SKKN vận dụng phương pháp “ bàn tay nặn bột” dạy học môn khoa học lớp 5

Thế nhưng, người giáo viên luôn suy nghĩ cần phải hoàn thành trong một thời gian nhất định, nên phải lựa chọn phương pháp ít tốn thời gian, chứ không nghĩ rằng dù phải mất thì giờ để lập

LỜI NÓI ĐẦU

Đất nước chúng ta hiện nay đang bước vào guồng xoáy của đổi mới Trong

xu thế hội nhập Giáo dục cũng đổi mới đòi hỏi có phương pháp truyền thụ tối ưu,

và hơn lúc nào hết đổi mới phương pháp dạy học để phù hợp với nội dung dạy học là cần thiết Thực tế việc đổi mới phương pháp dạy học, tiếp cận với phương pháp dạy học của các nước tiên tiến trên thế giới đang dần được áp dụng Nó góp phần đáng kể vào việc nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục ở trường phổ thông.

Việc giảng dạy các môn khoa học về tự nhiên đã được quan tâm từ lứa tuổi tiểu học Làm thế nào để các em tốt hơn các môn khoa học, tạo cho các em sự hứng thú tìm hiểu khoa học Chính vì vậy phương pháp “Bàn tay nặn bột” đang dần được khuyến khích rộng rãi trong quá trình dạy học Song việc vận dụng phương pháp này còn gặp rất nhiều khó khăn Trong năm học này, tôi đã tích cực vận dụng phương pháp vào trong dạy học môn khoa học lớp 5.

Trong “ Sáng kiến kinh nghiệm” này, tôi chỉ vận dụng vào một số nội dung

cụ thể, phù hợp với phương pháp “bàn tay nặn bột” Qua sáng kiến này có thể giúp đồng nghiệp vận dụng phương pháp này một cách dễ dàng hơn, tích cực hơn nhưng chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót, mong đồng nghiệp và bạn đọc chân tình góp ý kiến để giúp “sáng kiến kinh nghiệm” của tôi nói riêng và phương pháp “ bàn tay nặn bột” nói chung được hoàn thiện hơn.

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Lộc ninh, ngày 12 tháng 03 năm 2009

Người viết

Ngụy Phan Luy

SKKN: vận dụng phương pháp “ Bàn tay nặn bột” dạy học môn khoa học lớp 5

PHẦN 1 ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÝ DO KHÁCH QUAN:

Sự thật là khoa học giữ một vai trò chủ yếu trong xã hội hiện đại của chúng

ta Nó làm thay đổi cuộc sống của chúng ta Song khá đông chúng ta thờ ơ với khoa học mà chỉ bằng lòng hưởng thụ những gì mà khoa học mang lại về tiện nghi vật chất, chăm sóc sức khoẻ, phương tiện giải trí Chính vì vậy, để có phương thức mới cho phép giới trẻ hội nhập tốt hơn vào đời sống xã hội và tạo cho các em có cách ứng xử độc lập, khát khao hiểu biết, thích thú và say mê tìm hiểu khoa học là điều cần quan tâm Tất cả những ai từng có dịp quan sát cái cách mà trẻ em tìm hiểu thực tế đều thấy rằng các em rất tò mò, ham thực nghiệm dù phải trải qua nhiều mò mẫm và sung sướng đến cuồng nhiệt khi phát hiện ra một điều mới lạ liên quan đến thực tế

Ở bậc tiểu học, việc hình thành cho các em các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết

và làm tính là rất quan trọng nhưng người giáo viên cũng cần quan tâm giáo dục cho các em sự cảm nhận thế giới qua các giác quan và tác động trực tiếp lên thực tại Thế nhưng, người giáo viên luôn suy nghĩ cần phải hoàn thành trong một thời gian nhất định, nên phải lựa chọn phương pháp ít tốn thời gian, chứ không nghĩ rằng dù phải mất thì giờ để lập lại một thực nghiệm thực sự gây hứng thú đối với các em, tạo cho các em sự khát khao hiểu biết, sự thích thú say mê và óc tò mò muốn tìm hiểu

Thực tế giảng dạy môn “Khoa học” ở các lớp 4, 5 người giáo viên luôn vận

dụng nhiều phương pháp dạy học tích cực trong các bài giảng của mình, nhưng vẫn chưa thực sự tin chắc phương pháp ấy có phù hợp với nội dung hay không? Thường giáo viên cho học sinh quan sát tranh và trả lời câu hỏi hoặc cho các em

tiến hành thí nghiệm rồi rút ra kết luận mà chẳng cần biết các em suy nghĩ gì? Các em đã biết gì? Các em phán đoán kết quả như thế nào? Chứ nói gì đến việc hãy để các em tự tìm ra kiến thức dù phải trải qua nhiều lần thất bại

Việc giảng dạy khoa học ở nhà trường tiểu học không đòi hỏi phải có thiết

bị phức tạp hay máy móc đắt tiền: 1 viên gạch, một ít cồn, một trái chanh,

Người thực hiện: NGỤY PHAN LUY Trang 1 SKKN: Vận dụng phương pháp “ Bàn tay nặn bột”dạy học môn khoa học lớp 5

tia nắng mặt trời , chừng ấy là đủ, miễn là thầy cô giáo biết vận dụng, khai thác triệt để hơn Trên thực tế, trong nhiều năm qua từ một số cuộc thi “ quốc tế” cho thấy học sinh chúng ta luôn xuất sắc trong kiến thức về lý thuyết nhưng lại kém hơn trong thực hành Trong xu thế hội nhập quốc tế, nền kinh tế ngày càng phát triển sẽ có nhiều học sinh chúng ta tham gia du học ở nhiều nước trên thế giới Cho nên, ngay từ các cấp học đầu tiên cần cho các em làm quen và tiếp cận với phương pháp dạy và học của các nước tiên tiến trên thế giới

Trong một vài năm gần đây phương pháp “bàn tay nặn bột” đã bắt đầu

được triển khai và vận dụng trong quá trình dạy học các môn khoa học về tự nhiên (trong đó có môn khoa học ở lớp 4, 5) Chính phương pháp này sẽ đem lại nhiều mặt tích cực nhưng việc vận dụng còn gặp rất nhiều khó khăn: vấn đề về thời gian, việc lựa chọn nội dung phù hợp, việc xử lý các tình huống xảy ra những vấn đề phát sinh cả lượng tri thức của giáo viên Chính những lý do đó đã đưa tôi đi đến quyết định lựa chọn đề tài này

II LÝ DO CHỦ QUAN :

Trong năm học 2008 – 2009, tôi đã tiếp cận với phương pháp “ Bàn tay nặn bột” Một phần nào đó, biết được cách vận dụng để đưa phương pháp này vào

trong quá trình dạy học của mình Đặc biệt trong năm học này, tôi được phân công giảng dạy lớp 5 đã tạo điều kiện cho mình vận dụng phương pháp này vào môn

khoa học Để phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong học tập.

Từ đó, cũng kích thích sự tìm hiểu khoa học, sự khích động bởi các câu hỏi của học sinh Tôi sẽ luôn cùng các em đi tìm hiểu, cùng tiến bước với các em, đi theo

sự mò mẫm, cuối cùng chia sẻ nỗi vui mừng cùng các em khi thành công

Trước hết, là lòng ham thích vì rằng làm cho các em khám phá và tìm hiểu

là phần thưởng lớn nhất của hoạt động sư phạm Song cũng từ đó mà tôi đã rèn luyện tri thức của mình để hướng dẫn các em trong quá trình tiến bộ Dù biết rằng mình có thể học nhanh hơn các em qua sách phổ biến khoa học và có thể cùng đặt câu hỏi với học sinh mà không nhất thiết phải có trước câu trả lời, hay toàn bộ câu trả lời

Từ thực tế trên, tôi đã đi đến quyết định chọn đề tài: “Vận dụng phương pháp “Bàn tay nặn bột” trong dạy học môn khoa học lớp 5”.

Người thực hiện: NGỤY PHAN LUY Trang 2 SKKN: Vận dụng phương pháp “ Bàn tay nặn bột” dạy học môn khoa học lớp 5

PHẦN 2

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

Trong chương trình khoa học lớp 5 có 4 chủ điểm: “Con người và sức khoẻ”, “ Vật chất và năng lượng”, “ Thực vật và năng lượng”, “Môi trường

và tài nguyên thiên nhiên” Mỗi chủ điểm có nhiều nội dung, giáo viên cần lựa

chọn phương pháp phù hợp với từng nội dung cụ thể Để lựa chọn nội dung phù

hợp với phương pháp “Bàn tay nặn bột” giáo viên cần nắm một số yêu cầu sau:

I NHỮNG NGUYÊN TẮC KHI VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP:

Việc giảng dạy khoa học trong nhà trường phải cho học sinh tự nghiên cứu, hoạt độâng theo cách thức tranh luận và trao đổi với nhau, xây dựng các bài thực

hành với tư cách là tác giả của những hoạt động khoa học đó Học sinh quan sát một hiện tượng của thế giới thực tại và gần gũi với các em từ đó sẽ hình thành nghi vấn Học sinh tìm tòi suy nghĩ và đề ra những bước đi cụ thể của thực nghiệm, trao đổi và lập luận trong quá trình hoạt động, các em chia sẻ với nhau những ý tưởng của mình, cọ sát với những quan điểm của nhau và hình thành những kết luận tạm thời bằng ghi chép hoặc phát biểu Như vậy các em sẽ biêt nghe người khác, hiểu người khác, tôn trọng người khác và biết bảo vệ ý kiến của mình

Giáo viên luôn tạo ra những hoạt động trí tuệ thực tế cho học sinh Giáo viên hướng cho học sinh chiếm lĩnh dần khái niệm và tiến trình khoa học phù hợp, giúp các em diễn đạt đúng đắn và chính xác nhất những ý tưởng của mình Bước đầu chấp nhận ngôn ngữ gần đúng để khỏi làm hạn chế ý tưởng của học sinh, dần dần hướng cho các em có được ngôn từ chính xác Cần cố gắng làm phong phú các vấn đề nêu ra của học sinh, khuyến khích các em nêu thắc mắc và đưa ra ý kiến bình luận, tạo điều kiện cho các em tự chủ, chiếm lĩnh kiến thức Từ đó giáo

viên nắm vững các nguyên tắc của phương pháp “ bàn tay nặn bột”.

1, Học sinh quan sát một sự vật hay một hiện tượng của thế giới thực tại gần gũi và dễ cảm nhận, chính các em thực hành với nó như: sự chuyển thể của

Người thực hiện: NGỤY PHAN LUY Trang 3 SKKN: Vận dụng phương pháp “ Bàn tay nặn bột” dạy học môn khoa học lớp 5

nước đá hay viết một bức thư bằng nước chanh, tạo ra một dung dịch 2 chất lỏng

2, Trong quá trình tìm hiểu các em lập luận, bảo vệ ý kiến của mình rồi đưa

ra tập thể thảo luận từ đó tiến hành các hoạt động Trước khi thảo luận nhóm để đưa ra phán đoán của cả nhóm cần có thời gian cho cá nhân ghi ý kiến của mình (có thể trình bày)

3, Tổ chức hoạt động theo tiến trình sư phạm nhằm nâng cao dần mức độ học tập, học sinh dần dần tự chủ trong quá trình học

4, Cần có thời lượng tối thiểu 2 tiết / tuần có vận dụng phương pháp để tạo cho các em thành thạo với cách học

5, Mỗi em đều có một quyển vở thực nghiệm do chính các em ghi chép theo cách thức và ngôn ngữ của mình Giáo viên không phải chỉnh sửa vì điều đó làm cản trở sự phát triển ngôn ngữ và tư duy của các em

6, Mục tiêu chính là chiếm lĩnh các khái niệm khoa học và kỹ thuật kèm theo sự củng cố về ngôn ngữ viết và nói

7, Kết hợp cùng gia đình: chuẩn bị đồ dùng, hướng dẫn quan sát, thực nghiệm ở nhà

8, Trao đổi với đồng nghiệp về kinh nghiệm, những thắc mắc của mình

II NHỮNG CHỈ DẪN CỦA MỘT GIỜ DẠY:

Giáo viên cần biết được những điều kiện cụ thể, tiến trình, loại hình nghiên cứu phù hợp:

Lựa chọn một tình huống xuất phát dưới dạng những câu hỏi mở, câu hỏi

tình huống Với bài “Hỗn hợp” có thể bắt đầu bằng câu hỏi: “Điều gì sẽ sảy ra khi trộn lẫn hai hay nhiều chất lại với nhau?” Hoặc với bài “Sự biến đổi hoá học” với câu hỏi: “ Hãy làm biến một chất thành chất khác?” khi lựa chọn tình

huống cần chuẩn bị vật liệu và nguồn tài liệu Nguồn vật liệu phong phú tạo cho các em nhiều lựa chọn Vật liệu đơn giản, dễ chuẩn bị, có ở địa phương Giáo viên, học sinh hoặc phụ huynh cùng chuẩn bị theo yêu cầu của tiết học Trong bài

“Gốm xây dựng: gạch, ngói” cho các em chuẩn bị gạch, ngói khô; chậu đựng nước Với bài “Hỗn hợp” chuẩn bị: tiêu, ớt, bột ngọt, đường, muối, cồn, nước,

si-rô, dầu, chén, muỗng,

Trình bày các câu hỏi của học sinh: sau khi đưa ra tình huống học sinh nêu hiểu biết của mình hoặc nêu thắc mắc dưới dạng câu hỏi Cần giúp học sinh

Người thực hiện: NGỤY PHAN LUY Trang 4

SKKN: Vận dụng phương pháp “ Bàn tay nặn bột” dạy học môn khoa học lớp 5

phát biểu lại các câu hỏi để đảm bảo nghĩa của nó và thu hẹp nội dung khoa học cần tìm hiểu Giáo viên định hướng và đánh giá các câu hỏi nảy sinh theo đúng vấn đề sẽ nghiên cứu

Thiết lập các giả thiết và thực hiện nghiên cứu: giáo viên quản lý các hoạt động của nhóm học sinh (các trình độ khác nhau) Học sinh trình bày giả thiết của mình trong nhóm, cả nhóm thảo luận để đưa ra giả thiết của nhóm sau đó trao đổi với cả lớp, cần chú ý sử dụng các từ ngữ như: theo tôi, nó sẽ xảy ra theo tôi là ; lập luận của tôi là

Những nghiên cứu của học sinh được thảo luận trong nhóm về cách thức tiến hành, miêu tả thí nghiệm bằng sơ đồ, bằng lời nói, bằng viết cùng lúc tiến hành thí nghiệm trước lớp

Tiếp nhận kiến thức qua việc đối chiếu, so sánh giữa các nhóm, so sánh với

dự đoán ban đầu của nhóm, của cá nhân

III CÁC LOẠI HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA PHƯƠNG PHÁP “BÀN TAY NẶN BỘT”:

Việc tiếp cận và vận dụng phương pháp rất dễ nhầm lẫn với các phương pháp dạy học tích cực đang được vận dụng Chính vì vậy, cần biết được các loại hình của phương pháp Có 5 loại hình như sau:

1 Điều tra hoặc thăm điểm:

Trước khi cho học sinh tiến hành điều tra hoặc thăm một địa điểm nào đó Cần cho các em nêu những điều mình biết về vấn đề đó hay nơi đó Chẳng hạn khi điều tra về vấn đề sử dụng thuốc của gia đình các em cần biết các thông tin như:

dùng khi nào? khi dùng cần chú ý điều gì? Khi mua thuốc cần lưu ý gì? Sự nguy

hiểm khi dùng sai thuốc? Hoặc tìm hiểu về môi trường rừng các em cần nêu những hiểu biết về rừng: nhiều cây cối, nhiều loài chim chóc, thú rừng, khí hậu trong lành, đất đai màu mỡ,

2 Nghiên cứu tài liệu:

Chính là việc đọc tài liệu, thông tin sách giáo khoa nhưng trước khi cho học sinh đọc thông tin cần cho học sinh trình bày những hiểu biết của mình Với bài “sự nuôi và dạy con của một số loài thú” luôn cho các em nêu những điều đã biết về loài hổ và loài hươu hoặc các em vừa trình bày vừa giới thiệu những tranh sưu tầm được về 2 loài thú này

3 Giải pháp kỹ thuật:

Người thực hiện: NGỤY PHAN LUY Trang 5 SKKN: Vận dụng phương pháp “ bàn tay nặn bột” dạy học môn khoa học lớp 5

Trong những trường hợp cần sử dụng đến mô hình kỹ thuật như “Sử dụng năng lượng của nước chảy” có mô hình tua-bin phát điện hoặc với bài “ Lắp mạch điện” các em lắp mạch điện đơn giản.

4 Quan sát:

Khi quan sát một bức tranh, một mô hình, hay một đồ dùng vật thật, trước tiên phải nêu những thông tin đã biết trước khi quan sát Chẳng hạn, khi quan sát một số loài hoa để nhận ra loài hoa đó thụ phấn nhờ đâu? Từ đó rút nhận xét về đặc điểm của loài hoa đó

5 Thực nghiệm:

Một loại hình được ưu tiên sử dụng nhiều nhất Thể hiện rõ tinh thần, tư tưởng của phương pháp này Thực nghiệm không phải là thí nghiệm đơn thuần mà giáo viên vẫn thường áp dụng Khi tiến hành thực nghiệm về quy trình tiến hành thì hoàn toàn khác nhau, các bước tiến hành như sau:

- Chia nhóm học tập

- Giới thiệu nguyên vật liệu

- Đưa ra tình huống có vấn đề

- Cá nhân nêu hiểu biết của mình

- Cá nhân tự lựa chọn vật liệu, phán đoán kết quả và ghi vào vở thực nghiệm

- Trình bày trong nhóm thảo luận và đưa ra cách lựa chọn vật liệu và cách thức tiến hành thực hiện

- Các nhóm tiến hành thực hiện – cá nhân ghi vở thực nghiệm

- Trình bày thực nghiệm trước lớp – so sánh đối chiếu kết quả

- Nhận ra kiến thức

Loại hình thực nghiệm được tiến hành cụ thể ở các bài: “Sự sinh sản”, “Đá vôi”, “Gốm xây dựng gạch ngói”, “Hỗn hợp”, “Sự biến đổi hoá học”,

“Sự chuyển thể của chất”, “ Năng lượng”

IV VỞ THỰC NGHIỆM :

Mỗi học sinh phải có một quyển vở thực nghiệm được viết bằng chính ngôn ngữ của mình Mục tiêu hàng đầu là để các em thích nghi dần dần về khái niệm khoa học và kỹ thuật, thực hành tạo ra sự vững vàng trong nói và viết Quyển vở thực nghiệm được ghi chép từ ngày này sang ngày khác, từ năm này sang năm khác những phát hiện, những kết quả và cách giải thích của mình Ở

đó các em bộc lộ bằng những câu viết, bức vẽ, sơ đồ Các em có thể xem đi

_ _

Người thực hiện: NGỤY PHAN LUY Trang 6 SKKN: Vận dụng phương pháp “ Bàn tay nặn bột” dạy học môn khoa học lớp 5

xem lại, thấy được sự tiến bộ của mình, tự phê phán, trao đổi với các bạn khác, phát hiện sự cần thiết phải chặt chẽ hơn Nó cũng là một công cụ liên lạc giữa nhà trường và thầy cô giáo Từ đó nhận thức được sự thích nghi của học sinh, cũng có thể tiên đoán những tình huống mới, khuyến khích các em trao đổi, so sánh kết quả và sửa chữa sự giải thích của mình cho đúng

Việc viết vào vở thực nghiệm chẳng những viết cho bản thân các em để biết được hành động của mình như: tiên đoán kết quả hay lựa chọn vật liệu, hoặc lập

kế hoạch giúp các em ghi nhớ những điều các em đã đọc, đã quan sát, nghiên cứu được Nhớ lại những gì sảy ra trước đó và ghi lại kết quả, hiểu được mối quan hệ trong bài viết và phát biểu lại trước tập thể Mà còn viết cho nhiều người khác, truyền lại cho người đọc cái mà mình đã hiểu như một kết luận, một tổng hợp hoặc để đặt một câu hỏi cho người đọc

V KINH NGHIỆM CỤ THỂ :

A/Vận dụng loại hình thực nghiệm:

Ở lứa tuổi các em rất dễ cảm thụ các môn khoa học tự nhiên, sẽ giúp các

em phát triển cá tính, trí thông minh, óc sáng tạo và quan hệ với thế giới bên ngoài Ở các em năng khiếu và trí tưởng tượng thật phong phú Các em luôn đặt ra những câu hỏi khi bắt gặp một vấn đề mới Chẳng hạn, các em tự đặt câu hỏi: “Tại sao quả bóng cao su lại nảy lên khi ta ném xuống nền nhà?” hay “ Tại sao đường lại cháy khét khi ta đun lâu?”, “ Người ta làm muối như thế nào?”

Với bài “Hỗn hợp ”

I Chuẩn bị:

- Vật liệu: Muối ăn, đường, bột ngọt, bột tiêu, bột ớt, dầu ăn, gạo lẫn sạn cát trắng, nước lẫn đất cát

- Dụng cụ: chén, đũa, cốc thuỷ tinh, vải lọc, giấy thấm, ống hút, ống xi lanh, ống nghiệm, đèn cồn

II Các hoạt động:

1 Hoạt động 1: chia nhóm 6

2 Hoạt động 2: GV giới thiệu nguyên vật liệu.

- GV nêu tình huống: khi ta trộn lẫn 2 hay nhiều chất lại với nhau thì có làm thay đổi tính chất ban đầu của chúng hay không?

- HS trả lời thay đổi hay không thay đổi

- GV nêu thế nào là hỗn hợp?