Rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho học sinh lớp 3 theo mô hình trường học mới (KL07201)

Dạy học theo hướng hợp tác là hình thức đặt HS vào môi trường học tập tích cực, trong đó HS được phân thành các nhóm để cùng hợp tác học tập lẫn nhau.. Trong giai đoạn hiện nay, khi Việt

TRƯỜNG HỌC MỚI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học

HÀ NỘI, 2015

LỜI CÁM ƠN

Tôi xin trân thành cám ơn các thầy cô giáo trường Đại học Sư Phạm Hà

Nội 2, các thầy cô khoa Giáo dục Tiểu học và các thầy cô trong tổ bộ môn

Phương pháp dạy học Tự nhiên và xã hội đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá

trình học tập, rèn luyện và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo – T.S Phạm

Quang Tiệp, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

để hoàn thành khóa luận này

Đồng thời tôi xin gửi lời cám ơn tới các thầy cô giáo, các em học sinh

trường Tiểu học Cao Minh ở Phúc Yên – Vĩnh Phúc; trường Tiểu học Liên

Minh ở Vĩnh Yên – Vĩnh Phúc; trường Tiểu học Tiền Phong B ở Mê Linh –

Hà Nội

Trong quá trình nghiên cứu, đề tài của tôi không tránh khỏi những thiếu

sót và hạn chế Kính mong nhận được những ý kiến đóng góp của quý thầy cô

và bạn đọc để khóa luận được hoàn thiện hơn

Tôi xin trân thành cám ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2015

Sinh viên

Nguyễn Thị Hải Yến

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Nội dung của khóa luận không trùng với bất cứ một công trình nghiên cứu nào

Hà Nội, tháng 5 năm 2015

Sinh viên

Nguyễn Thị Hải Yến

MỤC LỤC Lời cám ơn

Lời cam đoan

Danh mục chữ viết tắt

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 3

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Giả thuyết khoa học 4

8 Cấu trúc của luận văn 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỌC TẬP HỢP TÁC CHO HỌC SINH LỚP 3 THEO MÔ HÌNH TRƯỜNG HỌC MỚI 6

1.1 Một số khái niệm 6

1.1.1 Khái niệm kĩ năng 6

1.1.2 Khái niệm học tập 8

1.1.3 Kĩ năng học tập hợp tác 9

1.2 Các nguyên tắc học tập hợp tác 9

1.2.1 Nguyên tắc 1: Sự phụ thuộc tích cực 9

1.2.2 Nguyên tắc 2: Sự tương tác trực diện 10

1.2.3 Nguyên tắc 3: Trách nhiệm và công việc cá nhân 10

1.2.4 Nguyên tắc 4: Sử dụng những kĩ năng cộng tác trong nhóm 11

1.2.5 Nguyên tắc 5: Xử lý tương tác nhóm 12

1.3 Các kĩ năng học tập hợp tác 12

1.4 Đặc trưng học tập của học sinh trong mô hình trường học mới 15

1.5 Đặc điểm học tập của học sinh lớp 3 18

1.6 Thực trạng học tập của học sinh lớp 3 theo mô hình trường học mới 19

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 25

CHƯƠNG 2 BIỆN PHÁP RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỌC TẬP HỢP TÁC CHO HỌC SINH LỚP 3 THEO MÔ HÌNH TRƯỜNG HỌC MỚI 26

2.1 Nguyên tắc đề xuất biện pháp 26

2.1.1 Đảm bảo các nguyên tắc của học tập hợp tác 26

2.1.2 Đảm bảo các đặc trưng của mô hình VNEN 26

2.1.3 Phù hợp với đặc điểm của HS lớp 3 26

2.1.4 Đảm bảo phù hợp với thực tiễn dạy học ở tiểu học hiện nay 27

2.2 Các biện pháp rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác 27

2.2.1 Thiết kế lại các bài học trong Tài liệu Hướng dẫn học theo hướng tăng cường hợp tác 27

2.2.2 Tăng cường hoạt động để phát triển kĩ năng học tập hợp tác của học sinh 37

2.2.3 Sử dụng hiệu quả các nguồn lực trong mô hình trường học mới để thúc đẩy quan hệ hợp tác của học sinh 42

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 46

KẾT LUẬN 47 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Hợp tác không chỉ cần thiết trong cuộc sống thường ngày mà ngay cả trong học tập, nó cũng đóng vai trò hết sức quan trọng Dạy học theo hướng hợp tác là hình thức đặt HS vào môi trường học tập tích cực, trong đó HS được phân thành các nhóm để cùng hợp tác học tập lẫn nhau Học hợp tác giúp các em rèn luyện và phát triển kĩ năng làm việc, kĩ năng giao tiếp, tạo điều kiện cho HS học hỏi lẫn nhau, phát huy vai trò trách nhiệm, tích cực xã hội trên cơ sở làm việc hợp tác Nhờ có hoạt động hợp tác mà các em HS có thể cùng nhau làm những công việc mà một mình bản thân các em không tự làm được trong một thời gian nhất định Đối với bậc tiểu học, việc giáo dục

và rèn luyện các kĩ năng hợp tác cho HS là hết sức cần thiết, tạo điều kiện để các em có nhiều cơ hội giao lưu, học hỏi lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau và đặc biệt là góp phần vào việc rèn luyện kĩ năng cho HS

Ở Việt Nam, để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng nguồn nhân lực trẻ phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc tế và nhu cầu phát triển người học thì nền tảng giáo dục phải được đổi mới mạnh mẽ theo bốn trụ cột của giáo dục thế kỉ XXI do UNESCO xác định là: “Học để biết – học để làm – học để

2

tự khẳng định mình – học để chung sống” Đổi mới giáo dục ở đây có nghĩa là đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, tăng cường kĩ năng làm việc nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn [11]

Dạy học theo hướng hợp tác là một trong những mô hình dạy học tích cực theo xu hướng dạy học không truyền thống, góp phần thực hiện định hướng đổi mới giáo dục ở nước ta Nhưng bên cạnh đó, không phải bất cứ một giáo viên tiểu học nào cũng hiểu rõ và vận dụng hiệu quả phương thức dạy học này Đối với họ, việc rèn luyện kĩ năng hợp tác cho HS chỉ đơn giản

là cho HS ngồi vào thành các nhóm và hoạt động một cách ép buộc, gò bó theo một khuôn mẫu mà người GV đưa ra; không cần quan tâm đến thái độ của HS, xem HS của mình có thích hoạt động này không, thậm chí là khi sắp xếp nhóm cũng không quan tâm đến vấn đề các HS trong cùng một nhóm có thực sự muốn hợp tác với nhau hay không Điều này cho ta thấy không ít GV tiểu học thực sự chưa nắm rõ được lý thuyết về việc rèn luyện kĩ năng hợp tác cho HS cũng như chưa có kinh nghiệm hợp tác

Trong giai đoạn hiện nay, khi Việt Nam chính thức tham gia “Chương trình đánh giá học sinh quốc tế” (PISA) và đang triển khai thí điểm dự án mô hình trường học mới tại 63 tỉnh thành của cả nước thì việc dạy học theo hướng hợp tác càng phát huy thế mạnh trong việc đáp ứng cho học sinh tiêu chuẩn các nhóm năng lực nhằm hội nhập theo thang đánh giá quốc tế này

Mô hình VNEN khác hẳn với mô hình truyền thống trước đây Mô hình này được xây dựng dựa trên quan điểm đổi mới giáo dục: “lấy HS làm trung tâm” Đặc điểm nổi bật của mô hình này là đổi mới về các hoạt động sư phạm, một trong những hoạt động đó là đổi mới về cách tổ chức lớp học theo hướng hợp tác Tất cả HS học tập theo mô hình này đều có quyền và trách nhiệm trong quá trình học tập của cá nhân cũng như tập thể, được rèn các kĩ

3

năng tham gia, kĩ năng lãnh đạo và hợp tác trong các hoạt động Hơn thế nữa,

mô hình VNEN còn tập trung chú trọng đến việc rèn luyện các kĩ năng sống cho HS, đặc biệt là kĩ năng hợp tác Học tập theo mô hình này giúp HS phát huy tích cực, tính tự học, tính sáng tạo, tự quản, sự tự tin và hứng thú trong quá trình học

Mô hình trường học mới được áp dụng với nhiều môn học ở tiểu học trong đó có môn Tự nhiên và Xã hội Môn Tự nhiên và Xã hội là môn bắt buộc và quan trọng ở tiểu học Nó cung cấp cho các em những kiến thức về tự nhiên, xã hội và con người Môn Tự nhiên và Xã hội được dạy ở chương trình học lớp 1, lớp 2 và lớp 3 Môn học này tích hợp rất nhiều kiến thức ở nhiều lĩnh vực khác nhau Vì vậy, việc dạy học môn Tự nhiên và Xã hội theo mô hình trường học mới rất phù hợp

Vì những lí do trên chúng tôi chọn đề tài “Rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho học sinh lớp 3 theo mô hình trường học mới” làm đề tài

nghiên cứu của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất biện pháp rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho học sinh lớp 3 trong mô hình trường học mới

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho HS lớp 3 theo mô hình trường học mới

- Đề xuất một số biện pháp rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho HS lớp 3 theo mô hình trường học mới

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Việc rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho HS lớp 3 trong dạy học theo

mô hình trường học mới

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

Để thực hiện đề tài, chúng tôi tiến hành nghiên cứu, phân tích các tài liệu, các công trình nghiên cứu có liên quan tới vấn đề rèn luyện học tập hợp tác nói chung và rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho HS lớp 3 theo mô hình trường học mới nói riêng nhằm tìm kiếm các luận chứng, cứ liệu xây dựng tổng quan cho vấn đề nghiên cứu, xây dựng khung lí thuyết cho đề tài nghiên cứu

6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát: Dùng để thu thập thông tin và đánh giá thực tiễn việc rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho HS lớp 3 theo mô hình trường học mới

- Phương pháp điều tra: Dùng để thu thập ý kiến của giáo viên đánh giá

về việc thiết kế và tiến hành rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho HS lớp 3 theo mô hình trường học mới, góp phần xây dựng cơ sở thực tiễn cho đề tài nghiên cứu

- Phương pháp thực nghiệm khoa học: Nhằm tìm kiếm định hướng cho việc rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho HS lớp 3 theo mô hình trường học mới

7 Giả thuyết khoa học

Theo định hướng đổi mới giáo dục Việt Nam sau năm 2015, chương trình và sách giáo khoa tiểu học sẽ được cấu trúc lại nhằm giảm tải và tăng

5

cường cơ hội hình thành, phát triển năng lực cho người học Chính vì thế trong giai đoạn hiện nay, nếu sử dụng đúng các biện pháp rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho HS lớp 3 theo mô hình trường học mới góp phần nâng cao chất lượng dạy học ở tiểu học theo hướng tăng cường năng lực cho học sinh

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục các tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung khóa luận gồm 2 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho học sinh lớp 3 theo mô hình trường học mới

Chương 2 Biện pháp rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác cho học sinh lớp 3 theo mô hình trường học mới

6

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA RÈN LUYỆN KĨ NĂNG HỌC TẬP HỢP TÁC CHO HỌC SINH LỚP 3 THEO MÔ HÌNH TRƯỜNG

HỌC MỚI 1.1 Một số khái niệm

1.1.1 Khái niệm kĩ năng

Theo từ điển Tiếng Việt thì kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế Với cách hiểu này, nhóm tác giả sử dụng “khả năng” để làm rõ nghĩa cho kĩ năng

Theo tác giả Vũ Dũng thì kĩ năng là năng lực vận dụng có kết quả tri thức về phương thức hành động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng Ở khái niệm này, tác giả Vũ Dũng đã sử dụng “năng lực” để làm rõ nghĩa cho kĩ năng [28, tr 401]

Hiện nay, vấn đề kĩ năng nói chung của HS là vẫn đề khá quen thuộc của tâm lý học Có rất nhiều cách định nghĩa về kĩ năng khác nhau nhưng nổi bật hơn cả là hai cách định nghĩa sau:

- Cách định nghĩa thứ nhất: Coi kĩ năng như trình độ thực hiện hành động, chú trọng về mặt kĩ thuật của thao tác hành động Có rất nhiều tác giả trong nước và trên thế giới lựa chọn theo cách định nghĩa này; thí dụ như tác giả Đặng Thành Hưng (2013) đã chỉ ra rằng: “Kĩ năng là một dạng hành động học được thực hiện tự giác dựa trên tri thức về công việc, kĩ năng vận động và những điều kiện sinh học – tâm lý khác của cá nhân như nhu cầu, tình cảm, ý chí, tính tích cực cá nhân… để đạt được kết quả theo mục đích hay tiêu chí đã định, hoặc mức độ thành công theo chuẩn hay theo quy định” [8]

Theo chúng tôi, cách định nghĩa này đã cho thấy rõ: Người có kĩ năng

là người nắm được kĩ thuật hành động, hành động đúng các yêu cầu kĩ thuật

Theo như chúng tôi nhận thấy, cách định nghĩa về kĩ năng của các tác giả theo hướng này mới chỉ ra rằng: Kĩ năng không chỉ đơn thuần là kĩ thuật hành động, mà còn là kết quả hành động trong các mối quan hệ với mục đính, phương tiện, điều kiện của hành động mà chưa chỉ ra mức độ phát triển của kĩ năng

Trên cơ sở nghiên cứu tài liệu, chúng tôi cũng đồng tình với cách định nghĩa của tác giả Đặng Thành Hưng về kĩ năng như sau: “Kĩ năng là một dạng hành động học được thực hiện tự giác dựa trên tri thức về công việc, kĩ năng vận động và những điều kiện sinh học – tâm lý khác của cá nhân như nhu cầu, tình cảm, ý chí, tính tích cực cá nhân… để đạt được kết quả theo mục đích hay tiêu chí đã định, hoặc mức độ thành công theo chuẩn hay theo quy định”

Mỗi kĩ năng đều có cấu trúc như nhau Ngoài ra, sự phát triển kĩ năng

có thể chia thành 3 bước rõ rệt:

- Thứ nhất, nắm vững những tri thức về hành động hay hoạt động

- Thứ hai, thực hiện có kết quả hành động theo tri thức đó Để thực hiện hành động có hiệu quả thì GV phải làm mẫu trước hành động để HS quan sát, sau đó cho HS làm thử theo mẫu nhiều lần Các hoạt động càng phức tạp thì

Theo từ điển Tâm lý học (2002): Học tập là quá trình tiếp thu nhwuxng thông tin mới và tương đối lâu bền, mô hình hành vi như là kết quả của thực

tế, học tập và kinh nghiệm [28, tr 333]

Theo Từ điển Bách khoa thì: “Học tập là sự quan sát, nhận thức và bắt chước, cũng có thể được thực hiện dưới hình thức huấn luyện, giáo dục, truyền đạt lại” [13, tr 345]

Từ những định nghĩa trên, chúng ta có thể hiểu: Học tập là quá trình tiếp thu cái mới hoặc bổ sung, trau dồi các kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, giá trị, nhận thức hoặc sở thích và có thể liên quan đến việc tổng hợp các loại thông tin khác nhau

Học tập là hoạt động nhận thức có 2 chức năng cơ bản:

- Giúp con người tiếp thu những nội dung và phương thức nhận thức được mối quan hệ dưới dạng các tri thức, phương pháp kĩ năng, kĩ xảo tạp

ra và phát triển phẩm chất, năng lực của con người kết tinh trong đó, làm cho tâm lí và nhân cách của họ hình thành và phát triển

- Giúp cho thế hệ đang lớn lên gia nhập vào xã hội, lĩnh hội được chuẩn mực giá trị của nó Học tập là một hệ thống động cơ thúc đẩy, những cơ bản nhất là hứng thú nhận thức Hình thành được động cơ này là một quá trình,

là năng lực vận dụng có kết quả những tri thức về hợp tác để giúp đỡ nhau trong mọi hoạt động nhằm hoàn thành một mục đích chung

Người có kĩ năng học tập hợp tác là người hiểu rõ những tri thức về kĩ năng hợp tác và phải biết vận dụng kĩ năng hợp tác một cách đúng đắn, linh hoạt, mềm dẻo và hiệu quả vào quá trình học tập cũng như trong thực tiễn đời sống

Người có kĩ năng học tập hợp tác vừa là người hoàn thành tốt nhiệm vụ

cá nhân trong nhóm khi được giao vừa biết phối hợp, chia sẻ, hỗ trợ các thành viên khác trong nhóm để hoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm hợp tác

Sự phụ thuộc tích cực trong nhóm học tập có thể bao gồm: sự phụ thuộc về mục đích – nhằm tạo ra một sản phẩm chung; sự phụ thuộc về phần

10

thưởng – cho điểm hoặc đánh giá chung cả nhóm; sự phụ thuộc về nguồn học liệu; sự phụ thuộc về vai trò của các thành viên trong nhóm – người ghi chép, người nghiên cứu, người quản lí thời gian, người báo cáo…; sự phụ thuộc về môi trường – tổ chức môi trường vật lí thuận tiện cho làm việc hợp tác [7]

1.2.2 Nguyên tắc 2: Sự tương tác trực diện

Sự tương tác trực diện sẽ giúp kích thích sự giao tiếp, sự chia sẻ những

tư tưởng, nguồn lực và đáp án; nâng cao cảm giác và ý thức đoàn kết, sự phụ thuộc và gắn bó với nhau; làm cho mọi thành viên đều tập trung vào hoạt động nhóm…

Những nhân tố bảo đảm cho tương tác trực diện thành công: sử dụng nhóm nhỏ có quy mô 2 – 4 thành viên; tổ chức vị trí học tập kề nhau và đối diện; sử dụng tên gọi của từng người và tiếp xúc với nhau bằng mắt khi làm việc; hiểu biết những ngôn ngữ không lời thích hợp với tình huống học tập; khuyến khích HS đặt câu hỏi với nhau; dạy những kĩ năng xã hội và hợp tác thích hợp khi cần thiết, ứng với quan hệ và hoạt động cụ thể trong nhóm [7]

1.2.3 Nguyên tắc 3: Trách nhiệm và công việc cá nhân

Nhóm hợp tác được tổ chức và cấu trúc sao cho bảo đảm không xảy ra chuyện trốn tránh công việc hoặc trách nhiệm học tập Mỗi người đều có việc của mình và các phần việc này ràng buộc với nhau Mỗi thành viên đều phải học, đóng góp phần mình vào công việc và thành công của nhóm Mọi thông báo đều được đưa ra rõ ràng và được tất cả thành viên tiếp nhận Có những biện pháp bảo đảm thực hiện tốt trách nhiệm và sự đóng góp cá nhân như:

- Mỗi thành viên nhóm đều có vai trò và công việc rõ ràng

- Mỗi thành viên đều có phần đóng góp nhất định vào nhiệm vụ chung

- Mỗi thành viên đều có một phần nguồn lực cần thiết để học tập

- Mỗi thành viên đều thường xuyên quan tâm và cổ vũ lẫn nhau

- Trẻ biết rằng không chỉ việc học của mình sẽ được đánh giá, mà còn hiểu rõ các bạn khác cũng sẽ phụ thuộc vào điểm của mình

- Khi cần cho học sinh giải thích trước nhóm, hãy chọn ngẫu nhiên, không nên chỉ nhằm vào một cá nhân [7]

1.2.4 Nguyên tắc 4: Sử dụng những kĩ năng cộng tác trong nhóm

Những yêu cầu đầu tiên mà giáo viên phải đặt ra với nhóm hợp tác là:

- Mỗi người hãy luôn ở lại và làm việc với nhóm một cách gắn bó

- Hãy biết giữ im lặng, nói năng, phát biểu đúng lúc, đúng giọng, ôn hòa

- Biết chờ đợi để nghe hết ý kiến người khác và chờ đợi đến lượt mình phát biểu ý kiến cá nhân

- Biết sử dụng chính xác tên của tất cả những bạn khác trong nhóm

- Chú ý động viên nhau, lắng nghe những lời nhận xét của nhau

- Tìm hiểu những khó khăn của người khác và chia sẻ kinh nghiệm

- Biết tỏ thái độ phù hợp với quan hệ của các thành viên trong nhóm

- Biết chủ động hỗ trợ bạn và yêu cầu bạn hỗ trợ mình một cách tự tin, chân thực, cởi mở

- Biết trao đổi ý kiến, thảo luận, hỏi han và trả lời đúng với những tình huống giao tiếp hay học tập

Trong quá trình làm việc của nhóm, giáo viên cần hướng dẫn trẻ thực hiện và rèn luyện những kĩ năng cộng tác, làm việc cùng với người khác Điều cần chú ý là phân biệt được những kĩ năng nhận thức, kỹ năng học tập, kĩ

12

năng thực hiện các hành vi tổ chức, kỷ luật, kĩ năng thực hành bài học… với

kĩ năng cộng tác, hợp tác hay kĩ năng xã hội Cần lựa chọn kĩ năng để nhấn mạnh nó trong từng bài học [7]

1.2.5 Nguyên tắc 5: Xử lý tương tác nhóm

Xử lý tương tác nhóm cần được xem như một bộ phận hữu cơ của mỗi bài hay chủ đề học hợp tác Sau khi kết thúc công việc, học sinh phải thảo luận để đánh giá nhóm mình làm việc với nhau có tốt không, nên tiếp tục thế nào để đạt hiệu quả cao hơn Việc này giúp học sinh học được kĩ năng hợp tác với người khác một cách hiệu quả Có thể tiến hành xử lý tương tác nhóm trong khi hoạt động hoặc lúc gần kết thúc hoạt động học nhóm

Xử lý tương tác nhóm bao gồm hai khía cạnh: (1) Làm rõ những mặt tốt trong hoạt động chung và những đóng góp cá nhân nổi bật, cần phát huy những gì; (2) Những mặt nào cần được cải thiện hay thay đổi Điều đặc biệt phải lưu ý trong xử lý tương tác nhóm là vấn đề thành phần nhóm: Thuần hay phức tạp Nhiều nghiên cứu cho thấy việc này thường có tác dụng tốt với các nhóm có cả hai giới, nhiều trình độ học lực, đa dạng về kinh nghiệm sống và

sở trường, hứng thú, khuynh hướng [7]

1.3 Các kĩ năng học tập hợp tác

Các kĩ năng học tập hợp tác gồm những kĩ năng cụ thể sau:

- Kĩ năng làm việc nhóm: Tức là các thành viên trong một nhóm tương tác

với nhau và với nhóm trưởng để đạt được những mục tiêu học tập đã đề ra [8]

Ví dụ: Khi học “Bài 24: Một số động vật sống trên cạn” GV chia HS thành các nhóm và yêu cầu HS đọc chú thích và thảo luận chỉ ra được các bộ phận tương ứng của chim ở hình 2, hình 3 Khi đó, dưới sự hướng dẫn của

GV, người nhóm trưởng phân công nhiệm vụ cho từng thành viên trong nhóm

để cùng hoàn thành ra bảng nhóm Mỗi cá nhân HS sẽ phải tương tác với các

13

thành viên khác trong nhóm để hoàn thành công việc của cá nhân được giao

và hoàn thành nhiệm vụ học tập của nhóm

- Kĩ năng giao tiếp, tương tác giữa HS với HS: Khi hợp tác làm việc

với nhau, trẻ biết lắng nghe và trình bày ý kiến một cách rõ ràng, biết lắng nghe và thừa nhận ý kiến của người khác, biết phản đối một cách lịch sự và đáp lại lời phản đối, biết cách thuyết phục người khác và đáp lại sự thuyết phục [8]

Ví dụ: Khi cho HS thảo luận về vấn đề “Thân cây có đặc điểm gì?”, mỗi thành viên trong nhóm lần lượt nêu ra ý kiến của bản thân về vấn đề này Sau khi đã nêu ý kiến xong, các thành viên còn lại trong nhóm sẽ đưa ra nhận xét về các ý kiến của bạn mình xem ý kiến đó đã đúng hay chưa, còn thiếu những gì… và bổ sung, góp ý cho bạn Chính điều này đã giúp HS phát triển

kĩ năng giao tiếp và tương tác với các bạn trong nhóm học, trong lớp

- Kĩ năng tạo môi trường hợp tác: Kĩ năng này thể hiện qua sự ảnh

hưởng, sự tác động qua lại giữa các thành viên cũng như sự gắn kết giữa các thành viên trong nhóm hợp tác [8]

Ví dụ: Trong nhóm hợp tác, nếu tất cả các thành viên trong nhóm đều hiểu rõ nhiệm vụ của bản thân mình trong nhóm và phối hợp một cách tích cực với các thành viên khác trong nhóm khi làm việc thì sẽ tạo ra được môi trường hợp tác để hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập mà giáo viên giao

- Kĩ năng xây dựng niềm tin: Đây là một kĩ năng đặc biệt quan trọng

bởi vì niềm tin là linh hồn của quá trình hợp tác Nếu không có niềm tin thì tất

cả mọi thành viên trong nhóm hợp tác không thể cùng nhau làm việc để hoàn thành mục tiêu chung của nhóm Hơn nữa, niềm tin còn giúp tránh đi sự mặc cảm, nhất là đối với những học sinh khó khăn trong quá trình học tập [8]

- Kĩ năng giải quyết mâu thuẫn: Đây cũng là một trong những kĩ năng

quan trọng nhằm giúp HS tránh được sự mất đoàn kết Chính vì thế mà trong

gỡ, hòa giải sự bất đồng đó và phải tạo dựng được niềm tin trong nhóm

- Kĩ năng chia sẻ đồ dùng học tập: GV nên khuyến khích tất cả thành

viên trong nhóm chia sẻ đồ dùng học tập trong nhóm hoặc nhóm bạn để cùng gắn chặt tình bạn, tình đoàn kết giữa nhóm và cùng hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập được giao [8]

Ví dụ: Khi cho HS tự nghiên cứu tài liệu trong các góc học tập, GV luôn luôn phải khuyến khích HS chia sẻ tài liệu hướng dẫn hoặc tài liệu tham khảo cho nhau để tất cả mọi HS đều được biết, được đọc và tăng thêm tình bạn bè giữa cá nhân mỗi HS

- Kĩ năng chia sẻ thông tin: Tức là tất cả các thành viên trong nhóm đó

đều nhận được sự trợ giúp về mặt thông tin giữa các thành viên khác để hoàn thành tốt phần việc của mình Đồng thời nhờ có sự hợp tác và chia sẻ thông tin trong nhóm mà các em phát triển kĩ năng giao tiếp, kĩ năng ra quyết định

và biết thêm nhiều thông tin bổ ích, mới mẻ hơn [8]

Ví dụ: Trong một nhóm học tập hợp tác, nếu cá nhân mỗi HS đọc được hoặc biết một thông, một kiến thức nào mới thì cũng cần phải chia sẻ thông tin ấy cho các bạn của mình để các bạn cùng biết, cùng học và chia sẻ cho những người khác

- Kĩ năng chia sẻ khó khăn: Làm việc hợp tác nhóm đem lại rất nhiều

lợi ích cùng có rất nhiều khó khăn tồn tại như: các thành viên trong cùng một nhóm hợp tác ỉ lại công việc cho các bạn khác hay sự đố kị, sự ganh đua không lành mạnh giữa các cá nhân trong cùng một nhóm gây mất đoàn kết

để hoàn thành nhiệm vụ của mình

- Kĩ năng kêu gọi sự giúp đỡ: Trong quá trình làm việc nhóm, HS sẽ

gặp rất nhiều khó khăn trong việc hoàn thành nhiệm vụ học tập Chính vì vậy

mà GV cần khuyến khích HS kêu gọi sự giúp đỡ từ phía các thành viên trong nhóm và nhóm khác, sự giúp đỡ từ GV hoặc những người thân để các em hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập [8]

Ví dụ: Khi được thầy, cô giáo giao cho một nhiệm vụ học tập khó hoặc khi các em không biết cách giải quyết một bài toán thì các em có thể nhờ các bạn khác trong nhóm, trong lớp hướng dẫn hoặc nhờ đến sự giúp đỡ của cô giáo và người thân để hoàn thành thật tốt nhiệm vụ đó

Từ những phân tích về các loại kĩ năng hợp tác nói trên, chúng tôi nhận thấy: Để rèn luyện kĩ năng hợp tác cho HS học tập theo mô hình VNEN hiện nay thì tất cả các kĩ năng trên đều cần thiết Người GV nên rèn luyện một cách toàn diện các kĩ năng trên cho HS để các em có thể học hợp tác một cách hiệu quả nhất và hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập được giao

1.4 Đặc trưng học tập của học sinh trong mô hình trường học mới

Mô hình trường học mới là kiểu mô hình nhà trường tiên tiến, hiện đại

Mô hình này dục trên kết quả và thành tựu đổi mới giáo dục của quốc tế; vận dụng cách làm giáo dục của Colombia một cách sáng tạo, phù hợp với mục tiêu phát triển và đặc điểm của giáo dục Việt Nam Mô hình này đã được UNICEF, UNESCO, Ngân hàng Thế giới (WB) ủng hộ và đánh giá [5]

Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, mô hình VNEN tăng cường sự hợp tác giữa GV và HS, tạo không khí học tập nhẹ nhàng, thân thiện Mô hình này

16

được xây dựng dục trên quan điểm đổi mới giáo dục: “lấy HS là trung tâm” Trường học mới VNEN là nơi HS cùng nhau học tập để lĩnh hội những kiến thức liên quan mật thiết đến cuộc sống của các em Ở đó, GV là người tổ chức, hướng dẫn và khích lệ các em trong việc tìm tòi, chiếm lĩnh kiến thức

và hình thành, phát triển kĩ năng giao tiếp, ứng xử dân chủ, bình đẳng Hơn thế nữa, GV phải trau dồi, nâng cao trình độ của chính bản thân mình Trong

mô hình học tập mới này, phụ huynh và cộng đồng cùng tham gia tích cực vào việc chăm sóc và giáo dục con em mình Đặc biệt nổi bật trong mô hình này là đổi mới về hoạt động sư phạm như: Đổi mới phương pháp dạy, đổi mới phương pháp học, đổi mới phương pháp đánh giá học sinh, đổi mới tổ chức lớp học Mỗi bài học được thiết kế bao gồm những hoạt động như: Hoạt động

cơ bản, thực hành và ứng dụng Tùy từng môn học mà tài liệu sẽ có sự thiết

kế phù hợp với hoạt động cá nhân, cặp đôi và nhóm từ 3 đến 5 học sinh Tất

cả HS học tập theo mô hình này đều tự tìm hiểu, tiếp cận kiến thức trong mỗi giờ học tại lớp Mỗi tiết học không tạo áp lực đối với các em Học sinh được hình thành thói quen làm việc trong môi trường tương tác, nhận thấy ưu điểm của bạn, được học hỏi để tự hoàn thiện mình

Nếu HS cần sự hỗ trợ cho quá trình học, các em có thể tìm kiếm kịp thời trong thư viện lớp hay góc học tập, tránh được các rào cản không cần thiết trong việc tiếp cận, mược sách hay tài kiệu tham khảo ở thư viện nhà trường [9, tr 104]

Có thể nói mô hình VNEN là một “luồng gió mới” góp phần tích cực làm thay đổi tư duy trong dạy và học ở nước ta

 Các phương pháp dạy học

Các phương pháp mà GV sử dụng trong mô hình VNEN hiện nay cũng giống với các phương pháp theo mô hình truyền thống Cụ thể:

- Phương pháp vấn đáp

17

Bản chất của phương pháp này là sử dụng các câu hỏi để gọi cho HS tìm tòi, suy nghĩ nhằm đạt được những mục tiêu của bài học Thông qua việc tìm tòi, suy nghĩ, những ý tưởng và những khám phá về nội dung bài học

Tuy nhiên, việc sử dụng phương pháp vấn đáp này theo mô hình VNEN thì GV phải chuẩn bị rất nhiều câu hỏi vì HS học thành các nhóm khác nhau và tiến độ học tập của mỗi nhóm không giống nhau Quan trọng hơn,

GV còn phải có kĩ thuật đặt câu hỏi để không làm cho học sinh khó hiểu [7]

- Phương pháp trò chơi

Bản chất của phương pháp này là dạy học thông qua việc tổ chức hoạt động của HS Thông qua trò chơi, GV truyền tải những nội dung, mục tiêu của bài học Đây là một phương pháp học tập có sự hợp tác và sự đánh giá rất cao giữa các HS với nhau

Khi sử dụng phương pháp này, GV cần lưu ý:

+ Lựa chọn hoặc tự thiết kế trò chơi đảm bảo các yêu cầu như: mục đích của trò chơi phải thể hiện được mục tiêu của bài học hoặc của chương trình học; hình thức chơi đa dạng giúp HS phối hợp các hoạt động trí tuệ với các hoạt động vận động; luật chơi đơn giản để HS dễ nhớ, dễ thực hiện và cần huy động nhiều HS tham gia để tăng cường kĩ năng hợp tác giữa các cá nhân với nhau…

+ Chọn người quản trò có năng lực phù hợp với yêu cầu của trò chơi:

GV cần tổ chức trò chơi vào thời gian thích hợp của bài học để vừa làm cho

HS hứng thú học tập, vừa hướng cho HS tiếp tục tập trung học các nội dung khác của bài một cách hiệu quả [7]

- Phương pháp dạy học theo nhóm

Phương pháp dạy học theo nhóm là phương pháp dạy học hợp tác, trong đó GV tổ chức cho HS hoạt động hợp tác với nhau trong các nhóm nhỏ

để giải quyết một vấn đề đặt ra nhằm đạt được mục tiêu học tập

+ Tăng cơ hội thảo luận, trao đổi, hợp tác để từ đó hiểu sâu sắc kiến thức hơn, nâng cao chất lượng học tập của từng HS

+ Tăng cường sự đoàn kết trong công việc chung

+ Tạo cơ hội để HS giúp đỡ nhau trong học tập, phát huy tính tích cực trong học tập của HS

Khi tổ chức dạy học theo nhóm, GV cần chú ý phân công hợp lí để mọi thành viên trong nhóm tích cực làm việc Đồng thời GV phải chú ý đến hoạt động học tập của từng nhóm để giúp đỡ kịp thời [4]

1.5 Đặc điểm học tập của học sinh lớp 3

Học sinh tiểu học có độ tuổi từ 6 – 11 tuổi, có hoạt động học là hoạt động chủ đạo Ở lứa tuổi này, các em có nhu cầu nhận thức, khám phá tri thức mới rất cao Hoạt động học quyết định sự hình thành và phát triển tâm lý của học sinh tiểu học

Về đặc điểm chú ý: Ở giai đoạn này chú ý có chủ định của trẻ còn yếu, khả năng kiểm soát, điều khiển chú ý còn hạn chế và chú ý không chủ định chiếm ưu thế Học sinh chỉ quan tâm chú ý đến những môn học, giờ học có đồ dùng trực quan sinh động, hấp dẫn có nhiều tranh ảnh, trò chơi… Sự tập chung chú ý của trẻ còn yếu và thiếu tính bền vững, chưa thể tập chung lâu dài và dễ bị phân tán trong quá trình học tập

19

Học sinh ở giai đoạn này vẫn ghi nhớ máy móc phát triển tương đối tốt

và chiếm ưu thế hơn so với ghi nhớ ý nghĩa Loại trí nhớ trực quan hình tượng chiếm ưu thế hơn trí nhớ từ ngữ - logic

Về tưởng tượng: Tính có mục đích, chủ định trong tưởng tượng của học sinh tiểu học giai đoạn này còn đơn giản, chưa bền vững và dễ thay đổi

Hành vi mà của các em học sinh còn phụ thuộc nhiều vào yêu cầu của người lớn Khi đó, sự điều chỉnh ý chí đối với việc thực thi hành vi của các

em còn yếu Đặc biệt các em chưa đủ ý chí để thực hiện đến cùng mục đích đã

đề ra nếu gặp khó khăn

Với những đặc điểm trên của HS lớp 3, việc rèn luyện kĩ năng học tập hợp tác trong dạy học theo mô mình VNEN là rất cần thiết Nó giúp các em tự tin, chủ động nắm vững tri thức, góp phần hình thành và phát triển các kĩ năng cho trẻ

1.6 Thực trạng học tập của học sinh lớp 3 theo mô hình trường học mới

Việt Nam bắt đầu thử nghiệm mô hình trường học mới VNEN trong năm học 2011 – 2012, mô hình này đã bắt đầu được triểu khai thí điểm tại 24 trường học thuộc 12 huyện ở 6 tỉnh Hà Giang, Lào Cai, Hòa Bình, Khánh Hòa, Kon Tum và Đắk Lắk

Năm học 2012 – 2013 là năm học thứ hai mô hình VNEN được Bộ giáo dục và Đào tạo triển khai thí điểm tại 1.447 trường Tiểu học trên 63 tỉnh, thành phố trong cả nước [9]

Dự án thí điểm mô hình trường học mới thực hiện trong 3 năm từ 9 –

2012 đến 9 – 2015:

- Năm học 2012 – 2013: Thí điểm lớp 2, lớp 3

- Năm học 2013 – 2014: Thí điểm lớp 2, lớp 3, lớp 4

- Năm học 2014 – 2015: Thí điểm lớp 2, lớp 3, lớp 4, lớp 5

- Trường Tiểu học Cao Minh, Phúc Yên, Vĩnh Phúc

- Trường Tiểu học Liên Minh, Vĩnh Yên, Vĩnh Phúc

Theo nội dung điểu tra sau:

 Nhận thức của GV về mô hình VNEN

- Nội dung điều tra: Câu 1 (phiếu điều tra)

Kết quả điều tra về nhận thức của GV về mô hình VNEN như sau:

 Hạn chế của mô hình VNEN

- Nội dung điều tra: Câu 2 (phiếu điều tra)

Kết quả điều tra thu được là:

Phương án a: 22%

Phương án b: 29%

 Nhược điểm của học tập hợp tác trong mô hình VNEN

- Nội dung điều tra: Câu 3 (phiếu điều tra)

Kết quả điều tra thu được là:

 Mức độ sử dụng các PPDH khi dạy học môn Tự nhiên và Xã hội

lớp 3 theo mô hình VNEN

- Nội dung điều tra: Câu 4 (phiếu điều tra)

Kết quả điều tra thu được là:

22

Mức độ

Phương pháp

Thường xuyên

Thỉnh thoảng

Hiếm khi Không bao

 Về kiến thức HS có được

- Nội dung điều tra: Câu 5 (phiếu điều tra)

Kết quả điều tra thu được như sau:

Phương án a: 21%

23

Phương án b: 50%

Phương án c: 25%

Phương án d: 4%

Theo kết quả điều tra được thì 50% GV cho rằng kiến thức HS có được

là kiến thức sẵn có, kiến thức trong tài liệu, tự tìm kiếm, tự vận dụng; 25%

GV cho rằng kiến thức đó có qua bài giảng, 21% GV cho rằng kiến thức học trong lớp, trong tài liệu và 4% GV cho rằng đó là kiến thức học của bạn bè Khi học theo mô hình VNEN, HS huy động vốn kiến thức kinh nghiệm có sẵn sau đó tự tìm kiếm kiến thức trong tài liệu rồi thực hành, vận dụng để nắm vững kiến thức Ở đây, GV có vai trò là người hướng dẫn và chốt lại kiến thức cần nhớ

 Về đánh giá kết quả học tập môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3

- Nội dung điều tra: Câu 6 (phiếu điều tra)

Kết quả điều tra thu được như sau:

 Nhận thức của GV về quy trình 5 bước dạy theo mô hình VNEN

- Nội dung điều tra: Câu 7 (phiếu điều tra)

Kết quả điều tra thu được như sau:

Phương án a: 3%