đặc điểm nội dung qua tập truyện ngắn vang bóng một thời của nguyễn tuân

Trong suốtcuộc đời cầm bút của mình Nguyễn Tuân đã “thử bút” qua nhiều loại: có lúc ông làmthơ, sau đó lại chuyển sang viết truyện ngắn trào phúng Mộ bửa bắt rượu lậu và đặc biệt thành c

TR TRƯỜ ƯỜ ƯỜNG NG NG ĐẠ ĐẠ ĐẠIIII H H HỌ Ọ ỌC C C C C CẦ Ầ ẦN N N TH TH THƠ Ơ KHOA KHOA KHOA KHOA KHOA H H HỌ Ọ ỌC C C X X XÃ Ã Ã H H HỘ Ộ ỘIIII & & & NV NV

B BỘ Ộ Ộ M M MÔ Ô ÔN N N NG NG NGỮ Ữ Ữ V V VĂ Ă ĂN N

ĐẶ ĐẶNG NG NG TH TH THỊỊỊỊ C C CẨ Ẩ ẨM M M TUY TUY TUYÊÊÊÊN N MSSV:

Ng Ngà àà ành nh nh Ng Ng Ngữ ữ ữ V V Vă ăă ăn nn n

C Cáááán n n b b bộ ộ ộ h h hướ ướ ướng ng ng d d dẫẫẫẫn: n: n: Th.S.GV Th.S.GV Th.S.GV TR TR TRẦ Ầ ẦN N N V V VĂ Ă ĂN N N TH TH THỊỊỊỊNH NH

C Cầầầần n n Th Th Thơ ơ ơ,,,, n n năăăăm m m 2013 2013

ĐỀ ĐỀ C C CƯƠ ƯƠ ƯƠNG NG NG T T TỔ Ổ ỔNG NG NG QU QU QUÁ Á ÁT T

5 Phương pháp nghiên cứu

PH PHẦ Ầ ẦN N N N N NỘ Ộ ỘIIII DUNG DUNG

Ch Chươ ươ ương ng ng 1 1 1 NGUY NGUY NGUYỄ Ễ ỄN N N TU TU TUÂ Â ÂN N N V V VỚ Ớ ỚIIII TH TH THỂ Ể Ể LO LO LOẠ Ạ ẠIIII TRUY TRUY TRUYỆ Ệ ỆN N

NG NGẮ Ắ ẮN N N M M MỘ Ộ ỘT T T S S SỐ Ố Ố V V VẤ Ấ ẤN N N ĐỀ ĐỀ ĐỀ CHUNG CHUNG

1.1 Tình hình xã hội và văn học Việt Nam giai đoạn 1930 – 1945

1.1.1 Đặc điểm tình hình xã hội Việt Nam 1930 – 1945

1.1.1.1 Những đặc điểm mới của mâu thuẫn xã hội

1.1.1.2 Sự phân hóa và thái độ của các giai cấp

1.4 Giới thiệu tác phẩm

Ch

Chươ ươ ương ng ng 2 2 2 B B BỨ Ứ ỨC C C TRANH TRANH TRANH X X XÃ Ã Ã H H HỘ Ộ ỘIIII VI VI VIỆ Ệ ỆT T T NAM NAM NAM GIAI GIAI GIAI Đ Đ ĐO O OẠ Ạ ẠN N

GIAO GIAO TH TH THỜ Ờ ỜIIII

2.1 Bối cảnh xã hội Việt Nam buổi giao thời

2.2 Phản ánh chân thực cuộc sống sinh hoạt

2.3 Sự du nhập văn hóa phương Tây và suy tàn của Hán học

2.4 Những tính cách con người thời đại trong Vang bóng một thời

2.4.1 Những con người yêu, giữ gìn và phát huy văn hóa truyền thống

2.4.2 Những con người trăn trở trước thực tại xã hội

2.4.3 Những con người yêu và sống hòa hợp với thiên nhiên

2.5 Nhận định giá trị tác phẩm qua biểu hiện bức tranh xã hội Việt Nam giai đoạn giao thời

Ch Chươ ươ ương ng ng 3 3 3 B B BỨ Ứ ỨC C C TRANH TRANH TRANH V V VĂ Ă ĂN N N H H HÓ Ó ÓA A A TRUY TRUY TRUYỀ Ề ỀN N N TH TH THỐ Ố ỐNG NG

TRONG TRONG BU BU BUỔ Ổ ỔIIII GIAO GIAO GIAO TH TH THỜ Ờ ỜIIII

3.1 Một số biểu hiện tiêu biểu của bức tranh văn hóa trong Vang bóng một thời

3.1.1 Uống trà Tàu

3.1.2 Đánh thơ – Thả thơ

3.1.3 Uống rượu – ngâm thơ – chơi hoa lan

3.1.4 Chơi cờ Tướng

3.1.5 Chơi đèn kéo quân

3.2 Những đặc điểm của bức tranh văn hóa trong Vang bóng một thời

3.2.1 Sự nhìn nhận sâu sắc về cái đẹp

3.2.2 Sự đa dạng và phong phú của các loại hình văn hóa

3.2.3 Sự cảm thông cho số phận của giới nhà Nho và thời đại tác phẩm

3.3 Cái đẹp sẽ cứu thế giới hay sự thoát ly tiêu cực

3.4 Nhận định giá trị tác phẩm qua biểu hiện bức tranh văn hóa truyền thông buổi giao thời

PH PHẦ Ầ ẦN N N K K KẾ Ế ẾT T T LU LU LUẬ Ậ ẬN N

PH PHẦ Ầ ẦN N N M M MỞ Ở Ở ĐẦ ĐẦ ĐẦU U

1 L Lý ý ý do do do ch ch chọ ọ ọn n n đề đề đề ttttà à àiiii

Văn học là nguồn tài sản tinh thần vô cùng quý giá đối với con người, văn học cóvai trò hết sức quan trọng, văn chương sinh ra cũng là để phục vụ cho con người vàkhông dân tộc, quốc gia nào tồn tại và phát triển mà không cần đến văn chương Pháttriển xã hội luôn đi đôi với phát triển văn hóa vì văn hóa là linh hồn của mỗi dân tộc.Văn học như một cây bút thần kỳ vẽ lên những bức tranh sinh động và vô cùng hấpdẫn về một con người, xã hội và toàn bộ những gì đang hiện hữu Sống với vănchương và bằng văn chương Nguyễn Tuân là một nhà văn biết quý trọng nghề nghiệpcủa mình Với ông nghề văn luôn đối lập với sự vụ lợi, nó thực sự là một nghề nghiêmtúc Mỗi trang viết của ông đều rất tài hoa và uyên bác, mỗi nhân vật của ông dù thuộcloại người nào cũng đều là một nghệ sĩ trong nghề nghiệp của mình

“Ông như cây đại thụ tỏa bóng râm mát, ngát hương cả một vùng trong khu vườn văn chương Việt Nam hiện đại Sừng sững trước mắt độc giả nhiều thế hệ vóc dáng kêu kỳ của ông với các ngón chơi tài hoa hơn người và đôi cánh chập chờn trên đỉnh cao nghệ thuật Sáng tác Nguyễn Tuân tồn tại vừa như những giá trị thẩm mỹ độc lập vừa là những gợi ý, kích thích tìm tòi, sáng tạo nên giá trị mới” [10; tr 2]

Đời cầm bút hơn nửa thế kỷ của Nguyễn Tuân, ông đã để lại cho kho tàng vănhọc Việt Nam một nguồn tài liệu vô cùng phong phú và đa dạng với nhiều thể loạikhác nhau Đặc biệt chúng ta phải kể đến đó là thể tùy bút và truyện ngắn Trong suốtcuộc đời cầm bút của mình Nguyễn Tuân đã “thử bút” qua nhiều loại: có lúc ông làmthơ, sau đó lại chuyển sang viết truyện ngắn trào phúng Mộ bửa bắt rượu lậu và đặc

biệt thành công với những truyện ngắn Chữ người tử tù, Chém treo ngành, Chén trà sương nằm trong tập Vang bóng một thời Vũ Ngọc Phan cho rằng: “Đọc Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân có cảm tưởng gần giống như những cảm tưởng khi ngắm một bức họa cổ” Một bức họa cổ mang đậm nét văn hóa của dân tộc, nơi lưu giữ các

giá trị đích thực vốn có Là một nhà văn luôn đi tìm cái đẹp, cái thật trong cuộc đời,

nên nhiều khi Nguyễn Tuân dường như quên đi phần nào hiện thực mang ý nghĩa xãhội đó, mà chỉ quan tâm đến cái đẹp thuần túy, mang tính hình thức Chúng ta phảinhắc đến cái nghệ thuật “chém treo ngành” trong Chém treo ngành, cái nghệ thuật

“ném bút chì” trong Một đám bất đắc chí, hay cái đẹp của những dòng chữ của một

người tử tù trongChữ người tử tù Tất nhiên ẩn trong những cái đẹp có vẻ lạnh lùng và

tàn bạo đó, người đọc vẫn nhận thấy một chút hơi hướng của hiện thực và ý nghĩa tíchcực của việc phản ánh những hình tượng đó Với nghệ thuật tả cảnh, mô tả và phântích tâm lý nhân vật tinh tế, tài hoa làm choVang bóng một thời sống mãi với thời gian.

Với đề tài “Đặc điểm nội dung trong tập truyện ngắn Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân”, luận văn của chúng tôi sẽ tập chung khảo sát, hệ thống và phân tích

những biểu hiện của nội dung trong cách nghĩ và cách viết của nhà văn, từ đó tìm thêmhướng lý giải bước đầu về những vấn đề đang nghiên cứu và rút ra kết luận phù hợpcho đề tài Với sự dẫn đường và soi sáng của lý luận, bằng say mê và yêu thích củamình chúng tôi hy vọng trong khuôn khổ và khả năng sẽ hoàn thành tốt vấn đề đặt ra.Công trình này trước hết đó là giúp chúng tôi nâng cao một bước học tập nghiên cứu

và giảng dạy về tác gia Nguyễn Tuân, bên cạnh đó chúng tôi sẽ rút ra được nhiều kinhnghiệm, tiếp thu thêm những tinh hoa của văn học trong các công trình nghên cứu, làmhành trang cho học tập, giảng dạy sau này

2 L Lịịịịch ch ch ssssử ử ử v v vấ ấ ấn n n đề đề

Từ cuộc đời cầm bút hơn bốn mươi năm của Nguyễn Tuân, có thể rút ra nhiềubài học bổ ích cho ai muốn bước vào nghề văn Những bài học về tư tưởng, cũng nhưnhững bài học về nghệ thuật, những bài học thành công và những bài học thất bại.Trong điếu văn đọc tại lễ tang của Nguyễn Tuân, nhà thơ Nguyễn Đình Thi đã khẳngđịnh: “Tôi nghĩ rằng thời gian đi qua, những cái nổi lên một lúc, làm sao động suy nghĩ của một thời nhất định, sẽ lùi dần đi, mờ dần đi, và chũng ta sẽ dần dần nhìn thấy những đường mạch sâu thầm kín trong tác phẩm nghĩa là trong tâm hồn nhà văn”

[7; tr 606] Tác phẩm văn học bao giờ cũng phải chịu sự tác động và ảnh hưởng to lớncủa thời gian, vì trải qua thời gian giúp cho tác phẩm của nhà văn khẳng định vị trí của

mình trên thi đàn văn học, từ thực tiễn nhiều nhà nghiên cứu và đánh giá thì chúng tôinhận định rằngVang bóng một thời của Nguyễn Tuân đến nay vẫn giữ được vị trí cao

trong văn học Việt Nam nói chung cũng như trong sự nghiệp sáng tác của NguyễnTuân nói riêng

Một con người tài hoa và uyên bác như Nguyễn Tuân người ta không thể phủnhận, ông có tài viết văn hay mà còn có tài trong việc sáng tạo ngôn từ:“Nguyễn Tuân

là bậc thầy của nghệ thuật ngôn từ Việt Nam, người đã mở ra những khả năng mới cho tiếng Việt Nguyễn Tuân là người đã mở ra thế giới nghệ thuật riêng, phong phú”

[7; tr 242] Nguyễn Tuân một tác gia yêu tha thiết tiếng Việt, ông là một trong nhữngnhà văn có phong cách riêng biệt, về việc sáng tạo ngôn từ độc đáo không theo khuônkhỗ nhưng vẫn giữ được giá trị ngôn từ, chũng ta phải ghi nhận công lao to lớn củaNguyễn Tuân trong việc làm cho kho tàng ngôn từ Việt Nam thêm phong phú

Hay khi chúng ta nói đến quan niệm nghệ thuật Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnhnhận định: “Nguyễn Tuân là một hiện tượng văn học phức tạp, nhất là trước Cách mạng tháng Tám Muốn hiểu được tác phẩm của nhà văn, trước hết phải hiểu được quan điểm nghệ thuật của ông” [7; tr 106] Đúng với nhận định của Nguyễn Đăng

Mạnh, chúng tôi nhận thấy từ khi bắt đầu tìm hiểu nghiên cứu về tác phẩm của ông,chúng tôi phải bỏ ra rất nhiều thời gian mới có thể hiểu và rút ra được vấn đề cần khaithác

Từ thực tế, chúng tôi đã khảo sát qua nhiều tài liệu nghiên cứu về Nguyễn Tuânnhận thấy rằng ông được rất nhiều sự tán thưởng của các nhà văn cùng thời cũng nhưsau này Chúng tôi điểm qua một số công trình nghiên cứu về Nguyễn Tuân như:Chất văn hóa trong các sáng tác của Nguyễn Tuân của Trần Văn Minh ở luận án này tá giả

luận án đã đưa ra quan niệm cũng như sự đánh giá của mình về đề tài văn hóa, qua quátrình thống kê và phân tích các tác phẩm có liên quan về đề tài văn hóa của NguyễnTuân; Thứ hai, về quan niệm cái đẹp của Nguyễn Tuân trong Vang bóng một thời

chúng tôi tham khảo về bài viết của Huệ Triệu với đề tài Tìm hiểu quan niệm cái đẹp của Nguyễn Tuân trong Vang bóng một thời ở đây tác giả bài viết đã khái quát lên cách

nhìn của mình thông qua tác phẩm cũng như tư tưởng của nhà văn, cái đẹp thuần túyđôi lúc không có nội dung xã hội; Thứ ba, về bài nghiên cứu của Hoài Anh về NguyễnTuân với nhan đề Nhà nghệ sĩ ngôn từ đưa cái đẹp thăng hoa qua tìm hiểu bài viết

chúng tôi có thể khẳng định Nguyễn Tuân say mê, huyết tâm với tác phẩm của mìnhtrong trang viết của ông bao giờ cái đẹp cũng được xem là yếu tố hàng đầu, khi đọc vàcảm nhận tác phẩm sẽ càng thấy rõ hơn về phong cách của Nguyễn Tuân, những cảnhvật hay chi tiết bình thường nhưng qua sự sáng tạo của ông nó lại tở nên hấp dẫn vàvươn lên đỉnh cao cái đẹp Một nhà văn khát khao tìm kiếm những cảm giác say mêmới lạ Bởi thế, trong trang văn của ông không có sự bằng phẳng, nhợt nhạt và tĩnhlặng Ông là một trong số ít nhà văn tìm những con người bình thường nhất và trongtrang viết của ông họ là những tính cách phi thường, của những tình cảm, cảm giácmãnh liệt, của những phong cách tuyệt mỹ, của núi rừng thiên nhiên hay thác rềnh dữdội

Qua những công trình nghiên cứu về Nguyễn Tuân mà chúng tôi tìm hiểu, nhậnthấy rằng qua thời gian những công trình nghiên cứu về Nguyễn Tuân vẫn theokhuynh hướng ca ngợi và tán vương cho tài năng của nhà văn, không bị lùi và mất dầngiá trị theo thời gian, đến nay và về sau chúng tôi mong rằng sẽ có nhiều công trìnhtìm hiểu và nghiên cứu về Nguyễn Tuân trên nhiều phương diện, góc độ khác nhaucũng như từ bối cảnh thời đại hiện nay để có thể thấy được những quan niệm kháchơn, bền vững hơn, ở một tầm cao tư tưởng của giá trị văn hóa trên trang viết

3 M Mụ ụ ụcccc đí đí đích, ch, ch, y y yêêêêu u u ccccầ ầ ầu u

Từ đề tài đặt ra như trên chúng tôi đi vào nghiên cứu Đặc điểm nội dung nghiên

cứu đề tài này, chúng tôi thấy được nhiều ý nghĩa thiết thực, trước hết là hiểu biếtnhiều hơn những nét văn hóa truyền thống, những vẻ đẹp xưa đã bị mai một, thực tiễn

xã hội đường thời, giá trị văn hóa mang đậm tính dân tộc và thấy được sự tài tình khéoléo của Nguyễn Tuân trong việc xây dựng hình tượng nhân vật và nghệ thuật sử dụng

từ Từ đó làm nổi bật lên đặc điểm nội dung của tác phẩm và bên cạnh chúng ta sẽ thấyđược phong cách của tác giả

Với tài năng và sự sáng tạo, bên cạnh tiếp thu và kế thừa những tinh hoa của củacác thế hệ trước trong nước và thế giới Nguyễn Tuân khám phá những nét mới pháthuy theo con đường của riêng mình Sau khi một số truyện ngắn và tùy bút của ông rađời:Một bữa bắt rượu lậu, Chữ người tử tù, Bữa rượu máu, Chén trà sương, Tao đàn, Trung Bắc chủ nhật… thì đông đảo độc giả và giới phê bình biết đến sự tài hoa của

nhà văn này, đặc biệtVang bóng một thời đã đưa Nguyễn Tuân lên đến đỉnh cao của

sáng tạo nghệ thuật, nó đã khẳng định được giá trị tư tưởng, tầm nhìn sâu rộng của tácgiả và những nét đặc sắc về nghệ thuật của một tác phẩm lớn có sức sống lâu bền.Trong yêu cầu đặt ra cho đề tài này, chúng tôi tập trung tìm hiểu nghiên cứu vềphương diện nội dung Từ đó, bài nghiên cứu sẽ đi tới khái quát những đặc trưng cơbản của nội dung trong Vang bóng một thời để thấy được tầm tư tưởng cao của

Nguyễn Tuân trong quá trình phản ánh hiện thực Trước hết phải nắm bắt được cốttruyện của những truyện ngắn trongVang bóng một thời Thứ hai, nêu lên được những

đặt điểm nội dung nổi bật trong tập truyện mà chúng tôi đang nghiên cứu Thứ ba,phân tích được những đặt điểm nổi bật trong tác phẩm như:

Hiện thực về bức tranh xã hội Việt Nam trong giai đoạn giao thời, bức tranhthiên nhiên và những giá trị văn hóa, giá trị nhân đạo, giá trị cuộc sống được phản ánhqua tác phẩm Tìm hiểu lối sống, tâm tư, tình cảm của những nhà Nho rơi vào bế tắctrước thực tại xã hội

Bên cạnh đó, nghiên cứu đề tài Đặc điểm nội dung trong tập truyện Vang bóng một thời góp phần làm cho chúng tôi hiểu biết thêm về văn chương của Nguyễn Tuân

cùng sự sáng tạo trong trang viết, góp phần làm rõ những nét mới trong tác phẩm

4 Ph Phạ ạ ạm m m vi vi vi nghi nghi nghiêêêên n n ccccứ ứ ứu u

Nguyễn Tuân là một trong những nhà văn lớn và nổi tiếng trên thi đàn văn họcViệt Nam với nhiều mảng sáng tác từ truyện ngắn đến tùy bút và kịch nhưng vấn đềđặt ra cho người viết nghiên cứu là: “Đặc điểm nội dung trong tập truyện Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân”, nên về mặt tư liệu chúng tôi sẽ tập trung tìm kiếm những

tư liệu có liên quan đến tác gia Nguyễn Tuân: Nguyễn Tuân về tác gia và tác phẩm, Tuyển tập Nguyễn Tuân là chủ yếu.

Về phạm vi đề tài chúng tôi sẽ tìm hiểu và nghiên cứu trọng tâm làĐặc điểm nội dung.

Về đối tượng chúng tôi sẽ tập trung vào tuyển tập truyện ngắn Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân.

5 Ph Phươ ươ ương ng ng ph ph phá á áp p p nghi nghi nghiêêêên n n ccccứ ứ ứu u

Trong quá trình khai thác và tìm hiểu đề tài nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụngPhương pháp phân tích trong việc triển khai nội dung và những vấn đề có liên quan.Phương pháp này được sử dụng trong hầu hết các chương, để trình bày cặn kẽ một sốvấn đề khá phức tạp như phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân, vẻ đẹp và tài hoatrong cách viết của Nguyễn Tuân Bên cạnh đó, chúng tôi còn sử dụng phương pháplịch sử xã hội mà đề tài tác phẩm đặt trong bối cảnh lúc nó ra đời và trong bối cảnhhiện nay để thấy được giá trị của tác phẩm Cuối cùng, người viết dùng phương pháptổng hợp để đúc kết lại và đưa ra kết luận chung Trên thực tế nghiên cứu, các phươngpháp không thể áp dụng riêng lẻ mà luôn có sự phối hợp và hỗ trợ lẫn nhau, sao chođạt mục đích cuối cùng là giải quyết được những yêu cầu của đề tài đặt ra

PH PHẦ Ầ ẦN N N N N NỘ Ộ ỘIIII DUNG DUNG

Ch Chươ ươ ương ng ng 1 1 1 NGUY NGUY NGUYỄ Ễ ỄN N N TU TU TUÂ Â ÂN N N V V VỚ Ớ ỚIIII TH TH THỂ Ể Ể LO LO LOẠ Ạ ẠIIII TRUY TRUY TRUYỆ Ệ ỆN N

NG NGẮ Ắ ẮN N N – – – M M MỘ Ộ ỘT T T S S SỐ Ố Ố V V VẤ Ấ ẤN N N ĐỀ ĐỀ ĐỀ CHUNG CHUNG 1.1.

1.1 T T Tìììình nh nh h h hìììình nh nh x x xã ã ã h h hộ ộ ộiiii v v và à à v v vă ă ăn n n h h họ ọ ọcccc Vi Vi Việệệệtttt Nam Nam Nam giai giai giai đ đ đo o oạ ạ ạn n n 1930 1930 1930 – – – 1945 1945

1.1.1 1.1.1 Đặ Đặ Đặcccc đ đ điiiiểểểểm m m ccccủ ủ ủa a a ttttìììình nh nh h h hìììình nh nh x x xã ã ã h h hộ ộ ộiiii Vi Vi Việệệệtttt Nam Nam Nam 1930 1930 1930 – – – 1945 1945

1.1.1.1.

1.1.1.1 Nh Nh Nhữ ữ ững ng ng đặ đặ đặcccc đ đ điiiiểểểểm m m m m mớ ớ ớiiii ccccủ ủ ủa a a m m mâ â âu u u thu thu thuẫ ẫ ẫn n n x x xã ã ã h h hộ ộ ộiiii

Lịch sử xã hội Việt Nam hơn 4000 năm hình thành cho đến nay đã chịu sự ảnhhưởng to lớn của chiến tranh và tác động mạnh mẽ về sự áp đặt của các chế độ đến xãhội Đặc biệt từ năm 1930, xã hội Việt Nam có hai mâu thuẫn lớn và cơ bản đó là mâuthuẫn giữa dân tộc ta và chủ nghĩa đế quốc xâm lược; thứ hai, mâu thuẫn giữa quầnchúng nhân dân với giai cấp địa chủ phong kiến Càng về sau những mâu thuẫn ấy trởnên hết sức gay gắt, quyết liệt, phổ biến trên toàn diện các mặt và ngày càng sâu sắchơn Tính chất quyết liệt đó của mâu thuẫn xã hội đã đưa nhân dân rơi vào hoàn cảnhkhốn cùng, khó khăn về mọi mặt của đời sống, chúng tăng cường bóc lột, đàn áp nhândân ta và đàn áp cách mạng Chịu hậu quả nặng nề của hai cuộc khủng hoảng kinh tếlớn năm 1929 – 1933 và 1935 – 1937 làm cho nhân dân càng rơi vào cảnh tan tác hơnnửa Tiếp đến hậu quả của hai cuộc chiến tranh với qui mô lớn ảnh hưởng đến cácquốc gia trên tòn cầu đó là: chiến tranh thế giới nhứ nhất và chiến tranh thế giới thứhai bùng nổ với qui mô lớn hơn Để bù đắp cho thiệt hại chiến tranh của mình thực dânPháp đã đưa ra chính sách đàn áp, bóc lột, tăng sưu thuế, bắt phu, bắt lính, lạm phátgiấy bạc, thóc gạo bị vơ vét mang đi…

Từ sự tác động của chiến tranh cũng như những mâu thuẫn của giai cấp thì ởnông thôn, dân cày chịu nhiều áp bức và đủ thứ thiên tai: lụt lội, hạn hán, tô cao, thuếnặng, địa chủ cướp ruộng đất, quan lại cường hào hoành hành Ở thành thị, công nhân,viên chức bị sa thải, dân nghèo bị phá sản, họp cùng với những người nông dân không

sống nổi với quê hương kéo ra thành thị, thành một đội quân thất nghiệp, sống cầu bơ,cầu bất ở đầu đường xó chợ, và dễ dàng xa vào cuộc sống lưu manh trụy lạc để kiếm

ăn Những người có công ăn việc làm thì phải điêu đứng với đồng lương hạ, giá sinhhoạt cao, giờ làm tăng, lại bị đe dọa bởi đủ thứ hình thức cúp phạt, vô lý

Từ năm 1930 trở đi, từ thất bại của Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh sự khủng bốđàn áp cách mạng của bọn thống trị càng tăng cường gấp bội Sau khởi nghĩa Nam Kỳ,hơn 4000 người bị chúng giết chết và bắt giam gần một vạn người Những nhà giammộc lên càng nhiều và dày đặc để giam cầm hành hạ người cộng sản và quần chúngcách mạng Tội ác của bọn đế quốc và tay sai trong những ngày cuối cùng của chế độthuộc địa ngày càng phát triển đến tột bực Năm 1945, do chính sách bóc lột kinh tếvới những âm mưu chính trị, quân sự, hai bên đế quốc Pháp, Nhật đã gây ra nạn đói vôcùng nghiêm trọng và khủng khiếp, giết hại hơn hai triệu người Sự ra đời của Đảngcùng sự lãnh đạo cách mạng sáng suốt của Nguyễn Ái Quốc, do đường lối chiến lược,sách lược vững vàng, nhân dân ta đã đoàn kết phát huy được mạnh mẽ tính tích cực,tính sáng tạo của quần chúng nhất là công nông, do những điều kiện thuận lợi trongnước và trên thế giới đối với cách mạng vô sản và phong trào giải phóng dân tộc

Dưới sự lãnh đạo của Đảng năm 1940, nhân dân Bắc Sơn nổi dậy, tiếp đến khởinghĩa Nam Kỳ bùng nổ Cùng sự ra đời của Mặt trận Việt Minh vào tháng 5 – 1941,một cao trào giải phóng dân tộc bùng lên, cả nước chuẩn bị vũ trang khởi nghĩa CáchMạng Tháng Tám thành công, chấm dứt chế độ thuộc địa Pháp - Nhật, thành lập nướcViệt Nam dân chủ cộng hòa Như vậy lịch sử nước ta từ 1930 – 1945 không phải chỉdiễn ra những cảnh đen tối thê thảm của chế độ thuộc địa trong cơn khủng hoảng của

nó Mười lăm năm truyền đơn, cờ đỏ tung đi khắp nơi những lời hiệu triệu nóng bỏngtinh thần quyết chiến của Đảng Mâu thuẫn cơ bản của nước ta cơ bản được giải quyết

1.1.1.2.

1.1.1.2 S S Sự ự ự ph ph phâ â ân n n h h hó ó óa a a v v và à à th th thá á áiiii độ độ độ ccccủ ủ ủa a a ccccá á ácccc giai giai giai ccccấ ấ ấp p

Xã hội Việt Nam thời Pháp thuộc, do tính chất thực dân nửa phong kiến, nên có

đủ các giai cấp như: Giai cấp địa chủ phong kiến và tư sản mại bản, Giai cấp nông

dân, Giai cấp công dân, Giai cấp tư sản dân tộc, Giai cấp tiểu tư sản là chủ yếu Thứ

nhất, Giai cấp địa chủ phong kiến và tư sản mại bản trước sau vẫn là những giai cấpphản động; Thứ hai, Giai cấp nông dân từ năm 1930 trở đi càng bị áp bức bóc lột nặng

nề hơn, đời sống triền miên trong cảnh bần cùng, đói khát, họ đứng lên phản kháng lạichế độ và bằng thái độ cằm thù giặt sâu sắc họ đã quyết tâm cống hiến sức mình chodân tộc; Thứ ba, Giai cấp công nhân được sự tính nhiệm của Đảng đã đặ lên vai nhiệm

vụ lãnh đạo cách mạng và giải quyết mâu thuẫn của xã hội đưa đât nước thoát khỏi áchthống trị, áp bức của bọn thực dân phong kiến; Thứ tư, Giai cấp tư sản dân tộc phầnlớn do địa chủ chuyển thành nên đã chịu ảnh hưởng lớn về tư tưởng, khiến cho thái độchống phong kiến của nó cũng không dứt khoát; Thứ năm, Giai cấp tiểu tư sản gồmnhiều tầng lớp (thợ thủ công, tiểu thương, tiểu chủ, viên chức, học sinh, phần đônggiới tri thức) Đời sống của họ bấp bênh, luôn luôn bị nạn phá sản và thất nghiệp Từsau chiến tranh thế giới thứ nhất thì tầng lớp trí thức tiểu tư sản có một vai trò quantrọng đối với đời sống văn học trong việc tuyên truyền và giáo dục

Từ bối cảnh đất nước bị xâm lược thì tình hình xã hội Việt Nam đã bị phân chiathành nhiều giai cấp khác nhau Bên cạnh đó, những giai cấp thuộc thành phần yêunước đã bị chèn ép và bóc lột tàn tệ, từ vấn đề tiêu cực của việc áp đặt của chế độ đãlàm ngòi cho tinh thần dân tộc nâng cao và phát huy tối đa những nổ lực, cống hiếncho cách mạng và dẫn đến thành công cho cách mạng Mặc khác, những mâu thuẫn cơbản của đất nước đã được giải quyết nhờ sự lãnh đạo của Đảng

1.1.1.3.

1.1.1.3 T T Tìììình nh nh h h hìììình nh nh v v vă ă ăn n n h h hó ó óa a

Từ năm 1930, cuộc xung đột giai cấp trong xã hội trở nên quyết liệt và toàn diệnhơn trên mọi lĩnh vực của đời sống Các giai cấp điều có ý thức dùng văn hóa để đấutranh cho quyền lợi của mình Bọn đế quốc vẫn tiếp tục thực hiện chính sách ngu dân,làm cho dân số nước ta chiếm đến 90% bị mù chữ Trong nhà trường thông quachương trình giáo dục, bọn đế quốc tìm mọi cách xuyên tạc truyền thống văn hóa tốtđẹp của dân tộc Bọn thực dân muốn dựng lên một rào cảng kiên cố ngăn cách ảnh

hưởng của tư tưởng, văn hóa, cách mạng đến các tầng lớp nhân dân Ngoài ra, phảinói đến âm mưu trụy lạc hóa thanh niên rất thâm độc của bọn thống trị.

Nhờ sự ảnh hưởng của Đảng, những hoạt động văn hóa của bọn thống trị khôngđạt được kết quả như chúng mong muốn Nhưng đối với các tầng lớp trí thức tư sản,tiểu tư sản, phải nói rằng chúng cũng đã gây ra những tác hại đáng kể Từ trước năm

1930, văn hóa vô sản đã xuất hiện ở nước ta cùng với xu hướng cách mạng vô sản.Người mở đầu cho trào lưu văn hóa này là nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc với nhữngbài viết trên tờ Người cùng khổ (Le Paria) và các báo chí tiến bộ Pháp, với cuốn Bản

án chế độ thực dân pháp (1925), Đường Kách mệnh (1927) và nhiều truyện ngắn, bút

ký Do yêu cầu lịch sử và hoàn cảnh xã hội từ 1930 – 1945, buộc phải dồn vào hoạtđộng chính trị, tư tưởng và tổ chức Tuy nhiên, gắn liền với công tác chính trị, tưtưởng, tổ chức, Đảng vẫn không quên công tác văn hóa

Trong thời kỳ này, nhờ có Đảng, văn hóa dân tộc lần đầu tiên được tiếp xúc vớinền văn hóa hiện đại nhất của nhân loại: văn hóa Liên Xô và xu hướng văn hóa vô sảnthế giới Sách báo của Đảng bước đầu giới thiệu các nhà văn vô sản lớn như: Mác-ximGô-rơ-ki, Rô-manh Rô-lăng, Hăng-ri Bác-buýt… Nói đến vấn đề quan điểm nghệthuật của các nhà văn thời kỳ này, cũng cần thấy tính chất phức tạp của nó đễ tránh lẫnlộn vàng thau Để thu hút các nhà văn hóa tiến bộ vào con đường cứu nước và pháttriển văn hóa chân chính của dân tộc, Đảng thành lập Hội văn hóa cứu quốc Cùngnăm ấy, bản Đề cương văn hóa Việt Nam ra đời, kịp thời chống lại các loại văn hóa

mới: dân tộc, khoa học, đại chúng Đó là những sự kiện quan trọng đánh dấu một bướctiến triển mới của hoạt động của Đảng Công tác văn hóa của Đảng trong thời kỳ này

đã góp phần quan trọng cho thắng lợi của Cách mạng tháng Tám Về mặt điêu khắc,kiến trúc, nhất là hội họa, âm nhạc, ảnh hưởng của văn hóa phương Tây cũng rõ rệthơn từ thời kỳ này

1.1.2 1.1.2 Nh Nh Nhữ ữ ững ng ng n n néééétttt llllớ ớ ớn n n ccccủ ủ ủa a a ttttìììình nh nh h h hìììình nh nh v v vă ă ăn n n h h họ ọ ọcccc

Trong lịch sử phát triển văn hóa của dân tộc, so với các ngành nghệ thuật khác,văn học đứng một vị trí quan trọng và nổi bật Cùng với sự phát triển của lịch sử thìtheo dòng thời gian những tác phẩm văn chương luôn chịu ảnh hưởng sâu sắc, sự thửthách và chọn lọc khắc nghiệt và nhiều tác phẩm đã bị rơi vào quên lãng Ngược lạivới quy luật ấy, những tác giả và tác phẩm tiêu biểu mang đậm dấu ấn riêng và độcđáo lại không ngừng được luận bàn qua các thời kỳ lịch sử Sự hòa hợp của lịch sử vàvăn học đã tạo nên một kho tàng văn học dân tộc đồ sộ và đa dạng Cuộc đời và cáctác phẩm của họ mang nhiều tâm tư sâu sắc, quy tụ nhiều vấn đề của xã hội Văn họcViệt Nam từ 1930 – 1945 có nhiều đặc điểm mới so với các thời kỳ trước, tuy vẫn còntồn tại và phát triển trong những điều kiện hạn chế của một xã hội thực dân nửa phongkiến Lịch sử văn học thời kỳ này gắn chặt với lịch sử xã hội, lịch sử cách mạng Vìvậy, có thể chia quá trình phát triển của văn học giai đoạn này ra làm ba thời kỳ: thời

kỳ 1930- 1935, thời kỳ 1936 – 1939 và thời kỳ 1939 – 1945

Thời Kỳ 1930 – 1935:::: Văn học vô sản đã ra đời từ trước 1930 với những tác

phẩm:Bản án chế độ thực dân Pháp (1925) của nhà cách mạng Nguyễn Ái Quốc, một

số truyện ký ra đời vào những năm hai mươi và một số thơ ca cộng sản xuất hiện cùngvới xu hướng cách mạng vô sản Theo yêu cầu vận động chính trị, thơ văn Xô viếtNghệ Tĩnh phần lớn là những bài thơ có tính chất chính luận nhằm tuyên truyền, cổđộng cách mạng Vì hoàn cảnh sáng tác hết sức khẩn trương, vì tác giả là những chiến

sĩ cách mạng, không phải là những nhà văn chuyện nghiệp nên không thể tránh khỏinhững non yếu về nghệ thuật Phong trào 1930 – 1931 thất bại, thơ ca cách mạng lạiphát triển mạnh, nói lên lòng thủy chung sắt son của người cộng sản với lý tưởng củamình và tinh thần lạc quan của giai cấp vô sản Thơ ca cách mạng thời kỳ này phần lớn

là thơ trữ tình bày tỏ tâm sự của người chiến sĩ trong cuộc thử thách ác liệt của nhà tù

đế quốc Bên cạnh đó, còn có một số bài thơ tự sự đặc sắc thuật lại đời sống cực khổcủa tù nhân và tinh thần đấu tranh bất khuất của người cộng sản Thời kỳ này đã có sựmới mẻ ở mặt nội dung và hình thức, nhưng nó chưa có những tác phẩm đánh dấu một

sự cách tân như ở giai đoạn sau Trong bộ phận văn học tư sản và tiểu tư sản thời kỳnày, có hai sự kiện lớn đó là sự ra đời của tiểu thuyết Tự lực văn đoàn với Nhất Linh,

Khái Hưng, Hoàng Đạo và phong trào thơ mới Tiểu thuyết Tự lực văn đoàn thời kỳ

này có ý thức vươn cao lá cờ nhân đạo, đem đến cho chủ nghĩa cá nhân một màu sắchấp dẫn của chính nghĩa Thơ mới đã có những dấu hiệu từ năm 1930 nhưng đến năm

1932 thì phong trào thơ mới mới phát triển mạnh, đấu tranh kịch liệt với thơ luật cũ vàchiến thắng Nhìn chung, văn học lãng mạn tư sản, tiểu tư sản thời kỳ này chưa phânhóa rõ rệt

Xu hướng của văn học hiện thực phê phán cũng sớm hình thành từ trước 1930,đến thời kỳ này càng phát triển hơn với sự xác định rõ ràng hơn về phương pháp sángtác Nó phản ánh tâm trạng uất ức đối với xã hội của bộ phận tiểu tư sản nghèo, bị đedọa Nhà văn hiện thực phê phán thời kỳ này thường chỉ giới hạn phạm vi phản ánhđời sống dân nghèo thành thị bị phá sản bần cùng và lưu manh hóa Nhà văn hiện thựccòn giao động về quan điểm và phương pháp sáng tác trước thị hiếu của độc giả đangcòn hướng nhiều vào theo hướng thoát ly tiêu cực Các thể loại chủ yếu của thời kỳnày là phóng sự, truyện ngắn, thơ trào phúng Thành tựu xuất sắc và có tiếng vang nhấtcủa văn học hiện thực phê phán thời kỳ này là những truyện ngắn trào phúng củaNguyễn Công Hoan mà tiêu biểu ở đây là tậpKép Tư Bền (1935).

Thời kỳ 1936 – 1939: Trong hoàn cảnh tương đối thuận lợi, thì văn học thời kỳnày phát triển mạnh mẽ, chẳng những ở lĩnh vực thơ ca mà còn ở các thể tài khác như:phóng sự, bút ký, truyện ngắn, tiểu thuyết Người chiến sĩ cộng sản say mê lý tưởng,mang tinh thần nhân đạo mới mẻ của giai cấp vô sản, hy sinh lợi ích cá nhân vì quyềnlợi của nhân dân, chống lại mọi thế lực áp bức, bóc lột và lối sống thoát ly hưởng lạccủa tư sản, tiểu tư sản, là nhân vật trung tâm của một số truyện ngắn, tiểu thuyết cáchmạng thời kỳ này Sự trải nghiệm cuộc sống của người cộng sản, những năm tháng tùđày là chất liệu của những tập phóng sự, nhằm tố cáo tội ác của bọn đế quốc và biểudương tinh thần bất khuất của người chiến sĩ vô sản Trên đà phát triển đó của thơ ca

vô sản Tố Hữu xuất hiện, đánh dấu bước tiến mới của thơ ca cách mạng nói riêng, thơ

ca dân tộc nói chung Về mặt hình thức, văn học vô sản thời kỳ này về căn bản đã

thoát ra ngoài những ước lệ của văn học cổ điển Truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng sựcủa các cây bút cách mạng cũng được viết theo lối mới.

Tuy nhiên, nhìn sự vật theo quan điểm phát triển, cần thấy văn học cách mạngthời kỳ này đã đánh dấu một bước tiến triển mới mẻ của văn học vô sản theo hướnghiện đại hóa, hoàn chỉnh hóa, và thực tế văn học đã có một diện mạo mới, trên đó nổilên hình ảnh của nhà văn cách mạng triển vọng Tố Hữu Điểm tiến bộ của văn họchiện thực phê phán thời kỳ này là có nhiều tác phẩm đã đưa công nông vào văn học tưcách là nhân vật chính:Tắt đèn (Ngô Tất Tố), Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan),

Bỉ vỏ (Nguyên Hồng)… Văn học hiện thực phê phán thời này phát triển mạnh mẽ ở thể

tài tiểu thuyết và đã xây dựng được một số nhân vật điển hình khó quên được: Chị dậutrongTắt đèn của Ngô Tất Tố, Nghị Hách trong Giông tố, Xuân tóc đỏ trong Số đỏ của

Vũ Trọng Phụng…

Thời kỳ 1939 – 1945: Cuộc khủng hoảng của chế độ thuộc địa, làm ảnh hướngsâu sắc đến tình hình văn học giai đoạn này, gây hổn loạn cho văn học tư sản và tiểu tưsản Nhất Linh, Khái Hưng rơi vào bế tắc, Thạch Lam lại quay vào hưởng lạc với

Nghệ thuật ăn tết, Hà Nội 36 phố phường, Nguyễn Công Hoan quay về với quá khứ tô

vẽ cho bọn quan lại và chế độ khoa cử phong kiến với tác phẩm Thanh đạm Trong

thời kỳ này, nhà văn trẻ Nguyễn Tuân nổi lên thành một cây bút tiêu biểu cho giaiđoạn cuối cùng của trào lưu lãng mạn tư sản, tiểu tư sản trong văn xuôi Nhà văn ấyxuất hiện như để chơi ngông với thiên hạ: một thứ ngông kiểu nhà nho bất đắc chí, phatrộn với tư tưởng siêu nhân Hai tác phẩm tiêu biểu của Nguyễn Tuân thời kỳ này đánhdấu sự thành công và vang vội của một tài năng mới là: Vang bóng một thời và Thiếu quê hương

Vang bóng một thời đề lên như một mẫu mực sống, lối tiêu dao hưởng lạc tài hoa

một cách rất cầu kỳ của lớp nhà nho lỗi thời bất lực, bên một ấm trà, một chén rượu,một rò lan, một chậu cúc… Tác phẩm bao hàm ít nhiều tinh thần dân tộc ở thái độkhông chịu làm lành với xã hội thực dân Chữ người tử tù nhưng tác dụng tiêu cực

nguy hại của nó là đã chửa được độc giả tư sản, tiểu tư sản vào con đường thoát ly khá

thú vị, vừa thỏa mãn được tính kêu ngạo ngông nghênh của họ nhiều khi cố gò chomình cái tâm sự (tài cao, phận thấp, khí chí uất).

Thiếu quê hương lại là một kiểu ngông khác của Nguyễn Tuân: chủ nghĩa xê dịch,

tác phẩm hấp dẫn độc giả vì người viết đã xê dịch một cách chân thành và tài hoa và

do đó đã cung cấp nhiều ý nghĩ cảm giác linh tinh, nhưng khá thú vị cho những tâmhồn trống rỗng, chán chường Trong tác phẩm này, đằng sau một Nguyễn Tuân kêucăn, khinh bạc, ta vẫn thấy Nguyễn Tuân khác, băn khoăn đi tìm một quê hương không

có tiếng reo của đồng tiền, một Nguyễn Tuân có những rung cảm chân thành với cảnhsắc, phong vị của đất nước mình

Nghệ thuật Nguyễn Tuân có nhiều nét tiêu biểu của khuynh hướng suy đồi trong

tư sản: hình thức chủ nghĩa một cách cực đoan, ngôn ngữ cầu kỳ, thừa thãi Trên cơ sởchủ nghĩa cá nhân tiểu tư sản ngày càng bị khủng hoảng nghiêm trọng, nghệ thuậtNguyễn Tuân từ chỗ ngông nghênh, kênh kiệu, với những nhân vật điên cuồn, ma quỉ,trong những ngày cuối cùng của văn học lãng mạn tư sản, tiểu tư sản Tuy nhiên, tanhận thấy trong nghệ thuật Nguyễn Tuân một thái độ như muốn đứng trên đỉnh caocủa tài hoa mà trêu ghẹo, khêu khích cái xã hội phàm tục lúc bấy giờ Đồng thời, tathừa nhận ở nhà văn này, ít nhiều đóng góp về mặt ngôn ngữ văn học và thể tài túy búthiện đại

Thời kỳ này, thơ mới cũng khủng hoảng nghiêm trọng, đủ các thứ biểu hiện hổnloạn Thơ điên, thơ loạn, thơ say càng phát triển mạnh Trong tình trạng hỗn loạn nhưthế của văn học hợp pháp, nhà văn phòng cách mạng khó lòng không chịu ảnh hưởngtiêu cực nhất là khi bọn thống trị thẳng tay đàn áp mọi thứ xu hướng tiến bộ, trong lúccuộc sống áo cơm cũng thúc dục chạy theo thị hiếu của kẻ có tiền Vậy mà, nền vănhọc hiện thực phê phán vẫn tồn tại, càng gần cách mạng, nó càng có thêm những yếu

tố tiến bộ hơn thời kỳ trước Một nỗi niềm hiu hắt, một không khí chiều tà vàng úa,vắng vẻ thắm đượm trên nhiều trang viết Bên cạnh đó, một chiều sâu suy tưởng đãkhiến tư tưởng tác phẩm muốn vượt cao hơn, rộng hơn giới hạn của đề tài, một cảmxúc trữ tình đem chất thơ vào những trang tả thực và một yếu tố lạc quan ngày càng

sáng dần lên, nhất là dưới ngòi bút của Nguyên Hồng Đó là những nét mới mẽ củavăn học hiện thực phê phán thời kỳ này Nhà văn tiến bộ và sâu sắc nhất của xu hướnghiện thực phê phán 1939 – 1945 là Nguyên Hồng và Nam Cao.

Tóm lại, giai đoạn văn học 1930 – 1945, nhìn một cách tổng quát, có thể nhậnthấy những đặc điểm sau đây: Bộ mặt văn học có những đổi mới rõ rệt theo hướnghiện đại hóa; Văn học 1930 – 1945 hình thành và phát triển với hai bộ phận phân biệtrạch ròi với nhau về hệ ý thức; Sự chuyển biến mau lẹ của các xu hướng và sự pháttriển phong phú của các phương pháp, phong cách sáng tác của các thể loại và ngônngữ văn học

Văn học 1930 – 1945 phát triển với nhiều xu hướng phức tạp, vừa đối lập vừaảnh hưởng qua lại, những chiều hướng chung là: xu hướng tiêu cực phát triển rầm rộnhưng ngày càng khủng hoảng và rơi vào bế tắc, còn các xu hướng tiến bộ và cáchmạng tuy bị chế độ thực dân kiềm chế nhưng vẫn phát triển và giành được địa vị chínhthống sau Cách mạng tháng Tám

Ngày 10 tháng 7 năm 1910 tại Hà Nội (phố Hàng Bạc) Nguyễn Tuân được sinh

ra, ông sống trong một gia đình có truyền thống Nho học, trong thời kỳ Nho học suytàn, phải nhường chỗ cho Tây học Thân sinh của ông là cụ Nguyễn An Lan, một nhànho tài hoa đậu khoa thi Hán học cuối cùng, nhưng là một nhà nho bất đắc chí dướichế độ thực dân, phong kiến Bối cảnh xã hội và gia đình đặc biết ấy đã in dấu sâu sắctrong tính cách tư tưởng cũng như phong cách nghệ thuật của nhà văn Nguyễn Tuân.Nét nổi bật ở Nguyễn Tuân là lòng yêu nước và tinh thần dân tộc Sinh ra trong buổiloạn lạc, là một người tri thức Nguyễn Tuân thể hiện lòng yêu nước của mình theo mộtcách riêng Lòng yêu nước của Nguyễn Tuân gắn liền với những nét văn hóa cổ truyềncủa dân tộc, nhưng Nguyễn Tuân đã phải trải qua những năm tháng khổ sở, có lúc bếtắc, tuyệt vọng ở giai đoạn 1945 Nguyễn Tuân tuy quê ở Hà Nội, nhưng thời thanhthiếu niên đã cùng với gia đình sinh sống ở nhiều tỉnh khác nhau tại miền Trung,Khánh Hòa, Phú yên, Hội An, Đà Nẵng, Hà Tĩnh, lâu nhất là ở Thanh Hóa Gia đìnhNguyễn Tuân đông anh em, nhưng cuối cùng chỉ còn lại hai anh em Năm hai mươituổi Nguyễn Tuân được bố mẹ hỏi vợ và lập gia đình Đến năm 1928, thì ông đang họcnăm thứ 4 bậc Trung học thành phố Nam Định Ông tham gia vào cuộc bãi khóa phảnđối mấy giáo viên người Pháp xúc phạm người Việt Nam và ông bị đuổi học vào năm

1929 Không chịu được cảnh sống nô lệ, ông đã cùng một nhóm bạn vượt biên giớisang Lào, tiếp đến Thái Lan, và bị bắt ở Băng Cốc, sau đó bị đưa về trại giam ThanhHóa năm 1930 Những ngày đầu sau khi được thả ra tù, Nguyễn Tuân theo làm thư kýnhà máy đèn và bắt đầu cuộc đời cầm bút của mình Ông tham gia hầu hết trên các lĩnhvực như làm báo, viết văn ngoài ra ông còn tham gia diễn kịch, đóng phim điện ảnh

Năm 1936 ông bắt đầu viết bài trên các báo như: Trung Bắc tân văn, Đông Tây,

An Nam tạp chí…và sống hẳn với ngòi bút từ năm 1937 Các truyện ngắn, bút ký và

thơ của ông được ký dưới nhiều tên khác nhau như : Ngột Lôi Quật, Thanh Hà, TuấnThừa Sắc, Nhất Lang, Tuân, Ân Ngũ Tuyên, Nguyễn Tuân… Bắt đầu sự nghiệp từnăm 1936 nhưng mãi đến năm 1938 ông ho ra đời một số tác phẩm như:Một chuyến đi, Vang bóng một thời thì ông thật sự trở nên nổi tiếng và đánh dấu ấn trogn lòng độc giả.

Năm 1940, nhà Tân Dân in cuốn Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân Năm 1941,

Nguyễn Tuân bị bắt tại Hà Nội và bị đưa đi giam tại trại tập trung Vụ Bản, Nho Quan.

Ở đây ông bị quản thúc và bị đưa lên trình diện hàng tuần Năm 1942 đến 1945Nguyễn Tuân ngày càng bế tắc, suy sụp và có ý định tự sát

Cách mạng tháng Tám thành công, cứu sống cuộc đời của Nguyễn Tuân cũngnhư trong trang viết của ông Ông nhận thức được sự đổi đời của dân tộc cũng như củachính bản thân ông Trong năm 1945 ông đã cho ra mắt một bài nửa truyện, nửa ký cótên là Vô đề sau đó đổi lại là Lột xác nói về nhân sinh quan của mình trước sự biến

động lớn lao của đất nước do cách mạng đem lại Năm 1950, Nguyễn Tuân được kếtnạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương Từ năm 1948 - 1958, ông làm tổng thư ký HộiVăn nghệ Việt Nam, là Ủy viên Chấp hành Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật và HộiNhà văn Việt Nam từ năm 1957 đến lúc mất Trong suốt hai cuộc chiến Nguyễn Tuânluôn hăn hái dấn thân vào các nẻo đường chiến dịch, sẵn sàng có mặt ở những tuyếnlửa ác liệt, bất kỳ nơi đâu dù là nơi rừng núi hay đồng bằng, ông tham dự cả các trậnđánh của bộ đội, các vốn sống phong phú trong đó sau này đã trở thành những trangviết hết sức sống động trong các sáng tác của ông Ông là một trong những nhà vănbằng ngòi bút và tâm huyết của mình, ông đã góp phần không nhỏ vào việc ca ngợi đấtnước và con người Việt Nam trong chiến đấu, sản xuất và xây dựng

Nguyễn Tuân mất ngày 28 tháng 7 năm 1987 tại Hà Nội Năm 1996, ông đượcnhà nước truy tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học và nghệ thuật

1.2.2.

1.2.2 S S Sự ự ự nghi nghi nghiệệệệp p p ssssá á áng ng ng ttttá á ácccc

Nguyễn Tuân xuất hiện lần đầu tiên trên thi đàn văn chương Việt Nam năm 1936,nhưng Nguyễn Tuân không có được độ chững chạc như các văn giới cùng thời Năm

1939, ông cho ra mắt tập truyện ngắnVang bóng một thời Nguyễn Tuân đã vươn đến

đỉnh cao của văn học nghệ thuật Năm 1939, được đăng trên tạp chí Tao đàn và Tiểu thuyết thứ 7 Năm 1940, nhà xuất bản Tân Dân ấn hành tập truyện Vang bóng một thời.

Ở đó có những tác phẩm không chỉ một thời vang bóng mà còn vang bóng đến tậnngày hôm nay

Ông am hiểu cả Hán học lẫn Tây học, đặc biệt ông say mê thiết tha đối với tiếngViệt Rất mực đề cao và chú tâm giữ gìn nhân cách người nghệ sĩ Đọc văn ông khôngchỉ có khoái cảm thẩm mỹ từ ngôn từ mà còn được bồi dưỡng thêm tri thức về nhạc,họa, điêu khắc, kiến trúc, lịch sử, địa lý, điện ảnh, và đặc biệt là ẩm thực cổ truyền củadân tộc… Thực tế ấy, chứng tỏ Nguyễn Tuân là một tài năng, có nhiều năng lực ởnhiều lĩnh vực nghệ thuật Đời viết văn của Nguyễn Tuân là một quá trình lao độngnghệ thuật thật sự nghiêm túc, khi đã ở đỉnh cao nghề nghiệp ông vẫn không bao giờ

tỏ ra lơi lỏng, hời hợt, mà ngược lại luôn nghiêm khắc với chính bản thân mình Sựnghiệp sáng tác của Nguyễn Tuân được chia làm hai chặn đường, trước và sau Cáchmạng tháng Tám:

Tr

Trướ ướ ướcccc C C Cá á ách ch ch m m mạ ạ ạng ng ng th th thá á áng ng ng T T Tá á ám m

Nguyễn Tuân là một nhà văn lãng mạn Ông khẳng định vị trí của mình trênthi đàn văn chương xoay quanh ba đề tài: Chủ nghĩa xê dịch, Vẻ đẹp vang bóng một thời, Đời sống trụy lạc

Đầu tiên là đề tài “xê dịch”: người viết về đề tài xê dịch thường thích đi đó đây

để thay đổi thực đơn trong nhãn quan tâm hồn mình và thường viết về đề tài đường xá,

xe cộ, sông nước và thác nước Nguyễn Tuân rất thành công ở đề tài này Ông đã đặtchân lên mọi miền của tổ quốc dấu yêu Đi đến đâu ông cũng ghi lại cảnh quan thiênnhiên, con người Việt Nam Hai tác phẩm tiêu biểu cho đề tài xê dịch là Thiếu quê hương và Một chuyến đi Tác phẩm này sẽ dễ dàng nhận thấy Nguyễn Tuân hiện lên

với tình yêu quê hương, đất nước thầm kín Nhưng điều đáng trân trọng ởMột chuyến

đi được viết bằng một tấm lòng chân thành với người và thành thật với chính mình,

muốn giải bày đến tận cùng nổi u hoài của một người tha hương ngay trên chính quêhương mình, Nguyễn Tuân một con người rất yêu quê hương, muốn gắn bó với quêhương nhưng lại luôn cảm thấy thiếu quê hương bởi phải chứng kiến sự tù túng, nghẹtthở của nó dưới chế độ thực dân phong kiến mà bản thân ông không có khả năngchống trả

Trước cách mạng tháng tám, trong bối cảnh nước mất, nhà tan, xã hội bị đảo lộn,lẫn về mọi giá trị và quan niệm Nguyễn Tuân đã đứng hẳn về phía dân tộc và truyền

thống dũng cảm chống lại sức công phá của lối sống xu thời Các sáng tác của ông thời

kỳ này tập trung vào việc tái hiện lại các giá trị văn hóa thuộc lĩnh vực tinh thần và xãhội Trên các trang viết của ông, những “vẻ đẹp xưa” chợt sống lại trong niềm tiếcnuối và xót xa vô hạn

Thứ hai ông viết về đề tài “vang bóng”: cũng như những nghệ sĩ lãng mạn,NguyễnTuân không tin tưởng vào hiện tại, hoài nghi tương lai nên ông đã quay trở vềquá khứ để viết về thú chơi tao nhã của những Nho sĩ cuối mùa như: thả thơ, chơi chữ,uống trà Viết thành công đề tài vang bóng, bởi Nguyễn Tuân sinh ra trong một giađình Nho học Vì ngay từ thuở nhỏ, Nguyễn Tuân đã được chứng kiến các bậc taonhân, những nhà Nho nổi tiếng đến để đàm đạo về nghệ thuật Những điều này đã làmnên những cá tính, phong cách riêng của ông Tất cả những thú chơi tao nhã của cácNho sĩ cuối mùa được Nguyễn Tuân phản ánh qua mười hai truyện ngắn, in thành tập

Vang bóng một thời

Cái ham muốn “xê dịch” đã giúp cho Nguyễn Tuân có một vốn sống phong phú,một sự hiểu biết sâu sắc về phong tục tập quán cổ truyền của dân tộc Ở Vang bóng một thời ông đã mô tả một cách tinh tế cái thói ăn chơi, hưởng lạc của tầng lớp quý tộc

phong kiến, vẽ lên bức tranh hiện thực xã hội, cùng những phong tục tốt đẹp của dântộc Các thú chơi tao nhã của quê hương, được ông thể hiện qua một số tác phẩm như:

Những chiếc ấm đất, Đánh thơ, Thả thơ, Chén trà sương… trong Vang bóng một thời

đã bộc lộ được nét tài hoa của Nguyễn Tuân ở phương diện này Qua tập truyện này lạithấy Nguyễn Tuân hiện lên là một người cả đời phụng sự cái đẹp, trong sáng, là mộtnhà văn theo chủ nghĩa duy mĩ Trong một loạt sáng tác của Nguyễn Tuân trước cáchmạng Vang bóng một thời là tập truyện để lại dấu ấn đậm đà và sâu sắc nhất Nhà

nghiên cứu Vũ Ngọc Phan cho rằng:“Tác phẩm đầu tay của ông là một văn phẩm gần tới sự hoàn thiện, toàn mỹ đó là tập Vang bóng một thời” [1; tr 415].

Văn phong Nguyễn Tuân trong tác phẩm đầu tay đạt đến đỉnh cao trong sựnghiệp sáng tác, đã được Chương Chính khẳng định:“Về văn phong phải nói Nguyễn Tuân trong tác phẩm đầu tay này đã đạt đến đỉnh cao mà về sau ông không đạt tới nửa” [1; tr 482]

Đề tài thứ ba là đề tài “xa hoa trụy lạc”: lúc đó Nguyễn Tuân sa vào lối sống trụylạc Ông thường đi nghe hát ả đào, thậm chí Nguyễn Tuân còn ngồi bàn đèn để hútthuốc phiện, đó là một hướng thoát ly tiêu cực của các nhà nghệ sĩ lãng mạn lúc bấygiờ Tất cả lối sống trụy lạc, xa hoa này được Nguyễn Tuân ghi lại trong tác phẩm

Chiếc lư đồng mắt cua Nguyễn Tuân tả những nhân vật ấy với ngòi bút thành thật, lắm

lúc chí tình đối với người đã sa ngã, làm cho người đọc phải tin rằng ông không thêmbớt NhưngChiếc lư đồng mắt cua còn là một thiên xám hối của một thanh niên khinh

bạc, vì đã sống không lý tưởng Tác phẩm này đưa NguyễnTuân hiện lên với một diệnmạo khác Đó là một người trung thực với chính lòng mình, một Nguyễn Tuân đầy bảnlĩnh

Từ sau Vang bóng một thời đến năm 1945, trong tình hình chung của văn chương

lãng mạn, sáng tác của Nguyễn Tuân dần đi vào ngõ cụt Theo dòng sáng tác củaNguyễn Tuân giai đoạn trước Cách Mạng tháng Tám dễ dàng nhận ra sự thay đổi rõrệt về tư tưởng nghệ thuật, nhất là từVang bóng một thời trở về sau Trên những trang

viết của Nguyễn Tuân vẫn luôn được đón nhận bằng thái độ trân trọng và cảm thôngsâu sắc Tuy có những lúc ông đã vấn thân vào con đường trụy lạc để quên đi cái thựctại phủ phàng, nhưng ở ông vẫn giữ được sự sáng trong nó tách rời cái xấu xa Tácphẩm của ông được độc giả cảm thông bằng thái độ chân thành, ngay trong những lúckhó khăn nhất

Sau

Sau C C Cá á ách ch ch m m mạ ạ ạng ng ng th th thá á áng ng ng T T Tá á ám m

Những năm đầu sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Tuân đã ra mắt một vài tùybút ngắn ghi lại tâm trạng vừa hoang mang vừa đầy ắp hy vọng của một người tri thức

để mở đầu cho cuộc đời mới Vô đề, Ngày đầy tuổi tôi Cách Mệnh Bên cạnh đó,

Nguyễn Tuân còn cho ra đời tác phẩm Chùa đàn một tác phẩm viết khá công phu và

đầy tâm huyết Tác phẩm Chùa đàn là một thiên truyện dài viết về một nhân vật tên

“Lãnh út” bị mắc căn bệnh cá nhân chủ nghĩa, ít kỷ đến tàn nhẫn, từ sau năm 1945 như

có phương thuốc kỳ diệu chửa khỏi căn bệnh ấy, đã tự cải tạo và vươn lên thành conngười mới, sống hòa hợp với xung quanh, tùy bút nói về sự thay đổi nhân sinh quancủa mình trước sự biến động lớn lao của đất nước do cách mạng đem lại

Tác phẩm Chùa đàn của ông mang bóng dáng của một Nguyễn Tuân toàn vẹn,

mang cả tinh hoa tư tưởng và tài hoa văn chương được Hoàng Như Mai khẳngđịnh:“Chùa Đàn ấy là tất cả nhà văn Nguyễn Tuân, một Nguyễn Tuân toàn vẹn, tinh hoa tư tưởng, tài hoa văn chương” [4; tr 35]

Chùa đàn có thể coi là một tác phẩm đặc sắc nhất của Nguyễn Tuân Chỉ có một

tâm hồn nghệ sĩ và một tài năng như Nguyễn Tuân mới có thể viết lên những áng vănhay đến như vậy Tìm hiểu quá trình sáng tác của Nguyễn Tuân chúng ta sẽ nhận thấyđược sự chuyển biến về tư tưởng cũng như phong cách nghệ thuật của ông giữa haimốc lịch sử trước và sau Cách mạng tháng Tám

Sau cách mạng tháng Tám, Nguyễn Tuân còn có đóng góp lớn trên thi đàn vănchương Việt Nam, nhất là ở thể loại tùy bút Tiêu biểu phải kể đến tùy bút Hà nội ta đánh Mỹ giỏi được viết trong thời kỳ giặc Mỹ trực tiếp đánh phá Miền Bắc, dùng B52

ném bom thủ đô Hà Nội và nhất là 15 bài kí in thành một tậpTùy bút sông Đà Ngoài

những tác phẩm kể trên, nhắc đến sự nghiệp của Nguyễn Tuân chúng ta không thể bỏqua các tùy bút khác sáng tác trong các trận kháng chiến của dân tộc ta Hai tập tùy bútghi nhận những chuyển biến thật sự sâu sắc của Nguyễn Tuân đó là Đường vui (1949)

và Tình chiến dịch (1950) với lòng yêu nước và tâm huyết của mình Nguyễn Tuân đã

dấn thân trên các nẻo đường chiến dịch để cho ra đời những tác phẩm hay và hiện thực,không còn giữ bên mình thái độ ngông nghênh nữa mà thay vào đó là sự hòa hợp, chia

sẻ gian khổ giữa đồng bào đồng chí Trong trang viết của ông giọng điệu trở nên sôinổi đầy tin yêu, tràn ngập tình cảm chân thành hồn nhiên với quê hương đất nước, vớikháng chiến và cách mạng dân tộc

Nguyễn Tuân không chỉ là một văn tài hoa mà còn là một nhà ẩm thực sành điệu,ông viết về các món ăn ngon của dân tộc bằng tất cả sự quan sát tinh tế và niềm trântrọng Trong mảng sáng tác về văn hóa và bằng cảm quan văn hóa của Nguyễn Tuân,hàng loạt tùy bút đặc sắc ra đời trong mạch cảm hứng nghệ thuật ấy: Phở, Giò lụa, Cốm vòng, Cây Hà Nội… thì Phở là tùy bút hay nhất, tài hoa nhất Với say mê về ẩm

thực tác giả đã say sưa giải bày những cảm xúc của mình về một giá trị văn hóa ẩmthực độc đáo của dân tộc Từ những trải nghiệm của bản thân mình ông đã viết tận

tường về lai lịch, nguồn gốc, đặc điểm, từ ngôn ngữ cho đến nghệ thuật thưởng thứcphở, bằng vốn kiến thức uyên bác và năng lực liên tưởng phong phú, để cuối cùng tất

cả được nâng lên thành “văn hóa Phở”.

Tập túy bút Sông Đà, được viết từ năm 1958 đến 1960, là mốc quan trọng và là

đỉnh cao mới trong sáng tác của Nguyễn Tuân từ sau Cách mạng tháng Tám Tập tùybút Sông Đà là thành quả nghệ thuật đẹp mà Nguyễn Tuân đã thu hoạch được trong

chuyến đi thực tế gian khổ và hào hứng tới miền Tây Bắc rộng lớn, xa xôi Không chỉthỏa mản cái thú vui tìm đến những miền đất lạ cho thỏa mãn khát khao “xê dịch”, chủyếu tìm kiếm chất vàng của thiên nhiên, ở tâm hồn của con người ở mảnh đất hùng vĩ

đó Có thể nói dưới ngòi bút của ông, người Việt nam vừa đánh Mỹ vừa sản xuất trong

tư thế ung dung, sang trọng và đầy tài hoa, một dân tộc không những giành được chínhnghĩa trong chiến đấu giữ nước mà còn có bề dày về văn hóa truyền thống

Trong thành công ở thể loại tùy bút thì phải kể đến giá trị văn chương của ông

Đó là một thứ văn chương đích thực được sáng tạo bởi một nghệ sĩ tài hoa Là một nhàvăn yêu thiết tha tiếng mẹ đẻ Nguyễn Tuân đã thành công trong việc tìm tòi và sángtạo câu, chữ Ông có vốn từ vựng cực kỳ phong phú, một lối hành văn độc đáo, tinh tế

và rất sáng tạo Trong hành trình “đi tìm cái đẹp, cái thật” trong cuộc đời và trong vănchương Nguyễn Tuân đã tự vươn lên để khẳng định cái tôi của mình, một cái tôi độcđáo đã tạo nên một tài năng và một phong cách riêng thật đặc sắc

1.3.

1.3 Gi Gi Giớ ớ ớiiii thuy thuy thuyếếếếtttt v v vềềềề th th thểểểể lo lo loạ ạ ạiiii truy truy truyệệệện n n ng ng ngắ ắ ắn n

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Cốt

truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một không gian và thời gian hạn chế, kếtthúc của truyện ngắn cũng không chia thành nhiều tuyến phức tạp Truyện ngắn đượcviết để tiếp thu liền một mạch nên đặc điểm của truyện ngắn là tính ngắn gọn Để thểhiện nổi bật tư tưởng, chủ đề, khắc hoạ tính cách nhân vật đòi hỏi nhà văn viết truyệnngắn phải có trình độ điêu luyện Trong khuôn khổ ngắn gọn, những truyện ngắn thànhcông có thể biểu hiện những vấn đề xã hội có tầm khái quát rộng lớn

Do khuôn khổ ngắn, nhiều khi làm cho truyện ngắn gần với các hình thứctruyện kể dân gian như truyện cổ tích, truyện cười Truyện ngắn thời trung đại cũngngắn nhưng rất gần với truyện vừa Truyện ngắn hiện đại là một kiểu tư duy mới, mộtcách nhìn cuộc đời, một cách nắm bắt cuộc sống rất riêng mang tính chất thể loại.Khác với tiểu thuyết là một thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầy đặn vàtoàn vẹn của nó Truyện ngắn thường hướng tới việc khắc hoạ một hiện tượng, pháthiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh, trong đời sống tâm hồn con người Vìthế, trong truyện ngắn thường ít nhân vật, ít sự kiện phức tạp.

Nếu mỗi nhân vật của tiểu thuyết là một thế giới, thì nhân vật của truyện ngắn

là một mảnh nhỏ trong thế giới ấy Truyện ngắn không nhằm tới việc khắc hoạ tínhcách điển hình đầy đặn trong tương quan với hoàn cảnh mà truyện ngắn có thể kể về

cả một cuộc đời hay một đoạn đời, một sự kiện trong trong cuộc sống nhân vật Nhưngcái chính của truyện ngắn không phải ở hệ thống sự kiện mà ở cái nhìn tự sự đối vớicuộc đời

1.4 1.4 Gi Gi Giớ ớ ớiiii thi thi thiệệệệu u u ttttá á ácccc ph ph phẩ ẩ ẩm m

Tên tuổi của Nguyễn Tuân gắn liền với trào lưu văn học lãng mạn Việt Nam

Là cây bút tiêu biểu của trào lưu văn học này, sáng tác của Nguyễn Tuân nói chung vàtruyện ngắn của ông nói riêng đậm chất lãng mạn Do bất hoà với xã hội, ông đãphóng to cái tôi của mình lên như một phương tiện để chống trả Ta bắt gặp mộtNguyễn Tuân giang hồ và lãng mạn mang cái “Tôi” kênh kiệu và khinh bạc đi lù lù,ngang bướng giữa cuộc đời, xem đó như một vũ khí chống trả lại cái xã hội kim tiền,một Nguyễn Tuân tôn thờ cái đẹp, chắt chiu, trân trọng cái đẹp trong cuộc sống hàngngày, trong ngôn ngữ và truyền thống dân tộc

Tập truyện Vang bóng một thời đã làm sống dậy nét “đẹp xưa” của một thời

phong kiến suy tàn Thời có những ông Nghè, ông Cử, ông Tú sống nhàn tản vớinhững thú chơi phong lưu như: Đánh thơ, thả thơ, uống trà Tàu, thưởng hoa, ngâmthơ… tao nhã nhưng rất cầu kỳ, hay những tên cướp như “Lý Văn” trongNém bút chì

với tay nghề ném cán mai rất ngọt, lướt qua một cặp chân gà khi nhìn lại trên đôi chân

ấy vẫn chưa rơi hẳn, tên đao phủ “Bát Lê” với tài nghệ phi thường hiếm thấy lướt quamười hai cái đầu thì trên phần cổ vẫn còn dính lại một miếng da…Nguyễn Tuân đãthực sự say sưa tỉa tót cái đẹp lạnh lùng, thuần túy, tô đậm thêm cái nét xưa đã mờnhạt, nét vẽ của những ngày đã qua, một thời đã tàn Vào thời ấy, tên đao phủ cònchém người bằng đao, người ta còn đi lại trên đường bằng võng, bằng cáng, vừa đi vừadềnh dàng đánh cờ bằng miệng.

Không phải trong cái xã hội đang chen đua nhau với những du nhập văn hóaphương Tây và sự đàn áp của chế độ thực dân phong kiến, con người ta đang đứngtrước ngưỡng cửa của cái đúng - cái sai, cái tốt - cái xấu và con đường cách mạng, thìNguyễn Tuân lại thật sự nhìn nhận ở khía cạnh văn hóa và cái đẹp mà ông luôn làngười say mê đưa lên đỉnh cao của cái đẹp Những vẽ đẹp có màu sắc truyền thống ấyđang có nguy cơ bị mai một Nhận ra điều đó Nguyễn Tuân cố sức nếu giữ, gom góp

để phục dựng lại bằng tấm lòng chân thành, tôn kính và niềm xót xa, nuối tiếc khônnguôi.Vang bóng một thời vì thế có thể được xem như một bảo tàng lưu giữ các giá trị

văn hóa cổ truyền của dân tộc Tất cả thể hiện niềm khát khao, hy vọng cũng như nỗichán chường, tuyệt vọng của Nguyễn Tuân trước cuộc đời, xã hội lúc bấy giờ

Ch Chươ ươ ương ng ng 2 2 2 B B BỨ Ứ ỨC C C TRANH TRANH TRANH X X XÃ Ã Ã H H HỘ Ộ ỘIIII VI VI VIỆ Ệ ỆT T T NAM NAM NAM GIAI GIAI GIAI Đ Đ ĐO O OẠ Ạ ẠN N

GIAO GIAO TH TH THỜ Ờ ỜIIII 2.1 2.1 B B Bố ố ốiiii ccccả ả ảnh nh nh x x xã ã ã h h hộ ộ ộiiii Vi Vi Việệệệtttt Nam Nam Nam bu bu buổ ổ ổiiii giao giao giao th th thờ ờ ờiiii

Sau khi thực dân Pháp xâm chiếm Việt Nam, xã hội Việt Nam đã trở thành xãhội thuộc địa nửa phong kiến Cùng với đó, văn hóa phương Tây và hệ tư tưởng tư sảntràn vào Việt Nam Đồng thời nên giáo dục Nho học bị bãi bỏ Nho giáo Việt Nam suytàn và đổ vỡ, được Nguyễn Tuân phản ánh qua Khoa thi cuối cùng Tuy nhiên, bọn

thực dân Pháp thống trị vẫn muốn duy trì ở nước ta những quan hệ phong kiến vànhững yếu tố của hệ tư tưởng phong kiến để củng cố chế độ thuộc địa Vì thế, thực dânPháp đã sử dụng Nho giáo vào việc cai trị dân bản xứ

Thời kỳ hệ thống quản lý nhà nước theo chế độ phong kiến vẫn còn xử tử bằngcách chém đầu thì trongChém treo ngành, Nguyễn Tuân đã miêu tả, cái tài chém đầu

của Bát Lê, chém đầu những người bị án trảm một cách gọn ghẽ, không đến hai nhát.Ngòi bút của Nguyễn Tuân với cái nhìn tinh tế ấy, ông đã tái hiện một sự kiện hết sứcnổi trội trong giai đoạn đầu thế kỷ XX, vụ hành hình của những người yêu nước, vớihiện thực xã hội với sự cai trị của chế độ thực dân nửa phong kiến:

“Quan Công sứ mặc đồ binh phục trắng có ngù kim tuyến đi ngang hàng cùng quan Tổng đốc Hai quan đầu tỉnh – một người đi ghệt, một người đi ủng – đều gò bước đi cho ăn nhập với cái long trọng của pháp trường Những tên lính tỉnh gầy ốm che sát vào người hai Ông lớn mọi thứ tán vàng, tán lía, lọng xanh Cái đầu chúng không dám phạm thượng, cúi gầm mặt xuống đất, nhìn cánh cỏ may chọc thủng ống quần mình Trong nhà rạp, các quan an vị Ông thông ngôn người Nam kỳ đứng khoanh tay đằng sau quan Lưu trú Pháp” [12; tr 18]

Trong buổi hành hình với cái vẻ ngoài trang trọng với lễ nghi, với những biểuhiện của những người có quyền thế áp chế mọi giá trị con người và những con ngườigầy ốm kia không giám làm trái với xã hội, buôn mình nương theo mặt cho bất côngđang từng bước lấn áp

Cảnh hiu hắt của một buổi chiều khi mặt trời đã lặn và khi mấy chú chim không

tổ mỏi cánh tìm về chốn ngủ, cảnh tan tác, hoan sơ của một vườn chuối đã chảy quamột cuộc tập chém, nổi buồn của tác giả ẩn hiện trong từng câu văn, trong một khúcnhạc buồn thỉu buồn thiu của những trận mưa ngâu:“Mỗi buổi chiều mặt trời lặn, mấy con chim không tổ mỏi cánh đi tìm vào vườn chuối âm u này để ngủ Nhưng thân chuối cao vút và tàu lá chuối trống trải không đủ là nơi làm tổ, loài chim kêu vài tiếng thưa thớt rồi bay qua ngọn thành Vào tiết mưa dầm, những trận mưa ngâu đổ lên vườn chuối một khúc nhạc suông buồn thỉu, buồn thiu” [12; tr 37]

Sự tàn bạo của chế độ, sự căm phẫn tột cùng của tác giả đưa vào tác phẩm mộtcách sâu sắc ở đoạn kết, nơi mà giá trị con người không còn chỗ, chỉ có những kẻ lạnhlùng đùa cợt trên sinh mạng con người qua những đồng bạc lẻ:

“Lúc quan Công sứ ra về, khi bước qua mười hai cái đầu lâu còn đính vào cổ người chết kia, giữa sân pháp trường sắp giải tán, nổi lên một trận lốc xoáy rất mạnh Trận gió xoắn giật, hút cát bụi lên, xoay quanh đám tử thi và đuổi theo các quan đang

về Cái mũ trắng trên đầu quan Công sứ bị cơn lốc dữ dội lật rơi xuống bãi cỏ lăn lộn mấy vòng” [12; tr 46]

Nơi cái ác đang ngự trị mà không ai có thể phản kháng lại, hay như những conngười yêu nước kia phản kháng, chống lại để rồi sinh mạng của mình đã làm trò vuicho bọn thống trị, tác giả căm phẫn, xót thương nhưng không thể thay đổi được, chỉ cóthể làm nên một trận lốc xoáy, trận gió xoắn giật làm rơi cái mũ trên đầu quan Công sứnhư muốn nói lên cái giá phải trả của bọn họ

Chữ người tử tù được cho rằng: “Một tựa đề độc đáo và có sức gợi”

[7; tr 289] Câu truyện nói đến cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp của một tử tù tênHuấn Cao và nỗi lòng của một viên quản ngục biết trọng cái tài của người tài hoa Phảichăng trong cái xã hội đầy hỗn loạn ấy, chính nhà văn là người đã biết đề cao cái tàinăng về “thư pháp”:

“Tôi nghe ngờ ngợ Huấn Cao? Hay là cái người mà vùng tỉnh Sơn ta vẫn khoe cái tài viết chữ rất nhanh và rất đẹp đó không?” [12; tr 95]

Huấn Cao một con người có tài lại có đức, trí dũng song toàn, nhưng bị cườngquyền áp chế, sa cơ để rồi trở thành một tên tử tù chịu nhiều tuổi nhục trước bọn phàmtục độc ác trong trốn địa ngục trần gian Trong hoàn cảnh đề lao, người ta sống bằngtàn nhẫn, bằng lừa lọc Tính cách dịu dàng và lòng biết giá người, biết trân trọng củaviên quan coi ngục này thật là một thanh âm trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mànhạc luật đều hỗn loạn xô bồ, thế ấy trong cái xã hội ấy còn có những con người trântrọng cái tài của kẻ tài hoa Xót xa trước cái tài năng sắp bị hủy diệt, viên quản ngụcxin cho được cái nét chữ quý giá của người tử tù:

“Quản ngục chỉ mong mỏi một ngày rất gần đây ông Huấn sẽ dịu bớt tính nết, thì

y sẽ nhờ ông viết, ông viết cho… Cho mấy chữ trên chục vuông lụa trắng đã mau sẵn

và can lại kia Thế là y mãn nguyện (…) Chữ ông Huấn Cao đẹp lắm, vuông lắm (…)

Có được chữ ông Huấn mà treo, là có một vật báo trên đời (…) ông Huấn bị hành hình mà không kịp xin được mấy chữ, thì ân hận suốt đời mất” [12; tr 100]

Sự kết hợp hoài hòa giữa khí phách hiên ngang và tinh thần không khuất phục đó.Đứng lên chống lại chế độ thực dân phong kiến.Nguyễn Tuân muốn thông qua HuấnCao để ca ngợi Cao Bá Quát Sự kiện diễn ra từ gần một thế kỷ trước Cao Bá Quátnhận chức giáo thụ Quốc Oai, Sơn Tây 1852 lãnh đạo nông dân Mỹ Lương khởi nghĩavào năm 1854 và bị án chém năm 1855

Nhà văn đã hiểu biết phản ánh cặn kẽ, trên các lĩnh vực cả lịch sử lẫn văn hóa xãhội Có thể nói Nguyễn Tuân đã hiện lên qua nhân vật Viên quản ngục, một con ngườisay mê với thư pháp, yêu mến lắm những con người tài, nếu vì thực tại mà phải mất đimột người tài cao như thế thật không gì hối tiếc hơn nữa

Những nhân vật trong Những chiếc ấm đất, Thả Thơ, Hương cuội, Chén trà sương… họ là những nhân vật được nhà văn xây dựng để phơi bày lên cái hiện thực

bất mãn trước xã hội mà trong thực tế nhà văn không thể nào bày tỏ được, họ xemmình là những con người chọn nhầm thế kỷ, hay chỉ là một nho sĩ phải sống ẩn dật đểtìm chút thú vui với thiên nhiên sống đến cuối đời

Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân trước cũng như sau Cách mạng tháng Tám

đại đa số nhắc đến sự tài hoa trong trang viết của ông khợi gợi lại một quá khứ vàngson của dân tộc, một số ý kiến cho rằng những nhân vật Nguyễn Tuân tạo nên đã đitrái với thực tiễn xã hội, đó là những năm chuẩn bị tinh thần cho Cách mạng thángTám, thay vì khuyến khích tinh thần cho nhân dân với những bài văn nêu lên tinh thầnđấu tranh của dân tộc vì cuộc sống tốt đẹp, hơn là ngồi thưởng thức hoa, uống rượu,ngâm thơ Nhưng đối với một nhà văn luôn đi tìm cái đẹp, cái thật, trong những giá trịtinh thần của cha ông, và chưa được ai thức tỉnh cái “thiên lương” vốn có, phải bắtmình chấp nhận thực tại các nét truyền thống của dân tộc dần mai một đi, thì đó là điềukhông mấy dễ dàng Truyền thống dân tộc không chi có đấu tranh, đánh giặc mà còn

nhiều truyền thống tốt đẹp khác nữa, trong đó có truyền thống yêu nghệ thuật, yêunhững cái làm cho cuộc sống thú vị, đa dạng hơn.

Một số nhà văn hiện thực phê phán như Vũ Trọng Phụng đã dựa trên cơ sởnguyên mẫu đời sống, với những cải cách tân thời bấy giờ, những phong trào bịp bợmcủa thực dân Pháp Vũ Trọng Phụng đã tỏ rõ thiên tài của mình khi tạo nên những bứctranh hiện thực có tính dự báo độc đáo, bằng ngòi bút cường điệu hoá nhưng lại tô đậmbản chất xã hội rõ hơn bao giờ hết Điều đó khiến tiếng cười của ông có giá trị cảnhbáo và thức tỉnh Với Vũ Trọng Phụng thì tiểu thuyết hiện thực phải tái hiện chân thựcthực trạng đời sống: “Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết Tôi và các nhà văn cùng chí hướng như tôi muốn hiểu tiểu thuyết là sự thực ở đời” [15; tr 10]

Trong những tác phẩm tiểu biểu chúng tôi phải kể đến “Số Đỏ”, nó là một tiểu

thuyết tái hiện chân thực giai đoạn xã hội rơi vào buổi giao thời Vũ Trọng Phụng làmột nhà văn biết đặt tiếng cười đúng chỗ, đánh thẳng vào bọn người trưởng giả, vào cảmột chế độ thực dân phong kiến, nơi diễn ra đủ thứ trò ma mãnh, đủ kiểu rởm đời.Số

Đỏ đã được Vũ Trọng Phụng đề cập đến hầu hết những gì là thời thượng của xã hội

lúc bấy giờ bằng thái độ đối lập không khoan nhượng, bằng tiếng cười, ông phản ánhđúng bản chất xã hội Trong tác phẩm tính chất bi kịch của xã hội đã gắn chặt với từngmàn, từng lớp hài kịch, từng tính cách với hoàn cảnh cụ thể, đả phá vào từng xu hướngthịnh hành trong thời kỳ cải cách cải lương

Nguyễn Tuân và Vũ Trọng Phụng, một trong số những cây bút tài hoa, một theoquan niệm cách nhìn cách sống theo khuynh hướng lãng mạn, với thái độ hối tiếc về

sự mai một của nền Hán học, đưa ông đến một cái nhìn về quá khứ với những thú tiêukhiễn, nhàn nhã của các nhà nho ẩn dật, mà qua trang văn ông đã vẽ lên một bức tranh

xã hội sống động về cuộc sống của họ, một theo khuynh hướng hiện thực phê phán nóilên sự nhiễu nhương của một xã hội pha trộn giữa Tây Tàu lố lăng, làm suy đồi đi giátrị đạo đức của con người

Họ đi theo những con đường tiếp thu khác nhau nhưng suy cho cùng hai xuhướng lãng mạn và hiện thực phê phán khác nhau về chất, nhưng không thể đối lậpchúng với một cách dứt khoát Từ những thực tế của xã hội mà mỗi nhà văn đã cónhững phương pháp cách nhìn thật sự tinh tế để nhìn nhận sự việc ở nhiều mặt khácnhau, hai bộ phận văn học nói trên có nhiều ảnh hưởng qua lại, phải thấy được vai tròtích cực, chủ động của nền văn học vô sản trong những cuộc đấu tranh tư tưởng, giúpcho họ có nhiều kinh nghiệm trong sáng tác, những thành quả cách tân ngôn ngữ vànghệ thuật.

2.2.

2.2 Ph Ph Phả ả ản n n á á ánh nh nh ch ch châ â ân n n th th thự ự ựcccc cu cu cuộ ộ ộcccc ssssố ố ống ng ng sinh sinh sinh ho ho hoạ ạ ạtttt của của của gi gi giớ ớ ớiiii nhà nhà nhà Nho Nho

Đối vớiVang bóng một thời ta có thể nói nó là một tác phẩm kiệt tác văn học của

văn chương Việt Nam hiện đại Về phương diện văn hóa nó đã được ví như một bảotàng lưu giữ những giá trị văn hóa, một tác phẩm phản ánh hiện thực cuộc sống sinhhoạt của những nhà nho sống ẩn dật

Từ xa xưa người Việt Nam đã có tính ngưỡng thờ cúng tổ tiên, vào những ngàygiỗ hay những ngày lễ Tết những thành viên trong nhà sẽ cùng nhau dọn dẹp nhà cửakhang trang và chuẩn bị các lễ vật nào bánh, hoa quả và các thứ cần thiết khác để dânglên bàn thờ tổ tiên họ tất bật, nhộn nhịp với những công việc chuẩn bị cho mâm cơmcúng ngày Tết “Hương cuội” Trên mâm cỗ cúng ngày Tết sự tôn trọng của con cháu

cùng những đồ ăn, thức uống, các loại bánh ngon… hình thức trang trí của chúngkhông kém phần trang trọng và bắc mắt, trong sáng tác của ông bao giờ cái đẹp cũngđược tỉa tót cầu kỳ:

“Buổi chiều ba mươi tết năm nay, cả một cái gia đình cũ kỹ nhà cụ Kép đang tới tấp dọn dẹp để ăn Tết.

Mợ Ấm cả, mợ Ấm hai ngồi lau lá dong chăm chỉ Thỉnh thoảng họ ngừng tay, để hỏi nhau xem còn thiếu những thực phẩm gì trong cái mâm cơm cúng chiều nay (…) Muốn được khuây nỗi mong, hai chị em dâu, người đã đứng tuổi, càng thái đồ nấu cỗ

cho thực nhanh Gớm, những miếng trứng tráng để bày mặt cỗ bát, thài hình miếng trám, sao mà đẹp thế” [12; tr 85]

Ở những đứa trẻ con cái vui và hạnh phúc của chúng là chơi đùa, được tung tăng,khoác lên mình những chiếc áo mới cùng những lơi khen của bố mẹ:

“Lũ con đàn, bi bô ngoài sân Chúng đang đánh bóng ngoài sân những lư, đỉnh, cây đèn nến bằng đồng mắt cua và bằng thiết Sông Ngâu Chốc chốc, lũ trẻ lại mỉm cười, nghểnh những cái đầu thưa thớt ít sợi tóc tơ” [12; tr 86]

Cuộc sống chúng ta luôn tồn tại tình yêu thương, che chở và giúp đỡ lẫn nhau, sựquan tâm với mọi người không bao giờ là dư thừa được, kính trên, nhường dưới, thôngcảm cho số phận thể hiện lòng nhân từ, bác ái qua hành động và lời nói của các thànhviên trong gia đình với Bõ già quá rõ ràng để ta khẳng định tác phẩm mang ý nghĩacủa tinh thần nhân đạo:

“Trong cái gia đình yên lặng này, bõ già được thiện cảm của mọi người, không phải vì ỏn thót mà chính vì lòng thẳng thắn Lắm lúc trông tội nghiệp lạ Bõ tính toán, xếp đặt việc nhà chủ y như một người có quyền lợi dính dấp vào đấy Cái hoài bão to lớn của bõ, là lúc trăm tuổi nằm xuống sao được một cái “áo” gỗ vàng tâm thật dày Ở đây, không ai nỡ nói nặng bõ Và, đến những việc nặng, mọi người đều tránh cho bõ già” [12; tr 88]

Những bữa cơm hẳm hiu và thiếu thốn mọi bề, những ngày phải nấu củ rừng ănvới cháu chó, sự nhọc nhằn và giang lao của cô Tú, như một người mẹ quan tâm chămsóc con cái, hy sinh tất cả để có thể lo cho cậu Chiêu được thành tài trongNgôi mã cũ:

“Trên cái chiếu đất dằn dặt mùi côi cút, một cặp chân khóa bạc vòng vàng đang

im đôi gót nhỏ như son lên cái rêu nhầy nhờn, của ngày đau khỗ và lẫn lút Có những ngày liên tiếp cậu Chiêu và chị - cô Tú - phải nấu củ rừng ăn với cháo chó (…)Nét cười dè dặt lẫn có mùi vị hy sinh Với cô Tú, cuộc đời giờ đã hết tất cả xán lạn rồi Bởi

vì đời đã sớm đòi hỏi cô nhiều về bổn phận Cô nhất định không đi lấy chồng và vui lòng sống vậy cho đến lúc nào cậu Chiêu em đi thi được và làm nên được” [12; tr 74]

Ở đây tác giả mô tả những ngày khốn cùng, cảnh mồ côi, sự hy sinh của ngườichị để cho em được thành danh, một phần xã hội toát lên qua bức tranh gia đình nhỏ ấy,hiện thực về cuộc đời, hiện thực về cuộc sống mang nhiều bất công

Trong buổi giao thời đầy ấp những mâu thuẫn của xã hội, đối lập giữa cái cũ vàcái mới, đưa đẩy cuộc đời những con người thất vọng với thực tại xã hội, đặc biệt lànhững nhà nho cuộc sống ẩn dật bên bếp than hồng quạt những ấm nước pha được ấmtrà ngon và từ từ thưởng thức cái hương vị trà thơm, lan tỏa trong làng sương mờ ảo,thanh nhàn của buổi xế chiều, cuộc sống bình thường và giản dị:

“Cụ Ấm phẩy quạt phành phạch theo một nhịp nhanh chóng trước cửa hỏa lò Hòn thanh tàu lép bép nổ, nghe vui tai (…) Mở đầu cho công việc vụn vặt trong mỗi ngày tàn còn lại, ông già sợ nhất cái ấm trà tàu pha hỏng lúc sớm mai (…) Bữa nước trà cứ kéo dài không hết hồi, người ta luôn tay có một thứ nước sôi đủ độ nóng để pha một ấm trà ngon” [12; tr 112]

Cuộc sống như vòng tuần hoàng cứ lặp đi lặp lại, những công việc trở thành thóiquen, mà khi thiếu nó sẽ cảm thấy mất đi hương vị cuộc sống vốn có, mỗi sớm maimột tuần trà, đến canh khuya được dăm chén rượu, ước ming chỉ được bấy nhiêu thôi,

để thỏa mãn được thú vui thanh đạm:

“Mai sớm một tuần trà.

Canh khuya dăm chén rượu.

Mỗi ngày mỗi được thế, Thầy thuốc xa nhà ta ”

[12; tr 133]

Hình ảnh một con người bé nhỏ bên gánh nước theo bước chân mau, xa xa từ đồiqua con đường đất cát quanh co, lắm tắm những giọt nước rơi theo lối in hình ngôi saoướt thẩm màu:

“Trên con đường đất cát khô, nòi nước tròng trành theo bước chân mau của người đầy tớ già đánh rỏ xuống mặt đường những hình ngôi sao ướt và thẫm màu (…) Ánh nắng già dặn buổi trưa nung đốt mặt cánh đồng dưới chân đồi, làm rung rinh lớp không khí bốc từ mặt đất Giống như vệt khói nhờ, nắng vờn qua màu xanh bóng loáng của một dãy xóm làng cây cối im lìm” [12; tr 48]

Và rồi lẫn vào trong cuộc sống bình thường không đẩy đưa với đời đó là một sựđam mê đến kỳ lạ, có người lại đam mê thú uống trà Tàu, có người lại thích ngâm thơ,uống rượu, có người lại thích thưởng thức những khóm hoa lan, có những người thợmộc tài giỏi…

Cái nghề thợ mộc dường như đã được hình thành rất lâu trong cuộc sống củanhân dân ta từ xa xưa, đến nay cái nghề ấy vẫn được lưu truyền và càng ngày càng tiến

bộ vượt bậc với những công trình điêu khắc mang tên tuổi, đó không chỉ là những hìnhảnh đời thường gần gủi, nó còn tôn vinh lên những nghệ nhân lao động cần cù và đầysáng tạo, khi qua truyện Trên đỉnh non tản những người thợ ấy trở thành những con

người có tài nghệ phi thường

Trong truyện Ném bút chì Nguyễn Tuân diễn tả những môn võ nghệ cao cường

của bọn ăn cướp thời ấy Lý Văn nhân vật chính, tên trùm đảng cướp là tay ném bútchì giỏi nhất, hắn có thể phóng cây mai cắt đứt hai chân con gà nhưng còn chừa lạimột làn da y như chém treo nghành vậy Tác giả đã làm sống lại cái thời xa xưa ấy quabuổi sinh hoạt của bọn cướp trước khi chúng đánh một mẻ lớn vào tối hôm ấy

“Lưỡi mai sén qua cuống buồng chuối, đi quá đích, chạm cả vào đến quá nửa cây chuối (…) Tiếng hòn đất đụng đất kêu đánh bộp Mấy con gà bay tà tà khỏi mặt vườn, đập cánh bồm bộp Tiếng lưỡi mai ở tay Lý Văn phóng ra kêu đánh vụt Một tiếng gà kêu oác Cả bọn chạy ra luống khoai, giơ cao con gà gẫy mất hai chân Vết

thương gọn gàng vừa đúng quãng đầu gối và cặp giò chưa lìa hẳn, vẫn còn dính vào đùi bởi lần da hoen máu” [12; tr 125]

Bản chất con người bao giờ cũng có lòng nhân đạo, trong cuộc sống nếu có đầy

đủ điều kiện để được cuộc sống ấm no hạnh phúc thì mấy ai lại dấn thân mình đi làmcướp, những con với dáng vẻ bề ngoài hung bạo khiến người khác phải sợ hãi, nhưng

ẩn bên trong họ vẫn còn lại lòng nhân từ, biết dừng lại đúng chừng mực, Nguyễn Tuânvới cái nhìn độc đáo và sự sáng tạo đã tạo nên cho nhân vật của ông một cái tài nghệgắn liền với giá trị cuộc sống:

“Bọn Bá Huần Kim Sơn đi chưa khỏi thì lũ chó mèo ở ngoài cổng lại sủa vang lên một hồi Lại ba bốn người nữa đến hỏi thăm ông Lý Người nào cũng quấn khăn đầu rìu Người nào trông cũng gian ác, hung bạo (…) Ngón “bút chì” của chú hay đấy Nhưng cũng còn nặng tay Chưa được ngọt đòn lắm Có nhiều khi mình chỉ nên đánh dọa người ta thôi Nếu không cần đến, thì chớ nên làm tổn hại đến nhân mạng” [12; tr.

112]

Những bức tranh cuộc sống của đủ các tầng lớp người trong xã hội, kết hợp yếu

tố hiện thực và những con người mang đậm nét giản dị, thành công ở cách tạo dựngtình huống phối hợp với những chi tiết ấn tượng, tác phẩm đã làm nổi bậc lên giá trịcuộc sống vốn có, dù còn rất nhiều bất công ngang trái Nguyễn Tuân đã làm cho tácphẩm của mình sống mãi với thời gian

2.3.

2.3 S S Sự ự ự du du du nh nh nhậ ậ ập p p v v vă ă ăn n n h h hó ó óa a a ph ph phươ ươ ương ng ng T T Tâ â ây y y v v và à à suy suy suy ttttà à àn n n ccccủ ủ ủa a a H H Há á án n n h h họ ọ ọcccc

Sự xâm nhập của văn hóa phương Tây làm ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xãhội, trong thời kỳ này nhiều tác phẩm đã tái hiện khá chân thực thực trạng xã hội lúcbấy giờ, vạch trần những mâu thuẫn xã hội, phơi bày và lên án gay gắt những bất côngngang trái của chế độ thực dân phong kiến, văn học xây dựng khá thành công các nhânvật thuộc quần chúng lao động Một số tác phẩm tiêu biểu như: Vũ Trọng Phụng với

Số đỏ, Vỡ đê, Ngô Tất Tố với tiểu thuyết Tắt đèn và Bước đường cùng của Nguyễn

Công Hoan…

Chúng ta không thể phủ nhận sự phát triển mạnh mẽ của các phong trào văn, thơtrong giai đoạn này, chúng phát triển và phân hóa rất rõ rệt, văn chương lãng mạnkhông còn chiếm ưu thế nhưng vẫn phát triển mạnh, điển hình như: Nhóm Tự lực văn đoàn theo chủ nghĩa cá nhân bắt đầu thoái hóa, cải cách xã hội mang tính chất cải

lương tư sản Con đường sáng của Hoàng Đạo Phong trào thơ mới tiếp tục phát triển

đến đỉnh cao và rơi vào bế tắc như: Xuân Diệu, thơ mạng đậm chất tượng trưng, siêuthực của Hàn Mặc Tử và Chế Lan Viên Bên cạnh những nhà văn, thơ đi theo chiềuhướng thoát ly tiêu cực thì với Nguyễn Tuân ông thoát ly theo hướng tìm về những giátrị văn hóa dân tộc theo thị hiếu thẩm mỹ của cái đẹp

Vang bóng một thời ra đời trong buổi giao thời, giai đoạn nền Hán học rơi vào

ngõ cụt, sự du nhập của các nền văn học phương Tây vào Việt Nam Những biến độngcủa xã hội một lúc làm cho con người chưa thể chấp nhận được với thực tại, một sốnhận ra được sự chỉ dẫn của Đảng, một số lại bị rơi vào bế tắc, đặc biệt là tầng lớp trithức Cuộc sống, tậm trạng đổi thay về những vấn đề xã hội

Tuyệt đại đa số nông dân xưa nay vẫn chịu ảnh hưởng tinh thần của thân sĩ, nho

sĩ, đã từng là lực lượng chống đối lại những xâm lược của thực dân Pháp một cáchngoan cường trong nhiều năm, vì sự bá đạo của chế dộ thực dân chúng đã ly khai nôngdân khỏi ảnh hưởng của thân sĩ, nho sĩ, và dần du nhập các văn hóa tư sản vào ViệtNam làm mai một dần đi những nét đẹp truyền thống của dân tộc Cụ Nguyễn An Lanthân sinh của Nguyễn Tuân một nho sĩ tài hoa đậu khoa thi Hán học cuối cùng, nhưng

là một nhà nho bất đắc chí dưới chế độ thực dân, phong kiến

Những vấn đề đó đã được Nguyễn Tuân đưa vào tác phẩm của mình, một nhàNho sĩ cuối mùa đau đớn trước sự chuyển biến của dân tộc Nguyễn Tuân viết theo lốivăn chương ca tụng thiên nhiên, ca tụng sự phóng khoáng, sự thanh cao của người ẩn

sĩ, cái hào hoa phong nhã của người tài tử Không chấp nhận hiện tại, cái nhìn củaNguyễn Tuân hướng về quá khứ

Mỗi truyện ngắn trong Vang bóng một thời không ít thì nhiều đã làm sống lại

những phong tục tập quán dân tộc, những thú chơi tao nhã gắn liền với những ôngnghè, ông cử đã thất thế song vẫn cố giữ thói quen thanh cao, lịch lãm trong một xãhội có nhiều nhiễu nhương, phản ánh được xã hội Việt Nam ở giai đoạn nền Hán họclùi vào ngõ cụt nhường chỗ cho văn hóa tư sản Trường thi lạnh lẽo, âm u và hiu quạnh,mưa gió làm khung cảnh càng ảm đạm hơn, khi đã điểm hồi trống ngoại hạn, cũng như

số phận của hai anh em đã không thể tiếp bước công danh, nó là một hồi chuông cảnhbáo cho số phận nhà nho:

“Ông Ðầu Xứ Em cảm thấy bãi trường là thừa lạnh lẽo Trường thi âm u và không quạnh Gió thổi bay quyển thi xuống làn cỏ dầm nước (…) Ông tỉnh giấc, thấy trong người nhẹ hẳn, tưởng chừng như cơn đau dữ dội ban nãy chỉ là một cơn ác mộng Ông bỡ ngỡ, mất hết cả ý thức về thời gian và không gian Ông ngơ ngác trước hoàng hôn Từ một chòi nào, người ta đã điểm mau hồi trống ngoại hạn Ông Ðầu Xứ Anh ra đón ở cửa trường Bỏ lại cả lều và chõng, cầm chỉ vỏn vẹn có một bản giáp ông Ðầu Xứ Em đã rời bước trong một giấc mơ” [12; tr 190]

Thái độ tiếc nhớ những giá trị văn hóa tinh thần của một thời, những hình ảnhquen thuộc của lớp nho sĩ trong những ngày thi cử, với cái liều, cái chõng, đó chỉ làmột chút dư âm:

“Từ Mậu Ngọ trở về sau, sẽ ở một thời khác, chữ Hán chỉ còn là một thứ xa xỉ phẩm trong cõi học vấn của một lớp người Từ sau khoa này, cái liều, cái chõng chỉ còn là những vật cổ tích mỗi khi nhắc nhỏm lại gợi lại một chút nhớ tiếc trong lòng một đám người mệt mỏi còn sống thêm một ngày là càng chỉ thêm mộ ngày bỡ ngỡ với phong hội mới” [12; tr 163]

Nguyễn Tuân đã sớm biết được sự thay đổi của Hán học từ khoa thi cuối cùngnăm Mậu Ngọ sẽ ở một thời khác, cái thời mà chữ Hán người ta xem như những thứ

xa xỉ, những cái mới trong xã hội mới mà họ là những con người đang mệt mỏi tiếpnhận Bên cạnh đó còn có một số nhà văn khác viết về sự suy tàn của Hán học nhưNgô Tất Tố: “Ngày nay nghe đến hai từ “Lều Chõng”, có lẽ nhiều người sẽ thấy làm

lạ vì những từ ấy từ biệt chúng ta mà đi tới chỗ mất tích dã gần ba chục năm nay Nhưng mà trước hơn hai chục năm đi ngược trở lên, cho đến hơn một nghìn năm,

“Lều” “Chõng” đã làm chủ vận mệnh của giang sơn cũ kỹ mà người ta tán khoe là

“bốn nghìn năm văn hiến”” [17; tr 5]

Nội dung truyện đề cập việc ngày xưa, khi đi thi thí sinh lại phải mang theo lều,chõng, thức ăn, lặn lội xa xôi lên trường thi Ngô Tất Tố viết truyện này để nêu lên sựsụp đổ tinh thần của những nho sĩ suốt đời lấy khoa cử làm con đường tiến thân nhưnglại hoàn toàn thất vọng Thành công đặc biệt củaLều chõng là đã nói lên “cái bi kịch”

của giới nhà Nho, tầng lớp trí thức dưới chế độ phong kiến

Lều chõng đã làm vỡ mộng những ảo tưởng khát khao về cuộc đời vàng son,

nguy nga của kẻ sĩ trong quá khứ, dẫn tới bản thân họ cũng nghẹn ngào, tủi phận, ngánngẩm và mệt mỏi với kiếp sống lao đao của mình, cho tới người thân cũng phải rũ bỏtâm lý đam mê đến tột cùng xây dựng hạnh phúc vợ chồng chỉ trên danh vọng khoa cử

để thành tâm trở về với đời thường, tác giả đã bộc lộ ra tất cả những mặt hạn chế củacác khoa thi ngày ấy, nhưng ở cả Nguyễn Tuân và Ngô Tất Tố đều có một điểm chungnhau đó là thái độ tiếc nuối cho một thời vàng son

Hơn ngàn năm Bắc thuộc, nước ta phần lớn bị ảnh hưởng rất nhiều của văn hóaTrung Hoa, từ ngữ phổ biến trong giai đoạn này là chữ Hán của Trung Hoa, và chữNôm của người Việt, các thể thức thi cử cũng khá phức tạp và theo nghi thức (ThiHương, Thi Hội, Thi Đình,…)

Khoa thi ngày xưa các sĩ tử chỉ cần có đủ kiến thức của cổ thi qua sự chọn lọccủa từng kỳ thi ở dưới thì có thể lên trường thi ứng cử với chức danh cao hơn, họkhông phân biệt tuổi tác đều có thể đi thi:“Trời sáng tỏ từ lâu Cái hàng rào sĩ tử có

đủ hạng tuổi từ một cái đầu xanh mặt trắng cho đến một chòm tóc bạc, một lớp da mồi

đã bị xé thủng” [12; tr 185]