Khoá luận tốt nghiệp những chuyển biến trong kinh tế nông nghiệp ở đồng bằng bắc bộ từ năm 1883 đến năm 1945

Đồng thời chúng ta có những lý giải hợp lý về các vấn đề chính tn - xã hội đương thòi và góp phần nhìn nhận những bước thăng trầm của nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ trong lịch sử dân tộc..

TRƯỜNG ĐẠI HỌC s ư PHẠM HÀ NỘI 2• • • •

KHOA LỊCH SỬ

PHAM THI LIÊN• •

NHỮNG CHUYỂN BIẾN TRONG KINH TÉ NÔNG NGHIÊP Ở ĐÒNG BẰNG BẮC BÔ TỪ NĂM 1983 ĐẾN

NĂM 1945

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam

Ngưòi hướng dẫn khoa học:

TH.S CHU THỊ THU THỦY

HÀ NỘI - 2015

L O I CAM ON

Khoa luan tot nghiep“Mi*rag chuyen bien trong kinh te nong nghiep &

dong bang Bac Bo tie nam 1883 den nam 1945”&xxoc hoan thanh tai Khoa

Lich Sir - Trucmg Dai hoc Sir pham Ha Noi 2

D§ hoan thanh Khoa luan nay, ben canh sir n6 lire cua ban than, toi da nhan duoc rat nhieu su giup da, dong vien va huang dan cua cac thay co giao, ban be va gia dinh trong thcri gian hoc tap va nghien cuu

Toi xin giri loi cam on toi cac thay co trong Trucmg Dai hoc Su pham Ha Noi 2, dac biet la cac thay co trong Khoa Lich Sir da giang day toi trong suot thoi gian qua

Toi xin gui loi cam an chan thanh nhit din Thac si Chu Thi Thu Thuy,

Co da tan tinh huong dan, chi bao va truyen dat kinh nghiem cho toi trong qua trinh chon de tai va hoan thanh Khoa luan Xin giri loi tri an cua toi voi nhung dieu ma Co da huong dan va giup do cho toi

Cu6i cung, toi xin giri loi cam on chan thanh va long bilt on sau sg.c toi nhimg nguai than trong gia dinh va ban be - nhirng nguoi luon dong vien, co

vu va sat canh ben toi trong suot thoi gian qua

Toi xin chan thanh cam on!

Ha Noi, ngdy thdng ndm 2015

Nguoi thuc hien d§ tai

Pham Thi Lien■ •

L Ờ I CA M ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu

đã nêu trong Khóa luận có nguồn gốc rõ ràng, kết quả của Khóa luận là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Người thực hiện đề tài

Phạm Thị Liên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đ ề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứ u 4

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu 5

5 Đóng góp của đề tà i 6

6 Bố cục của khóa luận tốt nghiệp 6

Chương 1 C ơ SỞ DẪN ĐẾN NHỮNG CHUYỂN BIẾN TRONG KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ TỪ NĂM 1883 ĐẾN 1945 6

1.1 Khái quát về Đồng bằng Bắc B ộ 7

1.1.1 Điều kiện tự nhiên 7

1.1.2 Điều kiện kỉnh t ế 9

1.1.3 Điều kiện xã hội 10

1.2 Tình hình kinh tế nông nghiệp ở Đồng bằng Bắc Bộ trước năm 1883.11 1.2.1 Sở hữu ruộng đ ấ t 11

1.2.2 Phương thức canh tác 14

1.2.3 Cơ cẩu cây trồng, vật nuôi 15

1.2.4 Chế độ tô thuế nông nghiệp 16

1.3 Cơ cấu nông thôn và đời sống nông dân ở Đồng bằng Bắc Bộ 18

1.4 Quá trình xâm lược và thống trị của thực dân Pháp ở Đồng bằng Bắc Bộ 1.4.1 Quá trình xâm lược và thống trị của thực dân Pháp 20

1.4.2 Những chính sách của thực dân Pháp nhằm phát triển kinh tế nông nghiệp 22

Tiểu kết chương 1 25

Chương 2 NHỮNG CHUYẾN BIẾN TRONG KINH TẾ NÔNG NGHIỆP Ở

ĐỒNG BẰNG BẮC B ộ TỪ NẢM 1883 ĐẾN NẢM 1945 26

2.1 Chuyển biến về tình hình sở hữu ruộng đất 26

2.1.1 Ruộng đất công 26

2.1.2 Ruộng đất tư 32

2.2 Chuyển biến về phương thức canh tác 39

2.2.1 Thủy lợ i 39

2.2.2 K ĩ thuật canh tác 43

2.2.3 ứng dụng khoa học ìa thuật vào sản xuất nông nghiệp 44

2.3 Chuyển biến về cơ cấu cây trồng, vật nuôi 45

2.3.1 Cây trồng 45

2.3.2 Vật nuôi 48

2.4 Kinh tế đồn điền 49

2.5 Chế độ tô thuế nông nghiệp 53

2.6 Đặc điểm và tác động của sự chuyển biến kinh tế nông nghiệp ở đồng bằng Bắc Bộ từ năm 1883 đến năm 1945 55

2.6.1 Đặc điểm của sự chuyển biến kình tế nông nghiệp ở đồng Bắc Bộ từ năm ỉ 883 đến năm 1945 55

2.6.2 Tác động của những chuyển biến trong kinh tể nông nghiệp đối với kỉnh tế-xã hội đồng bằng Bắc Bộ từ năm 1883 đến 1945 57

Tiểu kết chương 2 60

KẾT LUẬN 61

TÀI LIỆU THAM KHẢO 65 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nông nghiệp là ngành kinh tế thu hút sự quan tâm của thực dân Pháp trong quá trình khai thác thuộc địa ở Việt Nam Khi hoàn thành cuộc bình định ở nước

ta, thực dân Pháp đã chú trọng đến hai lĩnh vực là nông nghiệp và khai mỏ

Sau Thế chiến I, đầu tư cho nông nghiệp được mở rộng và chiếm vị trí hàng đầu trong cơ cấu đầu tư của giới thực dân Quá trình khai thác của tư bản Pháp

đã thúc đẩy nông nghiệp thuộc địa có nhiều chuyển biến Việc nghiên cứu vấn

đề nông nghiệp Việt Nam thòi cận đại không những làm sáng tỏ các vấn đề lịch

sử Việt Nam cận đại nói chung, mà còn có ý nghĩa trong việc tìm hiểu về lịch sử kinh tế Việt Nam nói riêng

Tìm hiểu những chuyển biến mới về nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ thòi cận đại sẽ cho chúng ta những nhìn nhận, đánh giá khách quan về nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ thời bấy giờ Đồng thời chúng ta có những lý giải hợp lý về các vấn đề chính tn - xã hội đương thòi và góp phần nhìn nhận những bước thăng trầm của nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ trong lịch sử dân tộc

Nghiên cứu vấn đề nông nghiệp thời thuộc địa góp phần bổ sung mảng kiến thức, tư liệu về kinh tế - xã hội nước ta giai đoạn này với các tỉnh Bắc

Bộ, việc làm đó càng cần thiết bởi nông nghiệp chiếm một yị trí quan ữọng nhất trong cơ cấu kinh tế khu vực Đại bộ phận dân số ở nông thôn và chủ yếu sống nhờ vào nông nghiệp Trong điều kiện tư liệu về mảng này còn thiếu thốn, công tác nghiên cứu còn chưa nhiều, việc bổ sung kiến thức về khu vực càng thêm ý nghĩa Từ đó, góp phần hiểu thêm tình hình kinh tế-xã hội Việt Nam thòi Pháp thuộc

Xuất phát từ ý nghĩa khoa học và thực tiễn đó tôi đã mạnh dạn chọn vấn

đề:“Những chuyển biến trong kỉnh tế nông nghiệp ở Đồng bằng Bắc Bộ

từ năm 1883 đến năm 1945” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Từ trước năm 1945 và nhất là sau khi ngày hòa bình lập lại trên miền bắc (1954) đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu về tình hình nông nghiệp Bắc Kỳ thòi thuộc địa nói chung và đồng bằng Bắc Bộ nói riêng

Dưới thòi thuộc địa, một số học giả, nhà quản lý kinh tế Pháp đã tiến hành nghiên cứu thực trạng kinh tế nông nghiệp các tỉnh Bắc Kỳ từ những góc độ và chuyên môn khác nhau từ những góc độ và chuyên môn khác nhau Nhiều công trình khảo cứu công phu của các học giả Pháp về kinh tế nông nghiệp Đông Dương nói chung được công bố, đáng chú ý là Y.Herry với

“Economie agricole de j ’Indochine” (kinh tế nông nghiệp Đông Dương, Hà Nội, 1932); Paul Bernard với “Le Problem économique Indochinois” (Vấn đề kinh tế Đông Dương, Pari, 1934); P.Gourou với:L’Ưtilisation du sol en Indochine Française” (Sử dụng ruộng đất ở Đông Dương thuộc địa Pháp, Pari, 1940) Trong các công trình này, các tác giả tập trung phân tích tình hình sở hữu mộng đất, canh tác nông nghiệp, sử dụng nhân công trong kinh tế nông nghiệp Đông Dương, trong đó đề cập tới các tỉnh Bắc Kỳ Đó là những khảo cứu nghiêm túc dựa trên các số liệu điều tra từ nguồn vốn đáng tin cậy báo cáo của Nha Nông Lâm Thương mại Đông Dương, báo cáo về kinh tế thường niền của các Công sứ các tỉnh.Tuy nhiên, các số liệu được công bố chỉ giới hạn trong những năm nhất định, thiếu đi sự biến đổi năm này qua năm khác

và sự chuyển biến giữa thời quân chủ và thời thuộc địa Do vậy thiếu đi sự so sánh lịch đại Bên cạnh đó, phương pháp tiếp cận của tác giả chưa làm nổi bật được mối quan hệ giữa chính sách đầu tư, điều kiện cơ sở hạ tầng để phát triển kinh tế nông nghiệp cũng như tác động của nó tới xã hội nông thôn

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nhất là sau năm 1954, nhiều công trình khảo cứu về tinh tế - xã hội Việt Nam thòi thuộc Pháp, ừong đó có

đề cập tới các tỉnh Bắc Kỳ được công bố Đáng chú ý là các công trình Lịch

sử tám mươi năm chống Pháp (Trần Huy Liệu, Hà Nội, 1957); Những thủ đoạn bóc lột của đế quốc Pháp ở Việt Nam ( Nguyễn Khắc Đạm, Hà Nội,1957); Thực trạng giói nông dân Việt Nam dưới thòi Pháp thuộc (Phạm Cao Dương, Sài Gòn, 1965); Chủ nghĩa đế quốc Pháp và tình hình công nghiệp Việt Nam dưới thòi Pháp thuộc (Phạm Đình Tân, Hà Nội, 1959) Một

số chuyên khảo về giai cấp công nhân Việt Nam cũng đề cập đến công nhân đồn điền Bắc Kỳ như: Giai cấp công nhân Việt Nam (Trần Văn Giàu, Hà Nội, 1961); Giai cấp công nhân Việt Nam trước khi thành lập Đảng (Ngô Văn Hòa, Dương Kinh Quốc, Hà Nội, 1978) Trong giáo trình lịch sử Việt Nam cận đại của Trần Văn Giàu, Viện sử học, cũng ít nhiều đề cập đến tình hình nông nghiệp của các tỉnh Bắc Kỳ Đó là những công trình nghiên cứu công phu

về lịch sử Việt Nam được thực hiện theo phương pháp luận sử học Mác-xít, cung cấp cho tôi những hiểu biết cơ bản về tình hình kinh tế-xã hội nước ta thời thuộc Pháp Tuy nhiên, các công trình này chỉ tập trung phân tích những hạn chế của chế độ thuộc địa mà chưa chú ý đến những tác động tích cực (nằm ngoài ý muốn chủ quan) của chính sách thực dân Theo tôi điều đó cần được bổ sung để có cái nhìn khách quan hơn về chế độ thuộc địa ở nước ta

Đặc biệt, một số công trình chuyên khảo về cơ cấu kinh tế - xã hội, tình hình nông nghiệp, nông thôn thòi Pháp thuộc được công bố như: Phác qua tình hình mộng đất và đòi sống nông dân trước Cách mạng tháng Tám (Nguyễn Kiến Giang, Hà Nội, 1958); Tình hình ruộng đất nông nghiệp và đời sống nông dân dưới triều Nguyễn (Trương Hữu Quýnh, Đỗ Bang chủ biên, Huế , 1997); Cơ cấu kinh tế xã hội Việt Nam thời thuộc địa (1858-1945) (Nguyễn Văn Khánh, Hà Nội, 1999, tái bản làn thứ 2 năm 2004) Đầu thập niên 90 của thế kỷ trước, đã diễn ra cuộc thảo luận sôi nổi về nông nghiệp và đời sống nông dân dưới thòi thuộc Pháp và Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã

tập họp trong ấn phẩm “Một Nông dân và nông thôn Việt Nam thời cận đại”, (Hà Nội, 1990-1992); Việc nhượng đất khẩn hoang ở Bắc Kì (1919-1945) (Tạ Thị Thúy, Hà Nội 2001); Đồn điền của người Pháp ở Bắc Kì (1884-1918) (Tạ Thị Thúy, Hà Nội 1996) Một số bài đăng ừên Tạp chí nghiên cứu lịch sử cũng đề cập tới vấn đề ruộng đất Đáng chú ý là các bài viết về ruộng đất của các tác giả Nguyễn Đức Nghinh; Trương Hữu Quýnh; Vũ Huy Phúc; Phan Văn Khánh Với nguồn tài liệu phong phú - nhất là tài liệu lưu trữ - các công trình này phản ánh tương đối trung thực và khách quan về kinh tế Việt Nam thời thuộc Pháp, kế thừa những hiểu biết về kinh tế nông nghiệp trên bình diện chung của cả nước, tôi có điều kiện so sánh và cụ thể hóa ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ.

Trong số công trình trên chưa có công trình nào nghiên cứu về những chuyển biến mới trong nông nghiệpở đồng bằng Bắc Bộ thời kì 1883 - 1945 Những công trình có trên tuy có ưu, nhược điểm khác nhau nhưng đều là bệ

đỡ tri thức, tạo điều kiện cho tôi học hỏi, tiếp tục nghiên cứu vấn đề này Trên

cơ sở đó, chúng ta sẽ có cái nhìn khách quan hơn về tác động của cuộc khai thác thực dân ở một khu vực, góp phàn hiểu thêm về lịch sử Việt Nam thòi thuộc Pháp

3 Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu những chuyển biến trong kinh tế nông nghiệp ở đồng bằng Bắc Bộ từ năm 1883 đến năm 1945 nhằm làm sáng tỏ tác động bởi quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đến tình hình kinh tế - xã hội khu vực, rút ra những nhận xét khách quan về công cuộc thực dân hóa ở một khu vực, góp phàn hiểu thêm về chế độ thuộc địa ở nước ta Khóa luận nhằm bổ sung nguồn tư liệu, góp phàn nghiên cứu sâu hơn về lịch sử địa phương, đồng thời nêu lên những bài học kinh nghiệm, đề xuất những giải pháp nhằm phát triển

nông nghiệp, nông thôn các tỉnh ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ.

3.2.Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài “Những chuyển biến ữong kinh tế nông nghiệp ở Bắc

Kỳ từ năm 1883 đến 1945” nhằm giải quyết những nhiệm vụ sau:

Thứ nhất: Tìm hiểu những điều kiện tác động tới nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ Từ đó có cái nhìn khái quát về kinh tế - xã hội đồng bằng Bắc Bộ trước năm 1883

Thứ hai: Phải làm rõ được sự chuyển biến trong kinh tế nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ từ năm 1883 đến năm 1945 Trên cơ sở tìm hiểu, phân tích những chuyển biến đó, tác giả rút ra được những đặc điểm và tác động của nó đối với kinh tế - xã hội đồng bằng Bắc Bộ

3.3 Phạm vỉ nghiên cứu

Phạm vi không gian: Khóa luận nghiên cứu những chuyển biến ưong

kinh tế nông nghiệp ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ

Phạm vi thời gian:Từ năm 1883 đến năm 1945

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn tư liệu

Để hoàn thành khóa luận, tác giả đã khai thác các nguồn tài liệu sau:Nguồn tư liệu thứ nhất: Là giáo trình lịch sử, các công trình nghiên cứu

về kinh tế nông nghiệp Việt Nam của các học giả Việt Nam đang lưu trữ ở Thư viện Quốc Gia, Thư viện Khoa học xã hội, Viện sử học Việt Nam, Thư viện Đại học Xã hội và Nhân văn, Thư viện Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Nguồn tư liệu thứ hai: Tôi tham khảo thêm các sách, báo, tạp chí nghiên cứu về nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ từ năm 1883 - 1945

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Cơ sở của phương pháp luận là lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về hình thái kinh tế xã hội, về lịch sử kinh tế nước ta thòi thuộc Pháp

Để giải quyết các nhiệm vụ khoa học đặt ra, tôi sử dụng hai phương pháp

nghiên cứu chuyên ngành cơ bản: phương pháp lịch sử và phương pháp logic Ngoài ra tôi còn sử dụng các phương pháp liên nghành như quan sát, phỏng vấn, thống kê xã hội học, đánh giá và so sánh các nguồn sử liệu để có kết luận khoa học.

5 Đóng góp của đề tài

Khóa luận tốt nghiệp trình bày những chuyển biến của kinh tế nông nghiệp ở đồng bằng Bắc Bộ thòi thuộc Pháp trên các mặt: Chuyển biến về tình hình sở hữu ruộng đất, Chuyển biến về phương thức canh tác, Chuyển biến về cơ cấu cây trồng, vật nuôi

Phân tích những tác động của quá trình khai thác thuộc địa nói chung, của nông nghiệp nói riêng đối vói tình hình kinh tế xã hội các tinh đồng bằng Bắc Bộ thòi thuộc Pháp

Cung cấp thêm những hiểu biết về đòi sống của nông dân trong khu vực dưới chế độ thuộc địa Bổ sung tư liệu về lịch sử địa phương, nhất là mảng kinh tế, góp phần làm sáng tỏ tình hình kinh tế -xã hội khu vực Bắc Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung thời cận đại

Làm rõ những đặc điểm kinh tế nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ thời Pháp thuộc

6 Bổ cục của khóa luận tốt nghiệp

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, khóa luận tốt nghiệp gồm có 2 chương:

Chương 1 Cơ sở dẫn đến những chuyển biến trong kinh tế nông nghiệp

là 500 km, rộng nhất so vói Trung Bộ và Nam Bộ.

Đồng bằng Bắc Bộ là một vùng đất rộng lớn nằm quanh khu vực hạ lưu sông thuộc miền Bắc Việt Nam, vùng đất bao gồm 10 tỉnh và thành phố như: Vĩnh Phúc, Hà Nội, Bắc Ninh, Hà Nam, Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình Khu vực này có nhiều nét tương đồng về địa lý tự nhiên - xã hội, có tiềm năng để phát triển kinh tế nông nghiệp, có sức hấp dẫn tới các nhà canh nông

Địa hình Bắc Bộ đa dạng và phức tạp Bao gồm đồi núi, đồng bằng, bờ biển và thềm lục địa Có lịch sử phát triển địa hình và địa chất lâu dài, phong hóa mạnh mẽ Có bề mặt thấp dàn, xuôi theo hướng Tây Bắc - Đông Nam, được thể hiện thông qua hướng chảy của các dòng sông lớn Thuận lọi cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp

Miền núi Bắc Bộ có tiềm năng phát triển lâm nghiệp trồng nguyên liệu

và hương liệu Miền trung du Bắc Bộ có tiềm năng để trồng cây công nghiệp

và chăn nuôi đại gia súc Miền đồng bằng thuận lợi cho việc trồng cây lúa và

có tiềm năng trở thành vùng chuyên canh cây lúa Địa hình tương đối bằng phẳng với hệ thống sông ngòi dày đặc đã tạo điều kiện thuận lợi để phát triển

hệ thống giao thông thủy bộ và cơ sở hạ tầng của vùng

1.1.1.2 Đất đai

Đồng bằng Bắc Bộ có nhiều loại đất khác nhau: đất cái, đất cát, đất thịt, đất cát pha, đất chua

“Đất cái” là thứ đất sét, chắc, dẻo, ói nước, kết thành tảng rất khó làm khi đất đã khô Loại đất này dính chặt với lưỡi cày và làm cho đường cày rất vất vả, chỉ cày bừa được khi ngập nước, khi khô rắn thì chỉ có cuốc bằng tay Lúa là loại cây duy nhất có thể trồng ở đất này.

“Đất thịt” là loại đất phù sa tích tụ, hàm lượng đất sét ít hơn đất cái, độ cứng của đất vừa phải và việc canh tác đỡ vất vả hơn Ngoài lúa, đất này có thể trồng các loại khoai lang, thuốc lá, đậu, bông

“Đất thịt pha” còn gọi là đất màu, là loại đất phù sa khá tốt rất dễ cày bừa dù khô hay ngập nước Đất này có thể trồng lúa vào mùa thu và trồng cây hoa màu vào mùa xuân

Đất ở miền núi, trung du đồng bằng Bắc Bộ chiếm 2/3 diện tích tự nhiên

có nhiều loại đất khác nhau Đất feralit nâu đỏ phát triển trên đã Bazan, đá vôi

có diện tích lớn

Đất đai vùng đồng bằng Bắc Bộ tương đối phong phú, nhiều loại đất khác nhau ở đồng bằng, miền núi và trung du, tạo điều kiện cho việc phát triển một nền nông nghiệp đa dạng Đồng bằng Bắc Bộ được xem là vùng rộng lớn và màu mỡ, thuận lợi cho việc trồng cây công nghiệp Đó là tiềm năng để đồng bằng Bắc Bộ có thể hình thành những vùng chuyên canh cây lúa và cây công nghiệp

1.1.1.3 Khí hậu và sông ngòi

Khí hậu cũng là một yếu tố tác động trực tiếp tới sự phát triển của nền nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ Khí hậu nhiệt đói ẩm gió mùa (có nhiều biến động) đã cung cấp cho nền nông nghiệp Bắc Bộ lượng nhiệt ẩm dồi dào (độ

ẩm luôn lớn hơn 80%), nhiệt độ trung bình là 25 °c Tạo điều kiện cho cây ữồng đặc biệt là cây lúa và các cây hoa màu khác sinh trưởng và phát triển.Thiên nhiên mang lại cho người nông dân đồng bằng Bắc Bộ nhiều thuận lợi, nhưng do sự phức tạp của địa hình kéo theo sự thất thường của khí

hậu gây cho nền sản xuất nông nghiệp ở đây gặp nhiều khó khăn thách thức Lịch sử Việt Nam hiện đại đã từng chứng kiến 26 trận vỡ đê ở Hưng Yên từ

1806 - 1900 những trận bão lớn ở Nam Định năm 1929 và những trận hạn hán kéo dài (1875)

Lượng mưa lớn, có nhiều đồi núi khiến cho hệ thống sông ngòi ở đồng bằng Bắc Bộ có những nét đặc thù Phần lớn các con sông chảy theo hướng Tây Bắc-Đông Nam, qua nhiều miền địa hình, chủ yếu là đồi núi trên sông ngắn, dốc, nước chảy xiết Lượng nước không nhiều, phụ thuộc vào chế độ mưa

Đồng bằng Bắc Bộ có hệ thống sông lớn như: sông Hồng, sông Thái Bình

Hệ thống sông Hồng gồm nhiều nhánh sông: sông Đà, sông Lô, sông Chảy Hệ thống sông Thái Bình vói nhiều nhánh sông: sông cầu, sông Thương, sông Lục Nam Hằng năm hệ thống sông ngòi đã mang lại lượng phù sa lớn tạo điều kiện cho việc phát triển kinh tế nông nghiệp ở đồng bằng Bắc Bộ

Tóm lại, đồng bằng Bắc Bộ có điều kiện tự nhiên rất phong phú và đa dạng, có thế mạnh để phát triển một nền nông nghiệp đa dạng Tuy vậy, điều kiện tự nhiên ở đồng bằng Bắc Bộ cũng rất khắc nghiệt, phức tạp về địa hình

và thời tiết, thủy văn khiến cho canh tác nông nghiệp trên vùng đất này rất khó khăn cực nhọc

1.1.2 Điều kiên kinh tế m

Đồng bằng Bắc Bộ là nơi có vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên rất thuận lọi Tài nguyên thiên nhiên phong phú, đa dạng, dân cư đông đúc, mặt bằng dân trí cao Sự tập trung dân cư có mật độ cao liên quan đến nhu càu và môi trường lao động, tính cộng đồng và truyền thống văn hoá dân tộc Một nơi có truyền thống lâu đòi về thâm canh lúa nước, có những trung tâm công nghiệp và hệ thống đô thị phát triển là điều kiện rất thuận lợi cho công cuộc phát triển các ngành nghề lao động sản xuất từ phổ thông đến hiện đại, mang đến sự thuận lọi cho công cuộc định cư lâu dài của con người

Là vựa lúa lớn thứ hai của Việt Nam (sau Đồng bằng sông Cửu Long) có

được đất đai màu mỡ do phù sa của sông Hồng và sông Thái Bình bồi đắp số đất đai để phát triển nông nghiệp trên 70 vạn ha, chiếm 56% tổng diện tích tự nhiên toàn vùng Ngoài lúa nước, các địa phương nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng đều chú trọng phát triển loại cây ưa lạnh có hiệu quả kinh tế cao như ngô, khoai tây, su hào, cải bắp, cà chua, những loại cây này đa phàn được trồng hoa xen canh giữa các mùa vụ.

Bắc Bộ là vùng có đường bờ biển dài, có cửa ngõ lớn và quan trọng thông thương với các khu vực lân cận và thế giới qua cảng biển Hải Phòng (thuộc thành phố Hải Phòng) Tài nguyên thiên nhiên gồm có các mỏ

đá (ở Hải Phòng, Hà Nam, Ninh Bình), sét cao lanh ở Hải Dương, than nâu ở Hưng Yên và mỏ khí đốt ở Tiền Hải đã được tiến hành khai thác từ nhiều năm nay

Đặc biệt, trong lòng đồng bằng Bắc Bộ đang tồn tại hàng chục vỉa than lớn nhỏ có tổng trữ lượng vào khoảng 210 tỷ tấn (theo dự đoán qua số liệu khảo sát vào những năm 70 của thế kỷ trước) Trải rộng trên diện tích 3500km2, trải dài từ Hà Nội đến Thái Bình rồi ra đến bờ biển Đông Các vỉa than này có chiều dày từ 2 đến 3m, có nơi tới 20m Là những vỉa than có độ

ổn định địa chất và chất lượng rất tốt

Như vậy,vùng đồng bằng Bắc Bộ có nhiều điều kiện thuận lọi phát triển kinh tế, và là điều kiện để phát triển một nền nông nghiệp đa dạng Tuy nhiên, đồng bằng sông Hồng vẫn là một khu vực thiếu nguyên liệu phục vụ cho các ngành công nghiệp đang phát triển và luôn phải nhập từ các vùng khác

1.1.3 Điều kiện xã hội

Thời cận đại, 90% dân số đồng bằng Bắc Bộ sống ở nông thôn, hầu hết

họ quàn tụ trên một phần lãnh thổ

Với số lượng và tình hình phân bố dân cư như vậy, đồng bằng Bắc Bộ có nguồn lao động dồi dào Đó là điều kiện thuận lợi để phát triển nông nghiệp ở một xứ nhiệt đới trong khi kĩ thuật sản xuất còn lạc hậu Hơn nữa nông dân đồng bằng Bắc Bộ vốn chăm chỉ, thông minh, kiên nhẫn và rất có kinh

nghiệm trong sản xuất nông nghiệp, nhất là việc trồng lúa.

Vì thế, tuy có những hạn chế về tác phong lao động sức ép về tình trạng canh tác, mộng đất manh mún do dân số quá đông gây ra, nông dân đồng bằng Bắc Bộ vẫn là một lực lượng lao động quan trọng, có vai ừò quyết định tới nền sản xuất nông nghiệp Với một nguồn lao động dồi dào, người nông dân có kinh nghiệm sản xuất lâu đời, đồng bằng Bắc Bộ có ưu thế để phát triển kinh tế nông nghiệp hơn so với các vùng khác trong cả nước

Nhìn chung, đồng bằng Bắc Bộ có đủ các điều kiện cơ bản, thuận lợi cho

sự hình thành và phát triển của một nền nông nghiệp nhiệt đới Nguồn tài nguyên tự nhiên xã hội giàu có là một trong những thế mạnh của vùng này, tạo ra ưu thế vượt trội, thúc đẩy sự phát triển nền nông nghiệp đồng bằng Bắc

Bộ Song đây cũng là mảnh đất màu mỡ mà thực dân Pháp sớm nhận ra trong công cuộc khai thác và bóc lột thuộc địa của mình Những yếu tố tự nhiên xã hội trên sau này sẽ tác động trực tiếp tới nền nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ thời kì 1883-1945

1.2 Tình hình kỉnh tế nông nghiệp ở Đồng bằng Bắc Bộ trước năm 1883

1.2.1 Sở hữu ruộng đất

Nhìn chung, sở hữu ruộng đất tồn tại hai phương thức chủ yếu là Nhà nước và tư nhân Ruộng đất sở hữu Nhà nước gồm 2 loại: Nhà nước trực tiếp quản lý và ruộng đất công làng xã

* Ruộng đất do Nhà nước trực tiếp quản lý

Bộ phận ruộng đất thuộc quản lý trực tiếp của nhà nước ở đầu thế kỷ XIX gồm tịch điền, quan điền quan trại và đồn điền

Tịch điền là loại ruộng đất có tính chất lễ nghi thể hiện sự quan tâm của

Nhà nước đối với kinh tế nông nghiệp, số lượng không nhiều (cả nước ước khoảng vài trăm mẫu) Năm 1832, Minh Mạng quy định mỗi tỉnh lấy 3 mẫu 3 sào và 15 người phu tịch điền Năm 1878 nhà Nguyễn quyết định tăng thêm

ruộng tịch điền cho các tỉnh [1; Tr.29]

Quan điền quan trại là loại mộng đất vốn có từ các thời kỳ trước (các

loại ruộng ngụ lộc, thưởng lộc, chế lộc, quan điền, quan điền trang, quan đồn điền, quan trại) thuộc sở hữu trực tiếp của Nhà nước.Nhà Tây Sơn đã dùng một phần trong số đó ban cấp cho các quan lại Sau này nhà Nguyễn thu hồi lại và gọi chung là quan điền quan trại, đặt dưới sự quản lý trực tiếp của nhà nước Địa bàn phân bố quan điền quan trại chủ yếu là khu vực Bắc và Trung Trung Bộ, với diện tích khoảng vài ngàn mẫu Một phần quan điền quan trại dùng để ban cấp cho một số đối tượng làm tự điền, phần còn lại dùng phát canh thu tô cho dân sở tại Từ năm 1822, Minh Mệnh cho chuyển dần quan điền quan trại thành ruộng đất công làng xã và đến giữa thế kỷ XIX thì cơ bản quan điền quan trại không còn tồn tại nữa [1; Tr.29]

Đồn điền là loại ruộng đất kết họp kinh tế với quốc phòng Từ cuối thế

kỷ XVIII, Nguyễn Ánh đã cho lập đồn điền ở Nam Bộ dưới hai hình thức: đồn điền do binh lính khai khẩn gọi là trại đồn điền và đồn điền do dân khai khẩn gọi là hậu đồn điền Nhà Nguyễn từng bước quân sự hoá hậu đồn điền

và đến năm 1822 thì quyết định chuyển toàn bộ hậu đồn điền thành trại đồn điền Địa điểm chọn xây dựng đồn điền thường là những nơi xung yếu về quân sự và có tiềm năng đất đai Nhà nước chủ yếu sử dụng lực lượng binh lính, bên cạnh đó còn có một số tù phạm đi khai khẩn, canh tác ruộng đất trong các đồn điền Sản phẩm thu hoạch từ ruộng đất đồn điền phần lớn nộp kho nước, chủ yếu để đáp ứng nhu cầu tại chỗ của binh lính Diện tích đồn điền ở thời điểm cao nhất ước khoảng vài chục ngàn mẫu Nhìn chung, các loại ruộng đất thuộc quản lý trực tiếp của Nhà nước chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong cơ cấu ruộng đất [1; Tr.30]

Dinh điền là hình thức khai hoang ở Bắc Bộ dưới thời Minh Mạng và

Nam Bộ dưới thòi Tự Đức Ở Bắc Bộ có 2 huyện được thành lập dưới hình

thức này là Tiền Hải( Thái Bình), và Kim Sơn (Ninh Bình) bằng tất cả sự cố gắng của Dinh điền sứ Nguyễn Công Trứ Từ tháng 3-1828 đến tháng 3-1929, diện tích đã khai khẩn được ở 2 huyện này là 33.590 mẫu [5; Tr.12]

*Ruộng đất công làng xã

Đối với ruộng đất công làng xã, nhà Nguyễn đã có chủ trương biện pháp nhằm duy trì, bảo yệ và mở rộng Năm 1803, nhà nước ra lệnh cấm các làng

xã không được bán đứt hay cầm cố ruộng đất công

Chính sách của vương triều Nguyễn cố gắng duy trì ruộng đất công nhưng bất lực Xu hướng kiêm tinh mộng đất của địa chủ khiến ruộng đất công làng xã bị thu hẹp Theo sách Sĩ hoạn tri lục của Nguyễn Công Tiệp, đầu thế kỉ XIX, tổng diện tích ruộng đất công, tư cả nước là 3.396.584 mẫu Trong đó ruộng công là 580.363 mẫu (chiếm 17,08%), mộng tư là 2.816.221 mẫu (chiếm tỉ lệ 82,98 %) đất công các loại còn tồn tại đến đầu thế kỷ XIX, phần lớn là loại ruộng đất này Tuy nhiên, sự phân bố rất không đều giữa các

địa phương Phan Huy Chú nhận xét: “Nước ta duy có trấn Sơn Nam Hạ là

rất nhiều ruộng và đất bãi công, phép quân cấp chỉ nên làm ở xứ ẩy là phải, còn các xứ khác thì các hạng ruộng công có không mấy ” [1; Tr.30]

Sự phân bố không đều thể hiện trong phạm vi từng miền, từng tỉnh, có khi từng huyện, từng tổng Tại Bắc Bộ, trong khi tỷ lệ công điền thổ ở Thái Bình còn tói 31,43% thì ở Hà Đông chỉ còn 22,12% (thời điểm 1805) Giữa các huyện của hai địa phương này cũng có sự khác biệt Ở Thái Bình, tỷ lệ công điền thổ huyện Thanh Quan còn 7,2%, huyện Quỳnh Côi còn 17,32%, huyện Đông Quan còn 20,75%, thì tỷ lệ đó ở huyện Vũ Tiên là 56,85% Tỷ lệ mộng đất công khu vực Bắc Bộ còn khoảng 25% Một số địa phương cụ thể, phủ Khoái Châu (Hưng Yên) còn 59% Sự thu hẹp và phân bố không đều ruộng đất công giữa các vùng, các tỉnh chứng tỏ rằng ruộng đất công làm xã mất dần vai trò trong đòi sống kinh tế nông nghiệp của nông dân Việt Nam,

từng bước nhường đường cho một loại hình sở hữu khác là ruộng đất tư [1; Tr.31]

* Ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân

Đầu thế kỷ XIX, ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân là 2.816.221 mẫu chiếm

tỷ lệ 82,92% [1; Tr.35]

Ruộng tư phân bố không đều giữa các miền, các vùng, trong từng tỉnh Ở Thái Bình, tỷ lệ ruộng tư giữa các huyện có sự chênh lệch rõ rệt Khu vực phía Tây huyện Thụy Anh ruộng tư chiếm 75,2% trong khi đo ở Kiến Xương

là 37,67% [1; Tr.35]

Nếu như sở hữu lớn được duy trì ở Nam Bộ thì ở Bắc Bộ sở hữu nhỏ (những người có sở hữu dưới 3 mẫu ruộng) vẫn chiếm ưu thế về tỷ lệ 96,32% Những ngưòi sở hữu ữên 20 mẫu chiếm tỷ lệ nhỏ là 0,87% Loại sở hữu vừa (từ 3-20 mẫu) (bao gồm tầng lóp trung nông và địa chủ nhỏ) phổ biến ở Bắc

Bộ vói 36,8%, số chủ và nắm giữ 69,97% ruộng đất

Nhìn chung tình hình sở hữu ruộng đất ở Việt Nam nửa đàu thế kỷ XIX vẫn đang ở chặng đường đầu của quá trình phát triển và phân hóa (tuy chưa

có mức sâu sắc) Tư hữu hóa vẫn còn là một xu thế dù nó đã ở những bước đi cuối cùng Phân hóa và tập trung ruộng đất, dù nơi này nơi khác đã đạt trình

độ khá cao nhưng chưa đến mức triệt để và sâu sắc Sự phân hóa ruộng đất này đã tác động và có ảnh hưởng nhất định đối với sự phát triển của nền nông nghiệp Việt Nam nói chung và nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ trước năm

1883 nói riêng

1.2.2.Phương thức canh tác

Phương thức canh tác và kỹ thuật trồng lúa những năm trước 1883 vẫn không có gì thay đổi nhiều Sản xuất nông nghiệp trước năm 1883 chủ yếu là độc canh cây lúa nước “Cày sâu bừa kĩ” là khâu chủ yếu trong việc làm đất Sức kéo của trâu, bò tất nhiên “yếu trâu còn hơn khỏe bò” nhưng dùng trâu hay bò là từng địa phương Mùa gặt người nông dân phải dùng liềm hoặc hái

để cắt, gặt lúa Cuốc xẻng là công cụ phục vụ cho chăm sóc lúa giữa hai mùa cấy và gặt Họ cũng dùng gàu tát nước.

Thế kỷ XIX, nhà Nguyễn chú ý đến vấn đề thủy lợi ở Nam Bộ nhiều hơn còn ở đồng bằng Bắc Bộ thì ít hơn, người dân đồng bằng Bắc Bộ thường phải chứng kiến cảnh đê vỡ năm 1871 ở Hưng Yên; Nam Định Trong đó tập trung lớn nhất ở vùng đê Văn Giang từ năm 1872 đến năm 1882 dưới triều vua Tự Đức, liên tục năm nào cũng xảy ra tình trạng YỠ đê Và theo thống kê thì đê Văn Giang vỡ 18 lần Vì thế cũng có thể nói vấn đề trị thủy đặt ra rất gay gắt cho đồng bằng Bắc Bộ vào thế kỷ XIX thì Hưng Yên (Phủ Khoái Châu) lại là trung tâm điểm [2; Tr.79] Những ữận vỡ đê với dịch bệnh và sưu thuế cao đã dẫn tói tình trạng ruộng đất bị bỏ hoang Việc bỏ làng đi tha phương càu thực

đã báo hiệu một thời kỳ dài cuộc sống bần cùng, đói khổ của nông dân Việt Nam trong các giai đoạn lịch sử tiếp theo

Nền nông nghiệp Việt Nam dưới triều Nguyễn là một nền nông nghiệp độc canh cây lúa, tự cung tự cấp, khép kín, những yếu tố đó đã là cản ữở sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn nước ta nói chung và đồng bằng Bắc Bộ nói riêng

1.2.3 Cơ cẩu cây trồng, vật nuôi

* Cơ cẩu cây trồng

Lúa vẫn là cây trồng chủ yếu trên diện tích đất canh tác của cả nước, lúa chiếm 70% diện tích canh tác ở các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, 30% còn lại được giành cho một số cây trồng khác

Có nhiều loại lúa khác nhau được sử dụng: lúa chiêm có chiêm ri, chiêm

dự, chiêm vang ; lúa mùa có tám xoan, tám lùn, lúa hiên, ; lúa nếp có nếp hương, nếp hoa vàng, nếp lùn Trong sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc

sử quán triều Nguyễn có ghi lại hơn 65 giống lúa tẻ và 27 giống lúa nếp được gieo trồng [1; Tr.128]

Bên cạnh việc trồng lúa, tùy từng địa phương và thế đất, người nông dân còn ưồng các loại cây lương thực khác như: sắn, khoai lang, khoai môn, củ

từ, củ mài, trồng ngô Ngoài ra họ còn trồng đều 17 loại đậu khác nhau

Tuy nhiên, kỹ thuật canh tác lạc hậu nên năng suất và sản lượng lúa không cao, tương đối thất thường nên chưa đủ đáp ứng nhu cầu của người nông dân ưong khu yực Vì vậy lúa chưa trở thành hàng hóa, có chăng là sản vật để trao đổi mà thôi

*Cơ cẩu vật nuôi

Nghề chăn nuôi kém phát triển và chưa thể tách ra khỏi nông nghiệp Các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ vốn có thế mạnh để chăn nuôi gia súc (nhất là trâu, bò) Ngoài ra còn có truyền thống chăn nuôi gia cầm (gà, vịt) Nhưng do kinh tế khó khăn, những hạn chế về điều kiện sống và những quy định nghiêm ngặt của Nhà nước trong việc giết mổ trâu, bò, nền chăn nuôi Việt Nam cho đến thế kỷ XIX không phát triển quy mô lớn trong những trang hay đồn điền Hoạt động chăn nuôi, nhất là lợn, trâu, bò chỉ dừng lại ưong phạm vi gia đình, khiến các hộ tiểu nông không có điều kiện phát triển nghề này

1.2.4 Chế độ tô thuế nông nghiệp

Cùng với thuế thân, thuế ruộng đất cũng là nguồn thu chính của ngân sách địa phương, nhưng so với thuế thân, sự bất công của thuế ruộng biểu hiện không rõ rệt nên ít bị nhân dân ca thán hơn

Vua Nguyễn cũng đã quy định tương đối cụ thể về tô thuế ruộng đất công tư Năm 1803, Gia Long chính thức định lại “Phép tô thuế, dung”, chia

cả nước làm 4 khu yực để thu thuế ruộng đất, chia tô thuế ra làm 3 loại lớn có chế độ tô thuế khác nhau Với quy định này thì thuế ruộng đất công cao hơn ruộng đất tư Những loại thuế nói trên, phàn lớn thu bằng hiện vật thóc gạo và bằng sức lao động, chỉ có thuế thân là thu bằng tiền song vẫn giữ một phần hiện yật Thuế mộng đất thòi nguyễn cũng đã cho phép nộp bằng tiền như trẻ

chê, khoán mỗ, điền mẫu Song giá trị đồng tiền bấp bênh, lại thay đổi từng vùng, nên ngưòi nông dân nộp thuế chủ yếu bằng thóc gạo lìn h ữạng trên phản ánh một nền sản xuất thấp kém, công nghiệp chưa phát triển, kinh tế hàng hóa chưa có vị trí quan trọng.

Tô thuế đất công, tư: Thời Gia Long, theo chế độ cũ, các đất bãi phù sa

công được lấy lúa phải nạp 120 báưmẫu, còn các loại đất khác thì phải nộp tiền Đến thòi Tự Đức thuế đã được quy định khá tỉ mỉ

Thuế đinh: là một bộ phận quan trọng của nhà nước Chế độ tô thuế của

triều Nguyễn khá chặt chẽ, phân chia khu vực, phân chia ba miền và không nặng hơn các thòi đại trước Có thể họ Nguyễn chấp nhận sự hợp lý của thòi đại trước hoặc bất lực, chưa đủ sức đưa ra một chế độ tô thuế trong cả nước

Tô được thu bằng hiện vật là cơ sở cho hình thức phát canh thu tô trong mối quan hệ giữa địa chủ và tá điền

Trong phương thức thu thuế, nhà nước lại gần như giao hẳn cho đơn vị làng xã, mà không có biện pháp cần thiết để kiểm tra, phát hiện những gian lận của chính quyền xã Do đó, nguồn thu nhập về tài chính của nhà nước, chủ yếu qua thuế má, không ổn định không mở rộng được, gây nên sự nghèo nàn

về ngân sách của quốc gia và hạn chế khả năng tác động của nhà nước đối với

sự phát triển của sản xuất và đời sống của nhân dân

Ruộng đất được chia làm 2 loại: đất (thổ) và ruộng (điền) Đất được chia làm 12 hạng tùy theo từng loại cây trồng Ruộng cày cấy được chia thành 3 hạng xếp theo độ phì truyền thống của ruộng Giá biểu thuế mộng thay đổi theo từng vùng và trong từng vùng, thuế ruộng công và ruộng tư cũng khác nhau.[l; Tr.41].Thuế ruộng đất thòi nhà Nguyễn chủ yếu thu bằng hiện vật cộng thêm mỗi ngày 3 tiền thập vật, thòi Pháp thu hoàn toàn bằng tiền mới là đồng bạc trắng (tức bạc Mễ-tây-cơ) rồi sau đó là đồng bạc Đông Dương Vì vậy người dân phải chịu thiệt rất nhiều khi phải đổi tiền kẽm sang bạc trắng,

qua tay bọn lái bạc Hoa Kiều Đến khi đồng bạc Đông Dương đã được tiêu phổ biến, người nông dân vẫn cứ chịu thiệt vì giá bạc bấp bênh Cùng vói việc

bỏ thuế hiện vật, Pháp bỏ các kho thóc tỉnh, bỏ luôn cả kho thóc cứu tế

Giá thuế ruộng đất thời Nguyễn nhìn chung không quá cao so với thu nhập của nông dân Ở Bắc Bộ, có nơi có mức thuế ruộng cao nhất cũng chỉ

là 7,3 quan/mẫu nhất đẳng, tương đương với 0,dd87 Ngoài thuế điền chính ngạch, nông dân phải nộp thêm thuế bách phân phụ thu, nói là tiền chuộc 10 ngày lao dịch, thường là 15% thuế chính ngạch, tức là mỗi mẫu ruộng nhất đẳng phải nộp thêm khoảng 0dd30 nữa Thuế bách phân phụ thu này do công sứ quyết định tỷ lệ hàng năm để đáp ứng được chi tiêu cần thiết cho ngân sách

Tóm lại, dưới thời Nguyễn mức thuế đã tăng vọt lên Những thay đổi chi tiết không đem lại một sự công bằng nào, trái lại đó chỉ là những biện pháp nhằm thu được nhiều nhất loại thuế này Đồng thời, sự tùy tiện trong cách phân bố và thu thuế đã làm nẩy sinh không biết bao nhiêu tệ nạn cho người nông dân [3; Tr.99]

1.3 Cơ cấu nông thôn và đòi sống nông dân ở Đồng bằng Bắc Bộ

về dân số, theo tác giả P.Borocheux và D.Hesmery thì Bắc Kỳ có6.000.000 ngưòi [12; Tr.33]

Theo số liệu này, đồng thời căn cứ vào mức độ phân hóa xã hội, có thể thấy lực lượng nông dân lao động còn chiếm hơn 90% Họ là những người gánh chịu tất cả những gì do con người và tự nhiên đưa lại Đời sống của người nông dân lao động không được cải thiện mà trái lại càng làm cho họ nhanh chóng bị bần cùng hóa

Lực lượng địa chủ chiếm khoảng 3% dân số, nhưng lại nắm trong tay khoảng 40% diện tích mộng đất canh tác Nhóm xã hội lớn thứ ba là tầng lớp quan lại và văn thân (nhân sĩ và thân hào) Đây là bộ phận “rường cột” của chế

độ phong kiến, bởi vì nó gắn liền với Nhà nước trên các mặt chính trị, xã hội và kinh tế Sau khi đỗ đạt, những người được bổ làm quan (quan lại) làm việc trong các bộ máy chính quyền; nhân sĩ làm công việc dạy học, chuyên chú truyền bá đạo Khổng - Mạnh; còn các thân hào ở xã thôn có trách nhiệm thu thuế, tuyển

mộ binh lính theo sự phân bổ của Nhà nước [12; Tr.34]

Xã hội nông thôn bị phân hóa thành nhiều tầng lớp khác nhau Đã đẩy ngưòi nông dân vào cảnh sống khổ cực, không có ruộng đất cày bừa buộc họ phải đi làm thuê Một số ít đi ở cho địa chủ không công, địa chủ nuôi ăn nhưng cơm không đủ “ở đó có ít gạo, nhiều khoai sắn” Ngưòi đầy tớ ít biết đến khái niệm tự do và thời gian nghỉ ngơi Bộ phận làm thuê cho địa chủ, tiền công bị xê dịch rất nhiều, tùy từng vùng và theo phương thức sử dụng (làm khoán, công nhật theo tháng, theo năm)

Để hình dung cuộc sống đói nghèo của nông dân đồng bằng Bắc Bộ, cần phải xem xét nguồn thu nhập của họ về tổng thể người dân chủ yếu sống bằng nông nghiệp, mọi thu nhập đều trông chờ từ miếng ruộng, mảnh vườn Kết quả trông thấy của sự bóc lột thực dân và phong kiến là thu nhập của quảng đại quần chúng lao động ngày càng sụt xuống vói một tốc độ khá nhanh Thực dân Pháp đã dùng một chính sách bóp nghẹt quá sức tưởng tượng đối với nhân dân các nước thuộc địa của chúng

Số thu nhập của của mỗi người dân lại càng thảm hại hơn Theo số liệu của Lốt-dơ, cựu công sứ Pháp ở Nam Định đã nêu lên một vào con số về thu nhập và đời sống của nông dân tỉnh này [6; Tr.194]

+ 900.000 dân Nam Định đều là những người thiếu ăn, sống bằng thu nhập hằng năm không đầy một mẫu ruộng và sản phẩm lao động thủ công hoặc của tiền công đi làm thuê rẻ mạt Mức sống của đại đa số trong đám quần chúng ấy, mỗi tháng và cho mỗi gia đình 5 người không vượt quá 5$ (50

phờ - răng) Trong nhiều trường hợp còn thấp hơn số tiền ấy nữa.

+ Tiền công rất thấp (mỗi ngày làm việc 12h với số tiền công 0$10, 0$07

và 0$65 Trẻ con làm việc 10h mỗi ngày vói 0$03 hoặc 0$04)

Theo con số này, thì thu nhập của mỗi người dân trung bình ở Nam Định trong một năm chỉ 12$ Và chắc chắn rằng ở các tỉnh khác ở đồng bằng Bắc

Bộ cũng không thể cao hơn con số ấy bao nhiêu

Bộ phận tá điền, lĩnh canh ruộng đất của địa chủ dưới nhiều hình thức cấy rẽ hoặc thuê ruộng, thu nhập của họ cũng chẳng cải thiện được bao nhiêu Thu nhập của tá điền không cao hơn công nhân làm thuê, lại tương đối thất thường, phụ thuộc vào điều kiện khí hậu Một bộ phận nhân công vào làm việc trong các cơ sở công nghiệp của người Pháp, đồng lương cũng không khá hơn

Khi tính thu nhập của một gia đình phải tính cả mức thu nhập từ vườn tược, từ khai thác nguồn lọi lâm, thủy sản hay từ nghề thủ công, ước tính từ

10 đến 15$/năm Thu nhập của công nhân xưởng và người làm công tháng tương đối ổn định thì thu nhập hàng năm chỉ độ 90 đến 96$ Theo tài liệu của Phòng Canh nông Bắc Kỳ, thu nhập của một gia đình nông dân ở Thái Bình chỉ ở mức 75$/năm, chủ ruộng nhỏ là 115$/năm [6; Tr.202]

Khoản thu nhập của gia đình nông dân đồng bằng Bắc Bộ tương đối thấp, mà dù có cao lên 100$ thì gia đình ấy vẫn còn nghèo khổ Và đòi sống nông dân vô cùng khổ cực, đó là chưa kể tới những khó khăn mà nông dân phải chịu đựng như: chế độ lao dịch, nhũng nhiễu của quan lại, cường hào, đói kém, dịch bệnh và đặc biệt là nạn giặc giã

1.4 Quá trình xâm lược và thống trị của thục dân Pháp ở Đồng bằng Bắc

Bô từ năm 1883 đến 1945

1.4.1 Quá trình xâm lược và thắng trị của thực dân Pháp

Sau khi chiếm xong Nam Kì, từ năm 1873 đến 1884 thực dân Pháp đã hai lần tiến quân đánh Bắc Ю.

*Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873-1874)

+ Ngày 5-11-1873, đội tàu chiến của Gacnie ra tới Hà Nội Nguyễn Tri

Phương cùng các quan lại triều đình ở Hà Nội tỏ ra lúng túng, bị động Nhưng

đi tới đâu chúng đều vấp phải sức chiến đấu quyết liệt của nhân dân các địa phương sôi nổi tự động chống giặc Chiến thắng càu Giấy lần thứ nhất (21- 12-1873) đã làm cho quân dân ta phấn khỏi

+ Ngày 15/3/1874 một hiệp ước mới đã được kí kết gồm có 22 điều khoản Với hàng ước 1874, tuy Pháp phải trả lại Hà Nội, nhưng chúng đặt được

cơ sở chính trị, kinh tế, quân sự ở khắp các nơi quan trọng ở Bắc Kỳ [6; Tr.514]

*Thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ 2 (1882-1884)

+ Để có cớ vũ trang can thiệp, năm 1882 thực dân Pháp lấy cớ triều đình

Huế vi phạm Hiệp ước năm 1874 đã kéo quân đánh chiếm Bắc Kỳ Ngày 3 tháng 4 năm 3 năm 1882 quân Pháp bất ngờ đổ bộ lên Hà Nội Thấy rõ âm mưu của Pháp muốn nuốt hết Bắc Kỳ, nhân dân miền Bắc khắp nơi sôi nổi kháng chiến Vói chiến thắng trận cầu Giấy lần thứ 2 (19-5-1883)chỉ diễn ra chớp nhoáng trong hai giờ (từ 5 giờ đến 7 giờ) và kết thúc bằng sự thảm bại của quân đội xâm lược [15; Tr.523]

Chiến thắng càu Giấy lần thứ 2 đã làm cho nhân dân cả nước vô cùng phấn khỏi, giặc Pháp YÔ cùng hoang mang, lo sợ Ngày 26-6-1883 bọn thực dân Pháp chớp ngay tin thất trận cầy Giấy lớn tiếng kêu gọi “trả thù” buộc dư luận trong và ngoài Nghị viện ủng hộ cuộc viễn chinh lớn Triều đình Huế tỏ

ra lúng túng và đã phản bội lại nhân dân cả nước bằng việc kí hai bản Hiệp ước Hacmang (25-8-1883) và Hiệp ước Patonot (6-6-1884)

Hòa ước Hacmang (1883) và Hòa ước Patonot (1884) được ký kết, thực dân Pháp đặt ách thống tri trên toàn bộ đất nước ta Theo điều khoản của 2

hòa ước, Việt Nam bị chia làm 3 xứ, Bắc Kỳ trở thành xứ “nửa bảo hộ” do chính phủ Thống sứ, đứng đầu là viên Thống sứ quản lý.

Hai hiệp ước được ký kết dưới áp lực quân sự của tư bản Pháp đã đánh dấu sự đầu hàng hoàn toàn của Nhà nước phong kiến Việt Nam trước chủ nghĩa tư bản Pháp Khi bị kẻ thù xâm phạm bờ cõi, phong trào đấu tranh của văn thân, sĩ phu và nhân dân đồng bằng Bắc Bộ bùng lên mạnh mẽ trong phong trào “Cần Vương” chống Pháp của cả nước Phong trào chống lại các hiệp ước năm 1883 và 1884 phát triển sôi nổi ở Bắc Ninh Ở nhiều huyện thuộc tỉnh Hải Dương như Nam Sách, Ninh Giang vẫn thường xuyên xảy ra những ữận mai phục tấn công các đội quân Pháp ừên đường hành quân Có một số quan lại không chịu theo lệnh Triều đình ra làm việc với Pháp Có người uất ức trước sự đầu hàng của triều đình đã tử tiết Quan trọng hơn là một số người đã đứng ra mộ quân khởi nghĩa như: Tạ Hiện (Nam Định); Phan

Vụ Man (Thái Bình); Hoàng Văn Hòe (Tri phủ Kiến Xương, tỉnh Thái Bình); Nguyễn Cao (Bắc Ninh) chính phong ưào chống xâm lược của nhân dân các địa phương ngay sau khi nhà Nguyễn đầu hàng là cơ sở và nguồn cổ vũ cho phái chủ chiến ở Huế hành động [8; Tr.64]

1.4.2.Những chính sách của thực dân Pháp nhằm phát triển kỉnh tế nông nghiệp

1.4.2.1 Chính sách ruộng đất của thực dân Pháp

Chính sách về ruộng đất của thực dân Pháp trong thời kì này được cụ thể hóa bằng các Nghị định, sắc luật Và thông qua các Nghị định và Thông tư, thực dân Pháp thể hiện rõ thái độ của Pháp đối vói vấn đề mộng đất ở Việt Nam Trước hết chúng tìm cách biến những “đất hoang”, “đất sở hữu” (đất bị bỏ hoang) trở thành tài sản cấp xứ, có quyền sở hữu Nhà nước bảo hộ Sau đó, chính quyền thực dân sẽ đem cấp không hoặc bán đấu giá cho thực dân làm đồn điền Chính sách đó một mặt thiết lập quyền sở hữu của thực dân Pháp đối vói

mộng đất Việt Nam, đồng thời thông qua đó cướp đất và các nguồn tài nguyên nông nghiệp khác của nhân dân Việt Nam Đó là một chính sách ăn cướp trắng trợn của thực dân Pháp ở Việt Nam, đã được họp pháo hóa bằng Nghị định, Thông tư mà chúng đưa ra.

1.4.2.2 Cải tạo, củng cố hệ thống thủy nông

Nhận thấy sự thất thường của khí hậu đồng bằng Bắc Bộ lũ lụt, hạn hán luôn là mối đê dọa với canh tác nông nghiệp, chính quyền thuộc địa đã chú ý đến công tác thủy lợi Chính quyền Đông Dương tập trung đầu tư cho những công trình chống úng ở Bắc Kỳ Công việc thủy lợi chủ yếu là cải tạo hệ thống thủy nông, cải tạo đê điều, chống úng Tuy nhiên cho đến hết Thế chiến I, “sông vẫn chảy vô ích dưới mắt nhưng người nông dân kiên trì” Theo báo cáo của công xứ các tình đồng bằng Bắc Bộ hạn hán vẫn xảy ra nghiêm trọng vào các năm 1902,

1904 Cố gắng lớn nhất của chính quyền là các hoạt động khảo sát, thăm dò, xây dựng các dự án thủy nông

1.4.2.3 Lập trạm thí nghiệm giống

Tại đồng bằng Bắc Bộ có Trạm Thí Nghiệm của Sở Nông Nghiệp Hà Nội được thành lập vào 1904 ở Phú Thy (tinh Hưng Yên) cho vùng Châu Thổ Viện Khoa học Đông Dương được thành lập và sau đó trở thành Viện Khảo Cứu Nông Học vào năm 1919 Nhằm nghiên cứu, cải tiến chất lượng giống cây trồng, phổ biến các loại giống có chất lượng cũng như kĩ thuật cah tác Trạm thí nghiệm

đã thu nhập và phân loại hầu hết các giống lúa ưong các tỉnh Hưng Yên Từ thực

tế canh tác mộng lúa ở Hưng Yên, trạm thí nghiệm đã đưa ra những khuyến cáo

về giống lúa, kĩ thuật chăm sóc lúa, vai trò của các bờ thửa trong việc giữ nước Trạm phổ biến cách thả yịt trong các mộng lúa để hạn chế sâu bọ

Bên cạnh khảo sát trồng lúa, trạm thí nghiệm còn nghiên cứu và thử nghiệm một số cây trồng khác như: bông, ngô bắp tẻ, đậu tương

Sự ra đời của trạm thí nghiệm giống ở Hưng Yên đã có ý nghĩa trong việc chọn, cải tạo giống, khuyến cáo các biện pháp kĩ thuật Lúa là cây trồng có hiệu

quả nhất trong kinh doanh nông nghiệp Trạm giống hoạt động không vì mục đích lợi nhuận, “phát ra những loại lúa đã chọn lọc làm giống mói, nó là người chỉ dẫn không lấy tiền”, góp phàn thay đổi thói quen canh tác dựa vào kinh nghiệm của người nông dân trong khu vực.

1.4.2.4 Chính sách khuyến khích lập đồn điền

Khi tiến hành công cuộc khai thác thuộc địa, thực dân Pháp đã chú ttọng đến mở mang đồn điền kinh doanh nông nghiệp Ngoài mục đích kinh tế (tìm kiếm lợi nhuận), đồn điền còn mang sứ mệnh chính trị (đảm bảo sự yên ổn ở những vùng dối loạn) và xã hội (đưa các loại cây mói vào trồng để thu hút bớt cư dân ra khỏi đồng bằng đông đúc Đồn điền ở đồng bằng Bắc Bộ được mở rộng trở thành của nền kinh tế nông nghiệp Việt Nam cuối thế kỉ XIX

Bên cạnh các nghị định về việc cấp phát, chuyển nhượng đất đai, chính quyền thuộc địa cũng có nhiều biện pháp để khuyến khích khai thác đồn điền Ngày 20/7/1898 Toàn quyền Đông Dương ra nghị định đặt giải thưởng hàng năm cho các đồn điền trồng cà phê, chè, cây có sợi, đay, gai, thuốc lá

Chính sách khuyến khích lập đồn điền của chính quyền thuộc địa khiến cho loại hình kinh tế này phát triển mạnh Tuy có hơi muộn hơn những nơi khác nhưng kinh tế đồn điền xuất hiện và phát triển ở khu vực đồng bằng Bắc

Bộ đã trở thành một nhân tố thúc đẩy sự chuyển biến của kinh tế nông nghiệp truyền thống

Tiểu kết chương 1

Đồng bằng Bắc bộ là khu vực có nhiều khả năng để phát triển một nền nông nghiệp đa dạng Tài nguyên thiên nhiên phong phú, tiềm năng lao động dồi dào, đồng bằng Bắc bộ có thế mạnh trog việc trồng lúa nước, cây công nghiệp và chăn nuôi đại gia súc Bắc bộ là vùng trung tâm kinh tế nên thu hút được sự quan tâm của các nhà canh nông Pháp trong quá trình khai thác thuộc địa

Nông nghiệp đồng bằng Bắc bộ dưới thòi Nguyễn vẫn nằm ữong tình trạng lạc hậu, độc canh, tự cung tự cấp Triều Nguyễn đã có nhiều biện pháp khuyến nông nhưng hiệu quả thấp, tình trạng hoang hóa diễn ra trầm trọng, thiên tai thường xuyên xảy ra về sở hữu ruộng đất, triều Nguyễn cố gắng bảo

vệ ruộng đất công làng xã và coi đó là cơ sở quan trọng của nhà nước, nhưng

xu hướng “Biến công vi tư” vẫn phát triển Ruộng đất tư đã chiếm tỉ lệ trên dưới 80% diện tích canh tác, ruộng đất công chiếm tỷ lệ trên dưới 20%

Trình độ canh tác nông nghiệp còn phân tán, lạc hậu, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, phụ thuộc vào tự nhiên, thủy lợi không đáng kể, nông cụ thô sơ Nông nghiệp ở thế độc canh, cây lúa là cây trồng chủ đạo Diện tích trồng lúa thất thường, phụ thuộc vào thời tiết Bình quân mộng đất theo nhân khẩu giảm một nửa tính từ triều Gia Long đến thòi Tự Đức Điều kiện canh tác lạc hậu khiến năng suất lúa thấp, ở mức 8 đến 9 tạ/ha Địa tô chủ yếu bằng hiện vật Tín dụng gần như không có, thương nghiệp bị hạn chế Yếu tố kinh tế hàng hóa không có điều kiện phát triển

về mặt xã hội: Sự phân hóa giai cấp xã hội nông thôn, nông dân bị chia thành nhiều tầng lớp khác nhau Đời sống nông dân YÔ cùng khổ cực đẩy họ vào làm công nhân ở các công xưởng và chỉ nhận được những đồng lương chết đói

Chương 2 NHỮNG CHUYẾN BIẾN TRONG KINH TẾ NÔNG NGHIÊP

“Công điền công thổ không phải là ruộng đất của tư nhân hay thuộc quyền làng xã Công điền cũng phải là ruộng đất của nhà nước do quan chức nhà nước trực tiếp quản lý như: quan điền, dinh điền, đồn điền” [14; Tr.51]

“Công điền là loại ruộng đất thuộc sở hữu hoặc coi như sở hữu của nhà nước, trao cho xã thôn để cấp và cho xã dân cùng cày cấy theo đúng định lệ chung” [14; Tr.51]

Vào đầu thế kỉ XIX, mức độ tập trung ruộng đất ở Việt Nam đã phát triển khá cao Theo Nguyễn Công Tiệp trong Sĩ hoạn tu tri thì ruộng tư vào đầu thế kỉ XIX chiếm 81% còn ruộng công và các loại ruộng khác chiếm 19% Tính đến những năm 1830 trên phạm vi cả nước ruộng công chỉ còn chiếm 17% diện tích canh tác Thậm chí có tỷ lệ ruộng công còn không đáng

kể, như làng Mộ Trạch (Hải Dương) hay Đa Ngưu (Hưng Yên) Tuy nhiên vào đầu thế kỉ XX, tỷ lệ công điền lại đột ngột tăng lên Theo thống kê của Tổng Thanh Tra nông nghiệp Đông Dương Yves henry thì vào đầu nhũng năm 1930, diện tích công điền ở Bắc Kỳ còn 20% [14; Tr.51]

*Sự phân bố cổng điền công thổ

Hầu hết công điền tập trung ở các tỉnh đồng bằng, nhất là các tinh ven biển như: Nam Định; Thái Bình

Bảng 1: Tỷ lệ công điền của một số tỉnh đồng bằng Bắc Bộ

Qua thống kê trên, Nam Định là tỉnh có tỷ lệ công điền chiếm 39,0%;

Hà Nam chiếm 37,7% cao hơn so vói Ninh Bình chỉ chiếm có 27,7% Ta nhận thấy sự phân bố công điền giữa các tỉnh là không giống nhau Và nếu đem so công điền vói diện tích canh tác của từng tỉnh, từng vùng cụ thể thì tỷ

lệ công điền còn tăng lên rất nhiều

Bảng 2: Tỷ lệ công điền so với diện tích canh tác trong một số phủ,

huyện của đồng bằng Bắc Bộ đầu thế kỷ XX

Phủ/Huyện Tỷ lệ ruộng công với diện tích canh

tác (%)

Phủ Lý - Hà Nam 46,0

Huyện Kim Bảng - Hà Nam 54,0

Phủ Khoái Châu - Hưng Yên 42.5

Huyện Tiên Lãng - Kiên An 46,0

Huyện Ý Yên - Nam Định 53,0

Huyện Trực Ninh - Nam Định 59

Huyện Tiên Hưng - Thái Bình 52

Huyện Tiên Hải - Thái Bình 59

Huyện Thái Ninh - Thái Bình 49,1

Nguôn: Vũ Huy Phúc, Chê độ công điên công thô Băc Kỳ dưới thời Pháp thông trị,

Tạp chí Nghiên cứu Lịch sửTr 51.

Ở Thái Bình, nhất là vùng Kiến Xương và Thái Ninh, 95,93 % các làng

xã đều có ruộng đất công (118/123 đơn vị) Có nơi toàn bộ đất đai làng xã Hạ Phán (Quỳnh Côi), Phú Xuân Trường (Nam Định), tỷ lệ công điền chiếm 77% diện tích canh tác đất của cả Phủ Thậm chí có những làng chỉ có công điền, không có tư tư điền như làng Lạc Nam (Kiên Trung-Hải Hậu)

Tuy nhiên, ngay cả trong những tỉnh có nhiều công điền công thổ thì giữa các làng, sự phân bộ công điền công thổ không đều nhau có làng có, có làng không

*Tình hình phát triển công điền công thổ

Công điền công thổ ở đồng bằng Bắc Bộ có xu hướng tăng dần từ cuối thế kỉ XIX đến đàu thế kỷ XX Làng Mộ Trạch - Hải Dương ruộng công tăng

từ 0,93 (thế kỉ XIX) 'lên 33,5% ( đầu thế kỷ XX), (tức đầu thế kỉ XX, ruộng công của Mộ Trạch là 245 ha trên tổng số 730 ha đất canh tác cả làng)

Sự gia tăng về diện tích ruộng công là một hiện tượng phổ biến trong các làng xã của đồng bằng Bắc Bộ thời Pháp thuộc Hiện tượng này “là 1 chủ trương đối phó của làng xã đối với chính quyền Trung ương Do chính sách tăng cường thuế khóa của nhà nước thực dân, các làng xã đã tìm cách kê khai một số ruộng tư hoặc ruộng bán công bán tư thành ruộng công để giảm mức đóng thuế”

Nhưng một trong những nguyên nhân chủ yếu là do chính sách ruộng đất của thực dân Pháp Kể từ đầu thế kỉ XX, trong Nghị định ngày 27-8-1904 áp dụng đối với các làng xã Nam Kỳ và Nghị định ngày 8-3-1906 đề cập đến

việc quản lý tài sản của các làng xã Bắc Kỳ Chính quyền liên bang Đông Dương đã ra lệnh cấm kỳ mục các làng xã không được bán công điền công thổ (như luật lệ Gia Long đã quy định từ năm 1803) về sau trong các văn bản

“cải lương hương chính” thực dân Pháp còn cho phép thuê, lình canh, thậm chí cho bán ruộng đất công của làng xã để chi dùng vào công việc của làng, nhưng chỉ được thực hiện ưong những trường họp đặc biệt và phải được sự đồng ý của chính quyền cấp tỉnh hoặc xứ [13; Tr.7]

Không chỉ tìm cách duy trì mà thực dân Pháp còn muốn phát triển chế độ công điền công thổ Ngày 23-11-1923, Thống sứ Bắc Kỳ ban hành Thông tư dành cho các ruộng bãi ở những làng ven sông để làm công điền Tiếp đó văn bản ngày 4-11-1928 cho phép chính quyền địa phương có quyền cấp cho các làng một diện tích dưới 500 ha làm ruộng công của làng Đặc biệt, ngày 23-7-

1930, chính quyền Pháp ra Nghị định cho các làng đã khai phá đất hoang mới bồi không được biến thành tài sản riêng mà phải đặt thành công điền Thực hiện Nghị định này, từ tháng 4-1933 đến tháng 8-1936 cả một vùng đất khai hoang rộng lớn (gồm 4.794 mẫu) của 12 làng ven biển Nam Định Sở dĩ thực dân Pháp chủ trương duy trì chế độ công điền YÌ chúng hiểu rằng công điền là

cơ sở kinh tế của tổ chức làng xã Sự tồn tại của công điền chủ yếu là do yêu cầu của thôn xã

*Việc chia công điền

Đối tượng được chia

Theo quy định của nhà nước phong kiến, tất cả những người dân trong làng đều được chia công điền, kể cả đàn bà góa, ừẻ mồ côi, những người tàn tật Đến thời thuộc Pháp, đối tượng được hưởng công điền bị thu hẹp lại chỉ

có những người được ghi trong sổ đinh hoàn toàn được chia công điền Ngoài

ra, ở một số nơi công điền còn được chia cho cả lính, mõ, những người đi phu, đi đồn ở Nam Kỳ Có những nơi (làng Đông Lạc - Ninh Giang - Hải

Dương) một người chết lính đến lúc chưa hết tang, cũng vẫn được hưởng quân cấp quan điền Cũng có những ngoại tệ như: Kiến An vẫn chia công điền cho người thương tật, cho người già, trẻ mồ côi và đàn bà góa.

Thời hạn chia công điền

Điểm đầu tiên trong thòi hạn chia công điền ở Bắc Kỳ ở giai đoạn này đó

là sự không thống nhất giữa tất cả các làng Nhà Nguyễn ấn định cứ 3 năm chia công điền 1 lần Thời hạn đó lại tiếp tục được áp dụng trong thòi thuộc Pháp vì rằng nếu để thòi hạn hưởng mộng kéo dài từ 4-5 năm trở lên thì dễ có khuynh hướng “Biến công vi tư” và các điều lạm dụng có điều kiện xảy ra do

đó, thời hạn 3 năm đã ừở thành lệ chung cho toàn Bắc Kỳ

Nhưng trên thực tế việc thực hiện luật lệ ấy không hoàn toàn triệt để và đồng nhất giữa các làng Có những làng chia 5-6 năm/lần, có những làng chia

1 năm/làn (52 làng trong tỉnh Bắc Ninh) có những làng chia 10 năm/làn hoặc vĩnh viễn suốt đời như Tân Kim - Hân Giang - cẩm Giàng - Hải Dương hoặc công điền không theo thời hạn nhất định như làng Hàm Nghi - Tứ Kỳ - Hải Dương Bao gồm những người chót đi hay lên lão, đồng thời có nhiều người thành đinh các bộ kỳ mục nghe dư luận thấy càn phải chia, lúc đó mới chịu chia lại

Ta thấy tình hình phân hóa ruộng đất ở các tỉnh Bắc Bộ cũng khá khác nhau Ở vùng Hải Dương, Hưng Yên, mức độ phân hóa ruộng đất mạnh mẽ

và triệt đẻ hơn Số ruộng công ở vùng vào đầu thế kỉ XIX chỉ còn dưới 1% Trong khi đó ở khu vực Bắc Ninh, Thái Bình, ruộng đất công còn chiếm một

tỉ lệ khá cao, từ 14,59% đến 17,08 % Cá biệt có những nơi ở Kiến Xương,

Thái Ninh (Thái Bình), tỷ lệ ruộng đất công đạt mức trên 50% thậm chí trên 60% Nhìn chung số ruộng đất công thường chiếm tỷ lệ cao ở những vùng mới khai phá nằm cạnh sông, ven biển Tại các khu vực đất cũ, tình hình dân

cư ổn định thì tốc độ tư hữu hóa ruộng đất mạnh hơn, tỷ lệ ruộng tư cũng cao hơn so với các vùng ven biển, có đất bãi bồi [5; Tr.30]