Tiếng cười trong tiểu thuyết gia đình gôlôpliôp của m e xantưcôp sêđrin (KL07188)

Lênin đã đánh giá cao các tác phẩm của Sêđrin, ông “đã dùng nhiều nhân vật trong tác phẩm của Sêđrin để vạch mặt bọn cơ hội hữu khuynh và bọn men-sê-vich cùng những đảng phái thù địch v

Ƣ Ọ Ƣ

**********

TRẦN THỊ HOA

TIẾ Ƣ I TRONG TIỂU THUYẾT

GIA ĐÌNH GÔLÔPLIÔP CỦA

E X Ƣ Ô - Ê

Ọ

ă ọc ƣớc ngoài

Ƣ Ọ Ƣ

**********

TRẦN THỊ HOA

TIẾ Ƣ I TRONG TIỂU THUYẾT

GIA ĐÌNH GÔLÔPLIÔP CỦA

L I CẢ Ơ

Hoàn thành khóa luận này, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ văn học nước ngoài - khoa Ngữ văn - trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi

Đặc biệt, tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo - Tiến

sĩ Lê Thị Thu Hiền đã hướng dẫn tận tình và quan tâm giúp đỡ tôi hoàn thành tốt khóa luận này

Nhân dịp này, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình và ban bè đã tạo điều kiện thuận lợi và động viên tôi trong thời gian thực hiện khóa luận

Trong quá trình nghiên cứu, khóa luận không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được sự góp ý của thầy cô và các bạn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2015

Sinh viên



Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy, cô cùng các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2015

Sinh viên

MỤC LỤC

MỞ ẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng, phạm vinghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Cấu trúc khóa luận 4

Chương 1 ĐẶC TRƯNG TIẾNG CƯỜI CỦA M.E XANTƯCÔP - SÊĐRIN TRONG TIỂU THUYẾT GIA ĐÌNH GÔLÔPLIÔP 5

1.1 Khái niệm 5

1.1.1 Cái hài 5

1.1.2 Hài hước 6

1.1.3 Châm biếm 7

1.2 Cung bậc của tiếng cười 8

1.2.1.Tiếng cười hài hước 8

1.2.2 Tiếng cười châm biếm 10

1.3 Hiệu quả nghệ thuật của tiếng cười 11

ƣơ NGH THU T XÂY DỰNG TIẾ Ƣ I TRONG TIỂU THUYẾT GIA ĐÌNH GÔLÔPLIÔP 22

2.1 Những chân dung và tính cách gây cười 22

2.2 Tạo dựng tiếng cười qua lời kể, đối thoại và lời nửa trực tiếp 29

2.3 Một số thủ pháp nghệ thuật khác 41

KẾT LU N 48 TÀI LI U THAM KHẢO

MỞ ẦU

1 Lí do chọ đề tài

Văn học hiện thực Nga nửa sau thế kỉ XIX đã “Kế thừa và phát huy

những thành tựu xuất sắc của văn học Nga nửa đầu thế kỉ, nền văn học Nga nửa sau thế kỉ XIX đã đạt tới đỉnh cao, góp phần cống hiến lớn vào kho tàng văn hóa nghệ thuật của toàn nhân loại Trong một lá thư gửi cho Erixtơ viết ngày 5 tháng 6 năm 1890, F Ăngghen nhận định rằng:“Trong 20 năm lại đây, văn học nước Na Uy phát triển vô cùng phong phú, không một nước nào sánh kịp trừ nước Nga”, dẫn theo [2, 242]

Khi nghiên cứu văn học Nga thế kỉ XIX, V.I Lênin đã đánh giá cao các

tác phẩm của Sêđrin, ông “đã dùng nhiều nhân vật trong tác phẩm của Sêđrin để

vạch mặt bọn cơ hội hữu khuynh và bọn men-sê-vich cùng những đảng phái thù địch với nhân dân” [2, 294] và “trong những trước tác của mình, đã sử dụng đến

340 lần những hình tượng, lời văn trong sáng tác của Sêđrin” [2, 327]

Năm 1857, bút danh N.Sêđrin đã đi vào lịch sử văn học Nga là một nhà

văn châm biếm vĩ đại với tác phẩm Kí sự tỉnh lị Trong số những tác phẩm của Sêđrin, ta không thể không kể đến tiểu thuyết Gia đình Gôlôpliôp, đây là một

trong những tác phẩm hay và đặc sắc nhất của ông, chính tác phẩm này đã khẳng định một lần nữa tên tuổi của ông trong số những nhà văn châm biếm

Vị trí của Sêđrin trong nền văn học Nga đương thời đã sớm được khẳng định và sánh vai cùng với những tác giả đã có tên tuổi như

PH.M.Đôxtôiepxki và L.Tônxtôi, Nguyễn Kim Đính đã khẳng định: “Chân

dung và tên tuổi Sêđrin nổi bật lên như một nhà văn hiện thực châm biếm

vĩ đại, người kế tục và phát triển cao độ tiếng cười nghệ thuật sắc sảo của Gôgôn trước đây Kém Đôxtôiepxki năm tuổi và hơn L Tônxtôi hai tuổi, Sêđrin đã sánh bước, sánh vai cùng hai thiên tài nghệ thuật lỗi lạc đó, tạo nên dung mạo sinh động độc đáo của văn học Nga những năm 70, 80 của thế kỉ trước” [2, 328]

Sêđrin đã đóng góp một phần to lớn của mình vào nền văn học Nga với nhiều tác phẩm có giá trị cao, được coi là những điển hình mẫu mực của văn

học châm biếm Nga Tác phẩm Gia đình Gôlôpliôp là một trong những tác

phẩm như vậy, Sêđrin đã tạo ra được tiếng cười ở nhiều sắc thái, mức độ khác nhau nhằm phơi bày tất cả những bản chất xấu xa của tầng lớp địa chủ đương thời, xây dựng được hình tượng nhân vật điển hình, tạo ra sắc thái riêng không thể nhầm lẫn với nhân vật nào khác

2 Lịch sử vấn đề

Ngay từ những tác phẩm đầu tiên, Sêđin đã được nhiều nhà phê bình, nghiên cứu văn học nhận xét, đánh giá cao Nói về vị trí quan trọng, phong cách độc đáo của Sêđrin trong tiến trình văn học hiện thực Nga, trong cuộc đấu tranh giải phóng xã hội trên đất nước Nga, trong một bài viết trước Cách

mạng tháng Mười, Gorki nhấn mạnh: “Sêđrin luôn đi cùng nhịp bước với

cuộc sống, không bao giờ rớt sau cuộc sống dù chỉ một bước, ông chăm chú nhìn thẳng vào dung mạo cuộc sống Ý nghĩa sáng tác châm biếm của ông rất to lớn, không những vì tính chân thực mà còn vì cảm quan gần như tiên tri

dự báo những con đường mà xã hội Nga cần phải trải qua và đã trải qua trong suốt thời kì từ những năm 60 cho đến tận những ngày hôm nay , ông sáng suốt, trung thực, nghiêm khắc và không bao giờ che giấu sự thật dù cho

sự thật đó đau xót đến chừng nào” dẫn theo [2, 354]

Các tác phẩm của Sêđrin đúng như Gorki đã nhận xét, ông không chỉ phơi bày mọi hiện tượng của xã hội đương thời mà còn dự báo được con đường cách mạng của dân tộc Nga, điều này đã khắc phục được hạn chế của Gôgôn trước đây, Sêđrin không chỉ kế thừa mà còn phát triển tiếp con đường nghệ thuật của Gôgôn một cách xuất sắc

Cũng cùng ý kiến trên, Hà Thị Hòa trong cuốn Tác gia, tác phẩm văn

học nước ngoài trong nhà trường đã nhận xét: “Sêđrin là nhà văn hiện thực

châm biếm vĩ đại Kế tục xuất sắc truyền thống tiếng cười của Gôgôn, Sêđrin

đã mài sắc vũ khí trào phúng giáng những đòn chí mạng vào chế độ nông nô chuyên chế trong giai đoạn mạt vận của nó… Phong cách nghệ thuật của Sêđrin được đánh giá là tiêu biểu cho một trong những loại hình phong cách lớn nhất của văn học hiện thực Nga thế kỉ XIX và đã có ảnh hưởng tốt đẹp, sâu sắc đối với nhiều thế hệ nhà văn Nga sau này như M Gorki, Đ Betnưi, Maiakôpxki…” [11, 530]

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học có viết: “Về loại thơ văn trào

phúng chính trị, Sêđrin được coi là nhà văn có tài bậc nhất và có cống hiến nhiều nhấttrong lịch sử văn học Nga thế kỉ XIX” [4, 1536]

Tiểu thuyết Gia đình Gôlôpliôp là một trong những tác phẩm đặc sắc của

Sêđrin, đây là tác phẩm được giới nghiên cứu và phê bình văn học đánh giá cao, tác phẩm của ông sánh ngang hàng với những tác phẩm nổi tiếng của

Đôxtôiepxki: “Sêđrin đã đóng góp vào kho tàng tiểu thuyết Nga một trong

những thành tựu xuất sắc nhất, sánh vai cùng với những Anna Karênina,Tội

ác và trừngphạt Iuđuska, nhân vật nổi bật trong tác phẩm, được công nhận

là một trong những hình tượng nghệ thuật đặc sắc nhất của văn học châm biếm thế giới” [2, 342]

Nhận xét về giá trị hiện thực của tác phẩm, GS Nguyễn Kim Đính trong

cuốn Lịch sử văn học Nga đã viết: “Thông qua những tính cách đa dạng,

những số phận khác nhau trong một gia đình địa chủ, bằng ngôn từ nghệ thuật sinh động, cuốn tiểu thuyết của Sêđrin là bản án tử hình độc đáo với chế

độ nông nô Nga Với cặp mắt nhận thức sắc bén, Sêđrin thấu hiểu rằng “mặc dầu pháp quyền của chế độ nông nô đã được coi là hủy bỏ, nhưng thực ra nó vẫn còn tồn tại Do đó, rất cầnthiết phải vạch rõ cái chết của chế độ tàn bạo

đó là tất yếu lịch sử” [2, 342]

Trên đây là những nhận định, đánh giá về Sêđrin mà chúng tôi thống kê được Tuy nhiên, trong phạm vi hạn hẹp, có thể còn nhiều nghiên cứu khác

mà chúng tôi chưa khảo sát hết được Những nhận định trên càng khẳng định hơn nữa tài năng nghệ thuật và những đóng góp lớn của Sêđrin cho văn học Nga Tuy những ý kiến đánh giá chỉ dừng lại ở mức độ nhận xét khái quát chứ chưa phân tích kĩ về đặc trưng tiếng cười của Sêđrin, nhưng đó là những gợi ý quan trọng để giúp chúng tôi triển khai đề tài này

4 ối tƣợng, phạm vinghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi trong đề tài này là tiếng cười và

phạm vi giới hạn trong tiểu thuyết Gia đình Gôlôpliôp của Sêđrin

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng văn bản dịch của NXB Văn học 1979

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung của khóa luận chia làm hai chương:

Chương 1: Đặc trưng tiếng cười của M.E Xantưcôp Sêđrin trong tiểu

thuyết Gia đình Gôlôpliôp

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng tiếng cười trong tiểu thuyết Gia đình

Gôlôpliôp

C ƣơ 1

Ặ Ƣ Ế Ƣ I CỦA M.E X Ƣ ÔP - Ê

TRONG TIỂU THUYẾT GIA ĐÌNH GÔLÔPLIÔP

1.1 Khái niệm

1.1.1 Cái hài

Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về cái hài, khái niệm cái được nghiên cứu từ rất sớm ở phạm vi triết học và mỹ học, trong văn học, cái hài

được nhìn nhận như một phạm trù thẩm mỹ: “Cái hài là một trong những

phạm trù mỹ học căn bản, xác định giá trị thẩm mỹ thông qua việc phát triển tính mâu thuẫn có ý nghĩa xã hội của thực tại và thông qua thái độ phê phán đối với tính mâu thuẫn ấy, xuất phát từ lý tưởng thẩm mỹ Trong lịch sử tư tưởng mỹ học, cái hài được nhận định như là kết quả sự tương phản, sự “bất đồng”, sự mâu thuẫn: giữa cái xấu và cái đẹp (theo Arixtot), giữa cái quan trọng giả và cái quan trọng thật (theo Heghen), giữa cái nhỏ nhặt và cái cao

cả (Kant), Cái hài là sự mâu thuẫn giữa các hiện tượng không hoàn thiện

và kinh nghiệm tích cực của nhân loại, được ghi khắc ở các lí tưởng thẩm mỹ,

là sự không tương ứng mang ý nghĩa xã hội giữa mục đích và phương tiện, giữa hình thức và nội dung, giữa hành động và hoàn cảnh, giữa bản chất và biểu hiện của nó, giữa tham vọng của cá nhân và các khả năng chủ quan của nó” [5, 198]

Theo Secnưsepxki, nhà văn, nhà tư tưởng Nga, cái hài là sự mâu thuẫn

giữa nội dung và hình thức, ông định nghĩa: “Cái hài là sự trống rỗng và sự

vô nghĩa bên trong được che đậy bằng một cái vỏ huênh hoang tự cho rằng

có nội dung vàý nghĩa thực sự” [4, 42]

Dùng cái hài như một phương tiện để đấu tranh lại những hiện tượng

không phù hợp với lí tưởng thẩm mỹ, Phượng Lựu cho rằng: “Cái hài là một

phạm trù mỹ học cơ bản để hình thành và đánh giá hiện tượng xã hội, những tính cách tập tục, những hành động và tác phong của con người hoàn toàn hoặc có phần không phù hợp hoặc mâu thuẫn với những quy luật khách quan của sự phát triển xã hội và lí tưởng thẩm mỹ của các lực lượng tiến bộ, từ đó gây phê phán bằng sự chế giễu ” [9, 103]

Tiếng cười trong cái hài mang ý nghĩa xã hội, nó thể hiện sự nhận thức

và thái độ của chủ thể Theo Secnưsepxki: “Cười là hình thức chế ngự cái

xấu Dám cười cái xấu là dám tin, dám khẳng định sự tốt đẹp của mình, hoặc

ít ra thì cũng thừa nhận ngầm rằng, cái xấu là cái xấu, là đáng ghét, đáng cười Cái hài là một nhận thức đánh giá, thể hiện trình độ của con người dám làm chủ đối tượng, dám làm chủ bản thân mình” [9,162]

Như vậy, tiếng cười có nhiệm vụ, ý nghĩa và vị trí vô cùng quan trọng Nhà văn Gôgôn cho rằng: Tiếng cười có ý nghĩa sâu sắc hơn người ta lầm tưởng Cái hài có nhiều loại với nhiều sắc thái khác nhau của tiếng cười

Trong giáo trình Lí luận văn học, Phương Lựu chia cái hài thành bốn loại:1

Hài hước, 2 Dí dỏm, 3 Châm biếm, 4 Đả kích

Tuy nhiên, do mục đích của khóa luận là tìm hiểu đặc trưng tiếng cười

trong tác phẩm Gia đình Gôlôpliôp nên chúng tôi chỉ đi vào tìm hiểu tiếng

cười hài hước và châm biếmlà hai loại tiếng cười thường gặp trong tác phẩm của Sêđrin Qua đó, nhà văn thể hiện thái độ phê phán của mình nhằm đả kích trực tiếp vào hiện thực xã hội đương thời một cách sâu sắc

1.1.2 Hài hước

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Hài hước là một dạng của cái hài, có

mức độ phê phán nhẹ nhàng, chủ yếu gây cười, mua vui Trên cơ sở vạch ra

sự mất hài hòa, cân đối giữa nội dung và hình thức, bản chất và hiện tượng, đặc biệt là lí tưởng và thực tế” [4, 136] Tiếng cười hài hước vang lên ở mức

độ phê phán nhẹ nhàng đối tượng mà tác giả nêu ra, tiếng cười này mang ý nghĩa tích cực của nhà văn

Tiếng cười của hài hước khác với tiếng cười của nghịch dị và châm

biếm, nó nhẹ nhàng và kín đáo hơn “Hài hước khác cái nghịch dị ở tính chất

kín đáo, thâm trầm, không lộ liễu, khác cái châm biếm ở mức độ nhẹ nhàng, đùa vui, thiện ý” Chính nhờ đó mà “Hài hước khéo léo, nhẹ nhàng vạch ra các mâu thuẫn, tạo ra cái cười bất ngờ, giúp người ta nhận ra sự trớ trêu của tình huống, mỉm cười mà phân biệt đúng sai” [4, 136] Mức độ phê phán của

hài hước chưa sâu sắc và gay gắt như châm biếm

1.1.3 Châm biếm

Trong phạm trù của cái hài, châm biếm là một dạng thức qua trọng,

theo Từ điển văn học bộ mới: “Châm biếm là một dạng thức của cái hài, một

phương thức miêu tả thực tại trong đó đối tượng miêu tả - đồng thời là đối tượng phê phán - được thể hiện như một cái gì lệch lạch, vô lý, không đáng

có, được trình bày một cách tàn nhẫn, có tính chất tiêu diệt, được thanh toán bằng tiếng cười” [5, 237]

Mục đích của châm biếm không chỉ tạo ra tiếng cười mà nó còn là một phương tiện đấu tranh đắc lực cho cách nhà văn - nhà cách mạng chống lại

những cái xấu xa của xã hội, “Châm biếm là một phương tiện đấu tranh xã

hội, các nhân tố xã hội, dân tộc, lịch sử ảnh hưởng mạnh đến tính chất của châm biếm Người sáng tạo ra tiếng cười phủ định càng mang lí tưởng phổ quát, toàn dân, thì châm biếm càng khỏe khoắn, năng lực phục sinh càng mạnh “nhiệm vụ” thẩm mỹ tối cao của châm biếm là kích thích và làm sống dậy cái trí nhớ về những giá trị cao (chân, thiện, mỹ), sỉ nhục sự ngu dốt, thấp hèn Bằng cách tống tiễn mọi cái lỗi thời “vào vương quốc bóng tối” (Sêđrin), châm biếm bảo vệ cái tích cực, bảo vệ sự sống chân chính” [5, 238]

Cái cuối cùng của châm biếm cũng là tiếng cười giống như hài hước

nhưng “Châm biếm khác với umua, hài hước ở mức độ gay gắt của sự phê

phán và ý nghĩa sâu sắc của hình tượng nghệ thuật” [4, 54] Theo cuốn Từ

điển văn học bộ mới: “Về phương diện xã hội, phần lớn những tác phẩm châm biếm thường chĩa mũi nhọn vào kẻ thù của nhân dân, của tư tưởng tiến

bộ trong lịch sử Các nhà văn, nhà thơ trào phúng thường có tài châm biếm

và đã viết những tác phẩm có giá trị đả kích bọn thống trị tàn bạo, hà khắc, bọn xâm lược và bè lũ phản bội, bán nước cầu vinh, ” [4, 54]

1.2 Cung bậc của tiế cười

Như ở phần trên đã nói, tiếng cười có nhiều cung bậc khác nhau tùy

vào cách sử dụng của mỗi nhà văn, trong Gia đình Gôlôpliôp, cung bậc của

tiếng cười hiện lên chủ yếu là tiếng cười hài hước và tiếng cười châm biếm, qua đó tác giả đả kích, tố cáo những hiện tượng xấu xa của bọn địa chủ cũng như tầng lớp thống trị trong xã hội Nga đương thời

1.2.1.Tiếng cười hài hước

Trong Gia đình Gôlôpliôp, tiếng cười hài hước được thể hiện khi tác giả

miêu tả những hành động, lời nói có tính mâu thuẫn, đối lập nhau của mỗi nhân vật, từ đó phần nào bộc lộ được bản chất, tính cách của mỗi nhân vật

Trong tác phẩm, tiếng cười hài hước chủ yếu được vang lên qua lời nói của nhân vật Khi nói chuyện về ước muốn của mình, Xtêpan đã có ước muốn

rất đơn giản như “Người anh em ạ: mình đã phục vụ Tổ quốc, bây giờ mọi

người phải giúp mình! Mình chỉ lo có mỗi một điều là không có thuốc lá hút thôi! ồ, cực quá”hay “Người anh em ạ, hôm nay tớ kí vào đủ thứ giấy tờ Toàn một thứ giấy xin từ bỏ quyền thừa kế! Thế là bây giờ tớ sạch trơn Một đồng một chữ không dính túi! Không còn hòng một li một tý gì nữa! Như vậy

bà cụ mới yên tâm” [12, 56] Qua câu nói này ta có thể được phần nào tính

cách ngốc nghếch của Xtêpan đúng như cái biệt hiệu của hắn Hay lời nói của

ông cụ Vlađimia khi nhìn thấy con trai Xtêpan trở về “a ha! Con cừu non của

ta đấy à! Thế là mày lại rơi vào nanh vuốt của mụ phủ thủy rồi ! rồi ông bắt trước tiếng gà gáy, lại phá ra cười và nhắc mãi một câu: mụ sẽ ăn thịt mày!

Mụ sẽ ăn thịt mày” [12, 37], câu nói vừa thể hiện được tính cách con người

ông với cái đầu óc lúc nào cũng như mơ màng của một kẻ vô công rồi nghề đồng thời còn cho thấy bản chất độc địa của Arina

Tiếng cười hài hước còn vang lên khi nhà văn thêm vào câu chuyện những hành động nhỏ của nhân vật, tuy nhiên nó cũng thể hiện được phần nào bản chất của nhân vật Ông bố đuổi Phoocphia và Paven đi khi bọn chúng đến

xử tội Xtêpan, hành động của hai người đó là: “mặc dầu thế Phoocphia vẫn

xúc động đến ứ nước mắt khi bước ra khỏi phòng ông bố, còn Paven thì lạnh như tiền, thò tay ngoáy mũi” [12, 42] Hay khi nghe Arina kể đi kể lại một câu

chuyện cổ tích về cuộc bán đấu giá đất mà bà trở thành người chiến thắng

“Phoocphia xuýt nữa thì xé chiếc áo khoác ra, nhưng dằn lại được vì sợ ở đây

là nông thôn chắc không tìm được người sửa lại Còn Paven mới nghe kể xong

câu chuyện cổ tích đã ngồi thừ ra đó, nét mặt lại lạnh lùng như cũ”[12, 47]

Phoocphia cũng có những tật xấu như nghe trộm chuyện và lẩm cẩm, hai con

trai đã vạch tội hắn với bà nội: “Bố cháu lại còn nghe trộm chuyện chúng

cháu ở cửa nữa đấy, bà ạ Mấy hôm trước anh Pêtenca bắt được quả tang, cháu phải nói để bố cháu hiểu, bố ơi nghe chuyện lén lút ở cửa là không tốt Thế nào cũng có ngày bị cánh cửa đập cho vỡ mũi… bố cháu nhặt được một quả táo ở trong vườn đem bỏ vào cái tủ con.Cháu vớ được chén luôn Bà có biết bố cháu làm gì không! Bố cháu đi tìm khắp nơi, tra hỏi cả nhà” [12, 101]

Hành động của Phoocphia vừa làm bật lên tiếng cười hài hước vừa thể hiện tính cách bủn xỉn, keo kiệt của hắn

Như vậy, sử dụng tiếng cười hài hước khi miêu tả về những lời nói và hành động của tầng lớp địa chủ, Sêđrin đã vạch rõ bản chất rỗng tuếch của những nhân vật đại diện cho tầng lớp địa chủ.Vì thế tiếng cười hài hước của Sêđrin thể hiện những lời nói, hành động vô nghĩa của bọn địa chủ

1.2.2 Tiếng cười châm biếm

Theo Từ điển văn học bộ mới: “Trong cái cười nguyên hợp chứa đựng

dưới dạng phôi thai nhiều thể loại này cái hài, về sau sẽ tách riêng trong tiến trình phát triển văn học Trước hết là mỉa mai và hài hước (umua), được phân lập theo “luật chơi”, theo tính chất của mặt lạ Ở mỉa mai, cái cười được che giấu dưới mặt nạ nghiêm trang, nghiêng về thái độ tích cực“đùa cợt”.Trong khi đó, châm biếm là tiếng cười lật tẩy, tố cáo; đối tượng của nó là thói hư tật xấu Tiếng cười còn mang nhiều sắc thái, cung bậc phong phú đa dạng: cười khinh bỉ, cười thiện cảm, cười nghiêm khắc, cười chua chát ” [5, 199]

Tạo ra tiếng cười châm biếm với mục đích phê phán, chĩa mũi nhọn vào các hiện tượng xấu xa của tầng lớp địa chủ đương thời là mục đích chính của tác phẩm bởi chính Sêđrin cũng đã từng thể hiện quan điểm của mình

rằng phải “tống tiễn mọi cái lỗi thời vào vương quốc của bóng tối”[5, 237]

Bằng tiếng cười châm biếm, nhà văn tập trung xây dựng một cuốn biên niên sử của gia đình Gôlôpliôp trải qua ba thế hệ nối tiếp nhau nhằm phê phán kịch liệt chế độ nông nô Nga, đó là một chế độ bất nhân bất nghĩa đã đẩy quần chúng lao động vào kiếp sống đói rách thê thảm

Chính vì thế mà Secnưsepxki đặc biệt tôn trọng Sêđrin vì ý thức quyết

liệt không khoan nhượng dưới ngòi bút trào phúng luôn luôn bóc trần “những

ung nhọt của xã hội” và hơn nữa còn“thấu hiểu được tận nguồn gốc gây ra thảm trạng đó” [2, 271]

Tiếng cười châm biếm là tiếng cười chủ yếu của tác phẩm, được xuất hiện khi nhà văn hướng ngòi bút của mình vào miêu tả cách xin việc của Xtêpan, sau khi cậu lấy được bằng đại học, cậu lên Pêtecbua chạy ngược, chạy xuôi hết viện này đến bộ khác, cậu chẳng có ai làm quan thày và tuyệt nhiên không nghĩ gì đến việc lập lấy thân, ngay cả những công việc bàn giấy thuộc loại công văn, báo cáo hoặc mục lục sự vụ thông thường, đối với cậu

cũng là quá gay go Qua đó Sêđrin công khai châm biếm, mỉa mai bộ máy làm việc chính quyền đương thời Đó là bộ máy cồng kềnh, quan liêu, xin việc bằng cách chạy vạy và quan hệ, đến khi vào làm việc thì không biết những công việc đơn giản nhất Còn Paven thì làm việc trong quân đội, nghiện rượu, thuốc lá cuối cùng cũng chết một cách thảm hại trong lãnh địa của mình Hai đứa con của Phoocphia cũng là sĩ quan nhưng cũng vì thói nghiện rượu và thua cờ bạc làm hao hụt công quỹ người anh phải tự sát người em cũng chết trên đường lưu đày Hầu hết các nhân vật đều làm trong bộ máy của Nhà nước

và đều sa vào các tệ nạn xã hội, gây ra kết cục thảm hại Qua đó tiếng cười châm biếm vang lên và bản chất xấu xa của nhân vật được hiện lên rõ nét

Tiếng cười châm biếm còn được hiện lên khi nhà văn miêu tả cuộc sống dở diễn viên, dở gái điếm của hai cô cháu gái Arina, các cô tuy cũng có những khát vọng làm giàu chính đáng nhưng cuộc đời đã xô đẩy các cô đến vũng bùn của xã hội Thông qua việc tái hiện lại công việc hàng ngày của các

cô, Sêđrin đã cho chúng ta thấy được phần nào bức tranh cuộc sống sinh động

ở Petecbua thời bấy giờ Sau mỗi buổi tối diễn kịch thì các cô lại chìm đắm trong những thú vui cùng bọn địa chủ, quý tộc, bọn sĩ quan lính tráng, đó là những lần uống rượu say cả đêm, là những ván bạc rồi bọn chúng coi các cô như một món đồ chơi rẻ tiền Thông qua đó, tiếng cười châm biếm vang lên vach trần mọi sự xấu xa của bọn địa chủ

1.3 Hiệu quả nghệ thuật của tiế cười

Ở nửa sau thế kỉ XIX, xã hội Nga hình thành hai phái tự do chủ nghĩa

và dân chủ cách mạng cùng đánh vào bộ máy chính quyền Nga hoàng, chính

vì thế mà văn học cũng có sự phân hóa theo Sêđrin là một trong những đại biểu lớn bảo vệ cho phái dân chủ cách mạng, chính vì thế mà ông dùng ngòi bút của mình để đấu tranh bảo vệ cho phái này Ông đã dùng ngòi bút châm biếm sắc sảo của mình để vạch trần những bản chất xấu xa của tầng lớp địa

chủ đương thời bằng cách xây dựng những nhân vật điển hình cho tầng lớp

ấy, nhằm phê phán, đả kích một cách mãnh liệt

Sử dụng tiếng cười như một thứ vũ khí chống lại kẻ thù, hơn ai hết, Sêđrin hiểu rõ sức mạnh và tầm quan trọng của tiếng cười đó Chính vì thế mà Sêđrin đã tạo được cho thứ vũ khí của mình với mà sắc riêng độc đáo

Nhà văn Gôgôn đã từng nói: “Cái cười sâu sắc và hệ trọng hơn nguời

ta tưởng rất nhiều Nó không phải là cái cười sinh ra do nỗi bực dọc trong chốc lát do những tính khí cáu kỉnh, bực dọc, cũng không phải là cái cười dễ dãi tiêu khiển vu vơ giải trí của người ta; mà là cái cười đào sâu vào đối tượng buộc nó phải bộc lộ rõ ra những gì nếu thiếu xót một sức mạnh xuyên thấm qua nó thì nó sẽ trôi tuột đi và những điều nhỏ nhặt và trống rỗng sẽ không làm cho người ta kinh sợ” [10, 175]

Tiếng cười của Sêđrin đã tiếp tục phát triển tiếng cười của Gôgôn và khắc phục được hạn chế tiếng cười của Gôgôn, với sự nhạy cảm của một nhà văn và một cái nhìn sâu sắc, Sêđrin đã thấy được “cái chết” tất yếu của chế độ

nông nô Nga thông qua số phận của mỗi nhân vật trong tác phẩm, “là người

kế tục và phát triển cao độ tiếng cười nghệ thuật sắc sảo của Gôgôn trước đây” [2, 328] Trong tiểu thuyết Gia đình Gôlôpliôp, các nhân vật của ông

được vẽ lên bằng những chi tiết sắc nét, các nhân vật là sự nối tiếp từ thế hệ này sang thế hệ sau với những đặc tính xấu xa như nhau

Chính Sêđrin đã nói: “Trong vòng vài thế hệ, ba đặc điểm nổi bật đã

xuyên suốt lịch sử của gia đình này: ăn không ngồi rồi, không có khả năng thích hợp với bất cứ công việc gì và nát rượu Hai đặc điểm đầu dẫn đến thói nói suông rỗng tuếch, suy nghĩ cũng rỗng tuếch, đặc điểm sau cùng là kết cục tất yếu của tình trạng hỗn loạn chung của cuộc sống” [2, 342]

Với các nhân vật trong gia đình Gôlôpliôp, thông qua việc miêu tả tỉ mỉ

về cuộc sống của mỗi nhân vật trong gia đình Sêđrin đã vẽ lên bộ mặt của bọn

địa chủ đang thống trị nước Nga đương thời Sêđrin đã miêu tả rất tỉ mỉtừ chân dung bên ngoài đến tính cách bên trong của họ Từ nét mặt đến điệu bộ,

cử chỉ, lời nói, hành động đến đời sống tâm lí của họ Vì thế mà các nhân vật hiện lên một cách chính xác, chân thực

Nhân trung tâm trong tác phẩm là Phoocphia, xuất hiên từ đầu cho đến cuối tác phẩm, tính cách nhân vật dần dần được bộc lộ qua từng trang văn của nhà văn, bản chất của hắn được hiện dần lên thông qua mối quan hệ với từng

thành viên trong gia đình Ở Phoocphia, “mọi giai cấp tư hữu bóc lột, mọi vị

quan liêu thống trị, mọi kẻ thù địch với tiến bộ, dân chủ, mọi tên tâm địa phản phúc đen tối, đạo đức đểu giả đều có thể tìm thấy dáng nết của mình qua hình tượng nhân vật này” [2, 349]

Bản chất đạo đức giả đểu của Phoocphia được thể hiện từ đầu cho đến cuối câu chuyện, trong mối quan hệ với tất cả mọi người trong gia đình Gôlôpliôp: với mẹ là Arina, anh trai Xtêpan, em trai Paven

Phooc phia được tác giả giới thiệu là làm việc ở một cơ quan dân sự, từ

nhỏ đã “được cả nhà đặt cho ba biệt hiệu: Giu đa - Con, Đỉa và Thật thà như

đếm Mấy cái tên nhạo báng này là của Xteepan Ngốc nghếch tặng em hồi còn nhỏ” Ngay từ nhỏ anh em trong nhà đã đặt tên lóng là Iuđuska tức là

thằng Iuđa nhóc (Giu đa - theo sách Phúc âm là kẻ đã phản bội Chúa), cái tên này đã nói lên được phần nào bản chất đạo đức đểu giả của nhân vật

Tính cách đỉa của hắn được thể hiện “Ngay từ lúc còn bé, Phoocphia đã

ưa nũng nịu “Má yêu”, hôn trộm vào vai mẹ và nếu cần thì mách nẻo một vài chuyện” [12, 17] Phoocphia lúc nào cũng tỏ ra quấn lấy mẹ và nhìn chòng

chọc vào mẹ, như quàng vào cổ một cái dây thòng lọng, để mê hoặc và phun

ra nọc độc vào mẹ - chính Arina đã có cảm giác này Chỉ nhìn thấy cậu là bà cảm thấy một mối lo ngại mơ hồ, như khi đứng trước một điều gì đó bí ẩn, gian tà Phooc phia thường viết thư cho mẹ hàng tuần, nhưng lời lẽ của Phooc

phia khác hẳn so với Paven, lời lẽ của hắn vô cung giả dối và nịnh nọt Chính

Arina phải kêu lên “chẳng có gì thực bụng cả, toàn một giọng giả dối, chỗ

nào cũng Má yêu! Lại những nỗi vất vả của ta! nó chỉ được cái lỗ miệng thế thôi” [4, 21]

Bộ mặt đạo đức giả dối còn được thể hiện rõ khi Phoocphia đến thăm

mẹ ốm, hắn đến thăm hỏi với “vẻ mặt đau thương, Giu đa- Con phác một cử

chỉ phiền muộn như một đứa con hiếu thảo, hắn đứng sưởi một lát bên cạnh

lò trong phòng của đám đầy tớ để tránh đem lại cái lạnh vào buồng người ốm” [12, 172] Với giọng điệu châm biếm, tác giả đã khắc họa từng hành

động của Phoocphia làm hiện rõ thái độ giả dối đối với mẹ của hắn

Khi mẹ chết, Phoocphia không có lấy một giọt nước mắt xót thương, đến đây ta bất giác nhớ đếnđám con cháu đại bất hiếu trong gia đình cụ cố

Hồng (Hạnh phúccủa một tang gia - Vũ Trọng Phụng) vô cùng sung sướng, hạnh phúc vì bản di chúc kia đã đi vào thực thi, hắn cũng vậy “lao vào cái mớ

những chi tiết của tang lễ làm như vậy hắn thú vị ngạc nhiên, thấy không phải bỏ ra một đồng nào cho dịp này”, “và hắn tìm bản di chúc Arina đã phác thảo, và hắn vui mừng xác lập hắn là người duy nhất thừa kế các tài sản của mẹ hắn còn lại” [12, 173] Phoocphia hiện lên là một đứa con không tình

nghĩa, giả dối, chỉ quan tâm tranh giành tài sản nhằm thỏa mãn khát vọng chiếm hữu của hắn

Khát vọng chiếm hữu tài sản của hắn không dừng lại ở đó, hắn còn tham vọng chiếm tất cả “cái xương” của mẹ đã cho hai anh, mặc dù hắn đã được phần béo bở nhất Đối với anh Xtêpan, chính Phoocphia đã bày mưu tính kế cho mẹ, bắt Xtêpan phải về ở Gôlôpliôp để ăn bám mẹ chứ không

được thêm một “cái xương” nào nữa như ý định của Arina “cứ để anh ấy như

bây giờ và bắt kígiấy từ bỏ phần gia tài của anh ấy đi” [12, 52], buộc Xtêpan

kí vào giấy xin từ bỏ quyền thừa kế gia tài nhằm mục đích tài sản cuối cùng

sẽ lần lượt rơi vào tay hắn Chính điều này đã đẩy Xtêpan vào con đường cùng quẫn dân đến cái chết thảm hại

Còn với em trai Paven, Phoocphia luôn có âm mưu chiếm đoạt lãnh địa

Đubrôvin từ lâu, hắn hỏi hai con của hắn: “Hai con nghĩ sao? Cái vốn của

chú Paven có nhiều không?” “bố cháu đã tính đi tính lại từ lâu rồi: nào là hoa hồng tiền chuộc, nào là ngày đem cầm điền trang này, nào là phần nợ đã trả xong” [12, 103] Đến khi Paven nằm trên giường bệnh hắn còn buông

những lời nói độc địa, giả bộ quan tâm đến sức khỏe của em, những lời nói

rỗng tuếch, giả dối làm cho Paven “rúm người lại, run lên cầm cập con

bệnh thừa hiểu cặp mắt đó che giấu một sợi dây thòng lọng Chưa biết lúc nào sợi dây ấy sẽ quàng vào cổ hắn mà thắt lại” [12, 96] Hắn lại bộc lộ tính

chất Đỉa của mình, buông giọng bề trên, mỗi lời nói của hắn chỉ nhằm vào

việc kế thừa tài sản, chiếm đoạt điền trang và số vốn còn lại của Paven vì chỉ

có hắn là người thừa kế tài sản hợp pháp, “chú hiểu không: không phải người dưng nước lã được thừa hưởng mà là người thân thích kia” [12, 99], trước

khi chết Paven phải thét lên rằng “Tên hút máu”

Đối với hai người con trai cũng vậy, thà để cho chúng chết chứ hắn cũng không chịu mất tiền cho chúng Cái chết của con trai cả Vôlôđia được hiện lên thông qua cuộc cãi cọ giữa hắn và người con trai út Pêtenca, Vôlôđia

đã phải van xin, biện bạch, thậm chí tới chỗ hăm dọa nữa Nhưng bao giờ cũng chỉ được câu trả lời sáo ngữ, khác nào một viên gạch vứt cho kẻ chết đói Cuối cùng Vôlôđia đã phải rút súng tự kết liễu, Phoocphia có chút hối hận nhưng hắn đã nhanh chóng đổ lỗi cho con trai hắn Còn Pêtenca sau khi thua bạc làm hao hụt công quỹ của Nhà nước về xin tiền bố nhưng cũng giống

như anh trai của mình, ông bố keo kiệt ấy “không đời nào” bố thí cho một đồng cô pếch, Pêtenca đã phải thốt lên rằng “Đồ giết người”, mặc cho con bị

đi đày rồi dẫn đến cái chết chứ Phoocphia không chịu để gia sản của mình hao

hụt đi Tiếng cười ở đây bao chua chát, đắng cay tác giả đã dựng lên một hình tượng người cha vì đồng tiền mà không quan tâm đến sự sống chết của con cái, một tên keo kiệt, bủn xỉn, vô lương tâm Chính Poocphia đã vô tình đẩy hai người con trai của mình vào cái chết đáng thương, cuối cùng chỉ còn lại

một mình hắn sống cô độc cùng cô cháu gái mà thôi “Hắn như cây thuốc độc

tỏa hơi độc ra giết chết mọi sức sống xung quanh Anh trai, em trai và cả mẹ lần và cả mẹ lần lượt chết, cuối cùng chỉ còn trơ lại một mình hắn, tài sản lần lượt rơi vào tay hắn và hắn trở thành một vị địa chủ lớn nhất trong vùng, không ai giàu mạnh hơn” [2, 348]

Càng giàu có, hắn càng lộ rõ bản chất của một tên địa chủ, chuyên bóc lột và bảo thủ đi ngược lại với mọi sự tiến bộ Hắn ngự trị tại lãnh địa

Gôlôpliôp và “mọi quan hệ với thế giới bên ngoài hoàn toàn bị cắt đứt Hắn

không hề nhận được một cuốn sách, tờ báo nào, thậm chí thư từ cũng không một bầu khí quyển dày đặc sự dốt nát, những định kiến; và cái công việc cần mẫn “đánh bùn sang ao” vô nghĩa, bao trùm xung quanh hắn, hắn chẳng mảy may có chút ý định nào thoát khỏi bầu không khí đó” [2, 348] Chính vì

thế mà “hắn hoàn toàn không biết không hay biết gì hết về vụ án mà con trai

hắn dính líu vào”, thậm chí hắn không muốn nghe, không muốn biết

Hắn luôn tranh giành, rình rập nhằm chiếm đoạt tài sản của mọi người

trong gia đình nhưng hắn lại không biết cách quản lí tài sản của mình, “cả

ngày hắn gục đầu xuống bàn, tiến hành việc tính toán tiền nong, tài sản: mỗi

xu, mỗi đồ vật hắn ghi vào hai mươi quyển sổ! Ngồi tính đi tính lại, lúc thì thấy mất nửa xu, lúc lại sung sướng phát hiện ra dư thừa một xu!” [12, 108]

Hắn như con đỉa đói, ưa gây ra đủ mọi thứ chuyện không đâu để làm phiền

người khác Đến nỗi ít ai dám thuê mướn đất của hắn: “là vì lĩnh canh của

Giu đa - Con thì lúc nào cũng nơm nớp lo bị hắn lôi ra tòa vì bất cứ chuyện nhỏ nhặt nào: nào là bờ ruộng nhà hắn bị cắt cỏ hoặc xới lấn vào mất mấy

phân, nào là nộp tô chậm mất mấy phút đồng hồ Có người khuyh gia bại sản

vì nỗi bị hắn thưa kiện mất cả làm ăn Mà nào Giu đa - Con có thu được lợi hơn cho cam: người ta thừa biết cái thói sính kiện cáo của hắn, cho nên đơn của hắn thường bị bác mà chẳng hề được thẩm xét” [12, 108] Paven đã từng

quát thẳng vào mặt hắn rằng “người nông dân ấy đã bị anh lột của chứ gì?”,

“tôi, tôi tuân theo luật pháp Tôi bắt con ngựa cửa hắn ở ruộng tôi: thế là xin

mời anh đến gặp quan tòa, xin anh cứ việc nộp phạt” [12, 97]

Đến khi sức khỏe của hắn yếu đi, tâm trí hắn mụ mẫm hắn mới có chút

thức tỉnh lương tâm “Những ngày cuối đời hắn có thức tỉnh lương tâm chút ít,

hắn tự vấn bản thân rằng: hắn cô độc thế này để làm gì? Hắn gây nên bao cái chết thê thảm để làm gì? Tại sao cái tổ Gôlôpliôp này giờ đây tan tác, hoang vắng, giá lạnh? Và một đêm, hắn lầm lũi đi trong gió tuyết, đến viếng ngôi mộ của mẹ Hắn gục chết, phơi xác bên đường” [12, 349]

Qua đó ta thấy hiện lên đầy đủ những bản chất xấu xa của bọn địa chủ

“được Sêđrin sáng tạo, xây dựng như là sản phẩm điển hình của chế độ chiếm

hữu nô lệ, bóc lột tệ lậu nhất, hơn nữa là thành quả tiêu biểu của bộ máy quan liêu thối nát của chính quyền Nga hoàng, nhưng Phoocphia có sức khái quát rất rộng lớn Mọi giai cấp tư hữu bóc lột, mọi vị quan liêu thống trị, mọi

kẻ thù địch với tiến bộ, dân chủ, mọi tên tâm địa phản phúc đen tối, đạo đức giả đểu có thể tìm thấy dáng nết của mình ở hình tượng nhân vật này Không phải ngẫu nhiên, Lênin đã nhiều lần sử dụng hình tượng Iuđuska (Phoocphia) trong nhiều bài viết của mình, khi vạch trần những đặc điểm của chế độ Nga hoàng vào khoảng nửa cuối thế kỉ XIX, khi nêu rõ bộ mặt thật của những tên trí thức xảo quyệt, đã bán linh hồn cho túi tiền của giai cấp tư sản” [2, 349]

Bằng những sự kiện, hành động, thái độ của nhân vật, Sêđrin đã xây dựng được tiếng cười châm biếm mạnh mẽ qua chân dung nhân vật Phoocphia Hắn

đã mất hết tính người, đã bán linh hồn cho đồng tiền mà sống không còn chút tình nghĩa Sêđrin đã khắc họa nhân vật bằng những chi tiết, hành động, lời

nói gây cười rất đặc sắc Cái cười này không còn ở mức độ nhẹ nhàng giống như cái cười hài hước nữa mà nó là cái cười xót xa, cười với thái độ châm biếm, đả kích Sêđrin đã dốc nhiều tâm trí vào việc sáng tạo hình tượng nhân

vật này Trong một lá thư gửi Nhêcraxôp khi đang viết Gia đình Gôlôpliôp ông trao đổi với bạn nỗi trăn trở băn khoăn của mình: “Tôi đang lo sợ một điều:

khéo mà làm hỏng nhân vật Iuđuska Tôi đã miêu tả được một nửa, nhưng trong hình hài còn chuệch choạc, cần phải xây dựng lại, viết lại” [2, 347]

Chính vì thế mà nhân vật Phoocphia được hiện lên đầy đủ với tất cả những phẩm chất xấu xa, giả dối nhất của bọn địa chủ đương thời

Trong Gia đình Gôlôpliôp, bằng tài năng nghệ thuật của mình Sêđrin

đã cho người đọc thấy được xã hội Nga đương thời thông qua đời sống sinh hoạt của những tên địa chủ, và tiêu biểu là nhân vật Phoocphia - một kẻ sẵn sàng làm mọi thứ vì tiền Bản chất tham lam nhưng nhu nhược, hèn kém và trống rỗng của hắn; những tính cách không còn chút hành động và lí tưởng nào cả, những thói hư tật xấu đó là nghiện rượu, thuốc lá tất cả những điều này được thanh toán bằng tiếng cười Sêđrin không chỉ là một nhà văn mà còn

là một nhà cách mạng của nhân dân, chính vì thế tác phẩm của ông đều mang tính chiến đấu, tiếng cười của ông đều đả kích vào tầng lớp thống trị mục ruỗng đương thời đồng thời luôn xót xa, đồng cảm với số phận đau khổ của tầng lớp nông nô Tầng lớp thống trị, đại diện cho những người cầm quyền, những người có nghĩa vụ và trách nhiệm với nhân dân nhưng họ lại hiện lên với tất cả những gì xấu xa nhất, tham lam, độc đoán, không có lí tưởng và hành động, suy nghĩ rỗng tuếch, còn những người nông nô thì không hề có chút quyền lợi nào Họ xuất hiện trong tác phẩm không nhiều nhưng qua một

số chi tiết ta có thể biết được điều này: họ phải nộp tô cho Arina, làm việc dưới thời tiết khắc nghiệt trong khi đó bọn địa chủ chỉ việc ngồi không hưởng những sảm phẩm lao động của họ, còn họ vẫn không đủ ăn đủ mặc, đến cô

nông nô Ơpraxi sinh con cho Phoocphia nhưng cô cũng không quyết định được số phận đứa con của mình, họ không những bị áp bức về thể xác và tinh thần mà con cái sinh ra cũng thuộc quyền sở hữu địa chủ

Trong Gia đình Gôlôpliôp, có rất nhiều những chi tiết mà tiếng cười

được bật ra nhưng sau đó là giọt nước mắt chua cay Có thể thấy, tiêu biểu là cách đối xử của Phoocphia đối với những người thân trong gia đình, mọi việc làm của hắn đều nhằm mục đích chiếm đoạt, vơ vét tài sản Với mẹ, hắn không có chút nào là thật lòng, những lời nói toàn là giả dối hòng chiếm địa

vị độc tôn trong gia đình, tham vọng đoạt hết tài sản của cha mẹ Với anh trai Xtêpan, chính hắn đã đẩy anh vào con đường chết, sau đó chiếm đoạt tất cả lãnh địa và vốn còn lại Với em trai Paven, hắn đã tính đi tính lại nhiều lần cái vốn của em còn lại bao nhiêu, đến mức chi tiết và tỉ mỉ nhất có thể

Thông qua việc xây dựng nhân vật Phoocphia bằng tiếng cười ở nhiều cung bậc khác nhau, Sêđrin không những khắc họa được bộ mặt của tầng lớp địa chủ mà còn cảnh báo rằng tầng lớp địa chủ sẽ bị tiêu vong cùng với cái chết của từng nhân vật, cái chết cuối cùng mang ý nghĩa quyết định đó là cái chết của nhân vật Phoocphia, nhân vật này mang đầy đủ bản chất xấu xa của tầng lớp địa chủ Trong toàn bộ tác phẩm, chỉ có chương đầu là tác giả tái hiện lại thời gian mà chế độ nông nô chưa diễn ra, các chương còn lại tác là thời kì chế độ nông nô đang suy tàn, thối nát, tất cả những gì xấu xa nhất đều được bộc lộ Nhân vật Phoocphiacũng càng dần càng bộc lộ bản chất giả đểu của mình theo cấp độ tăng dần theo các chương Ở mỗi chương cái chết của từng nhân vật lần lượt diễn ra, và cuối cùng cái lãnh địa Gôlôpliôp không còn lại một ai, cái chết nối tiếp nhau từ thế hệ này sang thế hệ khác cũng giống như cái chết tất yếu của chế độ nông nô chuyên chế đương thời Tiếng cười của Sêđrin đã khắc phục được hạn chế tiếng cười của Gôgôn trước đây là vì vậy Gôgôn mới chỉ ra được bản chất xấu xa của bọn địa chủ, quý tộc đồng

thời đồng cảm với số phận của người nông nô thông qua một số tác phẩm của

mình, tiêu biểu là Những linh hồn chết, chưa tìm ra được lối thoát cho người

nông nô Nhưng ở đây, Sêđrin đã chỉ ra được con đường đấu tranh cho họ thông qua hình tượng nhân vật Ơpraxi, bằng những lời nói phản kháng lại Phoocphia, cô đã làm cho Phoocphia phải sợ hãi và nhượng bộ Ơpraxi đưa ra những yêu cầu đòi về thăm nhà cha mẹ đẻ, đòi tiền công, đòi được đi thăm

con của mình đã làm cho Phoocphia “giận điên người”, “đó là cơn vùng lên

cuối cùng của nghị lực hắn Sau đấy hắn suy sụy trông thấy, ý chí của hắn nhụt đi, hắn sợ run lên, còn Ơpraxi thì không ngừng dày vò hắn” [12, 272]

Qua những yêu cầu của Ơpraxi ta thấy người nông nô đã biết được sự thống khổ của mình và bước đầu đưa ra những yêu sách đòi lại quyền lợi chính đáng cho mình, còn bọn địa chủ đến đây đã không còn đủ sức để cầm cự, duy trì những chính sách bất công vô lí nữa Hơn nữa Sêđrin đã khẳng định rằng tầng

lớp nông nô đủ sức đấu tranh để bảo vệ quyền lợi của mình, “cô có cái sức

mạnh phi thường của những con người thiển khiến là sự ương bướng; và sức mạnh ấy cứ nhè vào một chỗ mà đánh như một mũi dùi, và cuối đời của Phoocphia vì thế mà lao đao; đôi lúc việc đó lên tới những quy mô kinh khủng” [12, 272] Sêđrin đã dựng lên nhân vật Ơpraxi, đại diện cho tầng lớp

nông nô Nga, họ đã chịu nhiều chính sách bất công vô nghĩa lí của tầng lớp thống trị, họ không có bất cứ một quyền lợi nào, chịu áp bức về cả thể xác lẫn tinh thần, họ thuộc quyền sở hữu của bọn địa chủ, quý tộc Thông qua đó, tiếng cười châm biếm vang lên nhằm đả kích vào tường thành chế độ nông nô mục ruỗng, đồng thời còn vang lên tiếng cười xót xa cho thân phận người nông nô phải chịu nhiều áp bức, bóc lột

Tiểu kết: Thông qua những đặc trưng của tiếng cười như các cung bậc của

tiếng cười, hiệu quả nghệ thuật của tiếng cười, Sêđrin đã dựng lên những hình tượng nhân vật điển hình cho tầng lớp địa chủ Nga đương thời Mỗi nhân vật

hiện lên ở một tính cách khác nhau nhưng có một điểm chung là lời nói và hành động rỗng tuếch, không có lí tưởng và cũng không có khả năng hành động, đều nghiện rượu, cờ bạc, đều vô công dồi nghề, không biết làm việc gì ngoài việc ăn bám ở cái lãnh địa Gôlôpliôp Đặc biệt, đó là hình tượng nhân vật Iuđuska (Phoocphia), đó là hình tượng nhân vật xuất hiện từ đầu cho đến cuối tác phẩm, được tác giả kì công xây dựng như là một đứa con tinh thần của mình, nhân vật được quan sát ở mọi góc độ khác nhau, hiện lên với đầy

đủ bản chất xấu xa của một tên địa chủ từ đó bật lên tiếng cười châm biếm, đả kích mạnh mẽ vào tầng lớp thống trị lúc bấy giờ

ươ 2 NGH THU T XÂY DỰNG TIẾ Ư I

TRONG TIỂU THUYẾTGIA ĐÌNH GÔLÔPLIÔP

2.1 Những chân dung v tí các â cười

Gia đình Gôlôpliôp là tác phẩm mang tính châm biếm, đả kích đặc sắc

Để đạt được hiệu quả nghệ thuật đó, ngoài nội dung ý nghĩa của tiểu thuyết, Sêđrin đồng thời sử dụng các biện pháp nghệ thuật khác nhau để gây cười Xây dựng những chân dung và tính cách gây cười là một trong những biện pháp nghệ thuật đó

Để tạo nên được những chân dung và tích cách gây cười, Sêđrin đã phải miêu tả, quan sát tỉ mỉ để tạo được ra những nhân vật sinh động như cuộc sống thực đồng thời xây dựng được những nhân vật phải có cá tính riêng, khác biệt, không người nào trùng lặp với người nhằm tạo ra một bức tranh

sinh động về cuộc sống của bọn địa chủ Trong Gia đình Gôlôpliôp, thông

qua hành động chiếm đoạt tài sản của nhân vật trung tâm là Phoocphia, Sêđrin

đã dựng lên những chân dung, tính cách địa chủ rất sống động và chân thực, ngoài ra còn có nhân vật chính là Arina

Tác giả đã sử dụng nhiều biện pháp nghệ thuật để tạo tiếng cười, theo

Từ điển văn học bộ mới: “Có hàng loạt biện pháp nghệ thuật gắn với cái hài: tính cách hài, tình huống hài, chi tiết hài, cường điệu, nhấn mạnh, nhại, biếm họa, biến dạng nghịch dị, tự tố cáo và tố cáo nhau (giữa các nhân vật), các phương tiện ngôn ngữ (chơi chữ), ngụ ý, tương phản Mọi biện pháp này tựu trung đều bao hàm yếu tố bất ngờ” [5, 199]

Hình thức bề ngoài (chân dung) của nhân vật là những biểu hiện mà ta

có thể nhìn thấy dễ dàng như: dáng vẻ, tư thế, trang phục, hành động Sêđrin

đã lựa chọn những nét tiêu biểu nhất của hình thức bên ngoài của nhân vật để khắc họa tính cách nhân vật, tạo nên những chân dung gây cười sống động