Tác động của giá dầu đến cán cân thương mại nghiên cứu thực nghiệm tại việt nam

Có hai cách xác đ nh kho ng tr thích... Gallo et al... India Indonesia Malaysia Philippines Singapore Thailand Vietnam.

cân th ng m i - nghiên c u th c nghi m t i Vi t Nam" là công trình nghiên

c u c a riêng tôi d i s h ng d n c a PGS.TS Nguy n Th Ng c Trang

Các s li u, k t qu trong lu n v n là trung th c và ch a t ng đ c công b trong

b t k công trình nào khác Tôi s ch u trách nhi m v n i dung tôi đã trình bày trong lu n v n này

TP.H Chí Minh, ngày 08 tháng 09 n m 2015

Tác gi

Nguy n Th T ng Vi

M C L C

Ph bìa

L i cam đoan

M c l c

Danh m c ch vi t t t

Danh m c các hình

Danh m c các b ng

Danh m c ph l c

TÓM T T 1

CH NG 1: M U 2

1.1 Lý do ch n đ tài 2

1.2 Tính c p thi t c a đ tài 2

1.3 M c tiêu đ tài 3

1.4 i t ng nghiên c u 3

1.5 Ph m vi nghiên c u 3

1.6 Ph ng pháp nghiên c u 3

1.7 B c c lu n v n 4

CH NG 2: T NG QUAN LÝ THUY T VÀ B NG CH NG TH C NGHI M V M I QUAN H GI A GIÁ D U VÀ CÁN CÂN TH NG M I 5

2.1 Cán cân th ng m i d i góc đ xu t nh p kh u 5

2.2 Cán cân th ng m i theo cách ti p c n m i quan h gi a đ u t và ti t ki m 6 2.2.1 Quan h cán cân th ng m i đ i v i đ u t và ti t ki m 6

2.2.2 Thâm h t ngân sách và thâm h t th ng m i 7

2.3 Vai trò c a giá d u đ i v i cán cân th ng m i 7

2.4 Các b ng ch ng th c nghi m v m i quan h gi a giá d u và cán cân th ng m i 10

2.4.1 Các nghiên c u c a tác gi n c ngoài 10

2.4.2 Các nghiên c u c a tác gi trong n c 12

CH NG 3: PH NG PHÁP NGHIÊN C U 15

3.1 Mô hình nghiên c u 15

3.2 Các bi n nghiên c u 16

3.3 D li u nghiên c u và trình t th c hi n 17

3.3.1 D li u nghiên c u 17

3.3.2 Th ng kê mô t d li u 18

3.3.3 Trình t th c hi n 19

CH NG 4: TH O LU N K T QU NGHIÊN C U 21

4.1 T ng quan v cán cân th ng m i Vi t Nam giai đo n 1999 - 2014 21

4.1.1 T ng quan 21

4.1.2 Tình hình cán cân th ng m i v i m t s đ i tác th ng m i 23

4.1.3 Nguyên nhân thâm h t th ng m i c a Vi t Nam 25

4.1.3.1 C c u hàng hóa xu t kh u 26

4.1.3.2 C c u hàng hóa nh p kh u 27

4.1.3.3 N ng l c c nh tranh c a doanh nghi p Vi t Nam 30

4.1.4 T ng quan th tr ng x ng d u Vi t Nam 34

4.1.4.1.Th tr ng x ng d u Vi t Nam và vai trò c a Nhà N c 34

4.1.4.2 Tình hình xu t kh u d u thô Vi t Nam 37

4.1.4.3 Tình hình nh p kh u x ng d u Vi t Nam 42

4.1.4.4 Cán cân th ng m i đ i v i xu t nh p kh u x ng d u Vi t Nam 44

4.2 K t qu phân tích ban đ u 47

4.2.1 Ki m đ nh nghi m đ n v 47

4.2.2 Ki m đ nh đ ng liên k t 48

4.2.2.1 Xác đ nh đ tr t i u 48

4.2.2.2 Ki m đ nh đ ng liên k t theo ph ng pháp Johasen 48

4.2.3 Ki m đ nh s phù h p c a mô hình VAR 50

4.3.3.1 Ki m đ nh tính n đ nh c a mô hình VAR 50

4.2.3.2 Ki m đ nh t t ng quan ph n d 51

4.3 K t qu phân tích mô hình VAR 52

4.3.1 Phân tích ph n ng xung 52

4.3.1.1 Ph n ng xung c a TB tr ng h p xu t hi n cú s c t ng b t ng c a các bi n 52

4.3.1.2 Ph n ng xung c a TB tr ng h p xu t hi n cú s c t ng b t ng c a các bi n (có s thay đ i tr t t c a các bi n nghiên c u) 55

4.3.1.3 Phân tích ph n ng xung v i cú shock gi m 59

4.3.2 Phân rã ph ng sai 61

CH NG 5: K T LU N VÀ CÁC HÀM Ý CHÍNH SÁCH 64

Danh m c tài li u tham kh o

Ph l c

DANH M C CH VI T T T

Dickey-Fuller

Criterion ARDL Mô hình phân ph i tr t h i quy Autoregressive Distributed

Lag ASEAN Hi p h i các qu c gia ông Nam Á Association of Southeast

Asian Nations ECM Mô hình hi u ch nh sai s Error Correction Model

FDI u t tr c ti p n c ngoài Foreign Direct Investment

GSO T ng c c th ng kê Vi t Nam

ICOR T s v n- s n l ng t ng thêm Incremental Capital

Output ratio IEA C quan n ng l ng th gi i International Energy

Agency IFS Th ng kê tài chính International Financial

Statistics IMF Qu ti n t th gi i International Monetary

Fund MVA Giá tr gia t ng công nghi p Manufacturing value

added ODA H tr phát tri n chính th c Official Development

Assistance OECD T ch c H p tác và Phát tri n Kinh

t

Organization for Economic Cooperation and Development

OPEC T ch c các n c xu t kh u d u

l a

Organization of Petroleum Exporting Countries REER T giá h i đoái th c Real effective exchange

rate SVAR Mô hình t h i quy vector c u trúc Structural Vector

Autoregression VAR Mô hình t h i quy vector Vector Autoregression VECM Mô hình Vector hi u ch nh sai s Vector Error Correction

Model

WDI Ch s phát tri n th gi i World Development

Indicator WTO T ch c th ng m i th gi i World Trade Organization

Dickey-Fuller

Criterion ARDL Mô hình phân ph i tr t h i quy Autoregressive Distributed

Lag ASEAN Hi p h i các qu c gia ông Nam Á Association of Southeast

DANH M C CÁC HÌNH

Hình 2.1 Khung lý thuy t 10

Hình 4.1 CCTM m t s qu c gia trong khu v c Châu Ágiai đo n 2005-2013 22

Hình 4.2 CCTM Vi t Nam v i m t s đ i tác giai đo n 1999-2014 23

Hình 4.3 C c u m t hàng XK theo nhóm (trung bình)giai đo n 1999-2013 26

Hình 4.4 Giá tr hàng XK nhóm giai đo n 1999-2013 27

Hình 4.5 C c u m t hàng NK theo nhóm (trung bình)giai đo n 1999-2013 28

Hình 4.6 Giá tr m t hàng NK nhóm giai đo n 1999-2013 29

Hình 4.7 C c u nhóm ngành hàng XK Vi t Nam 33

Hình 4.8 C c u ngành hàng công nghi p ch bi n XK 33

Hình 4.9 S n l ng d u thô XK Vi t Namgiai đo n t 1999 – 2014 (tri u t n) 37

Hình 4.10 Kim ng ch XK d u thô Vi t Namgiai đ an 1999-2014 (t USD) 39

Hình 4.11 C c u XK d u thô theo n c n m 2014 42

Hình 4.12 S n l ng x ng d u các lo i NKgiai đo n 2007 – 2014 (tri u t n) 43

Hình 4.13 Kim ng ch NK x ng d u các lo igiai đo n 2007 – 2014 (t USD) 43

Hình 4.14 C c u th tr ng NK x ng d u Vi t Nam n m 2014 44

Hình 4.15 S n l ng XK so v i NK x ng d u Vi t Namgiai đo n 2007-2014 45

Hình 4.16 Kim ng ch XK so v i NK x ng d u Vi t Namgiai đo n 2007-2014 45

Hình 4.16 K t qu ki m đ nh tính n đ nh c a mô hình VAR(v i b c tr là 6) 51

Hình 4.17 K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ng theo tr t t (4.1) 53

Hình 4.18a K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ngtr t t (4.2) 57

Hình 4.18b K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ngtr t t (4.3) 57

Hình 4.18c K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ngtr t t (4.4) 58

Hình 4.18d K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ngtr t t (4.5) 58

Hình 4.18e K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock t ngtr t t (4.6) 59

Hình 4.19 K t qu phân tích ph n ng xung v i cú shock gi mtheo tr t t (4.1) 59

DANH M C CÁC B NG

B ng 3.1 Mô t d li u nghiên c u 18

B ng 3.2 Các ch s thông kê c a b d li u nghiên c u 19

B ng 4.1 M c thâm h t th ng m i Vi t Nam so v i GDPgiai đo n 1999-2014 22

B ng 4.2 GDP và MVA c a Vi t Nam và các qu c gia 32

B ng 4.3 Cân đ i nh p – xu t x ng d u so v i t ng thâm h t CCTM giai đo n 2007-2014 46

B ng 4.4 K t qu ki m đ nh nghi m đ n v 47

B ng 4.5 K t qu xác đ nh đ tr t i u 48

B ng 4.6 K t qu ki m đ nh đ ng liên k t (không có xu h ng) 49

B ng 4.7 K t qu ki m đ nh đ ng liên k t (có xu h ng) 50

B ng 4.8 K t qu ki m đ nh t t ng quan c a ph n d (v i b c tr là 6) 52

B ng 4.9 K t qu phân rã ph ng sai cho bi n TB 62

TÓM T T

Nghiên c u này là m t các ti p c n m i nh m đánh giá nh h ng c a giá d u lên tình tr ng thâm h t cán cân th ng m i Vi t Nam trong nh ng n m g n đây Tác gi ch n phân tích giá d u th gi i vì đa s ngu n nguyên li u x ng d u s

d ng trong n c đ u qua nh p kh u, Vi t Nam tuy có xu t kh u nh ng s n ph m

ch d ng l i m c d u thô Do v y, trong nh ng n m g n đây khi giá d u th gi i

có nhi u bi n đ ng ít nhi u s nh h ng đ n tình tr ng cân b ng cán cân th ng

m i đánh giá nh n đ nh trên là đúng hay không, tác gi ti n hành ki m đ nh nh

h ng các cú shock giá d u th gi i lên cân b ng cán cân th ng m i Vi t Nam trong th i k t n m 1999 – 2014 Thông qua cách ti p c n đ ng liên k t, k t qu nghiên c u cho th y giá d u có nh h ng đ n cán cân th ng m i, nh ng nh

h ng ít và không kéo dài

CH NG 1: M U

Cân b ng cán cân th ng m i luôn là m i quan tâm hàng đ u c a các nhà ho ch

đ nh chính sách, đ c bi t là đ i v i các n c đang phát tri n nh Vi t Nam Vi t Nam đã đ i m t v i tình tr ng thâm h t th ng m i trong th i gian dài t nh ng

n m 1992 cho đ n n m 2010, t n m 2011 m i b t đ u có th ng d cho đ n nay Tuy nhiên m c đ th ng d r t th p và theo nhi u chuyên giá đánh giá kh n ng tr

l i tình tr ng nh p siêu c a Vi t Nam trong nh ng n m t i là r t cao V y đâu là nguyên nhân gây ra tình tr ng nh p siêu này? ã có r t nhi u bài nghiên c u v v n

đ này nh m tìm ra câu tr l i t t nh t cho các nhà ho ch đ nh chính sách Vi t Nam Qua tìm hi u, tác gi nh n th y hi n nay các bài nghiên c u trong n c ch

y u t p trung phân tích nhi u vào nh h ng c a các y u t v mô nh t giá h i đoái, thu nh p qu c dân đ n cán cân th ng m i Bên c nh các y u t v mô còn có nhi u y u t khác có th tác đ ng đ n cán cân th ng m i Vi t Nam ch ng h n nh giá d u th gi i vì đa s x ng d u tiêu th trong n c đ u đ c nh p kh u Nghiên

c u v nh h ng giá d u đ n n n kinh t các n c trên th gi i đã có r t nhi u,

nh ng Vi t Nam v n ch a có bài vi t nào th t s đi sâu v v n đ này Vì v y đ

ki m tra xem giá d u có ph i là y u t tác đ ng đ n cán cân th ng m i Vi t Nam hay không tác gi đã l a ch n đ tài nghiên c u “Tác đ ng giá d u đ n cán cân

th ng m i – nghiên c u th c nghi m t i Vi t Nam”

Vi c xác đ nh nguyên nhân gây ra thâm h t th ng m i c a Vi t Nam hi n nay

là r t c n thi t, vì thâm h t th ng m i ph n nh nhi u m t cân đ i trong n n kinh

t và ch khi nào xác đ nh chính xác nguyên nhân gây ra thâm h t thì m i có th

đ a ra các gi i pháp h p lý đ đ a cán cân th ng m i v tr ng thái cân b ng

Nh đã phân tích, Vi t Nam là m t n c nh p kh u x ng d u và chi m trung bình 10% t ng kim ng ch nh p kh u c a c n c m i n m Tuy có xu t kh u nh ng

s n ph m c a Vi t Nam ch là d u thô ch a qua x lý C nh p kh u và xu t kh u

đ u có liên quan nhi u đ n x ng d u, do đó vi c xác đ nh xem giá c x ng d u th

gi i có ph i là y u t góp ph n gây nên thâm h t cán cân th ng m i hay không là

r t c n thi t cho các nhà ho ch đ nh chính sách Vi t Nam

M c tiêu c a bài nghiên c u là ki m tra th c nghi m m i quan h gi a cú s c giá

d u th gi i và cân b ng cán cân th ng m i thông qua cách ti p c n đ ng liên k t

t i Vi t Nam trong giai đo n 1999-2014 C th là:

- Ki m tra m i quan h dài h n gi a các bi n nghiên c u và

- Tìm ra h ng quan h gi a m t cân b ng cán cân th ng m i và cú s c giá d u

t i Vi t Nam trong giai đo n 1999-2014

D a trên bài nghiên c u g c Hassan và Zaman (2012) tác gi s d ng ph ng pháp ti p c n đ ng liên k t đ ki m đ nh m i quan h gi a giá d u và các bi n nghiên c u khác lên cán cân th ng m i Tuy nhiên đ phù h p v i chu i d li u nghiên c u t i Vi t Nam là chu i d li u th i gian không d ng, không có đ ng liên

k t, tác gi s d ng mô hình Vector t h i quy (VAR) thay vì s d ng mô hình phân ph i tr t h i quy (ARDL) hay mô hình s a l i đ ng liên k t (VECM) nh bài nghiên c u g c

D i góc đ xu t nh p kh u, cán cân này ph n ánh nh ng kho ng thu chi v xu t

nh p kh u hàng hóa trong m t th i k nh t đ nh Khi cán cân th ng m i th ng d

đi u này có ngh a là n c đó đã thu đ c t xu t kh u nhi u h n ph i tr cho nh p

kh u và ng c l i, khi cán cân th ng m i thâm h t đi u này có ngha là n c đó

đã thu đ c t xu t kh u ít h n ph i tr cho nh p kh u

Cán cân th ng m i (TB) = Giá tr xu t kh u (X) – Giá tr nh p kh u (M)

Cán cân th ng m i th ng d khi (X-M) > 0; ng c l i, cán cân th ng m i thâm h t khi (X-M) < 0

Nhi u quan đi m nghiên c u cho r ng có b n nhân t nh h ng chính đ n cán cân th ng m i bao g m:

qu c gia khác có quan h m u d ch thì cán cân th ng m i s thâm h t n u các y u

t khác không đ i B i vì ng i tiêu dùng và các doanh nghi p trong n c h u nh

s mua hàng nhi u h n t n c ngoài, trong khi xu t kh u sang n c khác l i s t

gi m

nh h ng c a thu nh p qu c dân: N u thu nh p c a m t qu c gia t ng theo

m t t l cao h n t l t ng c a qu c gia khác, cán cân th ng m i s thâm h t n u

các y u t khác b ng nhau Do m c thu nh p th c t t ng nhu c u tiêu th hàng hóa

c ng t ng nh t là đ i v i các hàng hóa nh p kh u minh h a có th xem xét nghiên c u c a Singh (2002) v tr ng h p c a n , nghiên c u ch ra r ng h

s t ng quan gi a thu nh p qu c dân th c c a n v i cán cân th ng m i

n c này là (-1,87) n u c đ nh các y u t nh h ng khác

nh h ng c a t giá h i đoái: N u đ ng ti n c a m t n c b t đ u t ng giá so

v i đ ng ti n c a các n c khác thì cán cân th ng m i s thâm h t n u các y u t khác b ng nhau, hàng hóa xu t kh u t n c này s tr nên đ t h n đ i v i n c

nh p kh u n u đ ng ti n c a h m nh, k t qu nhu c u hàng hóa đó s gi m minh h a, Qnafowora’s (2003) ki m đ nh nh h ng c a thay đ i t giá th c v i cán cân th ng m i Nghiên c u c a Qnafowora’s đi u tra ba n c ASEAN là Malaysia, Indonesia và Thái Lan trong th ng m i song ph ng v i Hoa K và

Nh t B n b ng cách s d ng mô hình s a l i đ ng liên k t (Vector Error Correction Model (VECM)) K t qu cho th y trong dài h n t giá th c t nh h ng tích c c lên cán cân th ng m i trong các tr ng h p, khi c đ nh các y u t khác, h s

t ng quan đ c tìm th y nh sau: Indonesia – Nh t B n (+0,351), Indonesia – US (+0,243), Malaysia – Nh t B n (+1,252), Malaysia – US (+0,644), Thái Lan – Nh t

B n (+1,082) và Thái Lan – US (+1,665)

nh h ng c a các bi n pháp h n ch c a chính ph : n u chính ph c a m t

qu c gia đánh thu trên hàng nh p kh u, giá c a hàng n c ngoài t ng lên trên th c

t , n u không có tr đ a th ng m i, cán cân th ng m i s đ c c i thi n Ngoài thu nh p kh u, các chính ph còn có th s d ng h n ng ch nh p kh u đ c t gi m

Trong đó, TB (trade balance) là m c thâm h t/ th ng d c a cán cân th ng m i,

S (domestic savings) là m c ti t ki m trong n n kinh t và I (investment) là đ u t

ng th c c b n này cho th y rõ m i quan h gi a thâm h t cán cân th ng m i (nh p siêu) v i m c ti t ki m và đ u t trong n c C ng theo đ ng th c này, v n

đ c a thâm h t cán cân th ng m i không n m chính sách th ng m i, mà có ngu n g c các v n đ kinh t v mô

M t trong nh ng nguyên nhân gây ra thâm h t th ng m i chính là thâm h t ngân sách nhà n c, đ th y đ c m i quan h gi a thâm h t ngân sách và thâm h t

c a khu v c t nhân s c i thi n thâm h t th ng m i Vi c t ng đ u t và t ng thâm h t ngân sách s d n t i thâm h t th ng m i (nguyên nhân chính làm thâm

h t tài kho n vãng lai) Và nh v y, n u các y u t khác không thay đ i, thì r t có

th chính thâm h t ngân sách s d n t i thâm h t th ng m i nói riêng và tài kho n vãng l i nói chung M t trong nh ng nguy c gây ra kh ng ho ng kinh t , đó là v n

đ thâm h t kép: v a thâm h t tài kho n vãng lai l n, l i v a thâm h t ngân sách chính ph c ng l n Hi n nay, theo các báo cáo c a Ngân hàng Th gi i (WB) thì

d ng nh Vi t Nam đang g p ph i v n đ thâm h t kép

Theo nghiên c u c a Kilian et al., (2009) và Le and Chang (2013), m c đ nh

h ng c ng nh kho ng th i gian thay đ i c a cán cân th ng m i khi giá d u t ng

t i các n c nh p kh u d u tùy thu c vào nguyên nhân gây ra các cú shock và

ph ng th c truy n d n các cú shock này Các cú shock giá d u tr c đây ph n l n

là do các s ki n đ a lý chính tr , quân s hay nhu c u tiêu th d u gia t ng đ t ng t

d n đ n s chuy n d ch m nh m tài chính t các n c nh p kh u d u sang các

n c xu t kh u Ngoài ra, v i s phát tri n c a k thu t m i đ khai thác đá phi n

t i B c M và m t s n i khác c ng là nguyên nhân gây nên bi n đ i m nh m giá

d u trong th i gian g n đây

Nhu c u v n ng l ng d u không co giãn theo giá trong ng n h n do n ng l c

s n xu t, tiêu th và d tr không th đi u ch nh trong ng n h n, đ u này d n đ n khi giá d u t ng cao chi phí nh p kh u d u t i các n c c ng t ng lên đáng k Qua

th i gian, cân b ng cán cân th ng m i s đ c đi u ch nh thông qua s thay đ i

c a các nhân t chi phí, t giá và s thay đ i trong s n xu t, tiêu dùng hàng hóa

d ch v

C ng theo nghiên c u c a Kilian et al., (2009) và Le and Chang (2013), giá d u

bi n đ ng làm thay đ i giá c , kh i l ng hàng hóa d ch v giao d ch và thay đ i các danh m c đ u t ra bên ngoài D u t ng giá khi n cho giá thành s n xu t cao

h n do giá nguyên li u đ u vào nh p kh u t ng, đ ng th i v i s không linh ho t

c a vòng quay v n và các chính sách v ti n l ng c ng góp ph n làm t ng chi phí

s n xu t tr c ti p Giá c hàng hóa trong n c t ng, trong khi ti n l ng không thay

đ i s d n đ n tình tr ng l m phát gi cho l m phát không leo thang nhà n c

c n ph i đi u ch nh thông qua th tr ng ti n t b ng cách t ng lãi su t.Nh ng đi u

ch nh này làm nh h ng đ n s phát tri n c a n n kinh t và cán cân th ng m i

qu c gia đó C th lúc này đ ng ti n t ng giá s đ y m nh nh p kh u và gi m xu t

kh u, t đó d n đ n cán cân th ng m i ngày càng thâm h t

Ti p c n theo m t cách nhìn khác, khi giá d u t ng thu nh p s chuy n t các

n c nh p kh u d u sang các n c xu t kh u d u T i các n c nh p kh u d u lúc này, n u chính ph v n mu n duy trì m c đ chi tiêu thì ph i gi m các kho n ti t

ki m.Vay n n c ngoài là cách đ chính ph bù đ p cho kho n gi m ti t ki m đ

v n đ m b o n đ nh trong ho t đ ng đ u t c a n n kinh t Tuy nhiên tình hình s

tr nên t i t h n khi giá d u liên t c t ng hay t ng quá m nh s khi n cho các nhà

đ u t n c ngoài nghi ng v kh n ng thu h i các kho n vay c a h trong t ng lai Tr ng h p x u có th x y ra chính là d n đ n thâm h t ngân sách nhà n c

V i hai cách nhìn nh n trên, có th th y r ng khi giá d u t ng có th gây ra tình

tr ng thâm h t kép t i các n c nh p kh u d u

nh h ng giá d u đ n toàn b n n kinh t đ c tóm t t nh sau: khi x y ra cú

s c giá d u t ng s làm t ng giá n ng l ng, d n đ n t ng chi phí s n xu t Khi chi phí s n xu t t ng s n l ng đ u ra s gi m t đó làm gi m GDP Giá d u t ng gián

ti p làm bi n đ ng t giá thông qua dòng ngo i t t nh p kh u d u thay đ i c ng

nh t s t gi m l ng hàng hóa xu t kh u ra th gi i Hàng xu t kh u gi m vì chi phí s n xu t t ng cao, giá thành s n ph m t ng làm gi m s c c nh tranh c a hàng hóa trên th tr ng th gi i Nh p kh u t ng giá, xu t kh u l i gi m góp ph n gia

t ng thâm h t cán cân th ng m i và gi m GDP qu c gia Khi m t cân đ i cán cân

th ng m i x y ra s nh h ng r t l n đ n đ i s ng c a ng i nhân nhi u m t nh

t l th t nghi p t ng, l m phát t ng, an sinh xã h i s t gi m, ch t l ng cu c s ng

đi xu ng, và n ng h n s gây nên tình tr ng phát tri n không b n v ng Ngoài ra khi giá d u t ng cao làm m t cân đ i cán cân th ng m i c a m t n c thì có th

c ng s x y ra v i m t n c khác, n u m t cân đ i x y ra trên di n r ng s t o nên

kh ng ho ng kinh t toàn c u Vì v y, Chính ph c n đ y m nh nghiên c u, khai thác các ngu n n ng l ng m i thay th đ gi m s ph thu c vào giá d u

Hình 2.1 Khung lý thuy t

Ngu n: Hassan và Zaman (2012)

2.4 Các b ng ch ng th c nghi m v m i quan h gi a giá d u và cán cân

th ng m i

Nh ng n m g n đây, bên c nh các y u t v mô nh t giá h i đoái, thu nh p

qu c dân th c trong n c hay thu nh p qu c dân th c c a các đ i tác th ng m i thì cú shock giá d u c ng đang thu hút nhi u s quan tâm trong các đ tài nghiên

c u trên th gi i Cú shock giá d u vào th i đi m gi a và cu i nh ng n m 70 đã

Th ng m i thâm h t

T ng s n xu t gi m

• S n xu t Nông Nghi p

• S n xu t Công Nghi p

T ng giá đ u vào

M

S n xu t

n ng l ng khác

gây ra tình tr ng ch m phát tri n, th t nghi p tr m tr ng và l m phát t ng cao h u

h t các n c phát tri n (Blanchard và Gali, 2007) Có r t nhi u nh n đ nh v nh

h ng c a giá d u đ n cán cân th ng m i, m t s ý ki n cho r ng giá d u tác đ ng cùng chi u lên cán cân th ng m i, nh ng c ng có m t s ý ki n cho r ng tác đ ng

ng c chi u hay th m chí là không có tác đ ng nào (Akpan, 2007) D i đây, tác

gi gi i thi u m t vài nghiên c u đi n hình v cán cân th ng m i và tác đ ng c a giá d u lên n n kinh t t i m t s n c trên th gi i:

Nghiên c u c a Mussa (2000) v nh h ng c a giá d u t ng lên n n kinh t toàn c u trong giai đo n t 1970 – 2000 Các qu c gia nh p kh u d u đ c s d ng trong bài nghiên c u này bao g m: n , Hàn Qu c, Pakistan, Phillippin, Thái Lan và Th Nh K K t qu nghiên c u ch ra r ng giá d u t ng d n đ n gia t ng chi phí s n xu t hàng hóa d ch, d ch v trong đó có c t ng giá n ng l ng đi n đ u vào Giá thành s n xu t t ng gây s c ép gi m l i nhu n Bài nghiên c u này c ng

ch ng minh có m i quan h dài h n gi a th tr ng tài chính và thay đ i c a giá

d u C th là n u giá d u gia t ng liên t c s t o ra m t s chuy n d ch kho ng 4% GDP t các qu c gia nh p kh u d u sang các qu c gia xu t kh u d u

Nghiên c u c a Otto (2003) s d ng mô hình SVAR ki m đ nh m i quan h gi a giá d u và t l m u d ch.Bài nghiên c u đ c th c hi n trên s li u th ng kê c a 15

n c nh trong kh i OECD và 40 n c đang phát tri n.K t qu nghiên c u cho

th y có m i quan h đ ng bi n gi a giá d u và t l m u d ch.K t qu này đ ng nh t cho c các n c nh trong kh i OECD và các n c đang phát tri n

Nghiên c u c a Baffes (2007) v nh h ng c a giá d u thô lên giá c t i 35

qu c gia có giao d ch th ng m i các m c hàng nhu y u ph m Bài nghiên c u này

d a trên d li u th ng niên c a các n c t n m 1960 đ n n m 2005 K t qu nghiên c u cho th y khi giá d u t ng s làm gi m thu nh p kh d ng kéo theo s n

xu t công nghi p b trì tr vì khi thu nh p kh d ng th p s tác đ ng tiêu c c đ n nhu c u tiêu dùng hàng hóa Nghiên c u c ng ch ra r ng hàng hóa giao d ch ph n

ng m t cách m nh m v i giá d u thô, c th m i quan h gi a ch s giá c a

nh ng hàng hóa không ph i là n ng l ng và giá d u thô là 0,16

Nghiên c u c a Malik (2008b) v m i quan h gi a giá d u và các bi n kinh t

v mô v s n l ng đ u ra và t c đ phát tri n trong giai đo n t quý 1 n m 1979

đ n quý 2 n m 2008 thông qua s li u v đ ng IS, chính sách ti n t và đ ng cong Phillips c a Pakistan K t qu nghiên c u ch ra r ng khi có s thay đ i giá

d u s nh h ng đ n t giá h i đoái th c (REER) đ ng th i tác đ ng m nh và

ng c chi u lên lãi su t th c th gi i.Bên c nh đó nghiên c u c ng ch ra m i quan

h m nh m không tuy n tính gi a giá d u và s n l ng đ u ra

Nghiên c u c a Syeda Anam Hassan và Khalid Zaman (2012) v nh h ng c a giá d u lên cán cân th ng m i t i Pakistan thông qua mô hình phân ph i tr t h i quy (ARDL) Bên c nh xác đ nh tác đ ng c a giá d u lên cán cân th ng m i, tác

gi còn s d ng thêm các bi n kinh t khác trong bài nghiên c u nh t giá và chênh l ch s n l ng (output gap) D li u nghiên c u đ c l y t WDI (2011) c a Ngân hàng th gi i và IFS (2011) do IMF và EIA phát hành đ phân tích m i quan

h gi a các cú shock giá d u lên cán cân th ng m i Pakistan trong giai đo n t

n m 1975 đ n n m 2010 K t qu cho th y có m i quan h dài h n gi a các bi n nghiên c u v i cân b ng cán cân th ng m i T giá và giá d u tác đ ng ngh ch chi u lên cán cân th ng m i v i h s t ng quan tu n t là -0,342% và -0,382%,

ng c l i chênh l ch s n l ng có m i quan h cùng chi u v i h s t ng quan là 0.0239%

Trong nhi u n m qu a đã có nhi u nghiên c u khác nhau v các nhân t nh

h ng đ n cán cân th ng m i Vi t Nam mà ph bi n nh t là nh h ng c a t giá

h i đoái th c đa ph ng và thu nh p qu c dân th c Ch a có bài nghiên c u nào đi sâu v nh h ng c a giá d u lên cán cân th ng m i t i Vi t Nam D i đây là

m t s nghiên c u đi n hình:

Nghiên c u c a tác gi Phan Thanh Hoàn và Nguy n ng Hào (2007) v “M i quan h gi a t giá h i đoái và cán cân th ng m i Vi t Nam th i k 1995-2005”, trong bài vi t c a mình hai tác gi phân tích đ nh l ng m i quan h gi a t giá h i đoái và cán cân th ng m i Vi t Nam b ng cách s d ng lý thuy t ng liên k t (Cointegration theory) và mô hình hi u ch nh sai s (ECM – Error Correction

Model), đ s d ng mô hình đ nh l ng tác gi tính toán hai bi n s này v i s li u quý l y t ngu n s li u c a Th ng kê tài chính qu c t (IFS) Th i k nghiên c u đây là t quý 1 n m 1995 đ n quý 4 n m 2005 và quý 1 n m 1995 là k g c đ xác

l p t giá th c đa ph ng Các đ i tác th ng m i l n có m t trong tính toán t giá

th c đa ph ng g m: Singapore, Nh t, M , Trung Qu c, Hàn Qu c, H ng Kông,

ài Loan, Úc và c K t qu h i quy cho th y trong dài h n t giá th c đa ph ng

có tác đ ng tích c c đ n cán cân th ng m i, h s t ng quan đ c tìm th y là (+0,7042) M c đ tr trong tác đ ng c a t giá th c đa ph ng đ n cán cân th ng

m i là khá l n, mô hình cho th y bi n đ ng c a t giá quý th 3 v tr c s có tác

đ ng đ n ho t đ ng xu t, nh p kh u th i đi m hi n t i

Nghiên c u c a Ph m H ng Phúc (2009) v “t giá h i đoái th c và cán cân

th ng m i Vi t Nam”, trong nghiên c u này, tác gi đã tính toán t giá th c đa

ph ng và đo l ng tác đ ng c a t giá th c đ n ho t đ ng xu t nh p kh u Tác gi

s d ng s li u t nhi u ngu n khác nhau và ch n k g c là quý 1 n m 1999 đ tính

t giá th c đa ph ng và có 10 đ ng ti n đ c ch n đ a vào r ti n t đ tính t giá

th c đó là đ ng SGD (Singapore), THB (Thái Lan), TWD ( ài Loan), KRW (Hàn

Qu c), JPY (Nh t), CNY (Trung Qu c), EUR c a c và Pháp, USD (M ) Theo tác gi s bi n đ ng c a t s xu t kh u trên nh p kh u ch u s tác đ ng tích c c

c a t giá th c đa ph ng (+1,0777) trong khi thu nh p th c các qu c gia đ i tác

kh u, c ng nh so sánh ch s kích thích nh p kh u và h s b o h h u hi u (effective rate of protection) c a các ngành Các k t qu chính cho th y, nguyên nhân tr c ti p và gián ti p d n đ n tình tr ng nh p siêu c a Vi t Nam trong giai

đo n 2000-2009 không ph i do nhu c u tiêu dùng cu i cùng, b i vì nhu c u tiêu dùng cu i cùng hàng nh p kh u ch chi m ch a t i 10% trong t ng s nh p kh u

Nguyên nhân c b n c a tình tr ng này do n n công nghi p ch bi n, ch t o c a

Vi t Nam ngày càng y u kém, s n xu t ch y u mang tính gia công, nh ng do chính sách chú tr ng vào khu v c này nên nhóm ngành này phát tri n v s l ng (b ng ch ng là s phát tri n nhanh c a các khu công nghi p, khu ch xu t), song

ch y u là làm gia công cho n c ngoài, m t s ngành không làm gia công thì h u

h t các máy móc, nguyên v t li u chính đ u ph i nh p kh u Ngoài ra, tình tr ng này ph n nào do hi u qu s n xu t c a Vi t Nam ngày càng kém, t l chi phí trung gian trên giá tr s n xu t t ng lên đáng k t giai đo n 2000-2009

Nguy n Th Kim Thanh (2012) đánh giá m c đ nh h ng c a t giá đ n xu t

nh p kh u c a Vi t Nam Theo tác gi , c c u hàng xu t kh u c a Vi t Nam ch

y u là hàng nông th y s n, s n ph m tài nguyên và trong c u thành các m t hàng

xu t kh u, nguyên li u nh p kh u chi m t tr ng đ n 70% là giá tr hàng nh p kh u

Do v y, m t s gi m giá VND không ch c đã làm t ng c ng kh n ng c nh tranh

c a hàng xu t kh u Bên c nh đó, n ng l c s n xu t hàng hóa thay th nh p kh u và hàng hóa đ tiêu chu n xu t kh u Vi t Nam đ u còn h n ch T đó, tác gi cho

r ng vi c đi u hành t giá nh m thúc đ y xu t kh u và h n ch nh p kh u là v n đ mang tính trung h n đánh giá tác đ ng c a phá giá đ i v i cân b ng cán cân

th ng m i, tác gi s d ng k t qu c l ng t h s co giãn, theo đó, k t qu nghiên c u cho th y vi c gi m giá đ ng n i t v i đi u ki n hi n t i c a Vi t Nam trong ng n h n có th s không c i thi n đáng k cán cân th ng m i Nh ng n u chính sách t giá đ c th c hi n v i s h tr t các chính sách v mô khác đ tái

c c u n n kinh t và tái c c u l i ho t đ ng xu t nh p kh u trong dài h n thì s có

th c i thi n đ c cán cân th ng m i

CH NG 3: PH NG PHÁP NGHIÊN C U 3.1 Mô hình nghiên c u

Trong bài nghiên c u này tác gi s d ng mô hình mô hình Vector t h i quy (VAR) đ ki m đ nh m i quan h giá d u và các nghiên c u lên cán cân th ng m i

Vi t Nam Tác gi ch n s d ng mô hình này vì phù h p v i chu i d li u nghiên

c u t i Vi t Nam v i các đ c đi m là: chu i d li u th i gian không d ng, không có

C u trúc c a mô hình VAR g m nhi u ph ng trình (mô hình h ph ng trình)

và có các tr c a các bi n s VAR là mô hình đ ng c a m t s bi n th i gian

Xét hai chu i th i gian Y1 và Y2 Mô hình VAR t ng quát đ i v i Y1 và Y2:

1 = + 1 1 + 2 1 +

1

1 1

2 = + 1 1 + 2 1 +

1

2 1

Trong đó mô hình trên, m i ph ng trình đ u ch a p tr c a m i bi n

B c 2: L a ch n kho ng tr phù h p Có hai cách xác đ nh kho ng tr thích

B c 4: So sánh và l c ch n mô hình phù h p

3.2 Các bi n nghiên c u

Trong bài nghiên c u này tác gi phân tích m i quan h th c nghi m gi a giá

d u v i cân b ng cán cân th ng m i t i Vi t Nam d a trên d li u th c p trong giai đo n t n m 1999 đ n 2014 Tác gi l a ch n bi n nghiên c u d a trên nghiên

c u c a Syeda Anam Hassan và Khalid Zaman (2012) v nh h ng c a các cú shock giá d u lên cán cân th ng m i Pakistan, đ ng th i có m t s đi u ch nh c a tác gi đ phù h p h n v i tình hình s li u th tr ng Vi t Nam.Các bi n nghiên

c u c th bao g m:

- Cán cân th ng m i: khi giá d u t ng s d n đ n thâm h t cán cân th ng m i

và h n ch t c đ phát tri n c a n n kinh t Theo nghiên c u c a Geweke (1982)

d ng nh có m i quan h gi a các cú shock giá d u và m t cân b ng cán cân

th ng m i, còn theo nghiên c u c a Le (2011) ch ra r ng s t ng tr ng trong cán cân th ng m i c a các n c xu t kh u d u liên quan đ n doanh thu d u t ng

ng c l i đ i v i các n c nh p kh u d u s b thi t h i đ n toàn b n n kinh t khi

có cú shock giá d u Ngoài ra theo Khan (2012) khi giá d u nh p kh u tr nên m c

h n s làm t ng tính m ng manh c a n n kinh t , d n đ n không th ki m soát đ c các cú shock tiêu dùng trong n c

- T giá: theo k t qu nghiên c u c a Harri et al (2008) cho th y có m i quan h nhân qu m t chi u t giá d u lên t giá Khi giá d u thay đ i s nh h ng đ n giá

c s n xu t đ u vào hàng hóa, giá c thay đ i s nh h ng đ n giá tr đ ng ti n c a

m t qu c gia hay nói khác h n s làm thay đ i t giá gi a đ ng ti n c a qu c gia đó

so v i các qu c gia còn l i N u đ u vào s n xu t càng ph thu c vào nh p kh u

d u thì càng d bi n đ ng t giá do giá d u thay đ i h n Nghiên c u c a Nikbakht (2010) m t l n n a kh ng đ nh giá d u th c có m i nh h ng chi ph i đ n bi n

đ ng t giá th c

- Giá tr s n l ng công nghi p: khi giá d u t ng s làm gia t ng l m phát và t

đó làm gia t ng giá c nguyên li u đ u vào ph c v s n xu t, kéo theo quy mô s n

xu t công nghi p gi mvì hàng hóa bán ra thu v l i nhu n ít h n Hàng hóa xu t

kh u gi m do t ng giá và gi m s l ng bán ra s không còn đ s c c nh tranh v i hàng hóa cùng ch ng lo i c a các n c khác trên th tr ng th gi i, đ c bi t là hàng hóa t các n c xu t kh u d u S n l ng xu t kh u t đó gi m xu ng, d n

đ n cán cân th ng m i thâm h t

- Giá d u: qua quá trình nghiên c u Sanchez (2011) ch ng minh ph n l n s thay

đ i trong phát tri n kinh t , t giá, giá c tiêu dùng, chênh l ch s n l ng ti m n ng, phúc l i xã h i, t ng s n ph m qu c dân (GDP), và kh ng ho ng kinh t toàn c u

và thâm h t th ng m i đ u do giá d u gây ra Nh ng b n thân giá d u thay đ i l i liên quan đ n r t nhi u y u t nh nhu c u s d ng d u trên th tr ng th gi i, đ c

bi t là t M và Trung Qu c đ c cho là hai th tr ng tiêu th d u nhi u nh t và gây nên áp l c cho giá d u, làm giá d u t ng Gallo et al (2010) đã ch ng minh có

m i quan gi a giá d u c n v i nhu c u s d ng d u và s n xu t

3.3 D li u nghiên c u và trình t th c hi n

3.3.1 D li u nghiên c u

Trong nghiên c u này tác gi s d ng d li u hàng tháng t tháng 1 n m 1999

đ n tháng 7 n m 2014 Tác gi ch n th i k nghiên c u này là vì: tr c n m 1987

Vi t Nam n m trong th i k bao c p, t n m 1987 đ n n m 1994 Vi t Nam b t đ u

m c a h i nh p kinh t th gi i, đ n n m 1995 bình th ng hóa m i quan h ngo i

th ng v i M Nh ng giai đo n đ u t n m 1995 đ n n m 1998 kinh t Vi t Nam

d n n đ nh, s li u kinh t b t đ u đ y đ nên tác gi quy t đ nh ch n l y d li u

t n m 1999 đ n 2014 đ nghiên c u

D li u nghiên c u đ c mô t chi ti t trong b ng 3.1:

gi

3.3.2 Th ng kê mô t d li u

D i s tr giúp c a ph n m m Eview, tác gi tính toán đ c các s li u th ng

kê mô t c a t p h p d li u nghiên c u nh sau (B ng 3.2)

B ng 3.2 Các ch s thông kê c a b d li u nghiên c u

IP LNEX LNOIL TB Mean 112,9295 9,727593 4,162732 0,878531

th hi n thông qua phân tích hai ch s : (i) kho ng cách gi a giá tr c c đ i và c c

ti u: bi n IP là 30,8, LnEX là 0,4, LnOil là 2,5, TB là 0,8; (ii) đ l ch chu n nh :

bi n IP là 8,8, LnEX là 0,1, LnOil là 0,6 và TB là 0,1 M c đ bi n thiên c a các chu i s li u quanh giá tr trung bình nh s cho ra k t qu nghiên c u đáng tin c y

th i gian s d ng trong mô hình th c nghi m Các chu i này đ u d ng logarit

c s t nhiên và đ c hi u ch nh theo mùa v (seasonally adjusted) v i

ph ng pháp census X12 Gi a các chu i s không d ng có th t n t i m i quan h đ ng liên k t (m i quan h trong dài h n) T ng quan đ ng liên k t

t n t i khi quan h tuy n tính gi a hai chu i là m t chu i có tính d ng (stationary) K t h p tuy n tính gi a các c p chu i th i gian là hi u s gi a chúng N u có quan h đ ng liên k t, hi u s đó là m t chu i ng u nhiên, các

c p chu i th i gian s có bi n đ ng t ng t nhau hay còn g i là có cân b ng dài h n

- B c hai, d a trên k t qu c a b c m t tác gi ti n hành ki m đ nh m i quan

h gi a giá d u và các bi n nghiên c u lên cán cân th ng m i thông qua mô hình VAR C th tác gi ti n hành phân tích ph n ng xung nh m mô t cân

b ng cán cân th ng m i tr c cú shock c a các bi n đ c l p l n c a cú shock đ c đo b ng m t đ n v đ l ch chu n c a ph n d t mô hình VAR Sau đó th c hi n phân rã ph ng sai sai s d báo đ a ra nh ng b ng ch ng v

s t n t i m i quan h gi a các bi n; và nó cng cho th y nh ng u đi m và tính n ng đ ng trong các m i quan h đ y

CH NG 4: TH O LU N K T QU NGHIÊN C U

4.1.1 T ng quan

Qua s li u th ng kê cho th y t n m 1999 đ n n m 2014, cán cân th ng m i

Vi t Nam tr ng thái thâm h t th ng xuyên và giá tr thâm h t ngày càng l n

N u trong n m 1999 thâm h t th ng m i vào kho ng 201 tri u USD thì đ n n m

2008 m c thâm h t lên đ n 18.029 tri u USD, g p 90 l n so v i n m 1999, đây là

m c thâm h t cao nh t do b nh h ng tình hình kh ng ho ng kinh t toàn c u T

n m 2009 đ n n m 2011 m c thâm h t gi m d n t 12.853 tri u USD xu ng còn 9.844 tri u USD B t đ u t n m 2012 đ n 2014 cán cân th ng m i Vi t Nam b t

đ u cân b ng và có th ng d ít trong n m 2014 kho ng 2.138 tri u USD

N u so sánh giá tr thâm h t th ng m i v i giá tr GDP qua các n m thì t n m

1999 đ n n m 2008 t l thâm h t th ng m i so v i GDP ngày càng gia t ng và

tr nên nghiêm tr ng trong nh ng n m 2007-2008 T 2009-2011, t l này có xu

h ng gi m nh ng v n còn trên 10% GDP Theo IMF m c đ thâm h t tài kho n vãng lai so v i GDP n u v t quá 5% thì đ c xem là nghiêm tr ng, vì v y v n đ thâm h t th ng m i c a Vi t Nam c n ph i đ c xem xét th u đáo M t khác, n u

so sánh v i các qu c gia có hoàn c nh và đi u ki n g n g i v i Vi t Nam trong khu

v c Châu Á thì Vi t Nam là m t trong s ít qu c gia r i vào tình tr ng thâm h t l n

và kéo dài, còn nhi u qu c gia khác l i có th ng d th ng m i ho c thâm h t nh xen l n th ng d (Hình 4.1) T n m 2012 đ n 2014 Vi t Nam b t đ u có th ng d tuy nhiên theo đánh giá c a ông Tr n Thanh H i, Phó C c tr ng C c Xu t nh p

kh u (B Công Th ng), Vi t Nam có th quay tr l i nh p siêu trong n m 2015

n u không ki m soát t t1.(B ng 4.1)

1

Báo Sài Gòn u T Tài Chính, “B p bênh giá tr xu t kh u” ngày 20/04/2015.

Hình 4.1 CCTM m t s qu c gia trong khu v c Châu Á

t l thâm

h t so v i GDP

-100.000

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013

Korea, Rep India Indonesia Malaysia Philippines Singapore Thailand Vietnam

4.1.2 Tình hình cán cân th ng m i v i m t s đ i tác th ng m i

Khi quan sát quan h ngo i th ng c a Vi t Nam v i m t s đ c tác th ng m i

l n trong th i gian n m 1999 đ n n m 2014, tác gi nh n th y Vi t Nam có hi n

t ng nh p siêu ngày càng t ng m nh v i Trung Qu c t n m 2000 tr v đây m c thâm h t đã lên đ n 28.962 tri u USD trong n m 2014 (Hình 4.2).Thâm h t th ng

m i v i Trung Qu c quá l n nh h ng x u đ n cán cân th ng m i Vi t Nam nói riêng và kho n vãng lai nói chung

Hình 4.2 CCTM Vi t Nam v i m t s đ i tác giai đo n 1999-2014

Ngu n: GSO và tính toán c a tác gi

Khi nói v v n đ này, tác gi Tr n V n Th có nh n xét “m u d ch hai n c b t

đ u t ng nhanh t n m 2000 nh ng ngày càng m t quân bình, t n m 2000 đ n n m

2009, đ i v i Trung Qu c nh p kh u t Vi t Nam t ng 11 l n nh ng xu t kh u ch

t ng 5 l n T n m 2003 Trung Qu c v t b c Nh t B n tr thành n c có th ph n

l n nh t trong t ng nh p kh u c a Vi t Nam và sau đó ngày càng b xa Nh t B n

Do nh p kh u t ng nhanh, nh p siêu c a Vi t Nam đ i v i Trung Qu c ngày càng

Nh t B n CHND Trung Hoa CHLB c Hoa K

v i nhu c u c a các doanh nghi p trong n c, nên nh p kh u t th tr ng này

t ng;

- Nhóm hàng hoá máy móc thi t b , do giá c phù h p v i kh n ng tài chính c a các doanh nghi p trong n c, hàng s n xu t và bán không đòi h i kh t khe v

m t tiêu chu n chu t l ng, nên các doanh nghi p có xu h ng ch n nh p các

lo i máy móc thi t b t Trung Qu c;

- Xét v c c u hàng xu t kh u c a Vi t Nam sang Trung Qu c trong th i gian qua thì th y ch y u v n là: than đá, cao su, d u thô, nông, lâm, th y h i s n và các m t hàng công nghi p … Do đa ph n là xu t kh u nguyên li u thô, giá tr gia t ng th p nên kim ng ch thu đ c qua xu t kh u ch a đ t đ c nh mong

mu n Trong khi đó, Vi t Nam hi n đang nh p kh u t Trung Qu c 4 lo i hàng chính3: th nh t là thi t b máy móc; th hai là nhóm đ u t vào trung gian đ

s n xu t ra s n ph m cu i cùng, c ng là đ xu t kh u; th ba là nh p hàng trung gian v l p ráp thành s n ph m đ bán trong n c; th t là s n ph m qu n áo,

đ ch i liên quan đ n kh n ng c nh tranh c a doanh nghi p Vi t Nam

- Các m t hàng xu t kh u quan tr ng c a n c ta là giày dép, d t may, linh ki n

đi n t và máy tính thì l i xu t sang các th tr ng EU ho c Hoa K mà không

th tìm sang đ c Trung Qu c, do h c ng đang có l i th so sánh các m t hàng này;

- Vi t Nam h u nh không có hàng rào k thu t đ i v i hàng nh p kh u Trung

Qu c, t yêu c u v sinh an toàn th c ph m đ i v i th c ph m đ n các tiêu chu n k thu t, an toàn s d ng đ i v i máy móc, thi t b , đ gia d ng Do đó, hàng hóa c a Trung Qu c b t k ch t l ng, ph m c p th nào c ng có th nh p

kh u d dàng vào Vi t Nam Trong khi đó, ngoài hàng rào k thu t, Trung Qu c còn yêu c u hàng Vi t Nam xu t sang Trung Qu c bu c ph i qua m t s c a

kh u do Trung Qu c ch đ nh đ d ki m soát (nh h i s n ch đ c đi qua Móng Cái; cao su ch đ c đi qua Móng Cái, L c L m; hoa qu t i ch đ c qua Lào Cai, L ng S n);

3

TS Võ Trí Thành, Phó vi n tr ng vi n nghiên c u qu n lý kinh t Trung ng (9/9/2010),

http://trungtamwto.vn/tintuc/nhap-sieu-tu-trung-quoc-va-moi-lo

- Trong nh ng n m g n đây, Trung Qu c liên t c trúng th u các công trình và d

án l n, h n n a các gói th u mà các doanh nghi p Trung Qu c trúng l i th ng

đ c th c hi n theo hình th c EPC, có ngha là các nhà th u Trung Qu c làm

tr n gói t khâu thi t k , mua s m thi t b đ n xây d ng, còn các ch đ u t trong n c làm công đo n cu i là v n hành và s d ng i u này d n đ n tình

tr ng các công trình đ u nh p thi t b , đ u vào t Trung Qu c, qua đó làm t ng

áp l c đ i v i nh p siêu

Nhìn chung trong c c u th ng m i song ph ng hi n nay, Vi t Nam c n và

ph thu c vào Trung Qu c nhi u h n là Trung Qu c c n đ n Vi t Nam Nói cách khác n u Trung Qu c ng ng xu t kh u sang Vi t Nam thì kh i l ng đó ch b ng 1% t ng xu t kh u c a Trung Qu c nh ng l i t ng đ ng v i 28% t ng nh p kh u

c a Vi t Nam Theo kinh nghi m th gi i, n u m t qu c gia xu t kh u quá 8% t ng kim ngh ch nh p kh u c a m t qu c gia khác s có kh n ng làm giá v i qu c gia

nh p kh u i u này ch c ch n s gây nh ng tác đ ng dây chuy n không nh đ i

v i n n kinh t Vi t Nam

Trong đi u ki n n n kinh t m , vi c m t qu c gia th ng d hay thâm h t th ng

m i là đi u bình th ng V i n c ta đang trong quá trình phát tri n có m c t ng

tr ng kinh t cao thì thâm h t th ng m i có th là c n thi t đ t n d ng ngu n l c bên ngoài đáp ng yêu c u phát tri n kinh t , tuy nhiên m c thâm h t th ng m i quá l n (trên 10% GDP) và ngày càng gia t ng thì có th gây ra nhi u r i ro cho n n kinh t Vì v y theo tác gi c n xác đ nh đ y đ nguyên nhân gây ra thâm h t

th ng m i l n trong th i gian qua là h t s c c n thi t Có r t nhi u nguyên nhân gây ra thâm h t th ng m i, m t trong nh ng nguyên nhân đ c nh c đ n nhi u

nh t chính là m t cân b ng gi a xu t kh u và nh p kh u.Sau đây tác gi s phân tích k h n v th c t tình hình xu t nh p kh u c a Vi t Nam c ng nh chi ti t h n

v xu t nh p kh u x ng d u trong n c nh ng n m qua

Thâm h t th ng m i x y ra do tình tr ng nh p kh u v t quá xu t kh u c a

qu c gia S li u cho th y h n 10 n m qua th ng m i hàng hóa qu c t c a Vi t Nam đã t ng nhanh chóng C nh p kh u và xu t kh u đ u t ng nhanh đó có th là

do k t qu nh ng c i cách kinh t mà Vi t Nam đã th c hi n trong nh ng n m 90,

th hi n qua vi c ký k t các hi p đ nh th ng m i song ph ng và g n nh t là vi c

Vi t Nam gia nh p t ch c WTO s c c nh tranh c a hàng hóa xu t kh u t ng lên, nhu c u nh p kh u máy móc thi t b ph c v đ u t s n xu t và tiêu dùng c ng gia

t ng Nh ng m t cân đ i trong c c u hàng hóa xu t kh u, nh p kh u hay n ng l c

c nh trang y u kém c a doanh nghi p trong n c ho c các b t n các y u t kinh t

v mô đ u có th xem là nh ng nguyên nhân chính t o nên thâm h t th ng m i

H n m t th p niên qua, Vi t Nam xu t kh u ch y u các m t hàng nông lâm s n, công nghi p n ng và khoáng s n, công nghi p nh và ti u th công nghi p (TTCN) Theo th ng kê c a GSO trung bình giai đo n 1999-2014 thì hàng nông lâm s n chi m kho ng 16%, trong đó ch y u là hàng nông s n v i các s n ph m chính nh

g o, h tiêu, cao su; hàng công nghi p n ng và khoáng s n chi m kho ng 35% mà

ch y u là khoáng s n v i m t hàng chính là than đá và d u thô; hàng công nghi p

nh và ti u th công nghi p chi m kho ng 40% v i s n ph m ch y u là hàng d t may và giày da (Hình 4.3)

Hình 4 3 C c u m t hàng XK theo nhóm (trung bình)

giai đo n 1999-2013

Ngu n: Tính toán c a tác gi d a trên s li u GSO

S li u th ng kê cng cho th y trong các nhóm hàng thì ngo i tr nhóm hàng công nghi p n ng và khoáng s n có s s t gi m giá tr trong n m 2009 và n m

2010, nh ng sau đó t ng m nh tr l i cho đ n nay, còn l i các nhóm hàng khác đ u

Hàng lâm s n Hàng th y s n

Hình 4.4 Giá tr hàng XK nhóm giai đo n 1999-2013

Ngu n: GSO

C c u hàng hóa xu t kh u cho th y hàng hóa xu t kh u Vi t Nam không có gì

n i tr i so v i các qu c gia trong khu v c "c c u m t hàng c a Vi t Nam gi ng

v i các n c khác trong ASEAN, Vi t Nam ph i cùng c nh tranh v i ASEAN trên

ch y u là hàng tiêu dùng Trong nhóm hàng t li u s n xu t thì nhóm hàng máy móc thi t b chi m kho ng 30% t ng giá tr nh p kh u, nhóm hàng nguyên, nhiên

v t li u chi m kho ng 60% t ng giá tr nh p kh u (Hình 4.5) Có nhi u nguyên nhân d n đ n nh p kh u hàng t li u s n xu t cao Nh đã đ c p trong ph n trên, nhi u m t hàng s n xu t trong n c ph i nh p máy móc thi t b và nguyên v t li u, cùng v i đó là quá trình công nghi p hóa di n ra m nh m nên nhu c u thay th thi t b l c h u b ng cách nh p kh u công ngh t các n c phát tri n góp ph n là gia t ng nhu c u nh p kh u chung Ngoài ra, l trình t do hóa th ng m i c a Vi t

4

Ch gia công, Vi t Nam mãi là k làm thuê (2007): http://vietnamnet.vn/kinhte/2007/08/733486/

0 10.000 20.000 30.000 40.000 50.000 60.000 70.000

Hàng công nghi p n ng và khoáng s n Hàng CN nh và TTCN

Hàng nông s n Hàng lâm s n Hàng th y s n Vàng phi ti n t (**)

Nam nh t là k t n m 2007 - n m Vi t Nam tr thành thành viên WTO đã thu hút

m t ngu n v n FDI r t l n hàng n m và kèm theo đó là nhu c u nh p kh u trang thi t b , dây truy n s n xu t ph c v đ u t

Hình 4.5 C c u m t hàng NK theo nhóm (trung bình)

giai đo n 1999-2013

Ngu n: GSO và tính toán c a tác gi

Ngoài ra, m t trong nh ng nguyên nhân c a tình tr ng các m t hàng nh p kh u

c a Vi t Nam ph n l n là dành cho nguyên li u đ u vào, thi t b , ph tùng và máy móc ph c v s n xu t trong n c, có xu h ng ngày càng gia t ng c v kim ng ch

và t tr ng trong c c u hàng nh p kh u là do th c tr ng phát tri n ngành công nghi p ph tr t i Vi t Nam5 ch a đ kh n ng cung c p nguyên li u đ u vào cho

s n xu t mà v n ph i nh p kh u t các th tr ng không đ c tính giá tr xu t x u đãi, đ c bi t là Trung Qu c (Hình 4.6) Trong chu i giá tr c a các ngành hàng xu t

kh u ch l c c a Vi t Nam nh d t may, giày dép, đi n t t l n i đ a hóa s n

ph m v n r t th p,ngu n nguyên li u và linh ki n ch y u nh p t n c ngoài ho c

đ iv i doanh nghi p liên doanh thì đ c cung c p t các c s thu c m ng l i s n

xu t và phân ph i toàn c u c a chính hãng s n xu t, khi n cho Vi t Nam không

v t ra kh i giai đo n gia công l p ráp, công đo n mang l i giá tr gia t ng th p

nh t trong chu i giá tr

5

Quy t đ nh s 12/2011/Q -TTg ngày 22/2/2011 v chính sách phát tri n m t s ngành công nghi p ph tr trong đó quy đ nh rõ các ngành hàng công nghi p ph tr là các ngành công nghi p s n xu t v t li u, ph tùng linh ki n, ph ki n, bán thành ph m đ cung c p cho ngành công nghi p s n xu t, l p ráp các s n ph m hoàn ch nh là t li u s n xu t ho c s n ph m tiêu dùng.

30%

60%

0% 3% 2% 4% 1% Máy móc, thi t b , d ng

c , ph tùng Nguyên, nhiên, v t li u

L ng th c

Th c ph m

Hình 4.6 Giá tr m t hàng NK nhóm giai đo n 1999-2013

Ngu n: GSO và tính toán c a tác gi

Các chính sách khuy n khích phát tri n thu hút đ u t vào các ngành công nghi p ph tr nh m t ng t l n i đ a hóa s n ph m còn ch m tr Cho đ n n m

2007, sau “K ho ch t ng th phát tri n công nghi p đi n t 2010 và t m nhìn đ n

n m 2020” đ c Th t ng phê duy t và “Quy ho ch phát tri n công nghi p h tr

đ n n m 2010, t m nhìn đ n n m 2020” c a B Công th ng thì nh ng chính sách phát tri n ngành công nghi p ph tr m i đ c đ c p đ n và t p trung vào 5 nhóm ngành công nghi p đó là : d t may, da giày, đi n t - tin h c, s n xu t và l p ráp ô

tô, c khí - ch t o Các chính sách h tr bao g m t o d ng môi tr ng đ u t khuy n khích phát tri n s n xu t kinh doanh, khoa h c - công ngh , h t ng c s , đào t o ngu n nhân l c và các chính sách v tài chính M i nh t là Quy t đ nh s 12/2011/Q -TTg ngày 22/02/2011 v phát tri n m t s ngành công nghi p ph tr , kèm theo là Quy t đ nh s 1483/Q - TTg ra ngày 26/8/2011 v vi c ban hành Danh

m c công ngh h tr u tiên phát tri n, v i h tr ch y u v tài chính( u đãi

m c cao nh t v đ t đai, thu ), v nhân l c (áp d ng c ch ,chính sách u đãi đ c

bi t đ đào t o, thu hút, s d ng có hi u qu nhân l c công ngh cao), v k thu t (

(c ch linh ho t, dành ngân sách và áp d ng c ch đ c thù đ th c hi n các

ch ng trình, d án v công ngh cao, nh p kh u m t s công ngh cao, ho t đ ng tri n lãm, h i th o trao đ i công ngh , v.v…)

0 10.000