ĐẶC điểm SINH vật học, SINH THÁI học của sâu đục THÂN MÌNH HỒNG lớn SESAMIASP LEP NOCTUIDAE hại mía VÙNG ĐÔNG NAM bộ

Dương Công Thống Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Mía Đường ĐẶT VẤN ĐỀ Trong số các loài sâu đục thân hại mía đã phát hiện thấy ở vùng Đông Nam bộ, có 02 loài sâu đục thân mình hồng

VÙNG ĐÔNG NAM BỘ

TS Nguyễn Đức Quang, KS Trần Thị Mỹ Dung, KS Dương Công Thống

Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Mía Đường

ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong số các loài sâu đục thân hại mía đã phát hiện thấy ở vùng Đông Nam

bộ, có 02 loài sâu đục thân mình hồng là sâu đục thân mình hồng lớn Sesamia sp

và sâu đục thân mình hồng nhỏ Sesamia inferens Walker Trong 2 loài này, loài sâu đục thân mình hồng lớn Sesamia sp chiếm ưu thế tuyệt đối về số lượng so với loài sâu đục thân mình hồng nhỏ Sesamia inferens Walker; cùng với sâu đục thân mình tím Phragmataecia castaneae Hub và sâu đục thân 4 vạch Chilo sacchariphagus

Boj là những sâu hại mía quan trọng ở vùng Đông Nam bộ Những nghiên cứu về

sâu đục thân mình hồng lớn Sesamia sp ở nước ta chưa nhiều Bài viết này cung

cấp kết quả nghiên cứu về đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của sâu đục thân mình hồng lớn hại mía

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Thí nghiệm nghiên cứu về đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của sâu đục thân mình hồng lớn (SĐTMHL) được tiến hành tại Viện Nghiên cứu Mía Đường cũ (Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Mía Đường hiện nay), trong tủ sinh thái SANYO ML-350H (ở nhiệt độ 25oC và 30oC, ẩn độ 80%) và trong điều kiện phòng thí nghiệm nhiệt

độ trung bình 29,6oC, ẩm độ 75,7% Thức ăn cho sâu là mía và lúa Hàng ngày thay thức ăn, theo dõi sự lột xác phát triển của sâu thí nghiệm

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

1 Tập tính và hoạt động sống của các pha

Trứng của loài Sesamia sp được đẻ ở phía trong bẹ lá giáp thân cây mía Tỷ lệ

trứng đẻ ở bẹ lá cao nhất chiếm 79,4% tổng số Tỷ lệ trứng đẻ ở 1/2 phía gốc mầm mía đứng thứ 2 chiếm 20,0% Một tỷ lệ rất nhỏ (khoảng 0,6%) đẻ trên phiến lá và gốc mía Trưởng thành cái đẻ trứng thành ổ, trứng được xếp 2 - 3 hàng song song Các trứng trong cùng một ổ được gắn với nhau thành một lớp liền, mỏng bằng một lớp keo dính trong suốt Khi nở sâu non đục 1 lỗ trên đỉnh của trứng và chui ra ngoài, sau khi nở sâu non ăn vỏ trứng để lại nguyên hình vết ổ trứng ở vị trí ban đầu

Sâu non tuổi 1 sống tập trung và ít di chuyển, chủ yếu ăn sương và nước đọng Sâu non tuổi 1 bắt đầu hại lớp biểu bì ở phía trong bẹ lá non Sâu non tuổi 2 bắt đầu phân tán, tìm những vị trí có biểu bì mềm thích hợp như ngọn, mầm mía để đục và xâm nhập vào thân cây Sâu non có đặc tính thích sống tập thể Ở một đường đục trong thân cây mía có thể có hàng chục sâu non cùng chung sống Đường đục dọc thân cây có thể kéo dài từ 4 tới 15 lóng, thỉnh thoảng đường đục trong thân phình to ra, đây là nơi tập trung ẩn náu của sâu non Sâu non ăn ruột thân cây và thải phân ra ngoài qua lỗ đục Sâu non tuổi 4 và tuổi 5 sau một thời gian gây hại có thể di chuyển sang cây khác để gây hại

Tỷ lệ sâu non tuổi 1 bắt gặp ở bẹ lá, mầm mía và 1/3 phía ngọn của thân cây mía thứ tự là 39,5; 36,0 và 19,6% Tỷ lệ này đối với sâu non tuổi 2 tương ứng là 34,2; 37,3

và 25,7% Sâu non tuổi 3 đến tuổi 6 sống chủ yếu trên mầm và thân cây mía (Bảng 1)

Bảng 1 Vị trí bắt gặp các pha phát dục của loài Sesamia sp

trên mía ở vùng Đông Nam bộ (1999 - 2002)

Tỷ lệ cá thể bắt gặp ở các vị trí trên cây mía (%)

Pha phát

dục phía

ngọn Phía gốc

Phía giữa

phía ngọn phía gốc Bẹ lá

Phiến

lá Tổng số

Nhộng 21,6 21,0 15,4 1,5 5,5 35,0 0 100,0

T thành 12,4 28,1 4,5 5,5 6,2 4,5 38,8 100,0

Ghi chú: SN là sâu non, T thành là trưởng thành

Sâu non cuối tuổi 6 có thể hóa nhộng ở bẹ lá, gốc mía hoặc ngay trong thân cây mía Tỷ lệ nhộng ở bẹ lá đạt cao nhất 35,0%, sau đó là ở 1/3 phía ngọn trong thân cây 21,6% Tỷ lệ nhộng ở 1/3 phía gốc trong thân cây đứng thứ 3 đạt 21% Còn ở 1/3 giữa thân cây tỷ lệ nhộng bắt gặp chỉ là 15,4% Trưởng thành phần lớn (38,8% tổng số) trú ẩn trên phiến lá mía Ở 1/3 thân cây mía phía gốc có thể bắt gặp khoảng 28,1% (Bảng 1)

2 Thời gian phát dục các pha và vòng đời của loài Sesamia sp

Trứng hình bánh bao hơi dẹt, ở nhiệt độ 30oC, ẩm độ 80% thời gian phát dục của pha trứng là 5,49 ± 0,48 ngày

Sâu non tuổi 1 có màu phớt hồng, từ tuổi 2 đến tuổi 4 lưng có màu tía hồng bụng có màu trắng Sâu non tuổi 5 và tuổi 6 ở phía mặt lưng có màu tím hồng, phía mặt bụng có màu trắng rất giống sâu đục thân mình tím Các chân bụng và chân ngực tương đối phát triển, trong đó phát triển nhất là đôi chân mông ở cuối đốt bụng Hai hàng lỗ thở chạy dọc theo thân sâu non và lộ rất rõ Mảnh đầu ở tuổi 1, tuổi 2 và tuổi 3

có màu đỏ da cam và có màu đỏ tím ở các tuổi còn lại

Ở nhiệt độ 30oC và ẩm độ 80% trong tủ sinh thái thức ăn là mía, pha sâu non trải qua 5 lần lột xác và có 6 tuổi Thời gian phát dục các tuổi không giống nhau Sâu non tuổi 1 và tuổi 2 có thời gian phát dục là ngắn nhất đạt trung bình tương ứng là 2,56 ± 0,38 và 2,64 ± 0,60 ngày Sâu non tuổi 3 có thời gian phát dục trung bình đạt 3,46 ±

gian phát dục của pha sâu non trung bình đạt 25,64 ± 1,86 ngày (Bảng 2)

Bảng 2 Thời gian phát dục các tuổi sâu non loài Sesamia sp trong điều kiện

khác nhau (tại Viện NCMĐ Bến Cát - Bình Dương, 1998 -2000)

Thời gian phát dục các tuổi sâu non (ngày), nuôi ở các điều

kiện khác nhau, thức ăn bằng mía

Tuổi sâu

Phát dục

Nuôi trong tủ sinh thái Nuôi trong phòng

Nhiệt độ (oC)

Ẩm độ (%)

30

80

29,6 75,7 Nhộng được phủ 1 lớp phấn trắng, có màu nâu vàng đến nâu đen, phía đầu nhộng

có màu sáng hơn, lỗ thở không lộ rõ Nhộng đực luôn có kích thước nhỏ hơn nhộng cái Trong điều kiện nhiệt độ 30oC, ẩm độ 80% thời gian phát dục của nhộng đạt 10,40 ± 1,2 ngày Thời gian này kéo dài hơn (đạt 13,82 ± 0,78 ngày) khi ở nhiệt độ 25oC (Bảng 3)

Trưởng thành đực có kích thước nhỏ hơn trưởng thành cái Cánh trước của trưởng thành có màu da hươu, xếp lại như hình mái nhà Cánh sau của trưởng thành có màu trắng Đôi râu đầu dạng sợi chỉ, phía cuối không phình to Thời gian phát dục trung bình trước đẻ trứng của trưởng thành cái trong điều kiện nhiệt độ 30oC, ẩm độ 80% là 2,33 ± 0,49 ngày (Bảng 3)

Bảng 3 Ảnh hưởng nhiệt độ đến thời gian phát dục các pha, vòng đời của

loài Sesamia sp (tại Viện NCMĐ Bến Cát - BD, 1999 - 2000)

Thời gian phát dục ở các điều kiện nuôi (ngày)

TT Các pha phát

dục, vòng đời Nhiệt độ 25oC, ẩm độ 80% Nhiệt độ 30oC, ẩm độ 80%

Chênh lệch thời gian phát dục của pha sâu non ở điều kiện nhiệt độ 25oC và 30oC

là 9,62 ngày, dài gấp 1,37 lần Chênh lệch thời gian phát dục của pha trưởng thành trước

đẻ trứng ở điều kiện nhiệt độ 25oC và 30oC là 0,62 ngày, dài gấp 1,22 lần

Vòng đời tăng từ 43,86 ngày ở điều kiện nhiệt độ 30oC lên 59,64 ngày khi nhiệt

độ giảm xuống còn 25oC (Bảng 3)

3 Nhiệt độ khởi đầu phát dục của sâu đục thân mình hồng lớn Sesamia sp

Sâu đục thân mình hồng lớn được nuôi trong phòng thí nghiệm ở 2 nhiệt độ cố định 25oC và 30oC để tính nhiệt độ khởi điểm phát dục (ngưỡng dưới của sự phát triển) Theo Iakhontov (1972), nhiệt độ khởi điểm của các pha trứng, sâu non, nhộng

và phát dục trước đẻ trứng của trưởng thành cái được tính như sau

T1t1 - T2t2 7,31 x 25 - 5,49 x 30 Pha trứng là: Ce = - = - = 9,91oC

t1 - t2 7,31 - 5,49 T1t1 - T2t2 35,26 x 25 - 25,64 x 30 Pha sâu non là: Cl = - = - = 11,67oC

t1 - t2 35,26 - 25,64 T1t1 - T2t2 13,82 x 25 - 10,40 x 30 Pha nhộng là: Cp = - = - = 9,79oC

t1 - t2 13,82 - 10,40 T1t1 - T2t2 3,25x25 - 2,33x30 Pha trưởng thành là: Ci = - = - = 12,33oC

t1 - t2 2,85 - 2,33 Dựa vào nhiệt độ khởi điểm phát dục của các pha (Ce; Cl; Cp và Ci), thời gian phát dục các pha và nhiệt độ nuôi trong thí nghiệm, đã tính được tổng nhiệt độ hữu hiệu cần cho 1 vòng đời của loài sâu này là 831,62oC Nghĩa là để hoàn thành 1 thế hệ,

loài sâu đục thân mình hồng lớn Sesamia sp cần 831,62oC

Theo số liệu nhiệt độ trung bình 15 năm (1983-1998) tại huyện Bến Cát, tỉnh Bình Dương và ngưỡng nhiệt độ khởi điểm phát dục của các pha, đã tính được tổng nhiệt độ hữu hiệu trong 1 năm của loài này là 5.670,64oC Theo lý thuyết loài sâu đục thân mình hồng lớn trong 1 năm ở vùng Bến Cát - Bình Dương phát sinh 6,81 thế hệ

4 Khả năng sinh sản, tuổi thọ của trưởng thành loài Sesamia sp

Ở nhiệt độ 30oC, ẩm độ 80% sau vũ hóa 2,33 ngày trưởng thành cái bắt đầu đẻ trứng Thời gian đẻ trứng của trưởng thành cái kéo dài trong 4 ngày Số trứng đẻ tập trung chủ yếu vào ngày thứ 4 và thứ 5 sau vũ hoá Ở ngày thứ 6 sau vũ hoá số trứng đẻ trong 1 ngày của mỗi trưởng thành cái chỉ đạt 2,61 quả (Bảng 4) Tỷ lệ trưởng thành cái luôn có xu hướng cao hơn trưởng thành đực trong cùng 1 điều kiện Ở nhiệt độ 30oC, ẩm

độ 80% tỷ lệ trưởng thành cái đạt 50,7% và trưởng thành đực đạt 49,3% (Bảng 5)

Trong cùng điều kiện, tuổi thọ của trưởng thành đực luôn thấp hơn của trưởng thành cái Ở điều kiện nhiệt độ 30oC và ẩm độ là 80% tuổi thọ trưởng thành cái kéo dài

từ 6,5 đến 7,5 ngày trong khi trưởng thành đực tương ứng chỉ từ 4,2 đến 4,9 ngày Trong

Bảng 4 Nhịp điệu đẻ trứng của trưởng thành cái loài Sesamia sp

(tại Viện NCMĐ Bến Cát - Bình Dương, 1999 - 2001)

Lượng trứng đẻ sau vũ hóa Ngày thứ 3 Ngày thứ 4 Ngày thứ 5 Ngày thứ 6

Cặp

theo

dõi

Tổng

trứng

trứng (%)

Số trứng (%)

Số trứng (%)

Số trứng (%)

TB/cặp 245,45 49,53 20,18 107,75 43,90 85,55 34,86 2,61 1,06

Bảng 5 Tuổi thọ và tỷ lệ giới tính của pha trưởng thành loài Sesamia sp

(tại Viện NCMĐ Bến Cát - Bình Dương, 1999 - 2000)

Tuổi thọ của trưởng thành (ngày) Tỷ lệ giới tính (%) Điều

kiện

Đợt thí nghiệm Cá thể cái Cá thể đực Cá thể cái Cá thể đực

Nhiệt độ

30oC,

ẩm độ

80%

Nhiệt độ

25oC,

ẩm độ

80%

5 Ảnh hưởng của thức ăn đến sinh trưởng và phát triển loài Sesamia sp

Trong điều kiện nuôi bằng lúa loài Sesamia sp vẫn có khả năng sinh trưởng và

phát dục bình thường Thời gian phát dục của các pha trứng, sâu non, nhộng và trước

đẻ trứng nuôi bằng lúa kéo dài hơn khi được nuôi bằng mía

Thời gian phát dục của sâu non tuổi 6 nuôi bằng lúa là 10,38 ± 0,86 ngày trong khi nuôi bằng mía chỉ đạt 6,58 ± 0,4 ngày, nhưng kích thước cá thể của sâu non ở các tuổi nuôi bằng lúa nhỏ hơn kích thước tương ứng của chúng khi nuôi bằng mía (Bảng 6)

Thời gian phát dục của pha nhộng khi nuôi bằng mía là 9,2 ngày còn khi nuôi bằng lúa kéo dài tới 13,25 ± 0,95 Kích thước thân nhộng nuôi bằng lúa nhỏ hơn kích thước thân nhộng nuôi bằng mía (Bảng 6)

Bảng 6 Ảnh hưởng của thức ăn đến sinh trưởng, phát triển loài Sesamia sp

(tại Viện NCMĐ Bến Cát - Bình Dương, 1999 - 2000)

Pha phát dục Kích thước chiều

dài thân (mm) Thời gian phát dục (ngày)

Kích thước chiều dài thân (mm)

Thời gian phát dục (ngày) Trứng 0,96 ± 0,01 7,61 ± 0,21 1,10 ± 0,05 5,49 ± 0,50

SN tuổi 1 2,61 ± 0,20 3,12 ± 0,04 2,85 ± 0,80 2,56 ± 0,40

SN tuổi 2 4,86 ± 0,30 4,85 ± 0,02 6,25 ± 2,10 2,64 ± 0,60

SN tuổi 3 9,34 ± 0,10 4,38 ± 0,04 10,84 ± 2,20 3,46 ± 0,30

SN tuổi 4 15,22 ± 0,30 6,64 ± 0,13 16,9 ± 2,80 4,68 ± 0,40

SN tuổi 5 21,47 ± 1,00 8,21 ± 0,64 24,57 ± 3,70 5,72 ± 0,50

SN tuổi 6 27,54 ± 1,50 10,38 ± 0,86 31,69 ± 2,10 6,58 ± 0,40

Nhộng 15,31 ± 0,90 13,25 ± 0,95 19,21 ± 1,10 10,40 ± 1,20

Nhiệt độ (oC)

Ghi chú: - SN: Sâu non, Trước ĐT: Trước đẻ trứng,

Vòng đời của loài Sesamia sp nuôi bằng lúa kéo dài trung bình đạt 61,04 ± 2,59 ngày và nuôi bằng mía chỉ đạt 43,86 ± 2,3 ngày (Bảng 6)

KẾT LUẬN

Trưởng thành cái loài Sesamia sp đẻ trứng vào phía trong bẹ lá, thành ổ gồm

2-3 hàng xếp song song Sâu non sống tập trung, trong đó sâu non tuổi 1 sống ở bẹ lá và mầm mía Từ tuổi 2, sâu non phân tán đục vào thân cây Sâu non tuổi cuối hóa nhộng

ở bẹ lá, gốc mía hoặc ngay trong thân cây mía Trưởng thành loài Sesamia sp Trú ẩn

trong ruộng mía trên gốc các lá già

Sâu non loài Sesamia sp Nuôi trong tủ sinh thái (30oC, ẩm độ 80%) có 6 tuổi, nuôi trong phòng thí nghiệm (trung bình 29,6oC, ẩm độ 75,7%) chỉ có 5 tuổi Thời gian phát dục của các tuổi tăng dần theo tuổi của sâu non Tỷ lệ và thời gian phát dục của trưởng

thành cái luôn cao hơn trưởng thành đực Vòng đời loài Sesamia sp tăng từ 43,86 ngày

nuôi ở điều kiện 30oC và ẩm độ 80% lên 59,64 ngày nuôi ở 25oC Vòng đời loài Sesamia

sp nuôi bằng lúa dài hơn nuôi bằng mía và trung bình tương ứng là 61,04 và 43,86 ngày Tổng nhiệt độ hữu hiệu cần cho 1 vòng đời của loài sâu này là 831,62oC, theo lý thuyết tại

1 Đỗ Ngọc Diệp (2003) Nghiên cứu sâu đục thân mía và biện pháp phòng trừ chúng ở vùng Đông

Nam bộ, Luận án Tiến sĩ Nông nghiệp, Trường Đại học Nông nghiệp 1 - Hà Nội

2 Cao Anh Đương (1998) Thành phần côn trùng ký sinh và bắt mồi ăn thịt sâu đục thân hại mía

Đặc điểm sinh học, sinh thái bọ đuôi kẹp sọc Anisolabis annulipes Luca và ong đen Telenomus

sp Trong vụ mía Đông Xuân 1997-1998 tại Viện Nghiên cứu Mía đường tỉnh Bình Dương, Luận

án Thạc sĩ Nông nghiệp, Trường Đại học Nông nghiệp I, Hà Nội, tr 64 - 69

3 Iakhontov V.V (1972) Sinh thái học côn trùng (Phạm Bình Quyền và Lê Đình Thái dịch), Nhà

xuất bản Khoa học Kỹ thuật, Hà Nội

4 Phạm Văn Lầm (1997) Những phương pháp điều tra thu thập thiên địch của sâu hại cây

trồng Nông nghiệp, Phương pháp nghiên cứu Bảo vệ Thực vật - Tập 1, Nxb Nông nghiệp,

Hà Nội tr 21-29

5 Nguyễn Đức Quang (2000), “Một số kết quả nghiên cứu về sâu đục thân mình hồng hại

mía”, Tạp chí Bảo vệ thực vật, số 5/2000, tr 15-18

6 Nguyễn Đức Quang (2003) “Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của sâu đục thân mình hồng lớn,

Sesamia sp Hại mía ở vùng Đông Nam bộ”, Tạp chí Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn số

10/2003, tr 1290-1292

7 Viện Nghiên cứu Mía đường Bến Cát (1999) Kết quả nghiên cứu khoa học 1995-1999 (Tài

liệu lưu hành nội bộ)

8 Rao V P (1964) “Survey for natural enemies of sugarcane borers in India”, Rep Commonw

Inst Biol Control Bangalore., 98pp.

BIO-ECOLOGICAL CHARACTERISTICS OF THE PINK BORER, SESAMIA

SP (LEP : NOCTUIDAE) DAMAGING ON SUGARCANE

IN THE SOUTHEAST OF VIET NAM

(Summary)

Dr Nguyen Duc Quang, Eng Tran Thi My Dung, Eng Duong Cong Thong

Sugar and Sugarcane Research and Development Center

There are two species of pink borers recorded feeding on sugarcane, namely

Sesamia sp (the big pink borer) and Sesamia inferens Walker (the small pink borer)

The big pink borer, Sesamia sp is considered one of three importance stem

borers damaging sugarcane in the Southeast region of Vietnam Study on biology and ecology of the big pinh borer was conducted at Institute of sugarcane Research during

1999 – 2000

The life cycle of the big pink borer varies depending upon the temprature and food The duration of the egg, larva, pupa, and pre-oviposition periods decreased from 7.31 to 5.49, 35.26 to 25.64, 13.82 to 10.4 and 3.25 to 2.33 days, respectively, when temprature increased from 25oC to 30oC The lifetime of female adult is longer than male adult The female adults laid an average of 227.7 – 244.1 eggs during the lifetime

The life cycle was shoter at 30oC (43,86 days) and longer at 25oC (59,64 days) The big pink borer completes its life cycle in from 43.86 days when reared on sugarcane stem to 61.04 days when reared on rice stem The big pink borer over 6.81 generation per year in Binh Duong Province