Với môn Ngữ văn thì hạt giống tốt về kiến thức văn học không chỉ riêng nội dung ý nghĩa sâu sắc từ mỗi bài học hay một khái niệm Tiếng Việt nào đó mà học sinh cần phải có được những kỹ
Trang 1Phương pháp rèn kĩ năng làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 6
Trang 2A-PHẦN MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Là một môn học thuộc nhóm khoa học xã hội, môn Văn trong nhà trường có một vị trí rất quan trọng Nó tác động sâu sắc đến tâm hồn, tình cảm của con người, nó bồi đắp cho tâm hồn mỗi người trở nên trong sáng, phong phú và sâu sắc hơn M.Goóc- ki nói : “Văn học giúp con người hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý” Văn học "Chắp đôi cánh" để các em đến với mọi thời đại văn minh, với mọi nền văn hoá, xây dựng trong các em niềm tin vào cuộc sống, vào con người, trang bị cho các em vốn sống, hướng các em tới đỉnh cao của chân, thiện, mỹ Vì vậy, nhiệm vụ của người giáo viên dạy Văn là phải làm cho học sinh hiểu được cái hay cái đẹp của Văn học, kích thích sự hứng thú học tập môn Văn cho học sinh Một giờ dạy Văn là phải tạo ra được những rung động thẩm mỹ sâu sắc khiến người ta say mê Song nhiệm vụ cũng không kém phần quan trọng nữa của giáo viên dạy Văn ở trường THCS là rèn luyện kỹ năng làm văn cho học
sinh Giáo viên cùng toàn xã hội phải có trách nhiệm gieo trồng những hạt giống tốt để thu hoạch hoa thơm trái ngọt về cả tri thức và đạo đức Với môn Ngữ văn thì hạt giống tốt về kiến
thức văn học không chỉ riêng nội dung ý nghĩa sâu sắc từ mỗi bài học hay một khái niệm Tiếng Việt nào đó mà học sinh cần phải có được những kỹ năng tốt để làm một bài văn một cách thành thạo Mặt khác, môn Văn từ lâu là một môn học khiến nhiều học sinh ngại học, ngại viết
Do vậy đối với giáo viên giảng dạy bộ môn Ngữ văn, ngoài việc cung cấp nội dung bài dạy theo hướng dẫn của sách giáo khoa, sách giáo viên và chuẩn kiến thức, kĩ năng chúng tôi còn phải rất quan tâm đến phương pháp rèn kỹ năng hành văn cho học sinh Đặc biệt là đối tượng học sinh lớp 6 Việc rèn kỹ năng làm văn tả cảnh trước hết rất thiết thực cho phần làm văn trong chương trình Ngữ văn 6 - học kỳ II, bởi vì để làm được một bài văn miêu tả đúng và hay không phải là
Trang 3điều đơn giản Bên cạnh đó, việc rèn kỹ năng làm văn tả cảnh cho học sinh, theo tôi còn là việc tháo gỡ những vướng mắc, xoá đi mặc cảm ngại học Văn của một số học sinh hiện nay Vì vậy, với đề tài này, tôi muốn một phần nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn đồng thời, qua đó xây dựng và phát triển tình yêu với môn Văn trong nhà trường cho học sinh Giúp các em có được tình yêu với những cảnh vật bình thường như: dòng sông, cánh đồng, mái trường,…Rộng hơn là
tình yêu quê hương, tình yêu đất nước
Lý do trên đây khiến tôi mạnh dạn chọn đề tài “Phương pháp rèn kỹ năng làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 6 “
II NHIỆM VỤ, ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI
1 Nhiệm vụ của đề tài:
Sau đây là những nhiệm vụ của sáng kiến kinh nghiệm này :
+ Giúp học sinh biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài để xây dựng hướng làm bài + Hướng dẫn học sinh cách tìm ý cho bài văn tả cảnh
+ Rèn kỹ năng diễn đạt trong văn miêu tả cảnh cho học sinh
+ Rèn kỹ năng dựng đoạn trong văn tả cảnh
+ Luyện lời văn chuyển cảnh, liên kết đoạn cho bài văn tả cảnh
+ Luyện viết mở bài và kết bài cho bài văn tả cảnh
2 Đối tượng nghiên cứu:
Do xuất phát từ thực tế dạy và học môn Ngữ văn của trường tôi nên đề tài này tôi chỉ nghiên cứu giới hạn ở học sinh lớp 6D và HSG khối 6 trường HSG THCS Hồng Thủy
Trang 4B NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ LUẬN:
Quá trình nhận thức của con người đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn Văn học là một bộ môn nghệ thuật sáng tạo ngôn từ đầy giá trị Có thể coi mỗi một tác phẩm văn học là một viên ngọc trong cuộc sống, nó bay bổng tạo nên những khúc nhạc làm cho cuộc sống đời thường thêm chất thơ Vậy làm thế nào cho học sinh mình cảm nhận được chất thơ của cuộc sống đời thường cũng như có thể sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật “bé con” giá trị ? Tôi nghĩ đó là một việc làm mà mọi giáo viên đang tìm cách đi nhẹ nhàng nhất và có hiệu quả nhất
Nhìn nhận vấn đề một cách cụ thể hơn chúng ta thấy: chương trình Ngữ văn lớp 6 so với chương trình Tiểu học mà các em đã làm quen có nhiều những khái niệm trừu tượng Riêng làm văn, đòi hỏi các em phải có cách viết già dặn hơn, sinh động hơn và đặc biệt trong văn tả cảnh phải có hình ảnh sống động, thuyết phục lòng người Điều đó không thể đi từ lý thuyết sang thực hành ngay được, bởi tư duy của lứa tuổi các em học sinh lớp 6 chưa tiếp nhận ngay được những kiến thức trừu tượng Cảm quan của các em còn thô sơ chưa có nhiều tính hình ảnh, sáng tạo nghệ thuật
II CƠ SỞ THỰC TẾ:
Trang 5Văn miêu tả đã được dạy ở bậc Tiểu học (lớp 4, lớp 5) rồi nhưng chủ yếu là ở mức độ đơn giản Và thực sự mà nói thì các em đã quá quen với việc thực hành viết văn dạng văn bản mẫu
và tái tạo văn bản tương tự mẫu ở cấp Tiểu học Cho nên việc sáng tạo một văn bản nghệ thuật đối với các em học sinh lớp 6 là việc làm vô cùng khó khăn và thậm chí không có hứng thú Hơn nữa, sự say mê đọc tư liệu văn học của các em học sinh (thời nay) quả là ít ỏi, hầu như là không
có bởi những thông tin hiện đại: hoạt hình, truyện tranh, đặc biệt là những dịch vụ In-tơ-nét tràn lan cuốn hút lòng trẻ Điều đó đương nhiên làm nghèo nàn vốn ngôn từ nghệ thuật quý giá của văn học trong mỗi học sinh Là một giáo viên dạy học bộ môn Ngữ văn, qua quá trình giảng dạy, tôi nhận thấy rằng: việc nắm một số thao tác cơ bản, cần thiết cho việc viết văn miêu tả như: quan sát, tưởng tượng, so sánh, nhận xét,… cũng như kĩ năng diễn đạt của một bộ phận học sinh còn yếu Vì thế, thiết nghĩ quá trình rèn kỹ năng làm văn miêu tả cho học sinh lớp 6 là một việc làm thiết thực nên làm và làm một cách cặn kẽ để có hiệu qủa tốt nhất
III THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG THCS HỒNG THỦY Qua thực tế giảng dạy của bản thân và trao đổi với đồng nghiệp về dạy học các tiết Ngữ văn có liên quan đến văn tả cảnh bản thân tôi nhận thấy:
* Về phía giáo viên :
- Do chưa có nhiều kinh nghiệm trong công tác nên trong quá trình giảng dạy chưa đưa ra các biện pháp tối ưu để rèn kĩ năng viết văn cho học sinh, nhất là với những em yếu kém
- Do sĩ số lớp đông nên rất khó cho giáo viên trong việc theo sát, kèm cặp từng học sinh trong một tiết dạy Bên cạnh đó, một số giáo viên chưa thực sự tâm huyết với nghề
*Về phía học sinh:
Trang 6- Với địa bàn tương đối khó khăn, học sinh chủ yếu là con em nông dân nên điều kiện kinh
tế còn hạn hẹp, nhận thức có phần còn hạn chế Do vậy, các em chưa có điều kiện mua thêm tài liệu tham khảo nhằm phục vụ cho việc học bộ môn được tốt hơn
- Một số học sinh vì lười học, chưa thực sự có hứng thú với môn học nên không chuẩn bị tâm thế tốt cho giờ học văn
- Hầu như tất cả các em chưa có thói quen tìm hiểu, quan sát, ghi chép những điều xung quanh mình…, vì thế mà việc viết được một bài văn miêu tả tốt còn hạn chế
Cụ thể qua điều tra thực tế học sinh ở các lớp 6,7 các năm trước, tôi nhận thấy ý thức học tập bộ môn Ngữ văn còn chưa cao và kết quả cụ thể qua khảo sát chất lượng về kĩ năng làm văn miêu tả như sau:
Giỏi, Khá: 24,6%; Trung bình: 45%; Yếu: 28,3%; Kém: 2,1%
Qua số liệu trên, tôi nhận thấy rằng, tỉ lệ học sinh yếu kém vẫn còn nhiều, kĩ năng viết văn miêu tả của các em đang còn nhiều hạn chế Từ thực tế đó, là người trực tiếp giảng dạy bộ môn Ngữ văn, tôi đã cố gắng để tìm ra phương pháp nhằm nâng cao chất lượng bộ môn Ngữ văn nói chung cũng như kĩ năng làm văn tả cảnh cho học sinh lớp 6 nói riêng
IV GIẢI PHÁP TRONG VIỆC RÈN KĨ NĂNG LÀM VĂN TẢ CẢNH CHO HỌC SINH LỚP 6
Qua tìm hiểu thực trạng dạy học môn Ngữ văn ở 6 trường THCS nói chung và trường THSC Hồng Thủy nới riêng, bản thân đã thực hiện các giải pháp để rèn kĩ năng tả cảnh cho học sinh lớp 6 như sau:
1 Trước hết, giáo viên cần giúp học sinh biết cách xác định đúng yêu cầu của đề bài
để xây dựng hướng làm bài
Trang 7Đề tài, chủ đề của bài văn quyết định cách quan sát, tìm ý, sắp xếp ý và cách diễn đạt của bài văn Nếu không nắm vững yêu cầu của đề ra thì bài văn sẽ đi chệch hướng và không đạt yêu cầu Nhiều học sinh làm văn lạc đề, xa đề là vì vậy Bởi thế, công việc đầu tiên cần làm là luyện tập cho học sinh tìm hiểu đề để xác định đúng yêu cầu đề ra
Các yêu cầu của đề đều nằm trong toàn bộ “lời văn” của đề ra Vì thế việc đầu tiên là tìm những từ ngữ thể hiện yêu cầu của đề bằng cách trả lời các câu hỏi : Tả cái gì ? ( xác định đối tượng miêu tả ), tả như thế nào ? ( đặc điểm, tính chất của đối tượng ), Tả lúc nào ? ở đâu? ( thời gian, không gian ), tả để làm gì ? ( mục đích miêu tả ) Khi trả lời tất cả các câu hỏi này chúng ta
sẽ định hướng “bộ xương”, cái “ khung “ của bài văn
* Ví dụ: Em hãy miêu tả quê hương em vào một buổi chiều nắng đẹp
Giáo viên cho học sinh thấy: Trên đây là một đề bài dạng miêu tả cảnh tổng hợp Vậy thế nào là cảnh tổng hợp? Giáo viên phải chỉ rõ cho học sinh thấy ta cần xác định cảnh tổng hợp nhờ những từ ngữ nào?
Đề yêu cầu tả cảnh tổng hợp thường chứa những từ ngữ như: “một miền quê, quê hương
em, cảnh vùng quê, hoặc cảnh nơi em ở ” Cảnh tổng hợp là như thế nào?- Là cảnh gồm nhiều cảnh nhỏ, cảnh lẻ Những cảnh nhỏ, của quê hương hay miền quê thường là cánh đồng, dòng sông, con đường làng, cây đa giếng nước sân đình, khu vườn nhà sau đó giúp học sinh hình dung được cụ thể về cảnh miêu tả ở thời gian nào? (mùa nào) ở không gian nào? ( cảnh đó như thế nào) Việc xác định được đúng yêu cầu của đề như ở ví dụ trên sẽ giúp các em rất nhiều trong việc định hình được đối tượng miêu tả
2 Hướng dẫn cách tìm ý cho bài văn tả cảnh
Trang 8Khi học sinh đã xác định đúng yêu cầu của đề, xác định chính xác đối tượng miêu tả nhưng chắc chắn chưa thể định hình được hướng đi cho bài viết Để giúp học sinh định hình được hướng đi của bài viết văn tả cảnh, tôi đã hướng dẫn học sinh bước tìm ý cho bài văn tả cảnh:
- Nhất nhất phải theo một trình tự: Tìm ý bao quát không gian của cảnh chung sẽ tả, sau đó
cụ thể sẽ có những cảnh nào? Cảnh như thế nào?
- Bao quát không gian cảnh được coi là một thao tác sơ khoáng của bức tranh cảnh, rất quan trọng trong việc định hình tâm thế cũng như nhãn thế cho người thưởng thức bức tranh cảnh bằng ngôn từ Vậy học sinh cần phải nắm được cách viết phần bao quát không gian cảnh như thế nào ? Thực tế tôi thấy học sinh thường viết một cách cộc lốc, cụt lủn, có khi chỉ viết được một, hai câu cho phần tả bao quát Nên dù không phải lĩnh vực tự nhiên, nhưng tôi đã đưa
ra theo ý như một công thức dễ nhớ cho học sinh:
+ Để tả bao quát cảnh, trước hết phải có câu xác định vị trí miêu tả khái quát Thường là một vị trí cao hơn, xa cảnh trung tâm để có thể chụp được toàn cảnh miêu tả vào nhãn quan của người quan sát một cách tương đối trọn vẹn
+ Sau câu văn giúp người đọc biết được vị trí của người quan sát là những lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật về cảnh chung đó
Cũng không quên lưu ý với học sinh rằng: Lời văn nhận xét, đánh giá khái quát đầy nghệ thuật là những lời văn sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ sao cho cảnh tả nổi lên sống động,
tự nhiên, hồn hậu, trong sáng sát hợp với yêu cầu của đề mà phần (a) đã xác định và mang tính biểu cảm của người quan sát cảnh
Ví dụ: Tả cảnh quê hương em vào một buổi sáng mùa thu:
Đứng trên đầu đê, ngắm nhìn toàn cảnh làng quê, tôi như đang đắm mình trong sắc thu vàng của chốn quê hương thanh bình, trù phú
Trang 9Hay một ví dụ khác về cảnh quê hương vào sáng mùa xuân :
Đứng giữa cánh đồng giang rộng cánh tay mà cảm nhận về làng quê Ôi! quê hương tôi đẹp như một nàng tiên đang mỉm cười trước nhân gian Thật ấm áp, thanh bình đầy sức sống,
- Những ý cốt yếu nhất của một dàn bài văn miêu tả cảnh còn là cụ thể những cảnh nào? ( Nếu là đề tổng hợp thì cảnh sẽ chia thành nhiều cảnh đơn, nếu là đề tả cảnh đơn thì cảnh đơn sẽ
có có những điểm nổi bật gì? Như thế nào? )
Muốn như thế thì người viết phải biết quan sát và dẫn ra được hình ảnh cụ thể, tiêu biểu Nhưng học sinh phần lớn thường sa vào kiểu gặp đâu nói đó và không hề xác định được rằng mình đang tả cảnh có mục đích là làm nổi lên diện mạo cảnh như thế nào, có làm bật lên được tư tưởng chủ đề mà mình đã xác định được ở đầu bài yêu cầu không? Để khắc phục được tình trạng này, tôi cho học sinh luyện kỹ năng xác định, lựa chọn những đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả
*Ví dụ: Cảnh khu vườn vào buổi sáng mùa thu thì có những đặc điểm gì nổi bật?
Đầu tiên, giáo viên cho học sinh xác định chủ đề của cảnh sẽ dựng là cảnh khu vườn tươi tốt, đầy hoa thơm trái ngọt, rất thanh bình, dân giã mà mang được vẻ trù phú của chốn quê hương yêu dấu, đặc biệt cảnh phải mang được dáng dấp của thời gian, không gian mà đề quy định (có đặc trưng của mùa thu) Sau đó giáo viên hướng cho học sinh tái hiện từng hình ảnh của khu vườn theo trí tưởng tượng nhưng phải sát với hiện thực
Ví dụ: Cảnh giàn thiên lý trước sân nhà ngào ngạt dậy hương buổi sớm, hình ảnh cây cau cạnh bể nước với những tàu lá già dang rộng, đọt lá non cao vút; hình ảnh vườn hoa đua sắc vàng thu cùng ong bướm; hình ảnh vườn rau tươi tốt cũng rất mang đặc trưng mùa thu: cải sen làm dưa đang lên ngồng, trổ hoa vàng rực, những ngọn mồng tơi đang quăn mình leo lên bờ dậu để ra quả vắt mình sang thu; tiếp đó là hình ảnh hàng cây ăn quả với những hương vị màu
Trang 10sắc của thu: Thơm lựng chuối tiêu trứng cuốc đốm vàng, những trái na mở mắt nhìn nắng thu, cây hồng trái chín như những chấm son trên nền trời thu
Với cách làm như trên tôi đã cho học sinh luyện tập tìm đặc điểm cho nhiều cảnh khác nhau với những thời gian, không gian đa dạng Các em được luyện tập dưới hình thức: “thi nhau tìm đặc điểm”, giáo viên hệ thống và giúp các em chọn lựa những đặc điểm tiêu biểu nhất trong mỗi cảnh Như thế sẽ tạo được hứng thú của học sinh với cảnh sẽ tả
3 Rèn kỹ năng diễn đạt cho học sinh trong văn miêu tả cảnh
Tìm được đặc điểm tiêu biểu của cảnh sẽ tả đã là một bước quan trọng song chưa phải là đã
tả cảnh Miêu tả cảnh là dựng lại được cảnh một cách sống động, chân thực và có tính nghệ thuật Vậy những đặc điểm vừa tìm được ở trên sẽ được diễn đạt như thế nào? Đó là một điều giáo viên chúng tôi rất quan tâm
Thực tế là qua việc chấm bài văn miêu tả của học sinh, tôi thấy một điều đáng buồn là vốn ngôn từ của các em rất nghèo nàn, diễn đạt lủng củng, thường xảy ra hiện tượng bí từ, dùng từ sai nghĩa , lặp từ, lặp ý Như vậy, để bài làm văn của học sinh diễn đạt trong sáng có sức hấp dẫn tôi nghĩ rằng không có cách nào khác ngoài việc trau dồi ngôn từ nghệ thuật cho mỗi học sinh Để học sinh tự giác làm điều này là một việc làm rất khó, mà nên để học sinh tự làm sau khi giáo viên đã tạo được trong lòng học sinh sự yêu thích ngôn từ nghệ thuật, cũng như niềm yêu thích đối với môn học Dựa vào tâm lý lứa tuổi, chúng tôi đã gieo niềm yêu thích này qua việc cung cấp và phân tích một số tư liệu được giáo viên chọn lọc kỹ càng trích trong các tác phẩm của các nhà văn
Ví dụ: Đoạn trích miêu tả cảnh trong vườn dưới nắng chiều sau đây: