ẢNH HƯỞNG của NHO học đến hồ CHÍ MINH

Nói đến Nho giáo thì việc đầu tiên không thể không nhắc tới đó là Khổng Tử. Khổng tử sống trong thời kỳ thay thay đổi lớn, từ lâu thiên tử nhà Chu đã mất hết uy quyền, quyền lực rơi vào tay các vua chư hầu, cục thể xã hội biến chuyển nhanh chóng, người ta mỗi người chọn cho mình một thái độ sống khác nhau. Là một triết nhân thái độ của khổng tử hết sức phức tạp, ông vừa hoài cổ vừa thượng đổi mới. Trong tâm trạng phân vân, dần dần ông hình thành tư tưởng lấy nhân nghĩa để giữ vững sự tồn tại chung và khai sáng hệ thống tư tưởng lớn nhất thời Tiên Tần là học phái Nho Giáo tạo ảnh hưởng sâu sắc tới xã hội Trung Quốc. Kể từ đó trong

MỞ ĐẦU1.Lý do chọn đề tài

Nói đến Nho giáo thì việc đầu tiên không thể không nhắc tới đó làKhổng Tử Khổng tử sống trong thời kỳ thay thay đổi lớn, từ lâu thiên tửnhà Chu đã mất hết uy quyền, quyền lực rơi vào tay các vua chư hầu, cụcthể xã hội biến chuyển nhanh chóng, người ta mỗi người chọn cho mìnhmột thái độ sống khác nhau Là một triết nhân thái độ của khổng tử hết sứcphức tạp, ông vừa hoài cổ vừa thượng đổi mới Trong tâm trạng phân vân,dần dần ông hình thành tư tưởng lấy nhân nghĩa để giữ vững sự tồn tạichung và khai sáng hệ thống tư tưởng lớn nhất thời Tiên Tần là học pháiNho Giáo tạo ảnh hưởng sâu sắc tới xã hội Trung Quốc Kể từ đó trongthập kỷ vừa qua, Nho giáo bỗng nổi lên như một trong những vấn đề cótính hấp dẫn.Khổng Tử không những trở lại vị trí được tôn kính nhất trongnền văn hoá rực rỡ và lâu đời của Trung Quốc, mà còn được coi như mộttrong những bộ mặt quang vinh nhất của toàn thể nhân loại

Việt Nam là một nước từ lâu đời chịu ảnh hưởng của nền văn hoá Nhogiáo.Nho giáo từ trên một ngàn năm được giới thống trị ở Việt Nam sửdụng như tư tưởng chủ đạo trong kiến trúc thượng tầng của xã hội Trongsuốt thời kỳ phong kiến ở Việt Nam toàn thể giới tri thức, dù khác nhau vềquan điểm chính trị và văn hoá đều tự coi mình là những đệ tử của Nhogiáo, đều lấy tiêu chuẩn đạo đức của Nho giáo làm phương châm suy nghĩ

và hành động

Ngày nay, nhiều cuộc hội thảo bàn về lịch sử và về vai trò của Nhogiáo đều được liên tiếp tổ chức ở Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên,Singapore và ở Việt Nam Trên phạm vi thế giới, ở nhiều nước như Mỹ,Anh, Nga, Pháp, cũng có rất nhiều cuộc hội thảo được tổ chức và rất nhiềusách báo được phát hành nhằm nghiên cứu về Khổng Tử và đánh giá lại vaitrò của ông đối với quá trình phát triển chung của nhân loại, cả hôm nay vàngày mai Phải chăng Nho giáo sau hơn một ngàn năm phát huy ảnh hưởng

vẫn còn có một sức mạnh tiềm ẩn nếu được đánh thức dậy sẽ đóng vai trò

to lớn trong quá trình phát triển của đất nước chúng tôi hôm nay ? Phảichăng những thành công của việc vận dụng Nho giáo ở nhiều nước phươngĐông cũng đang trở thành những bài học quý giá đối với Việt Nam chúng

ta ?

Hồ Chí Minh đã từng tiếp cận và tiếp thu nhiều dòng tư tưởng khácnhau, đã từng " mưu cầu hạnh phúc cho loài người” Tư tưởng Hồ ChíMinh không chỉ tiếp thu Nho giáo, Phật giáo, Tôn Trung Sơn ,Mac-Lênin… Đặc biệt Hồ Chí Minh đã đánh giá đúng đắn vai trò của Nho giáo

và người sáng lập ra nó là Khổng Tử và đã đặc biệt khai thác những mặttích cực của tư tưởng Nho giáo Bác cũng bị ảnh hưởng nhiều của Nhogiáo.Bác hiểu được những mặt hạn chế của Nho giáo.Tuy nhiên, Hồ ChíMinh cũng thấy được những mặt tích cực của nó, và Nho giáo cũng ảnhhưởng đến con đường cứu nước của Bác

2.Phương pháp chọn đề tài

Sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic là phương pháp chủ yếu Ngoài ra còn sử dụng phương pháp hệ thống, phân tích,thống kê, tổng hợp trong các tài liệu về tư tưởng của Hồ Chí Minh

3 Ý nghĩa của việc chọn đề tài

Khổng Tử và các học trò của ông đã thấy được sức mạnh và vai trò

to lớn của đạo đức đối với xã hội.Vì vậy, nội dung quan trọng của Nho giáo

là luận bàn về đạo đức, lấy việc tu thân làm gốc, đề cao văn hóa, lễ nghĩatruyền thống, coi trọng việc học hành.Nho giáo ảnh hưởng rất lớn đến tưtưởng của Bác và quá trình giải phóng dân tộc

Bác tiếp thu nhiều dòng tư tưởng khác nhau, song tư tưởng Hồ ChíMinh là một hệ thống nhất quán, không lẫn lộn với bất cứ nhà tư tưởng nàocủa dân tộc và của nhân loại, mặc dù Người tiếp nhận các giá trị từ truyềnthống văn hoá của dân tộc và loài người tiến bộ Tư tưởng Hồ Chí Minh đãvận động trong lịch sử dân tộc và loài người, xác lập thành nền tảng tư

tưởng của thời đại Hồ Chí Minh Đó là thời đại mà nhân dân Việt Nam đãnâng các giá trị truyền thống lên một tầm cao mới và hiện diện trước loàingười như một dân tộc anh hùng, văn minh, lịch thiệp, hiện đại.

Hồ Chí Minh hiểu rõ những mặt bất cập, hạn chế của Nho giáo Đó

là trong Nho giáo có những yếu tố duy tâm, lạc hậu, phản động như tưtưởng đẳng cấp, khinh lao động chân tay, khinh phụ nữ, khinh thường thựcnghiệm, doanh lợi…Tuy nhiên, Hồ Chí Minh cũng thấy được những mặttích cực của nó và khuyên chúng ta “nên học” Theo Người, mặt tích cựccủa Nho giáo là nó đề cao văn hóa, lễ giáo, tạo ra truyền thống hiếu học vớichâm ngôn “Học không biết chán, dạy không biết mỏi” Về điểm này, Nhogiáo hơn hẳn các học thuyết cổ đại, bởi vì nhiều học thuyết cổ đại chủtrương ngu dân để dễ cai trị Hồ Chí Minh đã khai thác Nho giáo, lựa chọnnhững yếu tố tich cực, phù hợp để phục vụ cho nhiệm vụ cách mạng

Để mọi người hiểu thêm về Nho giáo và về ảnh hưởng của Nho giáovới Hồ Chí Minh với tư tưởng của người trong giai đoạn cách mạng ViệtNam ở cuối thế kỷ 19 đầu 20 thì nhóm chúng tôi quyết định chọn đề tài:”

Ảnh hưởng của Nho giáo đến việc hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh”

làm đề tài nghiên cứu để thầy cô và cácc bạn hiểu rõ hơn về vấn đề này

NỘI DUNGI.Bối cảnh vấn đề

1 Cội nguồn của Nho giáo

Nho giáo ( 儒儒 ) còn được gọi là Khổng giáo ( 儒儒 ), là một hệthống đạo đức, triết lý và tôn giáo do Khổng Tử phát triển để xây dựng một

xã hội thịnh trị Nho giáo rất phát triển ở các nước châu Á là Trung Quốc,Nhật Bản, Triều Tiên, và sớm du nhập vào Việt Nam Cốt lõi của Nho giáo

là Nho gia.Đó là một học thuyết chính trị nhằm tổ chức xã hội Để tổ chức

xã hội có hiệu quả, điều quan trọng nhất là phải đào tạo cho được người cai

trị kiểu mẫu - người lý tưởng này gọi là quântử

Khổng Tử

Nho giáo bắt nguồn từ Trung Quốc và đã phát triển qua nhiều thờikỳ.Giai đoạn Khổng Tử - Mạnh Tử - Tuân Tử là giai đoạn sơ kỳ.Ở giai

đoạn này nó không mang tính chất tôn giáo mà mang tính chất một họcthuyết chính trị-đạo đức-xã hội, nên gọi là Khổng học hoặc Nho học mớiđúng Nho giáo trở thành một tôn giáo phải tính từ thời Hán Nho, ĐườngNho, Minh Nho Từ Hán Nho trở đi Nho học đã biến tướng các tư tưởngcủa mình cho thích hợp với chế độ phong kiến Trung ương tập quyềnTrung Quốc.

2.Nho giáo ở Việt Nam

Nho giáo Trung Quốc truyền vào Việt Nam từ đầu công nguyên trảiqua các triều đại Lý, Trần càng ngày càng có ảnh hưởng sâu sắc Nhưng thế

kỷ XV về sau, vào cáctriều Hậu Lê và Nguyễn mới hình thành một đội ngũđông đảo các văn nhân học sĩ giả thích, bàn luận về Nho giáo

Nho giáo vào Việt Nam thời đấu tranh giành độc lập dân tộc củaViệt Nam là Hán Nho, Tống Nho, Minh Nho, nó không còn là tư tưởngKhổng học nữa, mà đã bị tôn giáo hoá, đặc biệt là sự kết hợp chặt chẽ giữahai yếu tố chính trị và tôn giáo mà Nho giáo đã dần trở thành công cụ tinhthần và chỗ dựa của các triều đại phong kiến Việt Nam, áp bức nhân dânlao động Việt Nam cả trên hai bình diện thế giới quan duy tâm và triết lýđạo đức-chính trị-xã hội

Nho giáo vào Việt Nam trước hết giữ vai trò của một học thuyết chính đạo đức giúp nhà vua trị nước, yên dân và xây dựng một trật tự xã hội phùhợp với cương thường lễ nghĩa

trị-Một trong những nội dung quan trọng của Nho giáo là bàn về conngười và đào tạo con người Vì là sản phẩm của xã hội phong kiến nên Nhogiáo vẫn còn có những hạn chế nhất định.Tuy nhiên, trong lĩnh vực đào tạo,giáo dục con người, Nho giáo cũng có những đóng góp đáng kể Trên tinhthần tiếp thu có phê phán tư tưởng Nho giáo, Hồ Chí Minh đã để lại chochúng ta những quan điểm giáo dục có giá trị, là định hướng cho sự nghiệpgiáo dục ở nước ta ngày nay

Tiếp thu một học thuyết từ bên ngoài để làm giàu vốn tri thức,vănhoá của dân tộc là một sự thực khách quan qua các triều đại của dân tộcViệt Nam Trong ý thức hệ phong kiến mà người Hán đưa vàonước ta từthời kỳ Bắc thuộc, Nhogiáo tồn tại lâu bền nhất và có ảnh hưởng sâu sắcnhất.

Vấn đề có nhiều lý do, nhưng có lý do chính lànhu cầu phát triểnvăn hoá và giáodục nước ta khi chế độ phong kiếntập quyền đã bắt đầu,việc bổ sungquan lại bằng hai con đường “nhiệmtử” và “thủ sĩ” không đủ

mà cầnphải bổ sung một phương thức đào tạo và tuyển lựa quan lạimới.Phương thức này chỉ có thể đạt đượcbằng con đường phát triển giáodụcvăn hoá và thực hiện chế độ thi cửđể tuyển lựa nhân tài

Nho giáo đã có đầy đủ lý thuyết và quy chế vềgiáo dục, khoa cử tấtnhiên phải đảm đương nhiệm vụ lịch sử ấy.Tóm lại, Nho giáo đã đemlạimột bước tiến khá căn bản tronglĩnh vực văn hoá tinh thần của xãhội,trước hết nó làm cho nền giáodục phát triển hết sức mạnh mẽ.Nền giáodục ấy cùng với chế độ thicử đã đào tạo ra một đội ngũ tríthức đông đảocho dân tộc Việt Namnhư: Nguyễn Trãi, Lê Quý Đôn,Nguyễn Du …

Bên cạnh những ảnhhưởng tích cực Nho giáo cũng đemlại không íttác động tiêu cực, nó đãkhông giải đáp được vấn đề số phậnvà yêu cầugiải phóng con người vìnó đã sớm bỏ con đường phát triểntư duy trừutượng, nó làm cho chủnghĩa giáo điều và bệnh khuôn sáophát triển mạnhtrong lĩnh vực tưtưởng và trong giáo dục khoa học,cho đến nay nó vẫn làmột nhân tốkìm hãm sự phát triển xã hội nhất làtại các vùng nông thônViệt Nam.Không thể phủ nhận đượcrằng Nho giáo đã tham gia mộtphầntạo nên diện mạo tinh thần dân tộcvào sự hình thành văn hoá dântộc,cho nên chúng ta cần thiết phải cósự hiểu biết về Nho giáo, vềnhữngảnh hưởng của nó đối với nền vănhoá dân tộc cũng như với đờisốngtinh thần của con người Việt Nam

Hồ Chí Minh

3.Nho giáo đến với Hồ Chí Minh

Hồ Chí Minh sinh ra trong gia đình Nho học xứ Nghệ Trong conngười Hồ Chí Minh có một vị chân Nho, thậm chí có người nói: một vịchân Nho xứ Nghệ (Nguyễn Đình Chú).Người đã sử dụng sáng tạo một sốnhân tố hợp lý trong tư tưởng đạo đức Nho giáo, cũng như Người đã sửdụng rất tài tình tinh hoa của Phật giáo và của tư tưởng Lão Trang; lòngnhân ái của Giê- su; tinh hoa của tư tưởng đạo đức phương Tây và tư tưởngMác – Lênin kết hợp nhuần nhuyễn với truyền thống đạo đức tốt đẹp củavăn hóa dân tộc để xây dựng nên tư tưởng đạo đức cách mạng Hồ ChíMinh

Bác sinh năm 1890 mà tới năm 1915 ở Bắc Kỳ , năm 1918 ở Trung

Kỳ, mới chấm dứt việc thi cử chữ Hán vốn là dựa trên Nho học.Sinh ra và trưởng thành trong một gia đình nhà Nho yêu nước (Năm 1923,

Hồ Chí Minh đã tự giới thiệu tại Liên Xô rằng “Tôi xuất thân từ một giađình nhà Nho Việt Nam trong đó các thanh niên đều theo học Đạo Khổng.Năm 1935, tại Đại hội Quốc tế Cộng sản, Người lại ghi vào lý lịch củamình “Thành phần gia đình nhà Nho” Thực tế, trong gia đình Người, bố làNguyễn Sinh Sắc, anh trai là Nguyễn Tất Đạt, chị gái là Nguyễn Thị Thanhđều là những nhà Nho yêu nước nổi tiếng của Việt Nam cuối thế kỷ XIX,đầu thế kỷ XX), Hồ Chí Minh chịu những ảnh hưởng không nhỏ của Nhogiáo

Nếu tìm những tác phẩm của Người viết về Nho giáo thì không có nhiềulắm, nhưng cuộc đời và sự nghiệp của Người có nhiều biểu hiện của sự vậndụng uyên thâm Nho giáo vào Việt Nam theo hướng tích cực, cách mạng.

II.Hồ Chí Minh khai thác và tiếp thu Nho giáo:

1.Khai thác tư tưởng Nho giáo:

Sinh ra trong gia đình có truyền thống Nho học, Hồ Chí Minh có mộtquá trình tiếp biến Nho giáo rất căn bản và có hệ thống: từ tiếp thu di sảnNho học từ người cha, đến học tập các thầy đồ nổi tiếng một thời nhưHoàng Phan Quỳnh, Vương Thúc Quý, Trần Nhân, v.v ; từ việc học tậpqua trao đổi với các nhà nho thế hệ cha chú như Phan Bội Châu, Phan ChuTrinh, đến quá trình tự học lâu dài, bền bỉ; từ tiếp thu di sản Nho học đếntiếpbiến Nho học, tổng hoà giá trị của Nho học với tinh hoa lý luận của chủnghĩa Mác-Lênin và tư tưởng dân chủ phương Tây; từ sáng tạo tư tưởngdựa trên di sản Nho học đến hiện thực hoá tư tưởng ấy trong thực tiễn cáchmạng; từ sự khai thác mang tính cá nhân, đến đúc rút các quan điểm mangtính định hướng cho việc khai thác di sản tư tưởng Nho giáo

Hồ Chí Minh khai thác di sản tư tưởng Nho giáo trong bối cảnh bảnthân hệ thống tư tưởng Nho giáo bất lực trước việc cung cấp công cụ đểnhận thức và luận giải hiện thực xã hội Việt Nam vốn đã biến đổi sâu sắc

từ giữa thế kỷ XIX trước sự xâm lược của thực dân phương Tây, xâm nhậpcủa văn hóa phương Tây; các phong trào chính trị - xã hội chịu ảnh hưởngcủa Nho giáo bất lực trước việc giải quyết những vấn đề mà thực tiễn lịch

sử của dân tộc đặt ra; hệ thống giáo dục và khoa cử Nho học bị giải tán

Hồ Chí Minh khai thác di sản tư tưởng Nho giáo trên nền tảng thếgiới quan, phương pháp luận duy vật biện chứng mácxít, trên cơ sở vốn vănhoá phương Tây phong phú, và luôn gắn liền việc khai thác các di sản tưtưởng - văn hoá, bao gồm Nho giáo, chủ nghĩa Mác, v.v , với thực tiễn giảiphóng và phát triển đất nước, với việc giải quyết những vấn đề mà thực tiễnđặt ra Ngoài ra, cũng cần lưu ý, là Hồ Chí Minh khai thác di sản tư tưởng

Nho giáo với phong cách tư duy độc lập, tự chủ, sáng tạo, với bản lĩnhchính trị - văn hoá, và với vị thế của một người có quyền uy tư tưởng nhấtđịnh khi trở thành một nhân vật có uy tín của Quốc tế Cộng sản, lãnh tụ củacách mạng Việt Nam.

Nho giáo mà Hồ Chí Minh khai thác chủ yếu thể hiện trong Tứ thư,Ngũ kinh; Nho giáo gắn liền với các nhà nho thời kỳ lập thuyết (thời TiênTần) như Khổng Tử, Tăng Tử, Mạnh Tử; Nho giáo tinh tuý nhưng khôngkinh viện, mà gắn liền và dung nhập chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, dungnhập hơi thở của thời cuộc ở bước chuyển biến có ý nghĩa bản lề của lịch

sử dân tộc

a Những di sản tư tưởng Nho giáo được Hồ Chí Minh quan tâm

Trước hết, cần xác định, Hồ Chí Minh nhận diện Nho giáo như thế nào.

Năm 1923, khi trả lời phỏng vấn của nhà báo Nga ÔxípManđenxtam, Hồ Chí Minh nói: “Tôi sinh ra trong một gia đình nhà nho

An Nam Thanh niên trong những gia đình ấy thường học Khổng giáo,đồng chí chắc biết Khổng giáo không phải là tôn giáo mà là một thứ khoahọc về kinh nghiệm đạo đức và phép ứng xử Và trên cơ sở đó người ta đưa

ra khái niệm về “thế giới đại đồng””(1)

Năm 1924, trong một tác phẩm viết chung, Hồ Chí Minh đã đề cậpđến “tinh thần triết học và giáo lý của Khổng Tử”, và gọi Khổng Tử là “vĩnhân”, gọi Mạnh Tử là “một lý luận gia cách mạng của thế hệ ông”(2)

Ngày 20-2-1927, chỉ năm ngày sau khi Chính phủ Trung Hoa Dânquốc ban hành lệnh xoá bỏ những nghi lễ tưởng niệm Khổng Tử kèm theonhững khoản dự chi cho những cuộc nghi lễ ấy và chuyển những đền thờKhổng Tử thành các trường học công, Hồ Chí Minh đã viết bài báo có tên

“Khổng Tử”, trong đó khẳng định: “Với việc xoá bỏ những lễ nghi tưởngniệm Khổng Tử, Chính phủ Trung Quốc đã làm mất đi một thể chế cũ vàtrái với tinh thần dân chủ Còn những người An Nam chúng ta hãy tự hoàn

thiện mình, về mặt tinh thần bằng cách đọc các tác phẩm của Khổng Tử, và

về mặt cách mạng thì cần đọc các tác phẩm của Lênin”(3)

Năm 1949, trong cuốn sách Hồ Chí Minh truyện, xuất bản bằng tiếngTrung Quốc (Bát Nguyệt thư xã xuất bản, người dịch Trương Niệm Thức),

đã ghi một nhận xét của Hồ Chí Minh:

“Học thuyết Khổng Tử có ưu điểm là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân.Tôn giáo Giêsu có ưu điểm là lòng nhân ái cao cả

Chủ nghĩa Mác có ưu điểm là phương pháp làm việc biện chứng.Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có ưu điểm là chính sách của nó phù hợpvới điều kiện nước ta

Khổng Tử, Giêsu, Mác, Tôn Dật Tiên chẳng phải đã có những ưuđiểm chung đó sao? Họ đều muốn “mưu hạnh phúc cho loài người, mưuhạnh phúc cho xã hội” Nếu hôm nay, họ còn sống trên đời này, nếu họ họplại một chỗ, tôi tin rằng họ nhất định chung sống với nhau rất hoàn mỹ nhưnhững người bạn thân thiết

Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của các vị ấy”(4)

Một số dẫn chứng như trên cho thấy, Nho giáo được nhận diện trongquan niệm của Hồ Chí Minh: Là Nho giáo thời Tiên Tần, hay là học thuyếtKhổng Mạnh; Là một hệ thống tư tưởng, chứ không phải là một tôn giáo;Cốt lõi của Nho giáo là học thuyết về đạo đức, học thuyết về xử lý các mốiquan hệ đạo đức cơ bản của xã hội; Nho giáo ra đời trong những điều kiệnlịch sử cụ thể, chịu sự chi phối của bối cảnh ra đời, có nhiều ưu điểm, songcũng có cả những hạn chế, và trong đó, nếu nhìn vào cốt lõi của nó (họcthuyết về tu dưỡng đạo đức cá nhân), thì ưu điểm là nổi bật, cần kế thừa vàphát huy Những nhà tư tưởng sáng lập ra Nho giáo, ở thời đại của họ, đềuxứng đáng là những vĩ nhân, những nhà lý luận cách mạng; Nho giáo đãtừng bị các triều đại phong kiến lợi dụng

Sự nhận diện Nho giáo như trên của Hồ Chí Minh thể hiện quanđiểm khoa học, khách quan, công bằng, quan điểm khoan dung văn hoá,

cũng như bản lĩnh của nhà tư tưởng trong ứng xử với các di sản tư tưởngvăn hoá truyền thống.

Từ cách nhận diện như vậy, Hồ Chí Minh đã chọn lọc, kế thừa, cảibiến di sản tư tưởng Nho giáo để làm giàu vốn tri thức văn hoá của bảnthân

Hồ Chí Minh đã khai thác Nho giáo trên ba cấp độ sau:

Thứ nhất, Hồ Chí Minh đã kế thừa, sử dụng nhiều phạm trù, mệnh

đề, có giá trị và sức sống của Nho giáo, đồng thời đã bổ sung, phát triểnnhững nội dung mới, phù hợp với thời đại

Có thể nêu ra một số phạm trù của Nho giáo được Hồ Chí Minh sửdụng như Nhân, Nghĩa, Trí, Dũng, Liêm, Trung, Hiếu, v.v Việc Hồ ChíMinh cải tạo các phạm trù của Nho giáo thể hiện rõ nhất ở hai phạm trùTrung và Hiếu Hồ Chí Minh viết: “Đạo đức, ngày trước thì chỉ trung vớivua, hiếu với cha mẹ Ngày nay, thời đại mới, đạo đức cũng phải mới.Phảitrung với nước Phải hiếu với toàn dân, với đồng bào”(5) Rõ ràng, ở Hồ ChíMinh, nếu chữ Trung mang một nội hàm hoàn toàn mới, từ Trung với vuatrở thành Trung với nước, thì chữ Hiếu lại được mở rộng trên cơ sở phổquát hoá đạo đức cá nhân, trong đó gốc của Hiếu với Dân phải là Hiếu vớicha mẹ

Những mệnh đề tư tưởng của Nho giáo được Hồ Chí Minh sử dụngnhiều lần như: “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”; “Phú quý bấtnăng dâm; Bần tiện bất năng di; Uy vũ bất năng khuất”, “Tiên thiên hạ chi

ưu nhi ưu, hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc”, v.v

Những mệnh đề trên được Hồ Chí Minh tiếp thu, và trong nhiềutrường hợp, được Hồ Chí Minh khẳng định chính là những phẩm chất củanhững người cách mạng, những người cộng sản trong thời đại mới Điều đó

cho thấy, trong quan niệm của Hồ Chí Minh, mặt giá trị, tính thời đại củaNho giáo là rất lớn.

Thứ hai, Hồ Chí Minh đã tiếp thu và thực hành một số nguyên tắc tư

duycủa Nho giáo

Phương pháp tư duy biện chứng của Nho giáo (của Khổng Tử, Mạnh

Tử, và đặc biệt là Kinh Dịch) thể hiện rất đậm nét ở Hồ Chí Minh

Phương pháp tư duy triết học - chính trị của Nho giáo với cácnguyên tắc: Coi trọng tính chủ thể của con người; coi trọng giáo dục, đặcbiệt là giáo dục đạo đức, coi đức là gốc; từ cải tạo; tự cải tạo con người điđến cải tạo xã hội, v.v cũng được Hồ Chí Minh kế thừa, sự dụng một cáchnhuần nhuyễn trong tư duy, trong thực tiễn cách mạng Có thể dẫn ra một

số luận điểm của Hồ Chí Minh để chứng minh cho nhận định trên: “Muônviệc thành công hoặc thất bại, đều do cán bộ tốt hoặc kém”(6); “Khổng Tửnói: “Mình phải chính tâm tu thân” nghĩa là việc gì cũng phải làm kiểumẫu; có thế mới “trị quốc bình thiên hạ” được Trị quốc bình thiên hạ đâytức là ta kháng chiến đánh Pháp, kiến quốc xây dựng xã hội chủ nghĩa, bảo

vệ hòa bình thế giới.Muốn cải tạo xã hội thì lòng mình phải cải tạo.Nếulòng mình không cải tạo thì đừng nói đến cải tạo xã hội Lòng mình còntham ô, lãng phí, muốn cải tạo xã hội làm sao được”(7)

Thứ ba, Hồ Chí Minh đã tiếp thu và thực hành triết lý sốngcủa các

bậc đại Nho với các nguyên tắc tu nhân, nhập thế, tự nhiệm, dĩ thân vi giáo,v.v Có thể dẫn ra một số thí dụ Hồ Chí Minh nói: “Một tấm gương sốngcòn có giá trị hơn một trăm bài diễn văn tuyên truyền”(8) Người nói nhưvậy và luôn thực hành nguyên tắc này, chẳng hạn việc Hồ Chí Minh luônnghiêm khắc thực hiện nguyên tắc “tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách”

Như vậy, có thể thấy, Hồ Chí Minh đã khai thác di sản tư tưởng củaNho giáo - Nho giáo đã ảnh hưởng đến Hồ Chí Minh một cách sâu sắc, từnhững phạm trù, mệnh đề tưtưởng đến phương pháp tư duy; từ tư tưởng,học thuyết đến triết lý sống; từ nhận thức đến thực hành

b Quan điểm của Hồ Chí Minh về khai thác di sản tư tưởng của Nho giáo

Thứ nhất, khai thác di sản tư tưởng Nho giáophảitrên cơ sở quán triệt quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử.

Vận dụng quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử, Hồ Chí Minhquan niệm, bất cứ một hệ thống tư tưởng nào cũng ra đời trong những điềukiện lịch sử cụ thể, chịu sự chi phối, quy định của những điều kiện ấy.Chính vì thế, để lý giải, đánh giá nội dung, giá trị của bất cứ hệ thống tưtưởng nào, cũng cần phải đặt nó vào trong những điều kiện ra đời của nó.Mọi thiên kiến, áp đặt bằng con mắt phi lịch sử với các di sản quá khứ đều

là điều không thể chấp nhận được, đều có nguy cơ dẫn đến sai lầm, hoặctuyệt đối hoá hoặc phủ nhận sạch trơn giá trị của các di sản quá khứ Nói vềhọc thuyết Mác, Hồ Chí Minh viết: “Mác đã xây dựng học thuyết của mìnhtrên một triết lý nhất định của lịch sử, nhưng lịch sử nào? Lịch sử châuÂu.Mà châu Âu là gì? Đó chưa phải là toàn thể nhân loại”(9), và vì thế, “Dùsao thì cũng không thể cấm bổ sung “cơ sở lịch sử” của chủ nghĩa Mácbằng cách đưa thêm vào đó những tư liệu mà Mác ở thời mình không thể

có được”(10) Đối với Nho giáo, Hồ Chí Minh chỉ rõ: “ cách đây 20 thế kỷ,chưa có chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa đế quốc và các dân tộc chưa bị ápbức như chúng ta ngày nay, cho nên bộ óc Khổng Tử không bao giờ bịkhuấy động vì các học thuyết cách mạng”(11), và “nếu Khổng Tử sống ởthời đại chúng ta và nếu ông khăng khăng giữ những quan điểm ấy thì ông

sẽ trở thành phần tử phản cách mạng Cũng có khả năng là siêu nhân nàychịu thích ứng với hoàn cảnh và nhanh chóng trở thành người kế tục trungthành của Lênin”(12) Vận dụng quan điểm duy vật biện chứng về lịch sử,Người cũng xem xét các di sản tư tưởng quá khứ trước những yêu cầu mớicủa thời đại mới, để từ đó kế thừa một cách biện chứng các di sản này

Thứ hai, khai thác di sản tư tưởng Nho giáophải trên quan điểm với thái độ trân trọng, kế thừa, phát triểncó chọn lọc.

Hồ Chí Minh đã nêu ra một quan điểm mang tính chỉ dẫn rất toàndiện: “Không phải cái gì cũ cũng bỏ hết, không phải cái gì cũng làm mới.Cái gì cũ mà xấu, thì phải bỏ… Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phứcthì phải sửa đổi lại cho hợp lý… Cái gì cũmà tốt, thì phải phát triển thêm…Cái gì mớimà hay, thì ta phải làm”(13).

Quan điểm của ngườivừa chống thái độ tuyệt đối hoá cái “cổ” coithường cái “kim”, vừa chống thái độ tuyệt đối hoá cái “kim” coi thường cái

Không tuyệt đối hoá, không “độc quyền tư tưởng”, thì mới có thểchấp nhận những cái khác khác biệt để trân trọng và tiếp biến Hồ ChíMinh không chỉ thừa nhận chủ nghĩa Mác có ưu điểm, mà khẳng định họcthuyết Khổng Tử, tôn giáo Giêsu, đạo Phật, chủ nghĩa Tam dân của TônTrung Sơn, v.v đều có ưu điểm, thậm chí là những ưu điểm chung với ưuđiểm của chủ nghĩa Mác Hồ Chí Minh chỉ rõ, không phải chỉ có chủ nghĩaMác, mà các học thuyết, hệ thống tư tưởng - văn hoá nói trên cũng hướngđến mục tiêu “mưu hạnh phúc cho loài người, mưu hạnh phúc cho xã hội”

Hồ Chí Minh là người ngay từ rất sớm, đã khẳng định tôn giáo chứa đựngnhững hạt nhân văn hoá - đạo đức có giá trị, v.v

Có thể thấy rõ, quan điểm khoan dung, bản lĩnh văn hoá kết hợp vớitinh thần khoa học của quan điểm duy vật biện chứng, của thái độ trântrọng các di sản quá khứ đã giúp Hồ Chí Minh có khả năng khai thác di sản

tư tưởng Nho giáo một cách rất thành công rồi.

2.Tiếp thu và vận dụng những tinh hoa của Nho giáo:

* Về chữ Trung và Hiếu:

Trong giai đoạn của lịch sử Việt Nam, khi xuất hiện mâu thuẩn giữaVua và đất nước với dân tộc, thì đất nước dân tộc luôn là cái quyết định,được đặt lên trên hết Tư tưởng Trung quân của Nho giáo được người ViệtNam tiếp thu trên cơ sở tinh thần yêu nước và tinh thần dân tộc sẵn cókhiến cho nó đã bị biến đổi, “Trung quân” gắn liền với “Ái quốc”

Chủ Tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ vĩ đại, nguời con tiêu biểu của dântộc Việt Nam, đã kế thừa và phát huy những giá trị tinh tuý nhất của Nhogiáo trong cuộc đời cách mạng của mình, đưa dân tộc đi lên con đườngphát triển mới của thời đại Chữ Trung trong thời đại Bác Hồ mang nộidung mới hoàn toàn: Không phải “Trung với Vua” mà là “Trung với nước”

và chữ Hiếu với nội dung được mở rộng đến vô cùng đó là “Hiếu với dân”,chứ không còn hạn hẹp như khái niệm của Nho giáo xưa kia

Theo Nho giáo xưa kia thì “ Phụ mẫu tại bất viễn du” tức là: cha mẹcòn con không được đi xa,và “ Bất hiếu hữu tam, vô hậu vi đại”.Tức là: Có

ba tội bất hiếu, tội không có con nối dõi là tội nặng nhất

Chính vì đặt đất nước lên hết, mà một người dòng dõi Nho gia như

Hồ Chí Minh dám đi ngược lại giáo huấn của Nho gia.Vì tổ quốc vì dântộc, người tạm thời gác bỏ chữ hiếu theo nội dung hạn hẹp của Nho gia, để

ra đi tìm đường cứu nước Người không lập gia đình để hy sinh tất cả chođất nước, non sông Như vậy, chữ hiếu đã được mở rộng vượt ra ngoàikhuôn khổ chật hẹp của Nho giáo, hoà với chữ Trung là một,và chữ Trungcũng mang một nội dung hoàn toàn hiện đại, như lời dạy của Bác đối vớiquân đội cách mạng