Nghiên cứu đặc điểm thực vật và thành phần hóa học một số loài sa nhân mọc hoang tại xã phước bình, huyện ninh sơn, tỉnh ninh thuận

Vả lại, số lượng sa nhân mọc hoang trên núi chưa phải là nhiều, các loài sa nhân chưa được nghiên cứu về tên khoa học cũng như hàm lượng và thành phần tinh dầu.. Xuất phát từ thực tế trê

HUYỆN NIN H SƠN, TỈNH NINH THUẬN.

( KỉĩOÁ LUẬN TỐT NGHIỆP Dược ỖĨ DẠI HỌC KỈIOÁ 1998 - 2003 )

Người hướng dẫn ĩ PGS.TS NGUYÊN THỊ TẨM

DS NGUYỄN THỊ PHƯƠNG LAN

Nơi thực hiện • : • Bộ môn Dược liệu■ ■ ■

Thơi gian thực hiện: 2/2003-5/2003

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN

ĐẶT VẤN Đ Ể 1

PHẦN 1: TỔNG QUAN .3

1.1 Kết quả nghiên cứu về đặc điểm thực vật và phân b ố - 3

1.2 Kết quả nghiên cứu về thành phần hoá học -5

1.3 Công dụng trong y học — 10

PHẨN 2: NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN c ứ u — 12 2.1 Nguyên liệu 12

2.1 Phương pháp nghiên cứu 12

PHẨN 3 THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ THựC NGHIỆM - 14

3.1 Nghiên cứu về thực v ật 14

3.1.1 Nghiên cứu về thực vật loài sa nhân SM1 14

3.1.2 Nghiên cứu về thực vật loài sa nhân SM2 18

3.1.3 Nghiên cứu về thực vật loài sa nhân SM3 - 20

3.2 Nghiên cứu về hoá h ọ c 23

3.2.1 Định tính các nhóm chất hoá học có trong vỏ quả sa n h â n - 23

3.2.2 Xác định hàm lượng tinh dầu hạt các loài sa n h â n - 31

3.2.3 Phân tích thành phần hoá học tinh dầu hạt các loài sa n h â n - 32

3.3 Bàn lu ậ n -33

3.3.1 Bàn luận về kết quả nghiên cứu thực vật các loài sa nhân - 33

3.3.2 Bàn luận về kết quả nghiên cứu hoá học các loài sa nhân - 34

PHẨN 4: KẾT LUẬN VÀ ĐỂ XUẤT 36 Tài liệu tham khảo

Phụ lục

<5m x in chân, th à n h eú ttt tín ta t cả e/tí' thầụI, ofi (Ịtáo, cúc cô

3C£J(ỉ)t eáe p h ồ n g ban teữtiíỊ toàn truồng i t ủ tậ n tìn h ílạụ háo DÙ giúp,

ĩtỡ em teottíỊ tu ố t nhữnq n á tn lỉtU‘ tạ i irư òtiíỊ

ỈUn xỉn gửi lồi eấtn ổn tồi s ẻ 3C7ô@.Qlr JU& tỉnh Olùth TỈltưãn , Tôâi QẠ- họe teu tịền Qĩlnh ỶĨhnậti đ ã tụ o đ iều Uìèn th u ậ n lo i ohú etn ỉrotttỊ qu ái tr ìn h tlu i th ậ p m ẫ u nụhiễết eứu t ạ i thực đĩa

Qlhán difL nil ụ (4if) phép, em itíìỢ(‘ hà Ị/ tả lòng biỀÍ rít! làu iắe tồi

gia đ in h , bạn bề đ ã gìíip đẽ' im độtitỊ lĩìêti em rảỉ nhiều trữHíị iíiỏt qu á

trìn h ỉtọ e tậ p tại tra'ò'níj.

Hà Nội, ngày 14 tháng 5 năm 2003

Sinh viên:

Trương Viết Thành

ĐẬT VẤN ĐỀ

Việt Nam là một nước nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hệ thực vật phong phú, tài nguyên về cây thuốc đa dạng

Sa nhân là một vị thuốc quí được nhân dân ta và nhân dân trên thế giới

sử dụng từ lâu điều trị một số chứng bệnh như đầy hơi, ăn không tiêu, tả lỵ, động thai [2,6,8,18,38] Ngày nay, tinh dầu sa nhân được sử dụng nhiều trong ngành công nghiệp dược phẩm, bào chế các loại cao xoa, dầu xoa, trong công nghiệp thực phẩm điều chế các loại rượu mùi [20] Cây sa nhân là cây thuốc quí có giá trị lớn về kinh tế Hiện nay, cây sa nhân đã được đưa vào danh mục các cây thuốc cần được bảo tồn, phát triển, khai thác [1]

Tỉnh Ninh Thuận thuộc vùng Nam Trung bộ, có nhiều đồi núi, khí hậu thổ nhưỡng thích hợp cho nhiều loài cây phát triển Xã Phước Bình, huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận là một vùng đất diện tích phần lớn còn bị che phủ bởi rừng, dân cư thưa thớt, nghèo đói, lạc hậu, cuộc sống còn phụ thuộc nhiều vào các nguồn tài nguyên rừng Dưới tán lá cây hay ven các con suối, cây sa nhân mọc hoang phát triển rất mạnh Dân cư thường lên rừng hái quả sa nhân mọc hoang (vào tháng 7-8) mang về bán cho tư thương dạng quả tươi hoặc phơi khô Đây cũng là một nguồn thu nhập nhỏ góp phần cải thiện cuộc sống thiếu thốn vật chất của họ Tuy nhiên, việc làm này của họ còn mang tính tự phát, chưa có sự hướng dẫn của các nhà chuyên môn Vả lại, số lượng sa nhân mọc hoang trên núi chưa phải là nhiều, các loài sa nhân chưa được nghiên cứu

về tên khoa học cũng như hàm lượng và thành phần tinh dầu Nếu họ hiểu được giá trị lớn về kinh tế, có ý thức và được hướng dẫn về bảo tồn, phát triển, khai thác nguồn tài nguyên này thì cuộc sống hàng ngày của họ sẽ được cải thiện nhiều hơn

Xuất phát từ thực tế trên, chúng tôi kết hợp với Hội Y học cổ truyền Ninh Thuận tiến hành đề tài: “ Nghiên cứu đặc điểm thực vật và thành

phần hoá học một số loài sa nhân mọc hoang tại xã Phước Bình, huyện

N inh Sơn, tỉnh N inh T huận ” nằm trong khuôn khổ đề tài cấp tỉnh: “Nghiên

cứu trồng thử nghiệm sa nhân mọc hoang từ vùng núi cao xuống vùng thấp tại xã Phước Thành, huyện Bác Ái, tỉnh Ninh Thuận ” do Hội Y học

Cổ truyền Ninh Thuận chủ trì, với các mục đích :

- Nghiên cứu đặc điểm thực vật, xác định tên khoa học một s ố loài sa

PHẦN 1

TỔNG QUAN

Sa nhân là tên gọi một số loài thuộc chi Amomum Roxb., họ

Zingiberaceae Trên thế giới và ở Việt Nam, đã có nhiều nghiên cứu về sự

phân bố, đặc điểm hình thái thực vật, xác định thành phần hoá học cũng như tác dụng chữa bệnh của các loài thuộc chi này

1.1 Kết quả nghiên cứu về đặc điểm thực vật và phân bố:

Họ Gừng (Zingiberaceae) thuộc bộ Gừng (Zingiberales), lớp Hành (Liliopsida), cây một lá mầm (Monocotyledones) Theo Giáo sư Vũ Văn Chuyên [9], họ Gừng ở Việt Nam có 13 chi với 164 loài

Chi Amomum Roxb là một chi lớn Theo cuốn Index kewensis

supplement I-XIX, số loài thuộc chi này trên thế giới lên tới 250 loài Theo Nguyễn Tiến Bân [1], ở Việt Nam có 15-20 loài

Nhiều công trình nghiên cứu về sự phân bố và đặc điểm thực vật các

loài thuộc chi Amomum Roxb cho thấy các loài thuộc chi này ưa sống ở vùng

khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, đặc biệt vùng rừng núi dưới ánh sáng tán xạ hay

ven các bờ suối Phạm vi phân bố địa lí của chi Amomum Roxb kéo dài từ các

nước Nam Mỹ tới Australia, Ân Độ, Trung Quốc, Thái Lan, Malaysia, Việt Nam [20]

Theo các tài liệu [39,40], khu vực Châu Á có hơn 80 loài thuộc chi

Amomum Roxb phân bô khăp các vùng rừng núi thuộc các nước: An Độ,

Trung Quốc, Thái Lan, Việt Nam, Lào, Cam Pu Chia 19 loài được mô tả trong đó 7 loài có mặt ở Việt Nam đã được ghi rõ địa điểm phân bố:

1 Amomum harmandii Gagnep Châu Đốc

2 Amomum echinosphaera K.Schum Ba Vì, Thanh Hoá, Phú Yên

3 Amomum repens Sonner.

4 Amomum trilobum Gagnep.

5 Amomum vespertilio Gagnep.

6 Amomum unifolium Gagnep.

7 Amomum thyrsoideum Gagnep.

Lào Cai

Đà Nang, Phước Tân Núi Ba Vì

Bắc Bộ hoặc Nam Bộ Ninh Bình

Trong cuốn Flora of British India, Hooker có thống kê 48 loài thuộc chi

Amomum Roxb phân bố ở Ấn Độ [36].

Holttum nghiên cứu và thống kê được 18 loài phân bố ở Malaysia [35].Theo tài liệu [41], các tác giả đã thống kê và mô tả được 24 loài có mặt

ở Trung Quốc

Số loài thuộc chi Amomum Roxb được tổng kết đầy đủ nhất trong cuốn

Index kewensis Suplement I-XIX với hơn 250 loài tổng kết các nghiên cứu từ năm 1886-1990 [37]

Ở Việt Nam, GS Phạm Hoàng Hộ [14] đã thống kê và mô tả 14 loài sa nhân phân bố từ các tỉnh phía Bắc như: Ba Vì, Hà Nam Ninh (cũ) tới các tỉnh thuộc Nam Bộ như Phú Quốc

Trong cuốn Từ điển cây thuốc Việt Nam [8], GS Võ Văn Chi đã mô tả đặc điểm thực vật và phân bố của 3 loài sa nhân :

Dương xuân sa

GS Đỗ Tất Lợi [18] đã mô tả đặc điểm thực vật, sự phân bố, thành phần hoá học, công dụng chữa bệnh của 2 loài sa nhân:

1 Amomum viỉỉosum Lour.

2 Amomum xanthioides Wall.

1 Amomum villosum Lour.var.xanthioides Sa nhân vỏ xanh(Wall.ex Bak) T.L Wu et Senjen Chen Sa nhân gai

2 Amomum longiligulare T.L Wu Sa nhân lưỡi dài

3 Amomum echinosphaera K.Schum

Mè tré bà

Sa nhân

Nguyễn Tiến Bân thống kê được 15-20 loài sa nhân thuộc chi Amomum

Roxb có mặt ở Việt Nam đang cần được bảo tồn [1]

Các tác giả Đỗ Huy Bích, Bùi Xuân Chương [2]; Đỗ Tất Lợi [18], Vũ Văn Chuyên [9] cũng có nhiều nghiên cứu về đặc điểm thực vật, sự phân bố, tên khoa học của một số loài sa nhân

^ Đặc điểm hình thái thực vật của chi Amomum Roxb được Gagnepain

[40] mô tả như sau: Cây thân thảo, sống lâu năm, thân rễ mọc ngang mang nhiều vảy và rễ phụ, bẹ lá xếp sít nhau tạo thành thân giả khí sinh Lá có lưỡi nhỏ, phiến lá thuôn tròn phía gốc lá, nhọn ở phần ngọn lá Lá mọc cách xa cụm hoa mọc lên từ thân rễ Cụm hoa hình bông thường dày đặc hoa, đôi khi hoa thưa Lá bắc lớn hơn lá bắc con Hoa thường không cuống Đài hoa hình ống có 3 răng Tràng hoa hình ống có 3 thùy Cánh môi nguyên, lõm hay chia

3 thùy, hình trái xoan Bao phấn có mào hình dạng thay đổi theo loài, đôi khi không có mào Chỉ nhị ngắn Vòi nhụy hình chỉ, đầu nhụy hình phễu Bầu có

3 ô, đính noãn lối trung trụ Quả nang hình cầu, hình trứng hay hình nón, chứa khối hạt gồm nhiều hạt nhỏ

1.2 Kết quả nghiên cứu về thành phần hoá học:

Tinh dầu cất được từ các loài thuộc chi Amomum Roxb đã được nhiều

nhà khoa học trên thế giới và trong nước chú ý nghiên cứu từ lâu

Từ năm 1930, một số nhà khoa học đã nghiên cứu thành phần hoá học

tinh dầu quả loài Amomum xanthioides Wall, xác định được các thành phần

chính là: D-camphor, d-bomeol và borayl acetat [23]

Hazarika Ajitk, Nath Subhanc (1995) xác định được thành phần chính

của tinh dầu thân rễ loài Amomum linguiforme Benth mọc ở M ỹ là methyl chavicol [31]

Năm 1997, trong một nghiên cứu khác [24], các nhà khoa học thuộc Viện Y học Phương Đông Hyogo- Nhật Bản đã dùng kỹ thuật GC-MS phân

tích thành phần hoá học tinh dầu hạt loài Amomum cardamomum xác định

được 15 thành phần trong đó có các Sesquiterpenoid:

Caryophyllen

Y-cadinen

(3-bisabolenNgoài ra còn có một số thành phần khác:

a-pinen 1,8-cineol Linalol NerolidolChen Jiahua, Lin Zuming, Jin Sheng (1990) [25] khi nghiên cứu thành

phần hoá học tinh dầu hạt loài Amomum aurantiacum xác định được thành

Trong một nghiên cứu khác [33], từ tinh dầu quả loài Amomum villosum

Lour, và bằng kỹ thuật GC-MS, nhóm nghiên cứu đã phân lập được 38 thành phần trong đó xác định được 34 thành phần gồm các nhóm:

MonoterpenSesquiterpenTerpen oxid của trans-linalol oxidCaryophyllen

Hợp chất thơm

Ở Việt Nam, Nguyễn Xuân Dũng, Đào Lan Phương, Leclercq (1990) [28] sử dụng phương pháp GC-MS đã xác định được thành phần chính của

tinh dầu lá, thân, rễ loài sa nhân Amomum schmidtii Gagnep là: Trans-p-(l-

butenyl) anisol chiếm 90-95%

Trong một nghiên cứu khác, Nguyễn Xuân Dũng, Nguyễn Thị Tâm, Đào Lan Phương, Leclercq (1993) dùng phương pháp Sắc ký khí mao quản và GC- MS tách được 20 thành phần, nhận dạng được 14 chất từ tinh dầu quả một số mẫu sa nhân ở các tỉnh miền Bắc Việt Nam [11]

Theo Lê Tùng Châu [7], thành phần hoá học chính tinh dầu quả sa nhân

Amomum xanthioides Wall, gồm:

D-camphor 33%

D-Bomeol 19%

Camphen 7%

Limonen 7%

- Amomum ovoideum Pierre: Hàm lượng tinh dầu 1%

Thành phần hoá học tinh dầu: Gồm 18 thành phần trong đó có:

Camphor 47,14%

Bomyl acetat 39,12%

Limonen 4,47%

Bomeol 2,48%

- Amomum tsao-ko Cre.et Lemar.: Hàm lượng tinh dầu : 1,2 %

Thành phần hoá học tinh dầu: Gồm 45 thành phần trong đó có :

Nguyễn Thị Tâm và cộng sự (2001) [22] khi nghiên cứu thành phần hoá học tinh dầu quả và lá 2 loài sa nhân mọc hoang ở Phước Thành- Ninh Thuận

đã đạt được một số kết quả sau:

Bảng 1: Thành phần hoá học chính trong tinh dầu lá và quả 2 loài sa

Trong một nghiên cứu khác [17], Nguyễn Thị Tâm và cộng sự xác định

được thành phần hoá học tinh dầu toàn cây loài sa nhân một lá Amomum

unifolium Gagn mọc ở Tam Đảo gồm:

Citral 36,7- 39,4%

Geraniol 28,5-29,9%

Linalol 7,7-8,5%

Theo Đào Lan Phương (1995) [21], thành phần chính tinh dầu hạt một

số loài sa nhân mọc ở miền Bắc Việt Nam như sau:

Bảng 2: Thành phần chính tinh dầu hạt một số loài sa nhân

miền Bắc Việt Nam

Amomum Ovoideum Pierre

Camphor Bomyl acetat Limonen

47,1%

39,1%

4,5%

Amomum Longiligulare T.L.Wu

Camphor Bomyl acetat Camphen

37,4%

36,1%

7,4%

Amomum aurantiacum Nerolidol 78,4%

H.T.Tsao & S.W.Zhao Linalol 14,0% /

/

A.viỉỉosum.var. Camphor 50,8% 1

Xanthioides (Wall.) T.L. Bomyl acetat 33,7%

Dược điển Việt Nam III [6] quy định hàm lượng tinh dầu trong hạt sa nhân ít nhất là 1,5%

Ngoài tinh dầu, theo một số tài liệu, các loài thuộc chi Amomum Roxb

còn chứa một số nhóm chất hoá học khác: saponin, hợp chất peroxid, curcuminoid [27,30]

1.3 Công dụng trong y học:

Trong y học cổ truyền, quả sa nhân thường được sử dụng làm thuốc chữa bệnh về tiêu hoá

Theo tài liệu [38], y học dân tộc Thái Lan sử dụng một số bộ phận cây

Amomum krervanh Pierre làm thuốc chữa bệnh: Rễ, lá chữa bệnh nha chu;

thân rễ chữa các bệnh về da, diệt ký sinh trùng trên da; lá chữa sốt và đau đầu, bệnh đầy hơi, làm thuốc long đờm; hạt chữa bệnh đau dạ dày, bệnh kiết lỵ.

Cũng theo tài liệu này, ngoài cây Amomum krervanh Pierre, các bộ phận của cây Amomum xanthioides Wall, được sử dụng chữa một số bệnh:

Thân rễ chữa ho, viêm phế quản, hen phế quản, nôn mửa; lá chữa bệnh viêm đường niệu; hoa chữa bệnh vảy nến; quả chữa chứng bụng đầy hơi, hen phế quản, ho, trĩ, nôn mửa, sốt; hạt chữa nôn mửa, làm tăng tiết sữa

Trong y học cổ truyền Trung Quốc, quả sa nhân là vị thuốc có vị cay, tính ấm, quy kinh tỳ, thận, vị, dùng chữa chứng đau bụng lạnh, tả lỵ, ăn không tiêu, bụng đầy hơi [42]

Một số tác giả khi nghiên cứu thành phần hoá học loài Amomum

krervanh Pierre đã chiết xuất và phân lập được các chất mang cấu trúc peroxid

có hoạt tính diệt ký sinh trùng sốt rét [30]

Trong một nghiên cứu khác, các tác giả cho thấy dịch chiết nước các

loài thuộc chi Amomum có tác dụng chữa bệnh dị ứng [29].

Ở Việt Nam, theo một số tài liệu, quả sa nhân có vị cay, tính ấm, quy vào các kinh tỳ, vị, thận, có tác dụng hành khí, điều trung, hoà vị, làm cho tiêu hoá được dễ dàng Dùng trong các trường hợp đầy bụng, ăn không tiêu, tả lỵ [2,6,8,18]

Theo Nguyễn Hữu Đảng, ngoài tác dụng chữa bệnh đường tiêu hoá, quả sa nhân phối hợp với các vị thuốc khác có tác dụng an thai, khai thông tiểu tiện [13]

Trong y dược hiện đại, tinh dầu sa nhân được dùng để sản xuất một số thuốc cao xoa, dầu xoa [20]

PHẦN 2 NGUYÊN LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN c ứ u

2.1 Nguyên liệu:

* Đối tượng nghiên cứu: Một số loài sa nhân mọc hoang tại vùng núi

thuộc xã Phước Bình, huyện Ninh Sơn, tỉnh Ninh Thuận được kí hiệu: SM1,

SM2, SM3

* Thời gian lấy mẫu: Tháng 7/2002

* Xử lý và bảo quản mẫu:

Các mẫu cây sa nhân được xử lý ép tiêu bản tại thực địa, kí hiệu: SM1,

SM2, SM3

Hoa được bảo quản trong cồn 25°

Quả sa nhân lấy về được xử lý phơi khô ngay và bảo quản trong túi ni

lông kín, kí hiệu: M l, M2, M3, M4, M5

Tất cả các mẫu được bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh côn trùng

2.2 Phương pháp nghiên cứu:

2.2.1 Nghiên cứu về thực vật:

2.2.1.1 Mô tả đặc điểm hình thái và xác định tên khoa học:

- Mô tả đặc điểm hình thái theo phương pháp quan sát, mô tả, chụp ảnh,

làm tiêu bản

- Xác định tên khoa học dựa trên phương pháp so sánh hình thái

2.2.1.2 Nghiên cứu đặc điểm vi học:

- Vi phẫu: Cắt vi phẫu gân giữa lá, bảo quản bằng cách ngâm trong cồn

25°, tẩy, nhuộm kép, cố định, quan sát qua kính hiển vi theo tài liệu [3,16]

- Soi bột: Dược liệu được sấy khô, tán nhỏ thành bột mịn, soi, chụp ảnh hiển vi

2.2.2 Định tính các nhóm chất hoá học có trong vỏ quả sa nhân:

Tiến hành định tính các nhóm chất hoá học có trong vỏ quả sa nhân theo các tài liệu [4,12]

2.2.3 Xác định hàm lượng tinh dầu và phân tích thành phần hoá học tinh dầu hạt các mẫu sa nhân:

2.2.3.1 Xắc định hàm lượng tinh dầu hạt:

- Phương pháp: Phương pháp cất kéo hơi nước

- Dụng cụ: Sử dụng bộ dụng cụ cất tinh dầu cải tiến của Bộ môn Dược liệu- Trường Đại học Dược Hà Nội

- Thời gian tiến hành cất định lượng: 4h/ mẫu cất tính từ lúc sôi

- Khối lượng mẫu cất: 15-30 g

- Xác định hàm ẩm dược liệu theo Phương pháp cất với dung môi của Dược điển Việt Nam III

- Hàm lượng tinh dầu được tính theo tỷ lệ % của thể tích tinh dầu cất được trên trọng lượng mẫu dược liệu khô tuyệt đối

2.2.3.2 Phân tích thành phần hoá học tinh dầu hạt:

* Phương pháp: Phương pháp GC-MS, thực hiện tại Viện dinh dưỡng Hà

PHẦN 3 THựC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ3.1 Nghiên cứu về thực vật:

Quá trình nghiên cứu tại thực địa, chúng tôi đã thu thập được mẫu 3 loài

sa nhân mọc hoang, kí hiệu: SMI, SM2, SM3 Sau đây là kết quả nghiên cứu từng loài

3.1.1 Nghiên cứu về thực vật loài sa nhân SM1:

3.1.1.1 Hình thái thực vật:

Cây thân cỏ, sống lâu năm, bẹ lá

xếp sít nhau tạo thành thân giả khí sinh

cm, hai mặt nhẵn Lưỡi lá nhỏ, nguyên,

nhẩn hoặc có ít lông dài 2-3 mm Cuống

lá dài 3-4 mm

Cụm hoa hình trái xoan hoặc hình

cầu mọc lên từ thân rễ Có 5-10 hoa trên

cùng một cụm, hoa màu trắng, cuống Anh 1: Cây sa nhân SM1

ngắn Lá bắc hình mo, bên ngoài có lông dài 15 mm Đài hoa hình ống, cao hơn lá bắc một chút Tràng hoa dạng ống mảnh cao hơn đài 3-4 mm Cánh môi gần tròn, lõm, dài 1 lmm, rộng 9 mm Bộ nhị có chỉ nhị dài 5 mm, nhẵn Bao phấn dài 4mm, hai ô song song, nhẩn Mào vuông chia 3 thùy, thùy giữa cuộn tròn ra phía sau Trung đới có mào dài 1,5 cm, rộng 2 mm Vòi nhụy mảnh, dài 2,5 cm Đầu nhụy gần tròn, nhẩn Bầu hình trái xoan, dài 20 mm,

rộng 15 mm Hạt đính noãn theo lối trung trục Nang chia 3 ngăn, mỗi ngăn chứa 9-24 hạt nhỏ hình khối đa giác, có mùi thơm tinh dầu, vị cay.

Cụm quả chứa 3-7 quả màu tím Quả hình cầu hay bầu dục, đường kính1-1,5 cm Bề mặt phủ gai cong

Cây thường mọc ở nơi ẩm ướt, dưới bóng râm, ra hoa vào tháng 4-5, quả chín có thể thu hoạch vào tháng 7-8

Qua quan sát, mô tả đặc điểm hình thái thực vật, có đối chiếu với các tài liệu liên quan được thực hiện với sự giúp đỡ của Giáo sư Vũ Văn Chuyên, chúng tôi đã xác định tên khoa học loài sa nhân trên là :

Amomum ovoideum Pierre, họ Gừng- Zingiberaceae.

3.1.1.2 Đặc điểm vi học:

* Đặc điểm vi phẫu gân lá: (Ảnh 2)

Cắt ngang phần gân giữa lá, tẩy, nhuộm kép, cố định, Quan sát qua kính hiển vi thấy các đặc điểm:

Gân lá lồi ở phần dưới, lõm ở phần trên Nhìn từ ngoài vào trong, biểu

bì trên và biểu bì dưới cấu tạo bởi một lớp các tế bào hình chữ nhật, kích thước đều nhau, xếp sít nhau Mô mềm gồm các tế bào hình đa giác, màng mỏng, xếp cạnh nhau Bó libe- gỗ gồm 3 hàng: hàng 1 gồm các bó libe- gỗ lớn, nằm sát biểu bì dưới; hàng 2 gồm các bó libe- gỗ nhỏ hơn, nằm phía trên và xen kẽ với các bó libe- gỗ lớn trong phần mô mềm; hàng 3 gồm các bó libe- gỗ nhỏ nằm sát biểu bì trên Hình dạng bó libe- gỗ giống như một tam giác có đỉnh quay vào trong, gỗ nằm phía ngoài, libe nằm rải rác phía trong, có mạch gỗ ở giữa, ngoài cùng là vòng mô cứng hình móng ngựa

Ảnh 2: Vi phẫu gân lá cây sa nhân SM11- Biểu bì

2- Bó libe- gỗ3- Mô khuyết4- Mô mềm

* Đặc điểm bột vỏ quả: (Ảnh 3)

Bột màu tím nâu, mùi thơm, vị cay Quan sát dưới kính hiển vi thấy các đặc điểm: Mạch xoắn hình lò xo gồm nhiều sợi chập lại với nhau (1,7) Tế bào tiết tinh dầu hình đa giác màu vàng nằm trong các mảnh mô mềm (2) Bó sợi gồm nhiều sợi vách mỏng, thuôn hai đầu (3) Mảnh mang màu nằm trong mảnh mô mềm, màu vàng đậm (4) Lông che chở đơn bào, dài (5) Mảnh mô mềm cấu tạo bởi các tế bào hình đa giác, màng mỏng (6) Mảnh biểu bì vỏ quả cấu tạo bởi nhiều tế bào hình đa giác (8)

Ảnh 3: Một số đặc điểm bột vỏ quả cây sa nhân SM1

* Đặc điểm bột hạt: (Ảnh 4)

Bột màu nâu nhạt, mùi thơm, vị cay Quan sát qua kính hiển vi thấy các đặc điểm: Mảnh hạ bì cấu tạo bởi nhiều tế bào hình chữ nhật (1) Mảnh mang màu kích thước lớn, màu vàng đậm (2) Mảnh ngoại nhũ chứa các tế bào hình chữ nhật đều nhau, bên trong chứa các hạt tinh bột tròn nhỏ (3) Mảnh vỏ ngoài hạt cấu tạo bởi nhiều tế bào hình đa giác hay gần tròn (4) Bó sợi gồm nhiều sợi vách dày, khoang hẹp, thuôn hai đầu (5) Mảnh mô mềm cấu tạo bởi các tế bào màng mỏng xếp gần nhau (6) Hạt tinh bột kích thước nhỏ, hình tròn, đứng riêng lẻ hay chụm thành đám (7)

Ảnh 4: Một số đặc điểm bột hạt cây sa nhân SM1

3.1.2 Nghiên cứu về thực yật loài sa nhân SM2:

3.1.2.1 Hình thái thực vật:

Cây thân thảo lớn, sống lâu năm, cao 2-3,5 m, bẹ lá xếp sít thành thân giả khí sinh

Thân rễ to, bò ngang, nhiều vảy và rễ phụ

Lá có phiến hình bầu dục, dài 50-60 cm, rộng 14-16 cm, thon dần ở gần cuống, đầu lá nhọn, lá có lông nhung ở phần mặt dưới gân lá và mép lá Bẹ lá

có sọc dài 1-1,2 cm, rộng 0,5-0,8 cm, cuống lá dài 2 cm

Cụm hoa mọc từ thân rễ Hoa không cuống hoặc nằm trên cọng, có vảy, dài 10 cm, hình cầu hoặc hình trứng, nhiều màu sắc Đài hoa hình ống có lông

ở gốc, dài 3 mm, chia 3 răng hình tam giác Tràng hình ống, nhẵn, dài 1 cm Cánh môi gần như hình tròn, đường kính 18-20 mm, gốc co hẹp lại Nhị có chỉ

nhị ngắn, bao phấn hai ô, hình dải dẹp, song song với nhau, dài 1,1 cm Mào hình tam giác có đỉnh quay về phía bao phấn, đáy uốn lượn hoặc rách mép rộng 9-10 mm Vòi nhụy có lông ở đỉnh Đầu nhụy hình phễu Nang hình thoi dài 23-25 mm, rộng 10-13 mm, chia thành 3 ngăn được bao phủ bởi áo hạt, chia thành 2-3 đường khía sâu, mỗi ngăn chứa 12-25 hạt nhỏ hình khối đa diện.

Cụm quả chứa 2-8 quả Quả hình cầu hay bầu dục

Cây ưa sống nơi ẩm ướt, có bóng râm, ven suối, ra hoa vào tháng 4-5, quả có thể thu hoạch được vào tháng 7-8

Qua quan sát, mô tả hình thái thực vật, có đối chiếu với các tài liệu liên quan được thực hiện với sự giúp đỡ của Giáo sư Vũ Văn Chuyên, chúng tôi đã xác định tên khoa học loài sa nhân trên là:

A m om um vespertìlio Gagn., họ Gừng- Zingiberaceae.

3.1.2.2 Đặc điểm vi học:

* Đặc điểm vi phẫu gân lá: (Ảnh 5)

Cắt ngang phần gân giữa lá, tẩy, nhuộm kép, cố định, quan sát qua kính hiển vi thấy các đặc điểm:

Gân lá lồi ở phần dưới, lõm ở phần trên Nhìn từ ngoài vào trong, biểu

bì trên và biểu bì dưới cấu tạo bởi một lớp các tế bào hình chữ nhật, kích thước đều nhau, xếp sít nhau Có lông che chở nằm trên lớp biểu bì dưới Mô mềm gồm các tế bào hình đa giác, màng mỏng, xếp cạnh nhau Bó libe- gỗ gồm 4 hàng: Hàng 1 gồm các bó libe- gỗ lớn, nằm sát biểu bì dưới; hàng 2 gồm các

bó libe- gỗ nhỏ hơn, nằm phía trên và xen kẽ với các bó libe- gỗ lớn trong phần mô mềm; hàng 3 gồm các bó libe- gỗ nhỏ; hàng 4 gồm các bó libe- gỗ nhỏ hơn nằm sát biểu bì trên Bó libe- gỗ hình tam giác có đỉnh quay vào

trong, gỗ nằm phía ngoài, libe nằm rải rác phía trong, có mạch gỗ ở giữa,

ngoài cùng là vòng mô cứng hình móng ngựa

* Đặc điểm bột vỏ và bột hạt: Chúng tôi không thu thập được mẫu quả nên không thể tiến hành nghiên cứu đặc điểm bột vỏ và bột hạt loài sa

nhân này

3.1.3 Nghiên cứu về loài sa nhân SM3:

3.1.3.1 Hình thái thực vật:

Cây thân cỏ, sống lâu năm, cao khoảng 30-40 cm

Thân rễ mảnh, mọc ngang, có vảy bao quanh, phân nhánh nhiều, đầu

mỗi nhánh mọc lên một thân khí sinh, cách nhau khoảng 10 cm

Trên cây thường có một lá duy

nhất, hiếm khi có 2 lá, lá men thân thành

cuống dài 9-10 cm, mũi lá tù hoặc hơi

nhọn ở đỉnh Lá nhẵn, màu xanh nhạt,

hình trái xoan, dài 20-30 cm, rộng 7-9

cm, chia thành 2 nửa không đều nhau

Cụm hoa thường có 5 hoa Hoa

thường có màu hồng, dài 3 cm, mọc lên từ

thân rễ Lá bắc gồm 5-7 lá hình bầu dục

lợp lên nhau, dài 15-17 mm, ở dưới màu

trắng, ở trên màu hồng Đài hoa hình mo,

dài 3 cm, nhẵn, màu hồng, có một khe từ

trên xẻ xuống giữa đài, có 3 răng nhỏ

Tràng hoa hình ống dài 4 cm, nhẩn , chia

3 thùy đều nhau dài 18 mm, rộng 6 mm

Cánh môi dài 25 mm, rộng 20 mm Trên

lưng có một dải màu vàng đỏ, có lông mịn

phía trong Gốc cánh môi hẹp ở phía dưới, 6* Cây sa nhan SM3chiều dài 6 mm Bộ nhị có chỉ nhị nhẵn, hẹp hơn ở phía dưới Bao phấn có hai

ô song song, nhẵn ở phía dưới, có chút lông tơ ở đỉnh, chiều dài 4-5 mm tạothành bao phấn hình vuông Mào lõm ở phía dưới, dài gấp 2 lần ô phấn Númnhuỵ hơi nghiêng Noãn sào có một ít lông tơ Hạt đính lối trung trục Nang 3 ô,mỗi ô có 8-24 hạt nhỏ, mùi thơm , vị cay

Cụm quả có 3-6 quả hình cầu màu hồng tím có gai nhọn, 3-5 khía sâu.Cây ưa sống nơi bóng râm, ẩm ướt, ra hoa vào tháng 5-6, quả chín có thể thu hái vào tháng 7-8

Qua quan sát, mô tả đặc điểm hình thái thực vật, có đối chiếu với các tài liệu liên quan được thực hiện với sự giúp đỡ của Giáo sư Vũ Văn Chuyên, chúng tôi đã xác định tên khoa học của loài sa nhân trên là:

A m om um unifolium Gagn., họ Gừng- Zingiberaceae.

3.1.3.2 Đặc điểm vi học:

* Đặc điểm vi phẫu gân lá: (Ảnh 7)