đặc điểm tiểu thuyết vòng tròn bội bạc của nhà văn chu lai

Sau những năm tháng văn học vươnmình lên để có những trang viết hào hùng về cuộc đấu tranh không ngừng nghĩ củadân tộc và những sáng tác đi sâu vào ca ngợi những người anh hùng, những tấ

BỘ MÔN NGỮ VĂN

- -ĐIỆP CHÚC LINH MSSV: 6116185

ĐẶC ĐIỂM TIỂU THUYẾT VÒNG TRÒN BỘI BẠC CỦA NHÀ VĂN CHU

A PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

“Chiến tranh là cơn sốt bất thường của lịch sử”, cơn sốt đó sẽ khiến cho conngười đau đớn và để lại những vết thương khó lành Nhất là đối với những conngười đã từng trải qua những năm tháng gian nan ấy Văn học viết về chiến tranh đãphát triển mạnh mẽ để phục vụ cho sự nghiệp cách mạng dân tộc Nhưng khi cuộcchiến đã đi qua thì con người lại trở về với cuộc sống thường nhật, văn học lại gomđược nhiều hơn những chất liệu từ hiện thực cuộc sống Khi đất nước bước vào thời

kỳ xây dựng và phát triển, những dấu hiệu đổi mới được khởi động từ đầu nhữngnăm 80 và chuyển động mạnh mẽ từ Đại hội VI của Đảng Cùng với đà tiến bộ của

xã hội mới, văn học cũng tận dụng cơ hội của bản thân vận động phát triển trên conđường đó Văn học giai đoạn này đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, cùngvới sự phát triển theo quỹ đạo thường thấy phục vụ cho nhu cầu cuộc sống conngười, mặc khác văn học cũng tự xoay chuyển trên bàn cân của mình để một phầnđáp ứng theo nhu cầu của chính bản thân nó Sau những năm tháng văn học vươnmình lên để có những trang viết hào hùng về cuộc đấu tranh không ngừng nghĩ củadân tộc và những sáng tác đi sâu vào ca ngợi những người anh hùng, những tấmgương của những con người cách mạng để phục vụ cho công cuộc kháng chiến,phục vụ cho nhu cầu của con người thì ngay lúc này khi đất nước đã độc lập vàbước vào xây dựng xã hội mới thì thiết nghĩ văn học cũng phải cần và rất cần một

sự đổi mới, không những trong chính bản thân mà còn cả trong những quan niệmnghệ thuật Các nhà văn đã đi qua chiến tranh họ đã phần nào góp nhặt được vôvàng những chất liệu phong phú về những gian lao của lịch sử thì hôm nay khi bướcvào giai đoạn đổi mới họ càng phải hăng say và có nhiều hơn những chất liệu từcuộc sống xung quanh Có như vậy thì nền văn học mới có thể khởi sắc và vươn lênmạnh mẽ hơn Và tuân theo hơi thở của thời đại cũng như theo nhu cầu ngày càngmạnh mẽ của bạn đọc thì văn học đã thật sự có những cách tân, những đổi mới trênnhiều phương diện Một cái tên mà người viết muốn đề cập đến trong luận văn này

là người lính - nhà văn Chu Lai

Có thể thấy những sáng tác của Chu Lai như một “tập khảo luận” về những

vấn đề cuộc sống và con người Việt Nam trong và sau chiến tranh Trong sự nghiệpsáng tác của mình, Chu Lai đã thử sức của mình với bằng nhiều thể loại như truyệnngắn, ký sự, kịch bản sân khấu và kịch bản phim Nhưng theo đánh giá của đa sốcác nhà nghiên cứu thì tiểu thuyết mới chính là sở trường của ông và tên tuổi củaông cũng được khẳng định với thể loại này qua những tác phẩm đã mang lại nhữnggiải thưởng thật sự xứng đáng với ông Ông đã được tặng Giải thưởng Nhà nước vềvăn học nghệ thuật năm 2006 Đó là một trong những thành tựu mà mang đến choông có một vị trí nhất định trong nền văn học Việt Nam hiện đại Bằng vốn sốngphong phú, lòng nhiệt huyết, sự nhạy cảm, đam mê sáng tạo, đặc biệt là viết để neođậu tâm hồn, Chu Lai đã không ngừng cho ra nhiều tác phẩm có giá trị sâu sắc vềchiến tranh và con người cũng như xã hội sau chiến tranh Không ngừng trăn trởtrong từng trang viết, chính con người gai gốc và sâu sắc đó đã mang đến cho ngườiđọc nhiều cung bậc cảm xúc cũng như sự trải nghiệm như chính họ đang thực sựsống và hành động trong mỗi tác phẩm của ông Và cũng như sự đánh giá về sởtrường tiểu thuyết của Chu Lai ở trên, ông đã cho ra đời nhiều các tác phẩm đặc sắc

và đã đánh dấu sự có mặt của mình trên văn đàn văn học hiện đại Việt Nam cùngvới một số tên tuổi như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu… từ đó ông

đã góp một gam màu mới làm đẹp thêm khu vườn văn học Việt Nam trong tiếntrình đổi mới nền văn học theo hướng hiện đại

Từ những tác phẩm viết về chiến tranh như Nắng đồng bằng (tiểu thuyết, 1977), Người im lặng (truyện ngắn, 1976), Sông xa (tiểu thuyết, 1982),… ông đã

chứng tỏ được năng lực viết của mình với đề tài về chiến tranh và những con ngườigắn liền với cuộc chiến Cũng đã từng là một người lính đặc công hoạt động vùngsông Sài Gòn nên từng câu chuyện, từng cảm xúc đó cũng có thể nói là của chínhông, sự trải nghiệm và cảm nhận thật nhất từ chính tác giả

Với đề tài sau chiến tranh, ngòi bút của Chu Lai thể hiện mạnh mẽ hơn qua

các tiểu thuyết như Vòng tròn bội bạc (1990), Phố (1993), Ăn mày dĩ vãng (1992),

Ba lần và một lần (1999),… Những con người bước ra từ cuộc chiến tranh ác liệt

với biết bao là suy tư, trăn trở và nhiều bỡ ngỡ trong cuộc sống mới, họ là nhữngngười lính gan gốc qua ngoại hình, bộc trực qua hành động, lời nói, nhưng trong

tâm hồn đó là đầy những ước mơ, khát vọng trên con đường tìm về với vẻ đẹp trongcuộc sống mới.Hành trình tìm về những giá trị cuộc sống của người lính sau chiếntranh có phần khó khăn hơn Cuộc đấu tranh còn gay gắt, quyết liệt hơn trên mặttrận thiện - ác Người lính phải thật sự có ý chí vững bền mới có thể chống trả lại

hết những âm mưu, thế lực đen tối của đồng tiền và quyền lực Tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc là một trong những tác phẩm mà người viết thật sự chú ý khi tìm hiểu

qua các tác phẩm của Chu Lai viết về đề tài này Vì nhân vật trong sáng tác này đãthể hiện khá rõ nét chủ đề mà Chu Lai muốn gởi gấm đến người đọc về những suyngẫm, những va vấp mà mỗi người, đặc biệt là những người lính sau chiến tranhgặp phải Tác phẩm cũng mang một phần hơi thở và tâm trạng của ông trong xã hộiđương thời

Từ việc muốn khai thác, tìm hiểu sâu hơn về nhà văn Chu Lai, về cuộc đờicũng như quan điểm sáng tác và các tác phẩm của ông, đồng thời người viết muốn

nghiên cứu sâu hơn tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc vì vậy người viết đã chọn đề tài

là “Đặc điểm tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc của nhà văn Chu Lai” Bên cạnh đó

cũng mong muốn sẽ có những phát hiện mới hơn trong con đường thành công củanhà văn này

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tác giả

Đã có không ít nhà văn đã cầm súng trước khi cầm bút và trong đó có Chu Laiông cũng được nhận định là một cây bút trẻ, một thế hệ tiếp nối mới khá triển vọngsau những bậc đàn anh như Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn MạnhTuấn, Những tài năng này họ có vốn sống phong phú trong chiến đấu, họ không bịràng buộc bởi những lề lối cũ mà họ thích ứng và phát triển theo một con đườngmới, hướng đi mới Họ sẵn sàng đón nhận những làn gió mới từ quá trình thay đổiđất nước, họ có cách nhìn và cách nghĩ hiện thực chiến tranh tiến bộ hơn Trong

Hiện đại hóa và đổi mới văn học Việt Nam thế kỷ XX Phong Lê có nhắc đến Chu

Lai trong thế hệ này “Tìm được cách đối thoại, cách tâm sự, cách hỏi đáp, cách giải

bày với những người đồng thời - đó là lối tránh những con đường cũ, và trẻ hơn, kể

từ Nguyễn Trí Huân, Chu Lai, Trung Trung Đỉnh, Khuất Quang Thụy, Lê Minh

Khuê, Bảo Ninh, Võ Thị Hảo…Đây là một sự tiếp tục, không phải như một nối dài của lịch sử, mà là một chuyển đổi của lịch sử.”[13, tr 227].

Trong quá trình tiếp thu sự thay đổi đa dạng của nề văn học thì tiểu thuyết đã

và đang là trung tâm của sự chú ý, không những thế nó còn góp phần không nhỏnhằm xây dựng nên tên tuổi của các cây bút trẻ có tài năng phát triển trong đó có

Chu Lai Điều đó đã thể hiện trong bài viết của PTS Bích Thu Những nổ lực sáng

tạo của tiểu thuyết Việt Nam từ sau đổi mới trong đó có đoạn “Sắc thái đặc biệt của

xã hội Việt Nam chuyển từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường với tất cả những biến động phong phú và phức tạp của nó đã tìm thấy ở tiểu thuyết một sự tương hợp Tiểu thuyết đã và đang thu hút sự sáng tạo của các thế hệ nhà văn, là loại hình thể hiện nội lực và bóng dáng của nhiều cây bút văn xuôi Từ các nhà văn xuất hiện trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ: Hữu Mai, Hồ Phương, Xuân Thiều,

Ma Văn Kháng, Xuân Cang, Bùi Bình Thi, Vi Hồng, Hoàng Văn Bổn, Hồng Phi, Triệu Huấn, Ngô Văn Phú, Ngô Ngọc Bội, Nguyễn Khắc Phục, Nguyễn Phan Hách,

Lê Văn Thảo, Trung Trung Đỉnh, Hoàng Minh Tường, Chu Lai, Lê Lựu, Khuất Quang Thụy, Nguyễn Khắc Trường, Dương Hướng đến những cây bút xuất hiện sau năm 1975: Bảo Ninh, Triệu Xuân, Khôi Vũ, Tạ Duy Anh, Trầm Hương, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt Hà…”[5, tr 570].

Trong bài viết Tiểu thuyết sau hành trình một thế kỷ Phong Lê cũng đã nhắc đến Chu Lai như một thế hệ tiếp nối những nhà tiểu thuyết đi trước có đoạn: “Như

vậy tuy là lịch sử đã chính thức sang trang từ 1975, nhưng cũng phải sang thập niên 80, mới có thể nói đến những chuẩn bị đầu tiên cho một giai đoạn văn học mới, giai đoạn tiền trạm, với những người mở đường là Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Nguyễn Mạnh Tuấn, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Trọng Oánh, Lê Lựu,…; và nối tiếp là Chu Lai, Nguyễn Khắc Trường, Bảo Ninh… với Gặp gỡ cuối năm, Cha và con và…, Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú, Những khoảnh khắc còn lại, Đứng trước biển, Cù lao Tràm, Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà, Mãnh đất tình yêu, Cỏ lao, Đất trắng, Thời xa vắng, Ăn mày dĩ vãng, Mãnh đất lắm người nhiều ma, Thân phận tình yêu…”[13, tr 227] và Phong

Lê cũng khẳng định “Và mùa thứ ba trong thập niên 80, đi qua thời điểm Đổi mới,

-1986 với một thế hệ viết, theo sự tiếp nối của tuổi đời, kể từ Nguyễn Minh Châu, Ma

Văn Kháng, Lê Lựu, Nguyễn Mạnh Tuấn, Nguyễn Khắc Trường, Chu Lai, Bảo Ninh…Nhìn vào thế hệ viết, thì có vẻ như càng theo thời gian, càng về sau, tuổi đời càng già đi, không phải dăm sáu năm mà là hàng chục năm”[13, tr 227].

Đến bài viết Đi tìm những gương mặt tiêu biểu của văn học Đổi mới một lần

nữa Chu Lai được góp mặt trong những con người tiêu biểu này, điều này một lần

nữa khẳng định thêm vị trí của Chu Lai trong nền văn học Đổi mới: “Chuyển sang

thời kỳ Đổi mới, một thế hệ trẻ như thế là chưa thể xuất hiện ngay, mà phải được chuẩn bị , trong sự tiếp nối của hơn một thế hệ chuyển tiếp, kể từ Nguyễn Khải, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu,…; qua Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Mạnh Tuấn, Nhật Tuấn, Chu Lai, Lê Minh Khuê, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Trí Huân, Tung Trung Đỉnh, Dạ Ngân, Bảo Ninh, Phạm Thị Hoài,…”[13, tr 293].

Trong bài viết Văn học tự đổi mới để phục vụ sự nghiệp đổi mới của đất nước

và lành mạnh hóa xã hội cũng có những trang viết về Chu Lai: “Sau hơn ba mươi năm văn học phát triển dưới tác động của chiến tranh, bắt đầu từ những năm 80, trên đất nước thống nhất, đã xuất hiện những chuyển đổi trong phương thức chiếm lĩnh hiện thực, trong các quan niệm mới về nghệ thuật có phần mới mẻ, khác lạ về con người, trong ý thức mới đối với tư cách chủ thể của nhà văn, qua sáng tác của một đội ngũ viết đông đảo gấp bội so với bất kỳ giai đoạn nào trước đây, trong đó nổi lên thơ của Xuân Quỳnh, Ý Nhi, Nguyễn Duy, Thanh Thảo, Dư Thị Hoàn, Lê Thị Mây, Nguyễn Trọng Tạo, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Y Phương, Bùi Chí Vinh, Dương Thuấn, Nguyễn Quang Thiều, Nguyễn Việt Chiến, Phạm Thị Ngọc Liên, Thảo Phương,…; văn của Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Đoàn Lê, Nguyễn Quang Thân, Chu Lai, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Hoài, Bảo Ninh, Nguyễn Khắc Trường, Dương Hướng, Hòa Vang, Dạ Ngân, Tạ Duy Anh, Phạm Thị Vàng Anh,…”.[14, tr 344]

Trong Hội thảo tháng 4, năm 1995, “50 năm văn học Việt Nam sau Cách

mạng tháng Tám” một số nhà phê bình cũng nhắc đến Chu Lai trong các bài viết

của mình như Đinh Xuân Dũng với bài viết “ Văn học Việt Nam về chiến tranh, hai

giai đoạn của sự phát triển” Bài viết đã nhận định về sự đóng góp của các nhà văn

trong vấn đề phản ánh hiện thực sau chiến tranh có đoạn: “Tôi nghĩ rằng, những

nhà văn như: Nguyễn Minh Châu, Xuân Thiều, Hữu Mai, Chu Lai, Nguyễn Trí

Huân,…là những người có đóng góp thực sự đặc sắc cho khuynh hướng trên” [6, tr.

160] Cũng trong Hội thảo này Xuân Thiều với bài viết “Mấy suy nghĩ về mảng văn

học chiến tranh cách mạng” bài viết cũng có đoạn đề cập đến nhà văn Chu Lai và

những nhà văn xuất hiện trong thời kỳ chống Mĩ: “… và lớp nhà văn trẻ hơn, xuất

hiện trong thời chống Mĩ như Hữu Thịnh, Triệu Bôn, Lê Lựu, Trần Mạnh Hảo, Phạm Tiến Duật, Văn Lê, Cao Tiến Lê, Chu Lai, Khuất Quang Huy, Nguyễn Trí Huân, …từng cầm súng đánh giặc, từng hành quân, vượt Trường Sơn, từng nằm hầm bí mật trong lòng địch, từng nếm trải cảnh ăn tai nai, môn thực, từng băng bó đồng đội, chôn cất bạn bè, những nhà văn mặc áo lính - có người đến nay đã 50 tuổi quân - với cái bề dày lăn lộn ấy đã là một chứng chỉ tin cậy Họ đã từng trải để

có tầm nhìn chính xác về các cuộc chiến tranh, đủ kinh nghiệm và khả năng trong

tư duy sáng tạo nghệ thuật” [6, tr 149] Trong bài viết của Tôn Phương Lan “Về hướng tiếp cận mới đối với hiện thực trong văn xuôi sau 1975” trong số các tác giả

và tác phẩm được khảo sát về về việc phản ánh hiện thực sau chiến tranh có nhắc

đến Chu Lai: “Hướng tiếp hiện thực theo hướng sự thật là một hướng mới và thực

tế đã đem lại cho nền văn học giai đoạn vừa qua những khởi sắc Nhiều cây bút, bằng bản lĩnh và tài năng của mình trên hướng đó đã gặt hái những thành quả mới như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Trí Huân, Trần Huy Quang, Chu Lai.”[6, tr 425- 426] Và trong Từ điển tác gia văn học Việt Nam thế kỷ XX xuất bản năm 2003 cũng đã có những dòng về Chu Lai:

“Đối với ông (Chu Lai), để trở thành nhà văn thực thụ ngoài tài năng, cảm xúc, vốn sống quan trọng đến nhường nào và Chu Lai là nhà văn không bao giờ thỏa mãn với trang viết của mình” [29, tr 89-90].

Một số bài viết về ông cũng như các bài phỏng vấn với Chu Lai có khá nhiềutrên các trang mạng như:

Ngày 12/12/2003, trang Vietbao.net có bài: “Nhà văn Chu Lai và những ám

ảnh của nghiệp viết” Nội dung bài báo là cuộc phỏng vấn nhà văn Chu Lai về

những vấn đề như: quan niệm sáng tác, năng khiếu văn chương, đề tài và nhân vậttrong các tiểu thuyết của ông … [28]

Đến ngày 24/5/2004 trên trang giaitri.vnexpress cũng có bài: “Chu Lai: tôi là

anh thợ cày trên cánh đồng chữ” bài này bàn về năng lực sáng tác và công việc

sáng tác tiểu thuyết của các nhà văn Chu Lai.[25]

Ngày 24/4/2007 trên tuoitre.vn cũng có bài phỏng vấn: “Nhà văn Chu Lai

chuyển sang… “Chơi” văn” xoay quanh vấn đề chuyển hướng viết văn của Chu Lai

có đoạn: “Tôi đang chuyển sang một cảm hứng sáng tác khác: “Chơi” văn chứ

không phải là viết văn Hơn 30 năm cầm bút, viết văn quằn quại, đau khổ để khẳng định mình Đến giờ, chưa biết đã khẳng định được gì hay chưa, tôi chuyển sang

“chơi” văn Đó là sự khởi đầu cho giai đoạn ba của cuộc đời: Giai đoạn thư giãn.”[8].

Và ngày 19/5/2007 trên cand.com.vn Bình Nguyên Trang có bài “ Nhà văn

Chu Lai và những “đồng nghiệp” trong gia đình” bài viết nói về nhà viết kịch Học

Phi (bố nhà văn Chu Lai) và Hồng Phi (anh trai) Qua đó cho bạn đọc thấy rằng tốchất văn chương của Chu Lai đã thấm nhuần từ rất sớm Và dòng máu văn chương

đã thấm nhuẫn trong ông [32]

Có rất nhiều bài phỏng vấn về nhà văn Chu Lai những người viết chỉ đưa ranhững bài phỏng vấn ngắn gọn nhằm làm rõ vấn đề về nhà văn Chu Lai với cácphương tiện truyền thông Ngày 23/8/2009 trên hoanghuuquyet.vnweblogs.com có

bài phỏng vấn “Xin tạ lỗi những người đàn bà tôi đã trót làm tổn thương” cuộc trò

chuyện xoay cuộc đời của ông và những người phụ nữ xung quanh ông [20]

Đến ngày 4/5/2011 có bài phỏng vấn: “Nhà văn Chu Lai: Cái gì đã qua thì

cho qua” nhân dịp kỷ niệm 36 năm ngày giải phóng miền Nam thống nhất đất nước

(30-4) Phỏng vấn nhà văn Chu Lai một tác giả có nhiều tác phẩm viết về chiếntranh và người lính trong chiến trận và về vấn đề giải hòa dân tộc.[34]

Là một người đã từng đi qua cuộc chiến tranh ác liệt và cùng trải qua nhữngnăm tháng của xã hội đổi mới nên Chu Lai không những chỉ góp nhặt từ cuộc sốngchất liệu tàn khốc mà ông còn may mắn gom cho mình không khí và tâm thế yênbình của nền kinh tế cơ chế thị trường Đứng trong hàng ngũ tiếp nối của các bậctiền nhân đi trước, ông viết về chiến tranh như những gì nó vốn có và mang tâm thếcủa mình vào để làm tăng thêm sự chân thực của từng tác phẩm Từ đó Chu Lai đãxây dựng cho mình một vị trí nhất định trong lòng người đọc cũng như những nhà

phê bình văn học Việt Nam khi nói về ông Nhắc đến Chu Lai có lẽ không chỉ lànhững trong viết mà chúng ta còn nhận thấy nét tính cách hóm hỉnh, hài hước củaông trong các buổi trò chuyện, phỏng vấn Chúng ta luôn nhìn thấy một Chu Lai dídỏm trong các câu nói đùa nhưng lại sâu sắc vô cùng khi nhắc đến chiến tranh vàcon người Có lẽ vì thế mà những buổi nói chuyện của ông thường diễn ra rất thú vị

và thu hút, đặc biệt là đối với các bạn sinh viên Có thể thấy chủ đề phỏng vấn ôngthường có những tiêu đề Họ yêu mến ông không chỉ là vẻ ngoài lãng tử mà còn cảnét cá tính trong tâm hồn Trong quá trình phản ánh hiện thực chiến tranh và sauchiến tranh Chu Lai đã thể hiện mình xứng đáng là một thế hệ đầy tiềm năng và sứcsáng tạo để đủ sức phát triển nền văn học nước nhà không chỉ riêng về tiểu thuyết

mà còn nhiều những thể loại văn học khác

2.2 Tác phẩm

Tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc là một sáng tác về đề tài sau chiến tranh của

nhà văn Chu Lai Tuy đề tài này không xa lại với văn học những cái độc đáo ở đây

là cách viết, cách xây dựng nhân vật, cách cảm nhận cũng như tâm tư của tác giảkhi viết lên tác phẩm này Đây là một tiểu thuyết không có nhiều những nghiên cứu,phân tích và tìm hiểu, vì vậy người viết đã tập hợp được một số nhận xét và nhậnđịnh của các nhà phê bình văn học về tác phẩm này như sau:

Theo Bùi Việt Thắng thì: “Tiểu thuyết của Chu Lai gợi lên những vấn đề đáng

quan tâm trên đề tài chiến tranh với ý nghĩa như một đề tài lịch sử” và người này

cũng đã nói về tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc của Chu Lai trong bài viết “Một cách

tái hiện chiến tranh” cũng nhận định: “Viết về chiến tranh còn có ý nghĩa là viết về hậu quả của nó, Vòng tròn bội bạc của Chu Lai xoáy vào những vết thương của chiến tranh trong lòng người và cách thức của con người chữa trị những vết thương đó.”[23].

Trong bài viết của Tôn Phương Lan “Về hướng tiếp cận mới đối với hiện thực

trong văn xuôi sau 1975” trong số các tác giả và tác phẩm được khảo sát về về việc

phản ánh hiện thực sau chiến tranh có nhắc đến Chu Lai và tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc: “Nước mắt đỏ, Chim én bay, Vòng tròn bội bạc, Người mẹ tội lỗi, Cỏ

lau,…là những sáng tác có xu hướng khái quát đi từ những số phận, những vấn đề

cụ thể Trường nhìn này tạo nên một thứ ngôn ngữ mới Màu sắc trang viết có thể

ảm đạm hơn, số phận nhân vật có thể long đong, cơ cực hơn song tư tưởng của các tác phẩm này như một thứ nước đã được chưng cất nên thanh sạch và vì thế nhân bản hơn Nhà văn đã không dửng dưng với nỗi đau của con người và nhân vật cũng không dửng dưng trước nỗi đau của đồng loại” Cũng trong bài viết này nhà Tôn

Phương Lan cũng đã nhận định: “Hướng tiếp hiện thực theo hướng sự thật là một

hướng mới và thực tế đã đem lại cho nền văn học giai đoạn vừa qua những khởi sắc Nhiều cây bút, bằng bản lĩnh và tài năng của mình trên hướng đó đã gặt hái những thành quả mới như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Trí Huân, Trần Huy Quang, Chu Lai.”[6, tr 425- 426] Từ điển tác giả tác phẩm văn học Việt Nam dùng cho nhà trường xuất bản năm 2003 Mai

Hương cũng không quên dành những dòng nói về tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc của

Chu Lai: “Từ cuốn tiểu thuyết đầu tay Nắng đồng bằng đến tiểu thuyết Sông xa và

nhiều tập truyện ngắn sau đó, Chu Lai tiếp tục khám phá những bí ẩn chiến tranh

và người lính Tất cả đều được viết với cảm hứng ngợi ca và bút pháp dung dị, chân thật Tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc đánh giấu một giai đoạn mới bút pháp của Chu Lai từ cách tiếp cận, lí giải hiện thực đến nghệ thuật biểu hiện của tiểu thuyết.”[16,

tr 54-55]

Một con người có lối nói trò chuyện dí dỏm và ngoại hình lãng tử như Chu Laihình như thu hút nhiều sự chú ý của báo giới Ông thường có mặt trong các buổi tròchuyện với sinh viên ở các trường Đại học hoặc các bài phỏng vấn trong các tạp chívăn nghệ, các bài viết trên các trang mạng xã hội… Trong buổi trò chuyện với chủ

đề “Nhà văn Chu Lai tâm hồn vẫn là chốn khuất nẻo…” cũng có đề cập đến tiểu

thuyết Vòng tròn bội bạc, xin trích lại một đoạn: “Ngày đầu giải phóng, với vốn

sống ngập tràn, với tuổi trẻ tôi viết nhanh đến chính mình cũng ngạc nhiên, những truyện ngắn đầu tay đều được đăng trên báo “Văn nghệ” như”: Kỷ niệm vùng ven, Anh Hai Đởm, Lửa mắt…Sau này tôi chuyển kỷ niệm vùng ven thành phim Rồi tiếng gọi của Hà Nội mùa đông heo hút, mưa phùn đã kéo tôi về và đi theo con đường văn chương chuyên nghiệp Nắng đồng bằng là tiểu thuyết đầu đời, được tôi viết trong hai tháng ở Đà Lạt trước khi đi học ở Trường viết văn Nguyễn Du Tiếp

đó, loạt truyện ngắn như: Đôi ngã thời gian cũng được tôi viết nhanh Sau đó là

Vòng tròn bội bạc nói về người lính trở về, được chuyển thành phim Thời gian còn lại.” [31].

Vì đây vẫn là một tác phẩm có khá ít những nhận định, nghiên cứu cũng nhưđánh giá nên trong quá trình nghiên cứu người viết đã tìm hiểu không được nhiềutài liệu về tác phẩm này Nhưng dù sau đây vẫn là một tiểu thuyết khá nổi bật củaChu Lai về đề tài người lính sau chiến tranh

3 Mục đích nghiên cứu

Vì những lí do từ lịch sử vấn đề này còn khá mới mẻ nên nghiên cứu và đisâu phân tích vấn đề này người viết muốn:

Thứ nhất, người viết muốn tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời, quan điểm sáng tác

và sự nghiệp sáng tác của nhà văn Chu Lai Bên cạnh đó tìm hiểu khái quát nhữngđặc điểm nổi bật của thể loại tiểu thuyết

Thứ hai, đi sâu phân tích và cảm nhận nội dung, ý nghĩa và đặc điểm nghệ

thuật của tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc và từ đó hiểu được nhiều khía cạnh của xã

hội Việt Nam trong quá trình đổi mới, qua đó cảm nhận sâu sắc về những suy tưtrăn trở và số phận của người lính bước ra từ sau chiến tranh

4 Phạm vi nghiên cứu

Sau hơn ba mươi năm sáng tác, nhà văn Chu Lai đã cho ra đời rất nhiềunhững tác phẩm hay, mang đậm dấu ấn phong cách của mình Mỗi sáng tác ông đềugởi những “giọt cảm xúc” khác nhau, mỗi loại một ít để làm phong phú thêm “cơn

mưa cảm xúc” của chính mình Và Vòng tròn bội bạc cũng là một trong những giọt

nước tinh túy nhất hòa trong cơn mưa đó làm cho nó tươi mát và đầy sức sống hơn

Với đề tài “Đặc điểm tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc của Chu Lai” người viết

sẽ thực hiện việc khảo sát và tìm hiểu về tiểu sử, cuộc đời nhà văn Chu Lai; nhữngđặc điểm chủ yếu của thể loại tiểu thuyết; nhất là tìm hiểu về nội dung và nghệ thuật

của tác phẩm Vòng tròn bội bạc cũng một số tài liệu có liên quan và các thông tin

trên các trang mạng, các bài phê bình, đánh giá của các nhà lí luận văn học về chủ

đề này

5 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài là: “Đặc điểm của tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc của nhà văn Chu Lai” thì đầu tiên người viết sẽ đọc tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc và một số tiểu

thuyết có những vấn đề liên quan cũng như những tài liệu liên quan đến vấn đề nàysau đó sé sử dụng một số phương pháp để làm sáng tỏ đề tài:

Phương pháp tiểu sử: người viết sử dụng phương pháp này để tìm hiểu về cuộcđời và sự nghiệp sáng tác của tác giả cũng như những vấn đề của tác phẩm

Phương pháp lịch sử: bởi vì khi nghiên cứu về thể loại tiểu thuyết, vì rằng sựđổi mới luôn diễn ra những cách tân thường dựa trên cơ sở kế thừa những cái đã cósẵn, người viết cần nhìn nhận vấn đề từ lịch sử hình hình thành và phát triển từnhững đặc điểm, quan niệm về tiểu thuyết các nhà lí luận đi trước

Phương pháp phân tích: sử dụng phương pháp này người viết từ những tài liệu

đã tìm được sẽ tiến hành phân tích các các tư liệu đó, nhằm tạo cho quá trình tổnghợp một cách dễ dàng

Phương pháp tổng hợp: Dựa vào những tài liệu, những bài nghiên cứu đã tậphợp được và kiến thức của bản thân người viết vận dụng và chọn lọc để tổng hợp rút

ra những kết luận khái quát về vấn đề

Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu người viết sẽ có thể vận dụng thêm một

số phương pháp như giải thích và so sánh để làm rõ vấn đề bàn luận

B PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG

1.1 Vài nét về thể loại tiểu thuyết

1.1.1 Khái niệm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại văn học mà chất liệu chủ yếu là tự gom nhặt từ cuộcsống những nguồn nguyên liệu dồi dào nhất để làm nên nét riêng của mình Nó đãkhông ngần ngại để khả năng của mình để bao trùm lên hiện thực cuộc sống, phảnánh cuộc sống xã hội, chính trị, con người, lịch sử…nó cũng góp phần xây lênnhững cung điện uy nga trong tâm hồn của mỗi con người khi đọc và cảm nhậnđược nó

Nói về sự thành của tiểu thuyết thì đó là một vấn đề rộng lớn vì tiểu thuyết làmột thể loại phát triển rất rộng rãi từ Đông sang Tây Có rất nhiều những bài nghiêncứu về vấn đề này vì tiểu thuyết có thể nhận thấy là một thể loại khá thu hút và hấp

dẫn đối với các nhà nghiên cứu “Tiểu thuyết và lối tiểu thuyết là hợp với tính tình tư

tưởng của phần nhiều người ta.”[30, tr 30].

Theo giáo trình Lí luận văn học do Phương Lựu là chủ biên cũng có nói rấtnhiều về sự hình thành của thể loại tiểu thuyết Ở châu Âu, tiểu thuyết xuất hiện vàothời kì xã hội cổ đại tan rã và văn học cổ đại suy tàn Con người bây giờ đã biết đặtnhững nhu cầu cá nhân lên trên nhưng họ vẫn phát triển trong một cộng đồng, tiểuthuyết của châu Âu thời kì này bắt nguồn từ những sử thi cổ đại, thần thoại như

Iliade và Odyssee, bài ca Rolland, Beswulf…vì lẽ đó mà các sách lịch sử văn học

châu Âu đều nói rằng “thế kỷ thứ XIX là thế - kỷ tiểu - thuyết” và với những sử thi

này chủ yếu con người muốn kể lại những câu chuyện hào hùng của những ngườianh hùng dám phiêu lưu mạo hiểm, tuy chỉ có khuôn mẫu là những con người mạnh

mẽ thích phiêu lưu mạo hiểm nhưng đã phần nào nói lên mong muốn của con người

là tin tưởng vào những người anh hùng mạnh mẽ và dám chấp nhận nguy hiểm khókhăn Họ đặt một niềm tin tuyệt đối vào sức mạnh của thần linh và những con ngườimạnh mẽ này Thuật ngữ tiểu thuyết cũng có sự khác nhau trong cách gọi tên của

các quốc gia và vùng lãnh thổ Ví dụ, ở Châu Âu người ta gọi tiểu thuyết là “novel”,

trong khi người Pháp gọi là “roman” còn người Mỹ là “fiction” Và giai đoạn phát

triển mới của tiểu thuyết châu Âu lại bắt đầu từ thời kỳ Phục hưng (thế kỷ XIV

-XVI) và đến thế kỷ XIX đã xuất hiện những bậc thầy như: Xtăng-đan, Ban-dắc,

Gô-gôn, L.Tôn-xtôi, Đốt-xtôi-ép-xki… thì thể loại này đã đặt tới đỉnh cao trọn vẹn.

Cũng theo giáo trình này thì ở Trung Quốc tên gọi “tiểu thuyết” đã xuất hiện

từ rất sớm trong các thư tịch “Trong thiên Ngoại vật ở sách Trang sử đã nói đến

tiểu thuyết như là những đạo lí vụn vặt trong sinh hoạt Còn trong thiên Nghệ văn chí của Ban Cố thời Đông Hán (đầu thế kỉ I) thì xem tiểu thuyết là những chuyện đơm đặt của hạng quan bé, những chuyện nghe được từ đầu đường xó chợ.” Có lẽ

quan niệm này có một phần đúng những đánh giá thì có phần chưa xác đáng, nhưng

dù sao hạt nhân ở đây vẫn là nói về nguồn gốc của tiểu thuyết bắt nguồn từ những

sự việc trong sinh hoạt hàng ngày, đời thường những nó vẫn mang một chút gì đó

cao hơn những câu chuyện đầu đường xó chợ Nói tiểu thuyết là chuyện “nghe được

ở đầu đường xó chợ”, tất nhiên là không đáng tin cậy, nhưng dù sao cũng là chuyện

nghe được, không phải bịa đặt ra Nó vẫn mang cho con người ta sự suy ngẫm sâu

sắc và sự thu hút nhất định “Tiểu thuyết là một truyện viết bằng văn xuôi đặt ra để

tả tình - tự người ta, phong - tục xã - hội, hay là những sự lạ tích kỳ, đủ làm cho người đọc có hứng - thú.”[30, tr 31] Tiểu thuyết ở Trung Quốc cũng là một thể

lọai xuất hiện khá sớm từ thời cổ đại và trung đại, xuất hiện như các truyện ngắn

truyền kỳ hấp dẫn như: Truyện Thủy hử, Tây du ký, Hồng lâu mộng… nhưng do

chưa có được vai trò chủ đạo nên nó vẫn chưa được công nhận nên tiểu thuyết chưa

có vị trí trong hệ thống văn học Trung Quốc thời bấy giờ Nói như vậy để chúng ta

có thể thấy được tiểu thuyết là một thể loại văn học có nguồn gốc xuất hiện khá lâuđời Nó dung dị và chân thực, không màu mè hay thi vị quá hiện thực cuộc sống.Phán ánh những gì đúng và khái quát nhất từ xã hội loài người

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của nền văn học các nước châu Âu và TrungQuốc thì thể loại tiểu thuyết cũng không quên mang theo những màu sắc rực rỡ củamình góp vào vườn hoa của nền văn học Việt Nam, để đến ngày nay có thể thấyđược nền văn học Việt Nam đã rất ưu ái cho thể loại này và chăm bón cho nó ngàycàng phát triển mạnh mẽ hơn nữa từ những mầm xanh Tuy rằng thuật ngữ này chỉxuất hiện ở văn học Việt Nam vào đầu thế kỷ XX nhưng điều đó không có nghĩa là

tiểu thuyết Việt Nam phát triển chậm hơn, ngược lại tiểu thuyết Việt Nam phát triểnkhá mạnh mẽ đặc biệt là tiểu thuyết hiện đại Hiên tại, từ địa vị là một thể loại nằmngoài hệ thống, tiểu thuyết không những trở thành một thể loại đóng vai trò kháquan trọng trong nền văn học Việt Nam mà còn là một thể loại chủ đạo của nền vănhọc hiện đại thế giới Và vì nó lấy kinh nghiệm cá nhân và ý thức đa chân lí làm nềntảng Tiểu thuyết Việt Nam những mầm móng đầu tiên đã được gieo vào thế kỷ

XIV - XVI nhưng đó chỉ là những hạt giống còn non như: Lĩnh nam chích quái,

Thánh Tông di cảo, Tuyền kỳ mạn lục… Và mãi đến thế kỷ XVIII, với sự xuất hiện của Nam triều công nghiệp diễn chí, của Hoàng Lê nhất thống chí, nước ta mới có tác phẩm có quy mô tiểu thuyết (nhiều hồi, hàng trăm nhân vật, bao quát một khoảng thời gian dài hàng trăm năm) Tuy nhiên xét về nhiều mặt, Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng Lê nhất thống chí vẫn thuộc phạm trù tiểu thuyết cổ điển phương Đông Phải sang đầu thế kỷ XX, nhất là với dòng văn học lãng mạn và hiện thực phê phán, ở Việt Nam mới có tiểu thuyết hiện đại.”[7, tr 329].

Từ lịch sử hình thành kéo dài qua nhiều thế kỷ và cũng có những cuộc phiêulưu, trải nghiệm qua nhiều nền văn học để khẳng định được chỗ đứng và nhữngthành tựu của mình thì tiểu thuyết đã đạt được những chặng đường mong muốn Từcái nhìn lịch sử chúng ta có cái nhìn tổng thể hơn về khái niệm của thể loại này.Đây là một vấn đề có khá nhiều luồn ý kiến quan tâm và đưa ra kết luận Nhưngnhìn chung thì những nhận định đó đều có những điểm chung nhằm góp phần xâydựng lên khái niệm tiểu thuyết một cách hoàn chỉnh về mặt thể loại của mình

Trong Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi cũng đã đưa ra khái niệm về tiểu thuyết như sau: “Tiểu thuyết (tiếng Pháp:

roman, tiếng Anh: novel, fiction) Tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh

số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [7, tr 328].

Người phương Tây thì định nghĩa tiểu thuyết là một truyện tưởng tượng hưcấu M Bakhtin nói tiểu thuyết là thể loại chủ đạo của văn học hiện đại Còn Jan

Wat trong sách Sự trỗi dậy của tiểu thuyết (1957) đã viết: “Tiểu thuyết (novel) trỗi

dậy từ thời hiện đại, mà do phương hướng lí tính tổng thể của thời hiện đại là

chống lại các khái niệm chung, hoặc ít nhất là chống lại việc thực hiện ý đồ giáo huấn và lấy đó làm tiêu chí phân biệt với các truyền thống cổ điển và trung đại”.[8,

tr 4,7].Trong Lí luận văn học - Hà Minh Đức (chủ biên) thì có nhận định về tiểu thuyết như sau: “ Tiểu thuyết là một thể loại tự sự cỡ lớn, tiểu thuyết có khả năng

riêng trong việc tái hiện với một quy mô lớn những bức tranh hiện thực đời sống, trong đó chứa đựng nhiều vấn đề sâu sắc của đời sống xã hội, của số phận con người, của lịch sử, của đạo đức, của phong tục…”[4, tr 48] Hay trong cuốn sách

150 Thuật ngữ văn học của Lại Nguyên Ân ông cũng đua ra khái niệm tiểu thuyết

như sau: “Tác phẩm tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận một cá

nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó; sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt “cơ cấu” của nhân cách” Belinski gọi tiểu thuyết là “sử thi của đời tư”, do chỗ nó “miêu tả những tình cảm, dục vọng và những biến cố thuộc đời sống riêng tư và đời sống nội tâm của con người”.”[1, tr 313] Trong Lí luận văn học do Phương Lựu chủ biên

ông cũng đã đưa ra ý kiến riêng của mình về thể loại này: “Tiểu thuyết là hình thức

tự sự cỡ lớn đặc biệt phổ biến trong thời kỳ cận và hiện đại Với những giới hạn rộng rãi trong hình thức trần thuật, tiểu thuyết có thể chứa đựng lịch sử của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo đức, xã hội, miêu tả cụ thể các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng.”[15, tr 387] Những ý kiến

đều xoay quanh nói đến chức năng cũng như tính ưu việt của tiểu thuyết PhạmQuỳnh cũng có một cách lí giải khái niệm tiểu thuyết của riêng mình, có thể tómgọn lại theo ông tiểu thuyết là một truyện viết bằng văn xuôi đặt ra để tả tình tựngười ta, phong tục xã hội, hay là những sự lạ tích kỳ, đủ làm cho người đọc cóhứng thú Và tóm lại tiểu thuyết là một chuyện bịa đặt mà có thú vị và thu hút ngườinghe Tuy nhiên ý kiến này có phần chưa bao quát hết vì tiểu thuyết phản ánh hiệnthực một cách khách quan hơn, chứ không chỉ là những lời bịa đặt

Nói tóm lại, khái niệm tiểu thuyết là một vấn đề khiến nhiều người quan tâm

và có nhiều luồn ý kiến, nhận định riêng Tuy nhiên, chủ yếu vẫn mang những nétchung về tiểu thuyết Nó là một thể loại tự sự cỡ lớn và nó có khả năng tái hiện bứctranh hiện thực cuộc sống một cách toàn diện về con người, về cuộc sống xã hội,

chính trị đạo đức…và nó làm cho con người hứng thú khi tiếp cận với nó Đồngthời nó góp vào cho nền văn học những thành tựu và những bước tiến mới nổi bật.

1.1.2 Đặc điểm của tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại có dung lượng lớn - và có khả năng phản ánh hiện thựcrộng lớn Với đặc trưng quan trọng này tiểu thuyết phần nào cho thấy được vị trí vaitrò của nó trong nền văn học hiện đại Xét về mặt khái niệm đây là đặc trưng có thểnói là rõ nhất, vì tiểu tuyết là thể loại tự sự cỡ lớn và nó có khả năng tái hiện hiệnthực cuộc sống một cách khái quát sâu rộng về xã hội, con người, đạo đức, phongtục,…và cùng với nhiều thứ khác nữa Tiểu thuyết thường là nhiều hồi, nhiềuchương với những nội dung liên tiếp không thể tách rời chúng ta phải theo dõixuyên suốt từ đầu đến cuối thì mới có thể nắm hết được nội dung dang diễn ra Khiphản ánh hiện thực với chiều sâu và rộng thì sẽ giúp cho người viết thể hiện đượckhả năng viết của mình, đồng thời cũng giúp cho người viết đi sâu vào khám phánhững hiện thực cuộc sống bộn bề và thể hiện rõ được ý đồ nghệ thuật của mìnhcho người đọc có thể hiểu được và cũng giúp cho người đọc phần nào hình dung rađược những gì mà tác giả muốn hướng đến, đồng thời sẽ hình dung được bối cảnh

xã hội và con người thông qua những trang tiểu thuyết Với đặc trưng này có thể

nhận thấy tiểu thuyết giống như một quyển “từ điển” hay đúng hơn là một quyển

“bách khoa toàn thư” về cuộc sống tóm tắt cuộc sống xã hội hiện thực, con người

chỉ bằng những ngôn từ thi vị Qua các bộ tiểu thuyết lớn và nổi tiếng như: Tấn trò

đời của Ban-dắc, Chiến tranh và hòa bình của L Tôn-xtôi, Tội ác và hình phạt của

Đốt-xtôi-ép-xki….những quyển tiểu thuyết kinh điển này đã phần nào cho thấy rõđặc trưng phản ánh hiện thực rộng lớn và chiều sâu cuộc sống của thể loại tiểuthuyết

Đặc điểm thứ hai làm cho tiểu thuyết khác với truyện thơ, trường thơ, thơtrường thiên anh hùng ca và cũng có thể dễ dàng nhận thấy ở tiểu thuyết đó là chấtvăn xuôi của tiểu thuyết Đặc trưng này tức là một sự tái hiện cuộc sống với nhữngchi tiết giống như thật, không thi vị hóa, lí tưởng hóa, lãng mạn hóa, mà nó hiệnthực hóa Những khía cạnh đời sống xã hội từ sự vật, con người, thiên nhiên đượchiện thực như những gì nó vốn, muôn hình muôn vẻ, muôn màu sắc không thi vị

hóa lên Như đã nói tiểu thuyết khác với các anh hùng ca ở chỗ nó không mangnhững cái cao cả phi thường vượt ngoài tầm với của con người vào bản thân mình,

nó không lãng mạn, không lí tưởng cuộc sống như thơ ca trữ tình mà nó hiện hữutrong bản thân của nó là những hiện thực nhiều màu sắc, nhiều cung bậc phong phú,hiện thực hiện lên với sự đa sắc thái và phức tạp, đa dạng như những gì vốn có Nóchọn cho mình một lựa chọn riêng không thiêng về chất thơ cũng không thi vị hóa

mà nó góp nhặt cho bản thân những cái bi, cái hài, cái tầm thường và cao cả, cái lớncái nhỏ, nó mở ra cả một bầu trời hiện thực cho nhà văn thỏa sức sáng tạo không

giới hạn về nội dung phản ánh trong tác phẩm của mình Trong tiểu thuyết Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng, ông đã vạch trần bộ mặt lố lăng, đồi bại của xã hội “thượng

lưu” thành thị trước cách mạng tháng Tám Đó là xã hội của những con người theo

lối tân thời mà quên đi bản chất của mình, một tấn bi kịch và trò cười cho xã hội

Nhất là đoạn trích Hạnh phúc một tang gia, “Hạnh phúc” là một cảm xúc vui tươi

của con người những đó lại xảy trong một đám tang Bộ mặt xã hội và con ngườiđược phô bày ra với những gì vốn có và đó cũng là ý đồ châm biếm của nhà văn.Các tác phẩm muốn đi vào lòng người thì buộc nhà văn phải nhìn nhân vật củamình một cách sâu sắc, thấu hiểu và quan tâm đên đời sống của nhân vât của mình

Nét đặc điểm thứ ba mà người viết muốn nói đến đó là Tiểu thuyết nhìn con người

từ góc độ đời tư Đời tư của nhân vật có ảnh hưởng khá sâu sắc đối với tác phẩm,

tác giả phải hiểu và quan tâm sâu sắc về cuộc đời, về xã hội và những tác động đếnnhân vật của mình thì tác phẩm mới thành công Mỗi người sẽ có những môi trường

xã hội khác nhau, những cảm xúc, những bi kịch khác nhau, tính cách và số phậncũng khác nhau Tác giả cần quan sát và thấu hiểu thì mới có thể gởi gấm nhữngtâm tư, tình cảm của mình vào với nhân vật, có khi chính nhân vật cũng là hiện thâncủa tác giả thể hiện chính con người tác giả Và như thế thì người đọc sẽ dễ dàngcảm nhận sâu sắc hơn những gì mà nhà văn muốn nói Chính vì nhìn từ góc đời tưcủa con người mà các tác giả sẽ có đủ cơ sở để khai thác những khía cạnh khác củađời sống xã hội Đời tư là những gì nằm trong con người nhân vật và cả trongnhững cái được phô diễn ra bên ngoài Nhờ vậy mà nhà văn dễ dàng nắm bắt vàphản ánh đời sống hiện thực một cách toàn vẹn và khách quan nhất Con người sẽtác động vào xã hội và họ cũng chính là nạn cho những gì mà xã hội phủ xuống

Trong tiểu thuyết Đất nước đứng lên của nhà văn Nguyên Ngọc là câu chuyện kể về

cuộc đấu tranh hào hùng giữ đất giữ làng của của dân làng Kông Hoa, một dân làngngười Ba Na ở Tây Nguyên trong cuộc kháng chiến chống Pháp Nhân vật chính làanh hùng Núp với những câu chuyện có thật của mình Và những con người TâyNguyên này đã viết nên lịch sử những trang chói lọi của mình trong cuộc khángchiến bảo vệ Tổ quốc Việt Nam trong kháng chiến chống thực dân Pháp

Nhân vật trong tiểu thuyết là những con người nếm trải Nhân vật trong tiểu

thuyết là một nhân tố không thể thiếu trong tác phẩm văn học và tiểu thuyết cũngkhông nằm ngoài điều đó Nhưng khác ở đây là nhân vật trong tiểu thuyết thường lànhững nhân vật có những trải nghiệm sâu sắc trong cuộc sống để mang lại nhữngbài học đáng suy ngẫm của chính bản thân mình Nói khác hơn chính từ những điềuhọc được từ những trải nghiệm trong cuộc sống đã tạo ra cho nhân vật những suynghĩ tích cực hơn Họ sẽ tự lớn lên trong những sự trải nghiệm sâu sắc đó Các tácgiả thường đem họ đến với những trái ngang, nghịch cảnh, những trò đời lố lăng…

để rồi chính từ nơi đó họ sẽ tự đứng lên, tự nhận thức rằng mình phải làm những gì?,

họ sẽ có thể thay đổi từ tâm tư, tình cảm và biết cách thay đổi cuộc sống của chínhmình theo hướng tích cực hơn Chính cuộc sống đã nuôi dưỡng và chính nó cũng đãdạy họ lớn khôn hơn qua từng ngày Nhân vật Thúy Kiều của Nguyễn Du cũng làmột nhân vật nếm trải, Kiều đã phải trải qua biết bao nhiêu là sóng gió của cuộc đời

Cô đã gặp biết bao nhiêu kẻ sở khanh những con người gian ác, bội bạc và cô cũng

đã từng nhận được tình yêu từ những người quân tử và để rồi cô nhận ra hạnh phúcvẫn ở bên cô khi cô trở về sau bao nhiêu năm trời lưu lạc Cô đã nếm trải tất cảnhững vị ngọt, đắng, chua cay của cuộc đời để giữ lại cho mình những sự trong sạch

trong tâm hồn người con gái “hồng nhan bạc mệnh” Nguyễn Du đã ném nhân vật

của mình vào những trò đời dơ bẩn nhưng ông không bỏ rơi nhân vật của mình màluôn dõi theo và xót thương qua từng trang viết và cũng chính ông đã mang cô trở

về với hạnh phúc của chính mình, cái hạnh phúc dù muộn màng những đáng có

Điểm khá đặc biệt của tiểu thuyết so với truyện ngắn, truyện vừa…là tiểu

thuyết có chứa những yếu tố “thừa”, những yếu tố nằm ngoài cốt truyện Khi chúng

ta theo dõi các thể loại như truyện ngắn, truyện vừa thì hầu như một điều dể nhậnthấy là mọi yếu tố của tác phẩm đều được tổ chức rất chặt chẽ với sự vận động của

cốt truyện và tính cách, hầu như không có gì “thừa”, tất cả nằm trọn trong các quan

hệ nhân quả Còn tiểu thuyết thì khác trong bản thân nó còn chứa đựng những yếu

tố ngoài cốt truyện, ngoài những logic thường thấy của một câu chuyện bình thường,

“thừa” nhưng nó lại góp phần làm cho tiểu thuyết nổi bật và khác lạ với mọi thể

loại văn học, tạo nên một nét riêng không thể pha trộn “Nó chứa bao nhiêu là cái

“thừa” so với truyện vừa và truyện ngắn trung đại, mà nó là cái chính yếu của nhân vật về thế giới, về đời người, sự phân tích cặn kẽ các diễn biến tình cảm, sự trình bày tường tận các tiểu sử của nhân vật, mọi chi tiết về quan hệ giữa người và người, về đồ vật và môi trường, và nói chung về toàn bộ tồn tại của con người…”

[15, tr 392] Yếu tố thừa thường xoay quanh những gì liên quan đến cuộc sốngxung quanh nhân vật, những suy tư trăn trở về con người, nghề nghiệp, những biếnđộng tâm lí của nhân vật, những suy tư bên lề cuộc sống trong diễn biến tâm lí nhân

vật,… Tuy nói là yếu tố “thừa” nhưng nó lại cho người đọc thêm những hiểu biết

về nhân vật một cái khái quát và trọn vẹn hơn Một trong những tác phẩm mang

những yếu tố “thừa” đó có thể nhắc đến đó là nhân vật Thứ một trí thức nghèo trong Đời thừa, anh là một người có học thức có chí hướng nhưng lại sinh bất

phùng thời nên trở nên bất mãn chán nản cuộc sống, những suy tư của anh thường

là về: nghề nghiệp, đồng nghiệp, về ước mơ, về cái đói, về bản thân, về cái yếu đuối

của con người,…tác phẩm hầu như không có cốt truyện nhưng những yếu tố “thừa”

đó lại làm nên một Thứ rất chân thật và khái quát lên nỗi đau xót của tác giả đối với

những con người có chí hướng nhưng phải chôn chân ở một nơi không thể pháttriển và mỏi mòn với bi kịch của chính mình

Tiểu thuyết xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật.

Bởi vì nó miêu tả lại hiện thực một cách khách quan như những gì đang diễn ra, ởhiện tại đương thời của người trần thuật Cũng dựa vào đặc điểm này mà tiểu thuyếtcho phép người trần thuật dễ dàng tiếp xúc với nhân vật của mình hơn, gần gũi hơn

và xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật Và chính điều

đó là cho tiểu thuyết là một thể loại dân chủ, nó cho phép người trần thuật có thái độgần gũi với nhân vật của mình, và có thể dùng kinh nghiệm của bản thân phủ vào

nhân vật “Ngôn ngữ trong tiểu thuyết là một hiện tượng đa ngữ” [2, tr 82] Người

viết có thể hấp thu mọi lời nói khác nhau của đời sống, san bằng những lời nói trong

và ngoài văn học, tạo nên sự hòa hợp giữa các giọng điệu, nhìn sự vật với hiện thực

đa chiều “Thậm chí người ta cho rằng: về nguyên tắc, tiểu thuyết không có một

hình thức thể loại hoàn kết, bởi vì nó là “sử thi của thời đại chúng ta”, tức là sử thi của cái hiện tại, bởi vì điều quan trọng đối với nó là sự xúc tiếp tối đa với cái thực tại dang dở “chưa xong xuôi”, cái thực tại đang thành, cái thực tại luôn luôn bị đánh giá lại, tư duy lại.”[29, tr 51] Sự thật cuộc sống trong tiểu thuyết là một cái

gì chưa xong xuôi và ngay lời trần thuật cùng lời nhân vật cũng là những cái gì đóchưa xong xuôi Không giống như truyện ngắn tác giả chỉ nhìn nhận và quan sát và

kể lại bằng ngòi bút của mình, tiểu thuyết hòa mình vào nhân vật và thậm chí còn cóthể suồng sã với chính nhân vật của mình, làm như thế càng chứng tỏ cho người tiếpnhận thấy nhân vật này có thật hơn và đời thường hơn như những gì vốn có Tác giả

và nhân vật hầu như không còn khoảng cách xa lại giữa người kể lại câu chuyện củanhân vật mà chúng ta cảm nhận được đó là chính cuộc đời tác giả, chính đó lànhững gì tác giả đã trải qua và bằng kinh nghiệm của chính mình để đưa vào nhânvật, đem nhân vật của mình để mọi người có thể dễ dàng đánh giá và nhận xét Vìvậy mà tiểu thuyết hiện đại thường có những kết thúc bỏ ngõ Để nhân vật của mình

tự do lựa chọn con đường của chính họ Và cũng để cho người đọc có điều kiệnchiêm nghiệm với chính mình

Đặc điểm nổi bật cuối cùng của thể loại này mà người viết đề cập đó là “Tiểu

thuyết là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năng nghệ thuật của các thể loại văn học khác” Tiểu thuyết cũng giống như những thể loại văn học

khác luôn vận động và phát triển mạnh mẽ theo những bước tiến của thời đại Nóluôn chứng tỏ mình và không ngừng thay đổi để phù hợp với thời đại mới Và bảnthân nó cũng tự chuyển động mạnh mẽ khi có khả năng tổng hợp này Về mặt nào

đó, các thể loại khác trong thời hiện đại cũng đang hình thành vận động những ởtiểu thuyết các khả năng tổng hợp và vận động lại mạnh mẽ hơn Theo M.Bakhtin

nhà nghiên cứu Xô viết thì tiểu thuyết là “thể loại duy nhất đang hình thành và

chưa xong xuôi”[7, tr 331] Tiểu thuyết có dung lượng lớn nên nó sẽ có khả năng

chứa những nghệ thuật của văn học, đọc những trang tiểu thuyết ta cảm nhận đượccái nhìn tinh tế và sâu lắng của tác giả qua từng lời văn như chúng ta đang lạc vàovườn thơ mượt mà trữ tình sâu lắng như những tiểu thuyết diễm tình của Khái Hưng,

hay cái làm nên những sự thu hút với người đọc ở những nút thắt mà tác giả tạo nên

từ những xung đột trong cốt truyện của tiểu thuyết như những xung đột kịch, nhữngmảng hiện thực đời sống nóng hổi của kí cũng được tiểu thuyết mang theo và biến

nó thành những mảng hiện thực chân thật nhất mang đến cho người đọc tiểu thuyết,không những thế những công trình nghệ thuật hội họa, âm nhạc, điêu khắc….cũng

được tiểu thuyết pha vào làm cho nó trở thành một “nhà kho” chứa tất cả những

“món hàng” nghệ thuật đó Chính vì những điều đó mà đã làm cho tiểu thuyết trở

thành thể loại có khả năng tổng hợp Có thể nhắc đến những tên tuổi đã khẳng định

được bản chất này của tiểu thuyết như: L.Tôn-xtôi (Chiến tranh và hòa bình), tiểu thuyết thế sự - trữ tình của Go-rơ-ki (Thời thơ ấu), tiểu thuyết sử thi của Sô-lô-khốp

(Sông đông êm đềm),…ngoài ra còn có tiểu thuyết tư liệu, tiểu thuyết chính luận.

Từ những vấn đề trên cho thấy những đặc điểm nổi bật đó đã làm cho tiểuthuyết xứng đáng có một vị trí quan trọng trong nền văn học hiện đại Và từ nhữngbước tiến của thời đại thì tiểu thuyết phải luôn vận động và cách tân để giữ vữngđược vị trí đứng của mình

1.2 Vài nét về Chu Lai và tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc

1.2.1 Vài nét về tác giả

1.2.1.1 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác

Chu Lai tên khai sinh là Chu Văn Lai, sinh ngày 5 tháng 2 năm 1946, tại xãHưng Đạo, huyện Phù Tiên, tỉnh Hưng Yên Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.Hội viên Hội nhà văn Việt Nam (1980)

Là con trai của nhà viết kịch Học Phi, vì vậy Chu Lai được sự ưu ái là thừahưởng dòng máu văn học thấm nhuần từ thời thơ ấu từ cha và những người bạn củacha mình, học hết phổ thông ông vào trường đại học Hết năm thứ nhất, đất nướcbước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cũng như những người thanh niênyêu nước khác ông đã xếp bút nghiên xin nhập ngũ và được điều về đoàn kịch nóiTổng cục chính trị Cuộc sống chiến đấu luôn sôi sục trong con người ông khôngthỏa chí làm một diễn viên của mình ông xin trực tiếp cầm súng chiến đấu Và mộtChu Lai với vốn liếng là một anh sinh viên năm nhất đã trở thành một chiến sĩ đặccông hoạt động ở vùng sâu Sài Gòn trong hoàn cảnh gian nan, ác liệt với kẻ thù

Với ý chí và lòng quyết tâm của mình, từ chiến sĩ rồi lên đại đội trưởng ông khôngngừng hoạt động và chiến đấu cho đến ngày đất nước thống nhất.

Sau 1975, ông về làm trợ lý tuyên huấn Quân khu 7 Cuối 1976 ông về trạisáng tác văn học Tổng cục Chính trị và sau đó học Trường viết văn Nguyễn Dukhóa 1 Tốt nghiệp, ông về Tạp chí Văn nghệ Quân đội làm biên tập và sáng tác.Ngoài viết văn xuôi ông còn thử nghiêm ngòi bút của mình bằng nhiều thể loại nhưviết kịch bản sân khấu, kịch bản phim và tham gia đóng phim

Ông là một cây bút bước ra từ chiến trường, một nhà văn cầm súng trước khicầm bút nên những tác phẩm của ông thấm nhuần suy tư về chiến tranh và nhữngngười lính trước và sau thời bình Và ông cũng là một tác giả đã thử ngòi bút của

mình ở khá nhiều thể loại Những tác phẩm tiêu biểu của ông như: Nắng đồng bằng (tiểu thuyết 1977), Người im lặng (truyện ngắn,1976), Đôi ngã thời gian (truyện ngắn, 1979), Sông xa (tiểu thuyết, 1982), Gió không thổi từ biển (tiểu thuyết, 1985),

Vòng tròn bội bạc (tiểu thuyết, 1990), Ăn mày dĩ vãng (tiểu thuyết, 1992), Phố (tiểu

thuyết, 1993), Bãi bờ hoang lạnh (tiểu thuyết, 1990), Ba lần và một lần (tiểu thuyết, 1999), Cuộc đời dài lắm (tiểu thuyết, 2001), Phố nhà binh (truyện ngắn, 1992),

Nhà lao cây dừa (ký sự, 1992), Vùng đất xa xăm (truyện, 1981), Út teng (truyện

thiếu nhi, 1983)

Ngoài ra ông còn các kịch bản sân khấu kịch bản phim: Hà Nội đêm trở gió,

Người Hà Nội, Người mẹ tự cháy, Ăn mày dĩ vãng.

Nhìn chung, về tiểu sử của Chu Lai chúng ta phần nào hiểu được lí do mà ChuLai lại có những trang viết hay về đề tài chiến tranh vấu chiến tranh Một cậu béđược tiếp xúc với văn chương từ thuở nhỏ qua những người cha chú đi trước, ông

có phần được ưu ái trong tâm hồn văn chương hơn Là một cậu sinh viên đầy nhiệthuyết không chịu đi theo con đường học tập nhàn hạ mà ông muốn góp công sứccủa mình vào cuộc chiến đấu giành độc lập cho dân tộc, một anh sinh viên thư sinhlại muốn trở thành một người lính đặc công trực tiếp giáp mặt quân thù Điều đóchứng tỏ rằng ông không chỉ có vốn học hỏi từ các bậc cha chú mà ông viết bằngtâm hồn trải nghiệm cuộc sống của bản thân Và không muốn hạn chế khả năngsáng tạo của mình ông còn thử sức qua nhiều thể loại sáng tác làm phong phú thêmtâm hồn mình

Những cống hiến hết mình của ông cho nghệ thuật đã được công nhận xứngđáng Ông đã được nhận Giải thưởng Hội đồng Văn học chiến tranh Cách mạng và

lực lượng vũ trang (Hội nhà văn) với tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng (1993), Giải

thưởng Văn học Bộ quốc phòng 1994, Giải thưởng tiểu thuyết NXB Hà Nội với tiểu

thuyết Phố 1993, Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật 2006.

1.2.1.2 Quan niệm sáng tác

Với Chu Lai, văn chương là duyên nợ, là cuộc sống, là tình yêu “Tôi có mười

năm cầm súng, kiệt sức và mệt mỏi tưởng đã là tột cùng đau khổ Nhưng hòa bình còn sống, bắt tay vào viết mới thấy cái lao động cầm bút cũng gian nan, vật vã chẳng kém gì nếu như không nói có lúc ngàn lần mệt mỏi hơn…Tôi từng nghĩ, viết

về chiến tranh có thể đẩy ngòi bút đến tận cùng bi thảm nhưng không thể bỏ quên đằng sau là cái nền bi tráng; cũng vậy, viết về đời thường, đừng ngại, hãy đẩy số phận con người đến tận cùng ngang trái, thậm chí bất công, nhưng nên nhớ phía sau còn có cái nền dịu ngọt của cõi sống, của con người…”[17, tr 360], ông đã viết

về mình như thế đủ thấy văn chương có tầm ảnh hưởng sâu sắc đến con người nàynhư thế nào Đến với văn chương là cái duyên, phải là con người có cảm nhận tinh

tế về nghệ thuật thì văn chương của họ mới có thể đi vào lòng người mà không cầnquá trau chuốt, nhẹ nhàng nhưng sâu lắng Văn chương là cuộc sống trong ông bởi

vì văn chương giúp ông tái hiện lại cuộc sống mà mình đã đi qua, những chặngđường dài đau thương của lịch sử

Nợ đối với ông có lẽ là ông nợ những đồng đội của mình và nợ đối với vănchương, ông đã sinh ra trong giai đoạn bất thường của lịch sử và mang trong mìnhdòng máu nghệ thuật nên ông phải cống hiến cho nghệ thuật Có thể những điều đóông không thể kể ra hết những nó sẽ được những con chữ đáng yêu kia mang đếncho mọi người qua những tác phẩm của ông Nhưng viết về chiến tranh với ông nókhông chỉ dữ dội và khốc liệt mà còn ẩn đằng sau đó là những cung bậc lãng mạn

của tình yêu: “Mai mà chiến tranh không chỉ có hoảng loạn, đau đớn khổ ải Nó

bao giờ cũng có hai gam: dữ dội đến tận cùng nhưng cũng lãng mạn đến tận cùng Tất cả những cuốn sách của tôi đều chứa đựng cả hai gam này và tất cả dựa trên nền tảng tình yêu Nói thật, nếu viết về chiến tranh mà chỉ là những trận đánh kinh

hoàng và chết chóc thì sẽ không ai đọc cả Vì vậy, phải có nguyên lý sáng tạo như sau: Viết về tài nào cũng được những nếu không có một nền tình yêu chắc chắn thì cuốn sách ấy đổ Dĩ nhiên tình yêu trong chiến tranh có đặc thù riêng Trong chiến tranh tình yêu mạnh hơn bình thường gấp nghìn lần, bởi đó là tình yêu một lần cho mãi mãi, yêu để chết, thậm chí chưa yêu đã chết.”[26].

Với Chu Lai thì văn chương đã thấm nhuần trong ông từ thuở chín mười nêndòng máu chảy trong ông có chất nghệ thuật và ông luôn tâm niệm nhà văn phảitâm huyết phải có tâm hồn sáng tạo nghệ thuật, đặc biệt phải có trách nhiệm với

ngòi bút của mình: “Cuộc đời trận mạc chỉ cho tôi cái cớ, tức là cảm xúc với vốn

sống chứ thực ra tôi nhập hồn văn chương từ thuở nhỏ, khi còn là một cậu bé lớp 5 đêm đêm ngồi nghe các cụ Thế Lữ, Đào Mộng Long, đàm đạo về kịch, về văn với cha tôi Mà cũng không phải là khoái ngồi nghe, chỉ vì căn phòng có hai chục thước vuông chứa cả gia đình 6 - 7 người, các cụ ngồi thì mình phải ngồi nghe theo vì có chỗ mà ngủ Tiếp đến là những buổi trốn học ra bờ sông thả tâm hồn vào hoang mạc Bé tí mà đã man mác buồn Thế rồi lên đường ra trận Cả một quãng đời ghê gớm, đậm đặc nhất ùa vào Không chết, còn sống, không biết làm gì thì viết Nghiệm ra cái nghiệp văn chương nó nhập vào mình có khi ngay từ trong bụng mẹ.”[28] Nhà văn phải tạo cho mình những điểm nhấn, một màu sắc không thể pha

lẫn: “Sở dĩ văn của tôi được nhiều người đọc là vì cái gì cũng được đẩy đến tận

cùng của mọi sự buồn vui Tôi không thích chơi những gam màu nhợt nhạt Vì sao ư?

Vì một tuổi thơ nhọc nhằn, đói khổ, một thời trai trẻ đi qua chiến tranh, cộng thêm tính cực đoan nên văn khốc liệt thế thôi Nhưng chính sự khốc liệt đó tạo ra một thứ mùi rất Chu Lai đấy!” [26] Trải qua những năm tháng đau thương nhất của chiến

tranh, là một người đã từng cầm súng, từng nếm trải những nỗi đau trận mạc, từngđau đớn, từng sợ hãi, từng chôn cất chính đồng đội của mình làm cho văn ông thêmmạnh mẽ và ông luôn nghĩ mình phải có trách nhiệm viết về chiến tranh về nhữngngười đồng đội của mình, về những con người đã không tiếc máu xương, tuổi trẻ để

đấu tranh giành lại bình yên và hạnh phúc cho hôm nay Với Chu Lai “tác phẩm là

sự cộng hưởng thăng hoa của tình yêu nghề, của lương tâm trách nhiệm với ngòi bút và khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ.”[26].

Không những thế với ông văn học phải phản ánh hiện thực đa chiều như chính

những gì nó vốn có “Văn học là đích thực, như chiếc công nông cót két chạy trên

đường làng, chạy đến đâu âm thanh phát ra đến đó.”[19] Hiện thực trong những

sáng tác của ông là hiện thực chiến tranh ác liệt, những người lính và sau là hiệnthực cuộc sống đổi mới Chiến tranh hiện lên như một bức tranh đầy màu sắc vừa bitráng lại đầy bi kịch Phải đi qua chiến tranh thì con người sẽ có thể bộc lộ hết được

tính cách của mình “chiến tranh giống như một loại dung dịch đặc biệt khiến cho

tất cả những gì chạm tới đều phải lên hết màu, hết nét, từ sự giả dối, thấp hèn đến

sự cao thượng, thánh thiện Chính vì thế, trong chiến tranh, các số phận nhân vật

có quyền đẩy lên tận cùng của mọi buồn vui.”[28] Nhà văn không chỉ thể hiện

thấm thía sự hủy diệt của chiến tranh như thế nào đến tính cách số phận con người

mà ông quan tâm hơn nữa đến cuộc sống của họ, họ phải sống như thế nào trongcuộc chiến và khi bước ra khỏi nó họ còn lại những gì và phải tiếp tục cuộc sống rasao? Hiện thực chiến tranh bóp nghẹn tâm hồn sáng tác, nhưng cũng từ những ngàytháng sống trong nó đã nuôi dưỡng cho tâm hồn ông những cảm hứng mạnh mẽ hơn

về cuộc sống gian khổ, về người lính và những cô giao liên…những nguồn cảm

hứng không bao giờ cạn trong tâm hồn lãng mạn của ông “Chiến tranh nó đòi hỏi

người viết về nó như nó vốn có Bôi đen hay tô hồng, trần thực hay viễn vông, chắc chắn sẽ bị nó lắc đầu.”[18] Với Chu Lai hiện thực chiến tranh là một nơi giúp ông

xây dựng cho tác phẩm của mình thêm vẻ trần trụi và oai hùng, đó là một siêu đề tài

và những người lính là siêu nhân vật

Quan niệm về con người được Chu Lai thể hiện khá rõ nét trong các tác phẩmcũng như trong những câu chuyện của mình Ông đi sâu vào từng số phận, từngngóc ngách tâm hồn của mỗi con người để rồi từ đó ông rải lên những trang viết củamình những hạnh phúc, đau thương, những khát khao cháy bỏng dồn nén trongnhân vật của mình Chu Lai nhận rõ con người từ đời sống riêng đến tâm tư tìnhcảm và xây dựng cho nhân vật của mình đa nhân cách hơn Không chỉ là những conngười lương thiện mà bên cạnh họ còn xuất hiện bóng dáng của những kẻ bội bạc,những con người xấu xa, bần cùng hóa Ông cho nhân vật của mình bộc lộ mạnh mẽtính cách của họ để rồi sau những điều đã xảy ra họ phải chịu luật nhân quả của

cuộc đời “ở hiền gặp lành, ở ác gặp ác” nhưng dù sao đi nữa ông vẫn khoác lên

nhân vật của mình lòng tin vào những gì tốt đẹp, họ vẫn khát khao sống, khát khaocống hiến vào cuộc sống này Chu Lai luôn đặt ra vấn đề hoàn thiện về nhân cáchcho nhân vật của mình, đặc biệt là người lính.

Cùng với những quan niệm sáng tác đó thì cũng giống như mọi nhà văn khácChu Lai vẫn có những nguồn cảm hứng bất tận riêng mình Cảm hứng sáng tác sẽmang lại cho nhà văn những trang viết không bao giờ cạn Làm cho tác phẩm trởnên hoàn mĩ hơn và đạt được những giới hạn cao hơn

Cuộc chiến đấu ác liệt của dân tộc trong những năm kháng chiến và cùng vớinhững gian nan vất vả mà Chu Lai đã trải qua khi xông pha trận mạc đã tạo nên mộtChu Lai viết văn như là cái nghiệp, cái tình và cái nợ của mình Thấm thía nỗi đauchiến tranh vì thế mà nỗi ám ảnh của chiến tranh và người lính đã vô tình trở thànhmột cảm hứng chủ đạo trong văn chương của ông Ông viết say sưa và trải hồn văncủa mình với những đau thương mất mát đã đi qua Trải mình với đồng đội với cuộc

đời người lính Cảm hứng này in sâu trong từng trang viết của Chu Lai như Nắng

đồng bằng, Sông xa, Người im lặng…những người lính kiên cường trong thời kỳ

chiến tranh ác liệt nhất, họ giống như những người anh hùng mạnh mẽ trong các sử

thi cổ đại, “những con người chưa thấy mặt đặt tên nhưng chính họ đã làm nên đất

nước” , những người lính này đi vào tiểu thuyết của Chu Lai một cách tự nhiên nhất

với chính tính cách của mình Không những thế trong các tiểu thuyết của Chu Laichúng ta còn thấy sự xuất hiện của những người lính ấy bước ra từ chiến tranh vàtrở về với cuộc sống thời bình Họ giống như đang lạc vào một thế giới khác, mộtthời đại của sự đổi mới làm cho họ có vẻ như chưa thể đứng vững trên tư tưởng củamình, họ hình như có cái gì đó cô đơn, lạc thời và phải đối diện với những cám dỗ

của cơ chế thị trường như những người lính của Vòng tròn bội bạc, Phố, Ăn mày dĩ

vãng, Ba lần và một lần…Họ đã đi qua cuộc chiến đầy gian nan, vất vả nhưng hình

như để hòa nhập và cơ chế thị trường đổi mới thời hậu chiến thì còn khó khăn hơnnhiều khi tư tưởng họ vẫn miên man những cái gì của cuộc chiến họ cảm thấynhững điều đó khó tiếp nhận, mặc dù vậy nhưng mỗi người lại có những suy nghĩ

và hành động riêng để hòa nhập nhanh vào cuộc sống hiện tại Có người bất mãn,

có người hòa nhập nhanh, có người lại bị tha hóa, nhưng bên cạnh đó lại có người

lợi dụng cơ hội đó để làm lợi cho riêng mình như Huấn trong Vòng tròn bội bạc, ai

cũng có cách riêng của mình

Bên cạnh mảng đề tài viết về chiến tranh nguồn cảm hứng của Chu Lai còn có

sự bắt nguồn từ cuộc sống đời thường Con người luôn phải vật lộn với cuộc sốngnày để sinh tồn, đối với những người lính khi họ phải bươn chải với một xã hộiđang bước vào thời kỳ đổi mới thì nó đối lập hoàn toàn với những vinh quang thờiquá khứ Họ bị vòng xoay của đồng tiền, của trắng - đen, tốt - xấu vây kính, đôi lúc

họ cảm thấy bất lực với chính mình Với Phố, Hùng Karo, Cuộc đời dài lắm… nhà

văn Chu Lai đã phần nào phơi bày những khó khăn, cám dỗ đời thường và nhữngđau khổ mà người lính phải chịu sức mạnh quá lớn từ đồng tiền và sự đổi thay của

xã hội Những người lính của ngày hôm nay như Thảo, Sáu Nguyện, Bảy Thu, HoàiLinh… bị vùi dập và đau đớn với vòng xoay của xã hội đồng tiền, không biết đâu làtốt, xấu để mà đề phòng Cuộc sống thường nhật thật sự đang gieo cho Chu Lainhững nguồn cảm hứng dồi dào trong sự thể hiện của mình

Khi đọc qua các tiểu thuyết của Chu Lai chúng ta thường thấy sự xuất hiện củanhững người phụ nữ xinh đẹp, dịu dàng, họ là những người nữ giao liên, những nữquân y xinh đẹp hay còn là những người con gái hiền hòa của hiện đại Họ mangnhững nét đẹp khác nhau nhưng điểm chung vẫn là những người con gái dịu dàng

của những cô nữ sinh Hà Nội Trong bài phỏng vấn: “Chu Lai: Người đàn ông phải

biết thua cái đẹp” ông từng nói: “Tôi luôn đặt người phụ nữ ở vị trí trung tâm tác phẩm Họ là những cô gái từ đội thanh niên xung phong đến bộ đội chủ lực Chính bóng dáng của những người con gái ấy đã làm cho những cánh rừng chết chóc mềm dịu đi Dù có nhiều người đã ngã xuống nơi ấy nhưng đó là những cái chết bất tử.”[27] Họ là Thảo, Loan, Hà Thương, đó còn là Thủy, Quỳnh, Ba Sương nữa

và còn rất nhiều những người đàn bà khác xuất hiện trong tiểu thuyết của ông Đốivới ông thì cuộc sống chiến đấu không phải lúc nào cũng phải đau thương mất mát,

mà sự xuất hiện của người phụ nữ sẽ làm cho cuộc sống trở nên màu sắc, lãng mạn,dịu dàng hơn Với Chu Lai tình yêu sẽ làm nên sự lãng mạn cho cuộc chiến Vậy lẽ

đó mà ông được nhắc đến là một trong những cây bút đa tình

Từ những điều đã nêu trên, có thể nói xuôi theo dòng chảy của chiến tranh vàcuộc sống chật vật của đời thường của người lính cùng sự xuất hiện lãng mạn của

những người phụ nữ xinh đẹp Hà Thành đã làm nên một cây bút Chu Lai thànhcông trong những trang tiểu thuyết đậm màu sắc riêng mình Những cảm hứng đókhông bao giờ cạn trong con người nếm trải này Chiến tranh đã đi qua chỉ còn đểlại những nỗi ám ảnh nhưng điều đó lại là chất xúc tác mạnh mẽ cho tài năng nghệthuật của Chu Lai trong thời hiện đại.

1.2.2 Tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc

1.2.2.1 Hoàn cảnh sáng tác

Đại thắng mùa xuân 1975, đất nước đã hoàn toàn giải phóng và chuyển sangmột thời kỳ mới, thời kỳ xây dựng xã hội chủ nghĩa Và đất nước bắt đầu có nhữngbước chuyển mình vượt trội bắt đầu từ năm 1986, khi Đại hội Đảng lần VI diễn rađất nước đã mở đầu công cuộc đổi mới toàn diện Chiến tranh cũng đã đi qua bâygiờ con người phải bước vào một cuộc chiến mới cũng không kém phần ác liệt vàgian nan Đó là con người phải đối mặt với nhiều cái mới, nhiều sự cám dỗ và khókhăn mới Cũng là một người lính trải qua cuộc chiến tranh gian khổ, nhà văn ChuLai ý thức được rằng: Một người lính bước ra từ chiến tranh muốn hòa nhập vàocuộc sống mới lại là cuộc trải nghiệm mới, khi mà mọi thứ đều không phải như họnghĩ, chỉ là cầm súng chiến đấu, phía trước chúng ta là một thế lực đen tối mà trong

xã hội ngày một đổi mới thì họ phải không ngừng thay đổi để thích ứng với thờicuộc, không phải lúc nào cũng dùng bạo lực để giải quyết vấn đề mà còn phải cónhững thay đổi trong tư tưởng, trong suy nghĩ để bắt kịp thời đại

Chiến tranh đi qua nhưng nó không hoàn toàn chấm dứt nhất là đối với nhữngngười lính, họ đã bị cái dung dịch đặc quánh đó bám vào người và trở thành nỗi ámảnh không thể phai mờ Và cuộc sống thời bình càng làm cho họ có nhiều suy ngẫm

về cuộc đời Chu Lai hiểu được điều đó vì chính ông cũng cảm thấy cuộc sống thờibình đôi khi có nhiều thứ xa lại với người lính, cùng với việc viết về người línhtrong chiến tranh thì ông còn để trang viết của mình thỏa sức bay vào cuộc sốngthời bình để nói lên tâm tư của những người lính sau chiến tranh có những điều khó

nói Và Vòng tròn bội bạc (1987) ra đời như chính những tâm tư, tình cảm của Chu

Lai muốn gởi tặng cho đời

1.2.2.2 Tóm tắt tác phẩm

Tiểu thuyết mở đầu bằng khung cảnh tại một nhà ga Hà Nội khi đất nước đãđược giải phóng, cơn mưa phảng phất nét lạnh lẽo của một mùa đông Hà Nội, năm

ấy rét đậm và thành phố hình như đang ủ kín trong một cái chăn bông Nhà ga có vẻthoáng một nét gì cổ kính mơn man như trong lịch sử, nó hơi ngột ngạt và tan loãngtrong cơn mưa man mát Và trên đoàn tàu Thống nhất thấp thoáng bóng bốn conngười lầm lũi, với vẻ mặt có phần ngơ ngác một chút trước cảnh ồn ả xung quanh,những cái bóng ấy cứ từ từ len lỏi qua hàng người đông đúc như một cuộc hànhquân trên dãy Trường Sơn năm nào, chỉ khác là họ không còn được hàng đêm ômbên mình người bạn đồng hành là cây súng Họ ý thức được sự trở về này sẽ có thậtnhiều sự thay đổi và chính họ cũng sẽ thay đổi Đó là bốn người lính Linh, Vận,Huấn, Chiến những người đồng đội còn sống sót lại sau bao cuộc chiến ác liệt vớiquân thù, những người đồng đội của họ đã ngã xuống và bây giờ họ là những conngười may mắn nhất còn có thể thấy được sự thay đổi của Hà Nội qua từng ngày

Họ là những người lính đã cùng chia ngọt sẻ bùi, vào sinh ra tử cùng nhau bây giờmỗi người sẽ trở về với cuộc sống thường nhật mà họ hằng ao ước được sống, sẽkhông còn những đêm rét mướt ở rừng nữa, và họ sẽ nhớ mãi về những người đồngđội kém may mắn của mình Họ chia tay nhau tại nhà ga Thống nhất vào một đêmmùa đông lạnh giá và đầy sự hoài niệm

Trở lại với nhân vật còn lại tại Thủ Đô của tiểu thuyết Vòng tròn bội bạc câu

chuyện xoay quanh cuộc sống và con đường đi tìm về những giá trị cuộc sống trongthời bình của người lính, nhà báo Trần Hoài Linh Anh là đại diện cho một lớpngười lính trẻ bước qua chiến tranh và trở về với cuộc sống đổi mới thời bình Anhtrở về với hành trang là một người lính và chuyển sang làm báo để có thể thỏa chíviết lách của mình Rồi anh lại cảm thấy chán nản với chính cuộc sống hiện tại màanh từng ao ước, ngày nào cũng như vậy nhàm chán và tẻ nhạt, dường như chấtchiến trường đã ăn sâu vào con người này khiến anh cảm thấy mình thật sự lạc lõngtrong chính ngôi nhà và với những người thân yêu của mình Anh có một có mộtngười anh hai là kiến trúc sư, một người thường chỉ cười và hoan hô trong nhữngcuộc tranh cãi của anh với người em tên Thanh giám đốc một công ty về điện tử vàngười cha cũng là một quân nhân ở tuổi xế chiều nhưng vẫn còn đam mê viết lách

và nghiên cứu Một người mẹ hiền từ, chu đáo luôn biết điều hòa không khí gia đình

toàn là đàn ông con trai, những con người luôn có những chính kiến riêng vàthừơng có những cuộc tranh luận sôi nổi có khi còn căng thẳng Làm việc tại mộttòa soạn với người thủ trưởng tên là Nguyễn Quách với cười lúc nào cũng tỏ ra làngười chân chính nhưng thật sự lại là một kẻ lương lẹo, nham hiểm, nịnh hót, luồncúi, luôn biết cách dụ ngọt người khác Một ông Tổng biên tập tên Phong tuy cũng

là người chính trực nhưng lại là người thích mật ngọt rót vào tay, là người đượcđánh giá tốt bụng nhưng cùng với việc đó ông có những nhược điểm rất nguy hiểm

là nhẹ dạ, tin người, ông tạo điều kiện cho Quách một kẻ cơ hội để đạt được mụcđích gian trá của mình Và một anh bạn lính tên Khâm một người chính trực, thẳngthắn, ghét những cái xấu và muốn hi sinh vì công lý và chính nghĩa Hai người cùngtrải qua những khó khăn khi cùng đi công tác, nhưng nhờ có Khâm mà Linh sẽkhông cô đơn với niềm đam mê của mình Cuộc sống của Linh sẽ rất tẻ nhạt nếukhông có sự xuất hiện của những người đàn bà quanh anh Anh quen một người phụ

nữ hàng xóm với mình tên Thủy, Thủy mang vẻ đẹp của người con gái Hà Nội

duyên dáng, dịu hiền, nhưng có cái gì đó “ang ác”, cô đã là người có chồng nhưng

cô vẫn đến với Linh trong những đêm anh buồn và cô đơn nhất, có lẽ bởi vì tình yêunhưng đúng hơn là cô cần có người bên cạnh Cô yêu anh nhưng anh, yêu say đắm

và cuồng nhiệt nhưng cô vẫn không thể vượt qua được những nhu cầu vật chất conngười Và anh cũng yêu cô bằng chính tình yêu của người lính, yêu không suy tính,không đắn đo nhưng rồi anh cũng nhận ra rằng tình yêu đó sẽ mang anh đến nhữngđau khổ tột cùng Kết cục rồi Thủy cũng trở về với người chồng giàu có của mình

và cô đã để lại cho anh một nỗi đau vô cùng Bên cạnh anh còn có Quỳnh một cô bétrẻ trung sôi nổi, cô sinh viên trường Luật, Quỳnh xinh đẹp, dịu dàng, biết cáchchăm sóc người khác và rất tâm lý, cô hội tụ những đức tính đáng quý nhất của mộtngười phụ nữ, một người mẹ đảm đang, nếu là vợ thì đó là người vợ đúng mực, mộtngười em chu đáo Anh gặp cô trong chuyến đi với mẹ về chiến trường xưa để tìmlại mộ phần của người anh đã hi sinh mười bảy năm qua - anh Minh Trong chuyến

đi cô giúp đỡ cho anh và mẹ rất nhiều Cô giống như một thiên thần nhỏ được banđến để khai sáng và cứu vớt anh trong những lúc anh bế tắc và lạc lỏng Quỳnh đạidiện cho một người con gái Hà Nội trong sáng, thông minh, nhưng không kém phầnsắc sảo, là một tia hi vọng thắp sáng nhỏ cho màn đêm tăm tối của một xã hội đầy

rẫy những mưu toan này Cô quan tâm, chăm sóc, yêu thương anh trong vỏ bọc làmột đứa em gái nhưng bên trong đó lại là một tình cảm khác sâu đậm hơn mà anhlại vô tâm không hề để ý Và với một cơ chế thị trường mới, cuộc sống xã hội giaiđoạn đổi mới đã mang cho con người đến với những ngã rẽ mới, bắt buộc nhữngcon người phải thật sự tỉnh táo thì mới thoát khỏi vòng vây của đồng tiền, của trắng

- đen, tốt - xấu Từ những cơ chế và suy nghĩ khác nhau đó thì những người đồngđội của Linh đã có những cuộc đời và số phận đầy sự bất ngờ, thú vị và có cả đauxót Là một người đam mê sự thật, công lý và thích phiêu lưu Hoài Linh khẳng địnhtài năng của mình là một cây bút chủ lực của tờ báo Tuy nhiên, một lần anh thamgia viết bài về một vụ kiện của người dân Thanh Lâm về ông bí thư huyện tên PhạmVăn Hòe, một người lãnh đạo cậy quyền thế áp bức công dân, ngang nhiên xemthường luật pháp có những hành vi tham ô, buôn lậu, hạch sách người dân, thamnhũng…Và với một con người luôn hướng mình đến một xã hội công bình, HoàiLinh đã cùng Khâm ra đi để xác minh và nhằm đưa ra những tội ác của kẻ xấu đểtrừng trị Cũng trên con đường đi tìm ra chân lý của sự thật và sự công bình đó đãlàm cho Linh nhận ra được nhiều điều lý thú trong cuộc sống, anh đã gặp lại nhữngngười đồng đội cũ, họ cũng là những người tự mình lạc lõng với chính cuộc sống

mà họ đã đấu tranh khốc liệt mới giành lấy được, trong những người vẫn giữ đượclòng kiên định, gan thép và suy nghĩ cương trực của người lính, vì họ lạc lõng nên

họ đã chọn cho mình con đường sống khác đi với con người Vận trở về với cuộc

sống của một người đơn thuần, bán hàng nước, là “chủ đề” của làng với cầu mong

sẽ đổi đời từ hi vọng, Chiến một người hiền hòa hơn, với tính cách tốt của anh đã

biến anh thành một người “chúa đảo”, sống một cuộc nhẹ nhàng cùng mây nước,

yên bình Và người làm anh bất ngờ nhất là người đồng đội tên Huấn cũng chính làPhạm Văn Hòe một người thông minh, nhanh nhẹn nhưng ẩn sau đó là một kẻ cơhội không ngờ Huấn (Hòe) đã dùng mọi thủ đoạn của mình để ngăn cản Linh tìm ra

sự thật, hắn là “một con sâu mọt đi ra từ chiến tranh để ăn mòn xã hội”, không từ

một hành vi xấu xa nào để đạt được mục đích ghê tởm của mình, hối lộ, mua quanchức, kể cả giết những người đồng đội của mình, một con người đáng nguyền rủa.Linh đau đớn khi nhận ra người mà mình tố cáo và đối đầu lại là người bạn cùngchuyến tuyến năm xưa Đúng thật cuộc đời là những ngã rẽ Linh cùng Khâm và

Quỳnh đã bằng lòng nhiệt huyết sự can đảm và yêu chuộng công bình vượt qua biếtbao nhiều là khó khăn gian khổ, có những lúc Linh tưởng chừng như mình sắp gụcngã thì với tính cách kiên cường của người anh đã đứng dậy bằng niềm tin của mìnhtìm chứng cứ sự thật Mặt dù phải vượt qua rất nhiều khó khăn gian khổ nhưng cuốicùng sự thật cũng được phơi bày ra ánh sáng, nhưng trớ trêu thay Hoài Linh lạikhông thể chứng kiến được giây phút hạnh phúc đó, anh đã để lại cho mọi ngườimột sự tiếc nuối và đau đớn vô cùng về một con người chính trực và tài năng.

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA TIỂU THUYẾT

Đó là ba của nhà báo Hoài Linh, ông là một người lính đã đi qua hai cuộcchiến tranh và cũng là một chứng nhân hùng hồn của lịch sử giải phóng dân tộc ViệtNam Ông cũng từng là lính cũng từng trải qua những cay đắng ngọt bùi, những mấtmát đau thương tưởng chừng như không thể vượt qua nên trong ông sự thay đổi này

có vẻ như làm ông mệt mỏi và không thể bắt kịp nên đôi lúc ông lại gieo mình vàonhững nỗi suy tư buồn cho thời cuộc, buồn cho bản thân mình Từ những trăn trởcủa bản thân ông lại miệt mài, chìm đắm vào những công trình khoa học để rồi lạingồi nhìn những đứa con của mình tranh cãi trong những buổi gặp nhau và buồncho chính gia đình mình Một người có cái tâm tốt, nhưng thời điểm này tâm càngtốt thì sự khổ tâm càng nhiều Ở cái tuổi về hưu của mình đáng lẽ ông phải đượcnghỉ ngơi để hưởng thụ niềm vui lúc về già và ngồi nhìn những thay đổi tốt đẹp màchính ông và những người như ông đã đấu tranh giành được, nhưng ngược lại ông

lại luôn trăn trở và tranh luận chính trong bản thân mình Ông vẫn đam mê với công

việc viết lách của mình “Tôi viết - tôi tồn tại” đó có lẽ là cách duy nhất để ông trả

lời lại với cuộc đời và con người ấy luôn xem gia đình là một món quà vô giá là nơibình yên nhất của mỗi người:

“- Gia đình, con ạ! Gia đình đối với một con người là hết sức quan trọng Xã hội có thể nhiễu nhương, triều chính có thể thay đổi, mọi thứ có thể qua đi nhưng gia đình thời nào cũng phải giữ nguyên giá trị của nó Gia đình sẽ quyết định tâm hồn và tư cách công dân của anh Nó là trường tồn, là sự sống là môi trường văn hóa của anh Môi trường càng ngột ngạt, gia đình càng phải thoáng đãng Nó nương theo xã hội nhưng không hoàn toàn bị xã hội chi phối! Nó là thành trì để chống lại sống gió bên ngoài…Trong tế bào gia đình, vai trò người mẹ và người vợ

là hết sức quan trọng Họ sẽ quyết định vui buồn, thời tiết trong gia đình ấy Sự đoàn tụ của gia đình, của dòng họ phụ thuộc phần lớn vào họ” [12, tr.147] Ông

khẳng định người phụ nữ đóng một vai trò quan trọng đối hạnh phúc một gia đình

và phần nào đó thể hiện tình cảm của mình đối với người phụ nữ của đời mình

Tư duy của mỗi người trong gia đình nhỏ của Linh cũng có nhiều chuyển biến

“Kẻ thức thời mới là trang tuấn kiệt”, đối với những người như Cầm ông anh

trưởng của Linh một kiến trúc sư có tâm hồn vô tư nghệ sĩ “một nhà kiến trúc sư có

tính nghệ sĩ lại chỉ chuyên tâm vào thưởng thức các món ăn và ly rượu lúc nào cũng được bà mẹ bổ sung đầy tràn.”[12, tr 50] và Thanh em trai của Linh một con người

luôn ủng hộ và rất nhanh nhạy với cái mới “Chà! Nó kém mình hai tuổi mà trong có

vẻ bệ vệ phong lưu đến thế! Đẹp đẽ, lịch duyệt, no đủ và tráng kiện Đúng là chân dung một vị giám đốc ngành điện tử con cưng đang được xã hội o bế, nâng niu” [12,

tr 48] Mỗi lần gia đình có dịp đoàn tụ thì những cuộc tranh luận sôi nổi và quyếtliệt lại bắt đầu và kết thúc bỏ ngỏ vì ai cũng có những suy nghĩ những luận cứ choriêng mình Nhưng họ điều xoay quanh vấn đề về sự thay đổi của xã hội hiện đại.Thanh là một con người nhạy bén, bắt nhịp nhanh với thời đại mới Cuộc sống mới

đã mang đến trong tư duy của anh một suy nghĩ hướng ngoại, phải biết sử dụng hiệuquả và chính xác tài năng cùng như những lợi thế của bản thân để mang lại chomình những lợi ích cần thiết, không thể lý thuyết suông Những lý lẽ của Thanh đaphần là khẳng định những điều tốt đẹp của xã hội Sài Gòn hay nói đúng hơn là

những lý lẽ đó được son phết bằng một cái đầu với tư duy nhạy bén với thời cuộc và

có phần phủ nhận những giá trị truyền thống của Hà Nội “Nói chung, nếu tình

trạng bí bét này kéo dài thì mọi giá trị luân lý, giá trị đạo đức đề đảo lộn hết Một khi đồng lương không nuôi nỗi con người thì tư cách công dân của con người sẽ không còn cái gì để neo vào thể chế nữa Bố có biết trong kia dân họ nói về nhà tù của ta thế nào không? Tất nhiên là nói bậy, nhưng phần nào phản ánh đúng hiện trạng xã hội: “Đối với những người cách mạng, nhà tù bao giờ cũng là trường đại học cộng sản Trước kia, hiện nay và sau này”.”[12, tr 51] Đối với anh phải biết

kiếm tiền, biết nắm bắt cơ hội để tiến lên chứ không chịu nương theo những giá trị

cũ và vì những gì mình đã làm ra thì cũng phải biết hưởng thụ, biết đền đáp lại chobản thân mình một cách xứng đáng với những gì bỏ ra Một suy nghĩ có phần phủnhận cái cũ cái truyền thống, có những lúc dường như chính Thanh đã vô tình phá

vỡ đi những giá trị tình cảm gia đình mình bằng những câu nói dường như ráohoảnh, giễu cợt anh trai mình Mặc dù vậy, đôi lúc Thanh vẫn là một người ủng hộcho việc làm của anh trai mình khi Linh dám đương đầu với những cái xấu cái ác

trong quá trình làm trong sạch xã hội “Anh cứ làm, làm thật ráo riết càng tốt,

nhưng vấn đề là phải lần lại đường dây ngay từ điểm xuất phát Một tờ báo, một ông tổng biên tập chịu chơi chưa đủ Còn ông bí thư tỉnh ủy là ủy viên trung ương, còn bà thường vụ là trưởng ban kiểm tra đảng, còn cả một thế lực” [12, tr 290].

Sống một cuộc sống mới trong sự o bế, nâng niu đối với một tri thức trẻ có tài năng

và đầu óc nhưng trong anh vẫn còn tồn tại cái gì đó về nền tảng gia đình vẫn rất nhớnhà, nhớ những gì tuổi thơ bên gia đình nhỏ của mình và đặc biệt là kỉ niệm bênngười anh trai đang có những lý lẽ có gì đó hoàn toàn khác với mình Anh vẫn rất lolắng cho Linh và vẫn yêu thương anh ấy mặt dù hai người vẫn có những mâu thuẫntrong quan niệm và cách nhìn nhận vấn đề Đó cũng là một cách Chu Lai xây dựngnên nhân vật của mình không hoàn toàn tốt mà cũng không tuyệt đối toàn mĩ, conngười phải có hỉ, nộ, ái, ố đúng bản chất một con người

Chu Lai muốn cho nhân vật của mình va vấp những khó khăn phải đấu tranh

và mâu thuẫn ngay chính trong gia đình của mình để cho nhân vật nhận thức rõ xãhội hơn qua lăng kính một tế bào nền tảng của xã hội, cuộc chạy đua đi tìm ra chân

lý còn là một chặng đường dài không chỉ những gì ngoài xã hội mà ngay chính

trong mái ấm gia đình, nơi con người thầm ao ước được trở về một lần khi phải đốidiện và gần kề với nguy hiểm đều nghĩ đến Nói cho cùng âu cũng là sự tác độngquá mạnh của một nền kinh tế tăng trưởng theo hướng thị trường hội nhập, conngười luôn phải tất bật cho cuộc sống, cho nhu cầu của bản thân và giúp xã hội tiến

bộ Sự tác động này tốt hay xấu phụ thuộc vào cách họ nhìn nhận, đánh giá và phântích trong chính tư duy của mỗi người

Xã hội thay đổi, con người thay đổi nhưng để cho cuộc sống này trở nên tốtđẹp hơn, tiến bộ hơn thì chỉ có cách hàn gắn lại những vết thương đang kéo mài vàlành lặn nhanh chóng sau khi bị chiến tranh hủy tàn phá Muốn làm được như thế tấtnhiên phải cần những con người mới, những con người say mê cống hiến, họ đạidiện cho sức trẻ, niềm tin và nghị lực chiến đấu ngoan cường Đó là Khâm một phicông vận tải quân sự nhưng do bị thương nên chuyển ngành làm báo vì vậy mà giữaanh và Hoài Linh có một sự đồng cảm sâu sắc Một con người phóng khoáng, bộctrực, dám nói lên quan điểm của mình một cách thẳng thắn và không ngại gian khó

để tìm ra chân lý tốt đẹp Một hình ảnh đẹp cho lớp thanh niên mới tuy cũng là lính,nhưng anh cũng là một công dân được giáo dục thời đại mới, anh cũng đấu tranh

cho những gì tốt đẹp của xã hội “Dám nghĩ, dám làm” Thông minh, nhạy cảm,

trực tính rất hoạt ngôn và cũng khá bồng bột Tuy nhiên, khi vào việc anh lại đầynhiệt và mạnh mẽ Người bạn rất thân với Hoài Linh và nếu không có người bạn cómột sức sống hừng hực trong lòng ngực và lại có tật hay nói - nói một cách khẳngkhái này thì cuộc đời của Linh chắc buồn lắm Và nếu không có anh chắc có lẽ conđường chiến đấu với cái ác của nhà báo Trần Hoài Linh có thể cũng chẳng thànhcông như vậy Tính cách con người này có nét gì đó có trong Chu Lai, sự hài hước,

dí dỏm trong những buổi trò chuyện của Chu Lai làm thu hút mọi người và cho họcảm giác thú vị, vui vẻ mỗi khi nghe ông nói Có lẽ chính tính cách này của Khâm

đã tạo cho Linh một cái nhìn khả quan hơn trong mọi vấn đề mà anh trăn trở, sốnghết mình, sống bằng chính nhiệt huyết trong tâm hồn, mọi việc điều sẽ có cách giải

quyết “Thằng này tướng lông bông bạt mạng nhưng thường khi vào việc lại rất có

tính nguyên tắc”[12, tr 162] Khâm hầu như không có những suy tư trăn trở, bi

kịch và bế tắc như Hoài Linh Anh luôn có những suy nghĩ tích cực và sẵn sàng

hành động vì lẽ phải “Kệ mẹ thiên hạ trắng đen, tôi vẫn sống, sống ung dung nữa là

khác, sống như cánh chim nương vào bóng núi tránh gió mưa;”[12, tr 104], anh

sống cho ngày hôm nay, hết lòng vì tình bạn Anh sớm nhận ra được bộ mặt gian trácủa lão Quách ngay từ đầu, vì anh có cách nhìn nhận vấn đề dựa theo những sự thayđổi của xã hội đồng tiền và quyền lực, đôi khi chính Linh cũng không nhận ra đượcđiều đó Có lúc anh lại là một người chính chắn hơn Linh, anh nhận ra nhiều điều vềThủy, từ đầu anh đã không tin vào tình yêu của người phụ nữ này với Linh và anh

cũng đã từng cảnh báo với Linh “Tao thấy… Hả? Con mắt nhìn của cô ta có cái gì

không ổn, vừa đủ đầy vừa thiếu thốn Mắt đẹp đấy, rất đẹp nữa là khác, có thể ngã nhào chết đuối mà không ăn năn gì đấy nhưng… ác! Có cái gì hơi ang ác rất khó gọi tên, tao chỉ mơ màng cảm giác thế Nhưng thôi…” [12, tr 162] anh có cái nhìn

bao quát hơn về con người Khoác lên mình một cái áo nhà báo đầy năng nổ, hoạtbát, thông minh nhưng anh chàng ục ịch này khi yêu cũng không phải là người kémcõi Tuy Khâm là một thanh niên có cách suy nghĩ khá mới mẻ về xã hội nhưngtrong anh vẫn rất tôn trọng và luôn biết cách giữ gìn và bảo vệ những giá trị truyềnthống tốt đẹp của Hà Nội từ thái độ cho đến cảm quan Anh vẫn giữ những thói

quen uống cà phê Hói và cho đó là một điều đáng tự hào của người Hà Nội “Cà

-phê Hói mà mất khách là một sự sĩ nhục Nó không chỉ là cà - -phê, là phở Thìn hay bánh tôm Hồ Tây, bánh cuốn Thanh Trì… Nó là truyền thống là nền văn hóa mà lại… vắng khách!”[12, tr 42] Khâm vẫn tự hào về những gì cổ xưa và những nét

đẹp truyền thống của Hà Nội khi phố phường ngày một đổi khác và chạy đua vớinhịp sống hiện đại Con người này là một trong những đại diện cho lớp thanh niên

có lý tưởng cao đẹp và tha thiết yêu cái chân lý tốt đẹp… Bên cạnh đó còn cóQuỳnh cô sinh viên trường luật, một thế hệ trẻ được học tập những điều mới và cónhững suy nghĩ tiến bộ, cô là một đại diện cho những thanh niên trẻ sẽ tiếp bướccho những thế hệ cha anh đã nằm xuống vì một xã hội tốt đẹp Nhạy bén hơn, thôngminh hơn, linh hoạt hơn và bản lĩnh để chống lại những cái xấu, cái ác, những hành

vi gây tổn hại đến sự phát triển của xã hội Đó cũng là Hoàng, Cầu, Lan Thanh (Ba

lần và một lần) (Ăn mày dĩ vãng)…những người trẻ trung, năng động đã được học

tập và rèn luyện bản thân trong thời bình, họ nhận diện rõ và kiên quyết dùng sứctrẻ của mình để đấu tranh với cái ác Trong các sáng tác của Chu Lai còn xuất hiện

những con người như Loan, Hùng (Phố), Quân một số nhân vật khác họ cũng là

một trong những người có cách tư duy nhạy bén, biết tiếp cận thực tế tuy họ khôngphải đấu tranh chống lại những cái ác, nhưng tư duy của họ đã giúp cho xã hội tiến

bộ và phát triển tốt đẹp hơn Ở họ cơ chế thị trường mới đã manh nha và hình thànhnên một suy nghĩ tích cực đóng góp cho sự phát triển kinh tế xã hội

Bên cạnh đó những người lính như Vận, Chiến họ vẫn có những sự lựa chọnriêng cho mình, tuy có phần cơ cực những vẫn giữ được lí tưởng cao đẹp của ngườilính Cụ Hồ năm xưa Họ cố gắng để không phải cuốn theo vòng xoáy mạnh mẽ củathế lực đồng tiền Với Vận một cựu thượng úy tiểu đoàn trưởng khẳng khái, nhanhnhạy và mạnh bạo trong chiến tranh cũng như trong cuộc sống hiện tại Trở về vớimột vết thương động mạch cổ và cái cốt cách một chất lính gồ ghề, nói năng ngangtàn, anh cũng đã gặp không ít những khó khăn để có thể hòa mình vào với cuộcsống mới Vợ bỏ, trở về với bao sự ngỡ ngàng xa lạ, hành trang của người línhchiến trận không mang lại cho anh một cuộc sống sung túc, nhưng bù lại Vận đãbiết chấp nhận và chiến đầu vì hạnh phúc của mình Sau những những nỗi đau đóanh chợt nhận ra mình phải thay đổi trong cả tư duy và cách sống để phù hợp vớithời cuộc Lấy một cô vợ trẻ đẹp là giáo viên ngoan cực lại biết cách chiều chồng

Và bây giờ anh lại có thêm một căn bệnh mới đó là căn bệnh “nghiện con” anh yêu thiên thần của mình một cách buồn cười, đến chửi bới cả một con muỗi “Tất cả

những thằng lính trong rừng ra, tao nghiệm thấy đều yêu con thành bệnh hoạn hết”

lời nói của Vận có vẻ quá nhưng đó lại là sự thật Bởi vì theo anh “Người cha nếu

cuộc đời càng gian truân, càng lận đận thì đứa con - tồn tại như một chủ thể do mình sản sinh ra, hàng ngày nó ngọ nguậy, nó phản ánh chính máu thịt của mình, - Người cha ấy càng có nhu cầu được yêu thương, được đền bù co đứa con Tức là đền bù cho chính mình” [12, tr 87] Với cá tính mạnh mẽ nhưng vẫn mang trong

mình tình yêu thương con bao la mà anh phải làm một “chủ đề” sống trong một căn

chòi chật hẹp để ấp ủ bên mình một giấc mộng làm giàu có vẻ xa xăm, có lẽ chínhhoàn cảnh thực tế đã tác động phần nào đến con người này Nhưng dù xã hội có như

thế nào thì cái chất lính tráng vẫn còn trong anh, vẫn hăng say chiến đấu vẫn “nhớ

rừng”, sau bao năm nhìn lại anh lại ngẫm ra rằng “Trớ trêu quá! Thì ra, hạnh phúc nhất là sự thanh thản và bi kịch nhất lại không phải là cái chết” [12, tr 89] Vận đã

biết chấp nhận và hòa mình vào cuộc sống hối hả này hơn, biết bằng lòng với những

gì mình đang có và tìm được hạnh phúc của chính mình qua cái hình hài bé bỏngđang từng ngày ọ ọe lớn lên.

Còn với Chiến một người lính trẻ có cái cười rất hiền và đôi mắt trong veonhư mắt con gái và tính khí điềm đạm, lặng lẽ hơn Có lẽ chính vì những điều đó

mà trong vòng xoáy liên miên này anh được ưu ái hơn những người bạn của mình

“Chúa đảo” một cách gọi thân thương giành cho con người dám đối đầu với nguy

hiểm, không một chút nao núng này Con người có cái nhìn rất hiền và nụ cười chỉcần nhìn thôi là đủ làm cho mọi người yêu mến và tin cậy, cũng chính vì thế màchính bằng sức sống của anh lính ba mươi tuổi anh lại làm chủ cả một vùng hồLương Sơn Bạc rộng lớn trên dưới ba ngàn hòn đảo Tính cách đã phần nào nói lên

số phận của con người này Anh chọn cách sống hòa mình vào với bà mẹ thiênnhiên, trân trọng những quy luật vốn có của tự nhiên, rột rửa tâm hồn mình bằng sựtrong trẻo, ngọt ngào của bà mẹ nước Và có khi anh lại sợ cái cuộc sống đang hàng

ngày diễn ra với nhiều sự thay đổi “Ra đụng vào đụng, nói cái gì cũng phải nghĩ,

làm cái gì cũng phải ngó trước ngó sau Người ta nói xã hội trong ấy lúc này như cái chợ trời, mạnh ai nấy sống, khắp nơi bụi bặm, sểnh ra một cái là chơi nhau, lừa nhau phải không anh?” [12, tr 99] Cõ lẽ Chiến đã đúng khi chọn cho mình con

đường đi cùng với thiên nhiên mêng mông rộng lớn và cùng với những con ngườichất phát thật thà, thế lại là hạnh phúc và ước mơ của nhiều người trong đó có Linh

Có khi như vậy lại tốt hơn hàng ngày phải đối mặt với bộn bề những cuộc chạy đuamới làm chúng ta quên mất tâm hồn mình vẫn cần một nơi để nương náu

Dễ dàng nhận thấy ở cùng một cơ chế, cùng một nền kinh tế nhưng tư duy vàcách nhìn nhận cũng như tiếp cận cuộc sống của mỗi người là khác nhau Có lẽ họ

sẽ cùng một mục tiêu làm cho xã hội tốt đẹp, nhưng trong quá trình tiếp nhận đónhững thay đổi trong chính xã hội đó là bước căn bản tác động mạnh mẽ vào conngười Có thể làm cho quan niệm họ thay đổi tốt xấu tùy thuộc và bản năng củatừng người Có người sẽ biết tranh thủ, biết tận dụng những cơ hội đó để làm bànđạp nấc thang cho mình Một số lại biết chấp nhận thực tế sống bình thản, nhẹnhàng không bon chen hay ồn ào, náo nhiệt, một số lại nghĩ đó là những điều đángtrăn trở trong suốt cuộc đời Chu Lai đã cho nhân vật của mình có những cá tính,những suy nghĩ riêng để từ đó họ có thể tự quyết định được số phận của mình, thành