tiểu thuyết phố của chu lai từ góc nhìn thể loại

Với dung lượng lớn và những đặc trưng về thể loại, tiểu thuyết đã khẳng định vị trí ưu việt của mình không chỉ ở việc tái hiện lại thời kì chiến đấu máu lửa của dân tộc mà còn phản ánh đ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỀ CƯƠNG NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT

1.1 Vài nét về thể loại tiểu thuyết

1.1.1 Khái niệm và sự hình thành của tiểu thuyết

1.1.2 Đặc điểm tiểu thuyết

1.2 Vài nét về tác giả Chu Lai

1.2.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật và những nguồn cảm hứng chính

1.3 Vài nét về tiểu thuyết Phố

CHƯƠNG 2:ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA TIỂU THUYẾT PHỐ TỪ GÓC

NHÌN THỂ LOẠI

2.1 Bức tranh hiện thực rộng lớn trong tiểu thuyết Phố

2.1.1 Hiện thực rộng lớn về khu phố Lý Nam Đế thời kì mở cửa

2.1.2 Sự đa dạng màu sắc thẩm mỹ từ hiện thực trong tiểu thuyết Phố

2.2 Góc độ đời tư trong tiểu thuyết Phố

2.2.1 Những nỗi niềm sâu kín của mỗi con người

2.2.2 Bi kịch người lính thời hậu chiến

2.3 Con người nếm trải tư duy trong tiểu thuyết Phố

2.4 Yếu tố thừa trong tiểu thuyết Phố

CHƯƠNG 3:ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA TIỂU THUYẾT PHỐ TỪ GÓC

NHÌN THỂ LOẠI

3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Phố

3.1.1 Xây dựng nhân vật từ những tình tiết, tình huống

3.1.2 Xây dựng nhân vật thông qua miêu tả tâm lý

3.2 Kết cấu trong tiểu thuyết Phố

3.2.1 Kết cấu sự kiện – lịch sử

3.2.2 Kết cấu đảo tuyến đồng hiện

3.3 Lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết Phố

3.4 Điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Phố

3.4.1 Điểm nhìn của người kể chuyện

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong loại hình văn xuôi nghệ thuật, tiểu thuyết là một thể loại chiếm vị trí quan trọng Với dung lượng lớn và những đặc trưng về thể loại, tiểu thuyết đã khẳng định vị trí ưu việt của mình không chỉ ở việc tái hiện lại thời kì chiến đấu máu lửa của dân tộc mà còn phản ánh được cuộc sống thường nhật thời hậu chiến Từ chất liệu về những vấn đề bức bối của xã hội trong cuộc sống đời thường, thể loại tiểu thuyết đã và đang không ngừng tiến đến những thành tựu vẻ vang mà trước đó, các nhà văn chưa thật sự quan tâm và đạt được trong những năm tháng đất nước chìm trong khói lửa Vì thế, nghiên cứu, tìm hiểu về tiểu thuyết đặc biệt là tiểu thuyết hiện đại thời kì đổi mới

là việc làm quan trọng và có ý nghĩa sâu sắc

Tiểu thuyết thời kì đổi mới không ngừng vận động và biến đổi Phương diện nội dung tiểu thuyết thời kì này chủ yếu hướng vào phản ánh đời sống con người cá nhân trước nhịp sống bề bộn sau chiến tranh Vì thế, tiểu thuyết thời kì đổi mới đã có bước chuyển mình sâu sắc từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng thế sự, đời tư Có thể thấy, việc tìm hiểu tiểu thuyết thì có rất nhiều cách và việc tìm hiểu tiểu thuyết dựa trên cơ

sở thể loại cũng là việc làm có ý nghĩa hiện nay Hơn nữa, nghiên cứu tiểu thuyết từ góc độ thể loại sẽ mở ra một cái nhìn mới lạ hơn về tiểu thuyết Dựa vào nền tảng lý luận văn học, nghiên cứu đặc trưng của thể loại tiểu thuyết sẽ góp phần đánh giá những thành công về mặt nội dung và nghệ thuật của tiểu thuyết, bên cạnh đó thấy được những ưu thế của thể loại tiểu thuyết khi sáng tác một tác phẩm

Trong dòng chảy chung của tiểu thuyết Việt Nam những năm đổi mới, tiểu thuyết của Chu Lai phần nào đã mang lại sức hấp dẫn từ trang viết của một đời đam

mê sáng tạo Trong quá trình sáng tác của mình, Chu Lai đã thử nghiệm qua nhiều thể loại như truyện ngắn, ký sự, kịch bản sân khấu và kịch bản phim Tuy nhiên theo đánh giá của các nhà nghiên cứu phê bình văn học và theo sự đánh giá của chính nhà văn thì tiểu thuyết mới chính là sở trường của Chu Lai và tên tuổi của ông cũng được khẳng định ở thể loại này Với hành trình mười năm cầm súng và hơn ba mươi năm cầm bút, nhà văn đã tạo cho mình một chỗ đứng vững vàng trên văn đàn, đã neo lại trong trí bạn đọc những dấu ấn khó phai mờ với những tiểu thuyết về đề tài chiến tranh và hậu chiến góp phần phong phú thêm diện mạo tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

Chu Lai là nhà văn nặng thủy chung với đề tài chiến tranh và nó luôn gợi trong nhà văn những trăn trở, suy tư để khơi lên dào dạt những nguồn cảm hứng Tuy vậy,

sự phức tạp và bề bộn cuộc sống thời bình cũng được ông đặc biệt quan tâm thể hiện trên nhiều mặt Bởi lẽ, thực tế đòi hỏi nhân vật cần phải cất lên tiếng nói biểu hiện những tâm tư tình cảm, những nhu cầu phong phú, đa dạng của đời sống cũng như khát vọng đi tìm hạnh phúc chân thực và xây dựng cuộc đời mới

Phố là tác phẩm viết về số phận con người đặc biệt số phận người lính thời hậu

chiến – thời cơ chế thị trường mới bắt đầu manh nha vì thế việc nghiên cứu tác phẩm

là một việc làm thiết thực Bên cạnh đó, đây là tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết nên việc nghiên cứu tác phẩm dựa trên góc nhìn thể loại là việc làm có ý nghĩa quan trọng

để đi sâu khám phá những giá trị mà tác phẩm mang lại Với những lí do trên, chúng

tôi quyết định tìm hiểu “Tiểu thuyết Phố của Chu Lai từ góc nhìn thể loại” Dẫu biết

rằng trong quá trình nghiên cứu sẽ gặp không ít khó khăn nhưng chúng tôi sẽ cố gắng hoàn tất đề tài này, để góp phần thấy được bước phát triển trong chính ngòi bút viết tiểu thuyết của Chu Lai

2 Lịch sử vấn đề

Chiến tranh và người lính đã trở thành đề tài chủ đạo trong sáng tác của nhà văn Đánh giá chung về Chu Lai và tiểu thuyết của ông, hầu hết các bài viết đều đi đến thống nhất trong việc khẳng định sự thuỷ chung của Chu Lai với mảng đề tài chiến tranh – người lính trong chiến đấu hay ở thời hậu chiến và nét riêng của nhà văn khi đi sâu vào phản ánh đề tài này Sau đây chúng tôi xin đưa ra một số nhận định về tiểu

thuyết của Chu Lai nói chung và ý kiến về tác phẩm Phố nói riêng để có thể minh

chứng cho luận điểm vừa nêu Chúng tôi tạm chia các nhận định, các ý kiến thành hai mảng cụ thể như sau:

Mảng thứ nhất gồm ý kiến của các nhà nghiên cứu trên báo chí về tác giả Chu Lai, hay những cuộc trả lời phỏng vấn cũng như những cuộc trò chuyện của chính nhà văn với độc giả:

Chu Lai là nhà văn thủy chung với đề tài chiến tranh và người lính Trên Tạp

chí Văn nghệ Quân đội, tháng 2/1993 Bùi Việt Thắng trong bài viết Một đề tài không

cạn kiệt cho rằng: “Tiểu thuyết Chu Lai giới thiệu nhiều vấn đề đáng quan tâm trên đề tài chiến tranh với ý nghĩa như một đề tài lịch sử” [15; tr.104], “Chu Lai làm người đọc bất ngờ vì những khám phá nghệ thuật của mình: nhân vật trong tác phẩm Chu

Lai thường tự soi tỏ mình, khám phá mình, khám phá một bản ngã hay là một con người trong con người” [15; tr.104] Trong bài viết trên, Bùi Việt Thắng đã chỉ rõ

được đề tài chủ đạo trong tiểu thuyết của Chu Lai, đặc biệt, ông đã khẳng định được

thành công của ngòi bút Chu Lai khi vận dụng, thể hiện “yếu tố đời tư” một trong những đặc trưng thể loại tiểu thuyết vào trong sáng tác Trong bài viết Người chiến sĩ

viết văn hôm nay – đội ngũ kế tục những nhà văn chiến sĩ, Trần Quốc Huấn đi vào

khẳng định phẩm chất người lính: “Trong truyện Chu Lai, vốn tri thức văn hóa, trí tuệ

sáng suốt của người lính trẻ đã thấm nhuyễn một cách tự do vào từng chi tiết nhỏ của truyện, trong từng phán đoán nhạy bén, quả quyết, để dẫn đến chiến thắng cuối cùng ở nhân vật” [11; tr.117] Viết về Người lính sau hòa bình trong tiểu thuyết chiến tranh thời kì đổi mới, Nguyễn Hương Giang nhận xét: “sự thật về chiến tranh hôm nay được nhìn lại là một sự thật đã trải qua những năm tháng day dứt trăn trở trong tâm hồn nhà văn Chu Lai, hơn thế, nó thật sự là những nếm trải của người “chịu trận” “người trong cuộc” [3] Lý Hoài Thu cũng khẳng định: “Dù trực tiếp viết về dĩ vãng mịt mù bom đạn hay chuyển dịch sang tiếp cận những “kênh” thông tin xô bồ của thời hiện tại, bao giờ Chu Lai cũng suy ngẫm suy tư về hiện thực với sự nhiệt tâm và lòng trung thực của người lính” [17;tr.376] Hay đến với bài viết Nội lực Chu Lai, Bùi Việt

Thắng cũng đưa ra những nhận định chuẩn xác về người lính trong tiểu thuyết Chu

Lai: “nhân vật người lính trong tiểu thuyết Chu Lai thường ăn sóng nói gió, thường bị

cuộc đời quăng quật, đều được tôi luyện qua lửa đỏ và nước lạnh – vì thế họ trở nên rắn rỏi, từng trải, quyết đoán và sắc bén trong cách hành xử”.[16;tr.64] Đồng thời,

tiểu thuyết Chu Lai cũng thể hiện được bi kịch của con người Vấn đề này được bàn

đến trong Cuộc đời dài lắm – một tiểu thuyết có sức hấp dẫn, Nguyễn Thanh Tú nhận định về lối xây dựng nhân vật của tiểu thuyết Chu Lai: “Ngòi bút tiểu thuyết Chu Lai

vẫn cách xây dựng nhân vật đẩy đến tận cùng của bi kịch Có thể nói một cách khái quát là con người của bi kịch, con người của những mâu thuẫn, có khi thật quyết liệt

dữ dội, có số phận tận cùng ngang trái, có nhân cách vô cùng cao thượng.”

[18;tr.101] Người đọc có thể nhận thấy điều này qua thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của ông, nhất là đối với nhân vật chính Từ đó, Chu Lai đã gửi gắm những vấn

đề hiện thực và cuộc sống xô bồ của xã hội đương thời

Về phương diện nghệ thuật tiểu thuyết Chu Lai, Phan Cự Đệ trong bài viết Tiểu

thuyết Việt Nam những năm đầu thời kỳ đổi mới cho rằng, tiểu thuyết Chu Lai “không

chỉ đa dạng trong các phương thức tiếp cận mà cả trong các biện pháp nghệ thuật, kết hợp độc thoại nội tâm, “dòng ý thức”, nghệ thuật đồng hiện và có những thành công nhất định” [1;tr.18] Phan Cự Đệ đã khẳng định những đóng góp của Chu Lai về nghệ

thuật tự sự, tuy nhiên sự khẳng định chưa thật khái quát và sâu sát trên mọi phương

diện đặc trưng thể loại Với bài viết Nhà văn quân đội – lực lượng sáng tác sau năm

1975, Nguyễn Hữu Quý đã đưa ra những nhận định khá sâu sắc về các tác phẩm văn

học hậu chiến Ông cũng nhận xét về ngòi bút Chu Lai: “thật hơn trong việc miêu tả

hành động cao cả hay thấp hèn, những cảnh huống trắc trở éo le và cũng không né tránh những điều thầm kín, bản năng của con người” [12;tr.94] Cũng trong bài viết Nội lực Chu Lai, Bùi Việt Thắng nhận xét: “Đọc tiểu thuyết Chu Lai người ta nhận ra một giọng nồng nhiệt bàn luận, giọng nồng nhiệt và đắm đuối, giọng từng trải và chiêm nghiệm ” [16;tr.64 - 65] Trên cơ bản, qua bài viết, Bùi Việt Thắng đã khẳng

định được những đóng góp của Chu Lai vào thể loại tiểu thuyết cũng như sự vận dụng những đặc trưng thể loại vào hành trình tạo tác tác phẩm Thế nhưng, những vấn đề mà ông đưa ra thì mang tính sơ nét và điển hình

Trong những công trình khác các nhà nghiên cứu cũng đã bàn luận về các tác

phẩm của Chu Lai với các bài viết: Tiểu thuyết Việt Nam năm 2005 – Những tín hiệu

tốt lành của Nguyễn Hòa, Tiểu thuyết Việt Nam trong những năm đầu thời kì đổi mới

của Phan Cự Đệ… Đánh giá về Chu Lai và tiểu thuyết của ông, các ý kiến, nhận định đều đã khẳng định được khả năng đào sâu hiện thực và con người trong tác phẩm của Chu Lai, vấn đề đổi mới nghệ thuật của tiểu thuyết, đánh giá được thành tựu ở đề tài

số phận người lính thời hậu chiến Tuy nhiên chưa có ý kiến, nhận định nào thật khái quát nhìn từ đặc trưng thể loại tiểu thuyết của nhà văn Chu Lai

Thủy chung với đề tài chiến tranh, chính nhà văn cũng tâm sự: “…dù có ngả

sang bất cứ một hướng đề tài nào nhưng rồi cuối cùng cũng vẫn quay về đề tài người lính và chiến tranh cách mạng như là một đề tài quen thuộc, gần gũi nhất mà người ta chỉ có thể viết tâm huyết được những gì người ta sờ thấy…” [24] Có thể thấy, những

năm tháng chiến tranh đã trở thành cảm hứng chủ đạo trong sáng tác của nhà văn Không những vậy, chất liệu từ hiện thực cuộc sống sau chiến đấu cũng được khai thác

sâu trong từng tác phẩm, như có ý kiến đã nhận xét: “Hiện thực trong những tác phẩm

của ông được đẩy đến tận cùng của sự trần trụi và tàn khốc, bên cạnh những trang viết về những mối tình người lính lãng mạn như những bài thơ… Song Chu Lai cũng

gặt hái được những thành công nhất định khi thể hiện cái nhìn sắc sảo của mình về đề tài kinh tế thị trường.” [21]

Trong một bài phỏng vấn bàn về hình tượng người lính giữa thời chiến và thời

bình, Chu Lai nhận xét: “Người lính đại diện cho phẩm cách dân tộc, mà người lính

không chỉ bộc lộ phẩm cách trong chiến tranh Gần đây, trong cơ chế thị trường người lính cũng đóng góp lớn về ý chí và nghị lực làm kinh tế(…) Họ vừa biết đánh giặc, vừa biết làm kinh tế Và đánh giặc quen rồi, khi làm kinh tế họ phải chuyển đổi toàn

bộ con người của mình và phải trả giá” [21] Nhận định này, nhà văn đã thể hiện được

cái nhìn về người lính trong và sau chiến tranh, từ đó bạn đọc sẽ hiểu rõ về đời sống chiến đấu cũng như cuộc sống đời thường của người lính Đặc biệt, khi kể về điều ám

ảnh nhất của mình, nhà văn chia sẽ “Con gái… Con gái làm mềm cuộc chiến tranh

Con gái làm xanh lại chết chóc Con gái làm tác phẩm nghệ thuật trở nên giàu có…”

[23] Từ vẻ đẹp của những người con gái đã làm điểm tựa tinh thần cho ý chí chiến đấu của người lính Cũng chính vì thế, tình yêu trong chiến tranh cũng trở thành tâm

điểm trong quan niệm cũng như trong sáng tác của nhà văn: “Ở thời nào, tình yêu

cũng là trận mạc, huy hoàng mà khốc liệt Tôi tin rằng, chiến thắng và thôn tính trái tim một người đàn bà có khi khó khăn và vinh quang hơn một trận giặc Bởi trận giặc

là nơi ta còn nhìn thấy rõ kẻ thù còn trận địa kia làm sao mà thấy được.” [19] Quan

niệm của nhà văn khi viết về tình dục trong đời sống mỗi con người, đặc biệt người

lính cũng được đề cập đến ở nội dung bài phỏng vấn Chu Lai: Viết sex bằng trải

nghiệm [20] Vấn đề tính dục cũng được khai thác trong sáng tác của Chu Lai Nhà

văn đã quan niệm rằng tính dục là vấn đề thiêng liêng cao quý, tôn vinh phẩm giá con

người chứ không phản tình yêu, phản văn chương, chính vì thế nó phải: “phát ra từ

nội dung ứ đầy, khi đó nó tự trào ra và người viết không thể nhắm mắt bỏ qua Còn nếu tính dục lấy được, tính dục bôi nhọ phụ nữ, tính dục phản tình yêu, phản văn chương thì tôi phản đối.” [20] Nhà văn cũng đưa ra những quan niệm mới hơn về tính

dục trong xã hội hiện nay: “tính dục là cảm hứng tương đối chủ đạo của loài người,

cũng như cơm ăn áo mặc Trước người ta tránh vì xu thế xã hội như vậy, bây giờ cởi

mở hơn, họ có thể nhìn thẳng chứ không phải nhìn nghiêng, không phải liếc Văn học cũng thế.” [20] Đồng thời nhà văn còn phân biệt: “đối với những hiện tượng tính dục thông thường và miêu tả khoái trá, hứng khoái thoát ra khỏi văn cảnh với mục đích gợi dục là bôi nhọ ngòi bút của chính mình Còn những cảnh tình dục ghê gớm nhưng

miêu tả bằng cái nhìn trầm tĩnh, xuyên suốt thì chuyện đó sẽ mềm đi, đẹp lên, sâu hơn.” [20] Quả thật, những khát khao bản năng xuất hiện trên trang văn của Chu Lai

đều mang đậm giá trị nhân văn sâu sắc Đồng thời, điều này giúp nhân vật người hơn,

gần gũi hơn và thật hơn

Mảng thứ hai là những ý kiến về tiểu thuyết Phố:

Trong bài viết Chu Lai: “Phố”, sự vặn mình thay đổi của khu phố lính được chú ý Với giọng kể “đều đều nghiêm túc như một thước phim chính luận quay chầm

chậm, góc quay lia hết các ngả, các ngóc ngách của các gia đình” [28], Phố hiện lên

“không phô trương, màu mè, không bi tráng, lãng mạn, không thô tục (…), là nơi tập hợp những ngôi nhà binh, những giao tranh của giá trị cũ – cái truyền thống và các giá trị mới trong thời buổi đất nước mới mở cửa chuyển mình từ cơ chế bao cấp sang

cơ chế thị trường Cái chất tình người lính với nhau cũng như nhịp đập nhanh gấp, trầm lắng của mọi người trong khu phố Các xung đột luôn được đẩy nhanh, mừng vui, bi kịch… chuyện của nhân vật chính, phụ Tất cả các chi tiết đan xen với nhau tạo nên “Phố” hay một bức tranh chung của toàn xã hội.” [28] Phố không chỉ thể hiện sự

thay đổi của phố nhà binh mà đó còn là nghĩa tình người lính Và đâu đó còn nổi bật lên là bi kịch của một thế hệ đi qua chiến tranh Tất cả đã toát lên được tính chân thực hiện thực cuộc sống cũng như những trăn trở của nhà văn về những vấn đề nóng bỏng của xã hội

Với bài Người lính sau hoà bình trong tiểu thuyết chiến tranh thời kỳ đổi mới, Nguyễn Hương Giang chỉ ra rằng: “Phố của Chu Lai là một cuốn tiểu thuyết trong

tiểu thuyết: Một cuốn về gia đình Thảo – Nam với sự phá vỡ và làm tan nát những giá trị truyền thống, một cuốn khác về cuộc đời Lãm, một người lính từ hai bàn tay trắng

đi lên, bảo vệ và tha thiết gìn giữ những giá trị ấy Cái chết thương tâm của Thảo, Lãm ở cuối tác phẩm đẩy suy nghĩ của người đọc về hai hướng khác nhau nhưng đều thấm một nỗi buồn cao cả” [3;tr.110] Qua bài viết, Nguyễn Hương Giang cũng chỉ

dừng lại nhận định ở phương diện nghệ thuật trong tiểu thuyết Phố Nhìn chung chưa

có sự khái quát cho tất cả các phương diện, những vấn đề nhà nghiên cứu nêu ra vẫn còn mang tính chất chung chung và sơ nét chưa nổi bật lên những vấn đề về thể loại

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu cũng như các bài báo, cuộc phỏng vấn đều đi đến khẳng định sự son sắt, thủy chung của nhà văn với mảng đề tài chiến tranh, đặc biệt là hình tượng người lính trong và sau chiến tranh, song, vẫn chưa có một nhận

định đánh giá trên nhiều bình diện Đồng thời, những ý kiến về tác phẩm Phố còn rất

hạn chế Do đây là tác phẩm khá mới nên chưa có công trình nghiên cứu nào cụ thể Tuy nhiên, chúng tôi rất trân trọng những bài viết cũng như ý kiến của chính nhà văn

Từ đó, chúng tôi có thể tiếp thu những quan niệm phù hợp và kết hợp những tìm hiểu

của bản thân mà xây dựng nên Tiểu thuyết Phố của Chu Lai từ góc nhìn thể loại

3 Mục đích – yêu cầu

Khi chọn nghiên cứu đề tài tiểu thuyết Phố của Chu Lai từ góc nhìn thể loại,

chúng tôi đặt ra những mục đích và yêu cầu sau:

Trước hết, chúng tôi tìm hiểu về giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm từ góc nhìn thể loại Chúng tôi tập trung phân tích, đối chiếu tác phẩm với những biểu hiện của đặc trưng thể loại tiểu thuyết trên phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật

Trên cơ sở của quá trình nghiên cứu, chúng tôi đưa ra những nhận định, đánh

giá về tác phẩm Phố nhằm nhận ra những thành công của tác phẩm cũng như những

đóng góp của Chu Lai trong thể loại tiểu thuyết thời kì đổi mới nói riêng và văn học Việt Nam hiện đại nói chung

4 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài nghiên cứu này, chúng tôi dựa trên những đặc điểm của thể loại tiểu thuyết làm cơ sở Bên cạnh đó, chúng tôi đã khảo sát một số bài viết về Chu Lai cũng

như những bài viết về tiểu thuyết Phố để nhận ra giá trị của tác phẩm trong nền văn

học Việt Nam hiện đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài này có hiệu quả, chúng tôi vận dụng những phương pháp nghiên cứu sau đây:

Phương pháp phân loại: Đây là phương pháp có chức năng nhận dạng sự vật,

qua đó xác định được tính chất và ý nghĩa của nó Với đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp loại hình để tìm ra những đặc trưng của thể loại tiểu thuyết biểu hiện

trong tác phẩm Phố

Phương pháp phân tích – tổng hợp: Chúng tôi sử dụng phương pháp này để

phân tích đặc trưng của thể loại tiểu thuyết biểu hiện trong tác phẩm Phố Từ đó có thể

nhận định được những ảnh hưởng cùng với sự đóng góp của thể loại tiểu thuyết trong quá trình sáng tác Sau khi phân tích đặc trưng của thể loại tiểu thuyết cũng như tìm

hiểu những vấn đề của xã hội, hoàn cảnh xã hội có ảnh hưởng đến tác phẩm Phố,

chúng tôi dùng phương pháp tổng hợp để trình bày khái quát về nội dung đã nghiên cứu

Phương pháp xã hội: Sử dụng phương pháp xã hội sẽ giúp cho việc lí giải cơ sở

thực tiễn và hiện thực mà nhà văn đã phản ánh qua ngôn từ nghệ thuật Hoàn cảnh lịch

sử trong tác phẩm Phố chính là hoàn cảnh đất nước trong giai đoạn đầu đổi mới, thời

kì hậu chiến Vấn đề này có ảnh hưởng ít nhiều đến thể loại và sáng tác của nhà văn

Chúng tôi tìm hiểu những đặc trưng của tiểu thuyết có trong tác phẩm Phố và xem xét

những tác động của hoàn cảnh xã hội đối với văn học để có cái nhìn toàn diện

Ngoài ra khi nghiên cứu vấn đề này chúng tôi còn sử dụng thao tác chứng minh, giải thích… nhằm mục đích sáng tỏ vấn đề rõ ràng, thuyết phục

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT

1.1 Vài nét về thể loại tiểu thuyết

1.1.1 Khái niệm và sự hình thành thể loại tiểu thuyết

Tiểu thuyết là một hình thức tự sự cỡ lớn, tiểu thuyết có những khả năng riêng trong việc tái hiện với một qui mô lớn những bức tranh hiện thực đời sống, trong đó chứa đựng nhiều vấn đề sâu sắc của đời sống xã hội, của số phận con người, của lịch

sử đạo đức, của phong tục… Nghĩa là tiểu thuyết có năng lực phản ánh hiện thực một cách bao quát và sinh động theo hướng tiếp cận trên cả bề rộng lẫn chiều sâu của nó.[2;tr.184] Có thể hiểu tiểu thuyết là một thể loại của văn học, dưới hình thức tự sự

và có dung lượng lớn Tiểu thuyết có khả năng tái hiện cuộc sống với những chi tiết giống như thật một cách sinh động và miêu tả số phận con người trong các mối quan

hệ của xã hội

Như chúng ta đã biết, lịch sử ra đời của tiểu thuyết là một quá trình trải dài từ

cổ chí kim, trên bình diện rộng lớn từ phương Tây đến phương Đông

Có thể nói tiểu thuyết xuất hiện sớm nhất ở Châu Âu, khi nền nghệ thuật cổ đại của Hy Lạp chấm dứt thời kỳ khủng hoảng Ý thức cá nhân con người với vấn đề đời sống riêng tư được đặt ra và thu hút sự quan tâm của các nhà văn Tiểu thuyết trở thành thể loại có thể đáp ứng nhu cầu phản ánh cuộc sống và số phận con người một cách chân thực

Ban đầu tiểu thuyết khá đơn giản về mặt đề tài, cốt truyện, cách xây dựng nhân vật Các tiểu thuyết Châu Âu hầu hết đều theo khuôn phiêu lưu, mạo hiểm và ái tình

Chẳng hạn như tiểu thuyết Con lừa vàng của nhà văn La Mã cổ đại Apuleius, tiểu thuyết Don Quijote xứ Mantra của M Cervantes thời đại Phục hưng Nhưng cũng bắt

đầu từ thời kì Phục hưng (thế kỷ XIV – thế kỷ XVI), tiểu thuyết đã có bước phát triển đáng kể khi xã hội dần nảy sinh mầm mống chủ nghĩa tư bản Tiểu thuyết không chỉ dừng lại ở mô tả con người, cá nhân riêng lẻ mà còn khái quát cả hiện thực rộng lớn với ý thức phê phán Ở giai đoạn này tiểu thuyết không còn mang nặng yếu tố li kì mạo hiểm nữa mà đi sâu vào số phận, bản chất của con người trong xã hội Tiểu thuyết xây dựng được nhân vật điển hình trong các hoàn cảnh điển hình Tiêu biểu là tiểu

thuyết Tấn trò đời của Balzac với nội dung đi sâu vào các mối quan hệ phức tạp cùng

với sự phê phán những điều thối nát của xã hội đương thời Sang thế kỷ XX với trào

lưu văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, tiểu thuyết đã bắt đầu đặt mối quan hệ giữa số phận con người với số phận dân tộc… Những nhà văn với ngòi bút đặc sắc nhưL.Tolstoy , M.Gorki, Solokhov, Ehrenburg,… đã cho ra đời những thành tựu rực rỡ cho thể loại tiểu thuyết trong nền văn học nhân loại

Theo Trần Đình Sử “Có người nói tiểu thuyết là công trình của Châu Âu”

[14;tr.292], song có lẽ không hẳn như vậy Tiểu thuyết phương Đông cũng xuất hiện

sớm ở Trung Quốc Tên gọi “tiểu thuyết” xuất hiện trong thư tịch Trung Quốc từ rất

sớm Tuy tiểu thuyết xuất hiện sớm nhưng mãi đến thời Đường, tiểu thuyết mới bắt

đầu chú ý đến đời sống riêng tư của cá nhân thông qua loại tiểu thuyết truyền kì Thời Tống, tiểu thuyết có sự phát triển hơn với tiểu thuyết thoại bản Đến thời Thanh (thế

kỷ XIV – XIX), sự ra đời của tiểu thuyết chương hồi đã góp phần vào sự phát triển

đỉnh cao của văn học Trung Quốc Những tiểu thuyết nổi tiếng như Tam quốc diễn

nghĩa của La Quán Trung, Thủy Hử của Thi Nại Am, Tây du ký - Ngô Thừa Ân, Hồng lâu mộng – Tào Tuyết Cần… là sự kết tinh của văn xuôi Trung Quốc từ chất liệu yếu

tố lịch sử đến vấn đề thế sự, đời tư con người Và khái niệm tiểu thuyết hiện đại phải đến cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX mới có ở Trung Quốc, gọi là tiểu thuyết trường thiên, tiểu thuyết trung thiên, tiểu thuyết đoản thiên

Ở Việt Nam, tuy tiểu thuyết xuất hiện có phần muộn hơn nhưng mầm mống sơ

khai tiểu thuyết đã có từ thế kỷ XIV – XVI trong các sáng tác cổ xa xưa Việt Điện u

linh, Lĩnh Nam chích quái… Thế kỷ XIX xuất hiện tiểu thuyết chương hồi Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia Văn Phái, tiểu thuyết đánh dấu được sự phát triển của văn

xuôi thời phong kiến tuy chưa khai thác sâu vào đời sống cũng như số phận con người Đến đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ ra đời thì mới có sự đầy đủ về ý nghĩa của thể loại tiểu thuyết Từ đó tiểu thuyết Việt Nam đã bước vào thời kỳ phát triển và ngày càng khẳng định vị thế của thể loại này cho nền văn học nước nhà

1.1.2 Đặc điểm tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại văn học có dung lượng lớn vì vậy nó có khả năng bao quát bức tranh cuộc sống một cách chân thực và sinh động nhất theo cả chiều rộng của không gian và chiều dài của thời gian Tiểu thuyết tái hiện lại cuộc đời với tất cả sự bề bộn vốn có Đây là ưu điểm của tiểu thuyết trong việc phản ánh tối đa hiện thực, giúp người đọc hình dung được toàn diện bối cảnh, cốt truyện, nội dung tác phẩm Bên cạnh

đó, tiểu thuyết còn chứa đựng những vấn đề triết lý, đạo đức, nhân sinh quan con

người, đồng thời còn chứa đựng các lĩnh vực lịch sử chính trị như tiểu thuyết Chiến

tranh và hòa bình của L.Tolstoy … Sức chứa hiện thực của tiểu thuyết còn được thể hiện ở khả năng phản ánh nhiều cuộc đời của nhiều con người với những số phận khác nhau Chính vì vậy, tiểu thuyết mang đặc điểm là có sức chứa hiện thực rộng lớn

Một đặc điểm tiêu biểu nữa của tiểu thuyết đó là tiểu thuyết nhìn cuộc sống từ

góc độ đời tư Yếu tố đời tư miêu tả cuộc sống hiện tại không ngừng biến đổi sinh

thành trên cơ sở kinh nghiệm cá nhân, đồng thời phạm trù đời tư cũng thể hiện sâu sắc

những vấn đề mà tiểu thuyết quan tâm như ý thức cuộc sống cá nhân con người, tình yêu hạnh phúc cũng như những bi kịch của cuộc sống với sự chân thật, gần gũi Tiểu thuyết Việt Nam từ khi ra đời cũng đã chú trọng khai thác đến góc độ đời tư ở cốt

truyện Tiểu thuyết Sống mòn của nhà văn Nam Cao cũng thể hiện rõ ràng vấn đề nhân

tình thế thái, cảnh sống mòn mỏi theo năm tháng của số phận con người trong xã hội đương thời, đặc biệt là tầng lớp trí thức nghèo mà Thứ là đại diện Góc độ đời tư là một đặc điểm tạo sự khác biệt giữa tiểu thuyết và sử thi, nhưng khi góc độ đời tư kết hợp với vấn đề lịch sử sẽ tạo ra tiểu thuyết sử thi hiện đại

Chất văn xuôi trong tiểu thuyết cũng là đặc điểm quan trọng để tạo nên sự đa

dạng các màu sắc thẩm mỹ trong tác phẩm Chất văn xuôi không phải là được viết bằng văn xuôi mà có thể hiểu là sự tái hiện cuộc sống với những chi tiết giống như thật, không thi vị hóa, lãng mạn hóa, lí tưởng hóa Nói như vậy không có nghĩa là tiểu thuyết không lãng mạn mà tiểu thuyết miêu tả đời sống như đời sống vốn có Mọi vấn

đề đều hiện lên với đầy đủ những góc cạnh, từ sự hài hòa đẹp đẽ đến cái gai góc xù xì,

cả ánh hào quang lẫn sự tăm tối Theo Hà Minh Đức nhận định: “Tiểu thuyết tái hiện

hiện thực khách quan với đầy đủ tính chất phức tạp và đa dạng của nó Tính chất văn xuôi, vì vậy trở thành đặc trưng tiêu biểu cho nội dung thể loại” [2;tr.190] Vì thế chất

văn xuôi miêu tả cuộc sống như thực tại cùng thời đang sinh thành, tiểu thuyết hấp thụ vào bên trong nó mọi yếu tố ngổn ngang của cuộc đời, bao gồm cái cao cả lẫn tầm thường, nghiêm túc và buồn cười, bi và hài, cái lớn lẫn cái nhỏ Sự muôn màu muôn

vẻ đó khi được đưa vào tiểu thuyết sẽ trở thành sự đa dạng các màu sắc thẩm mỹ Màu sắc thẩm mỹ chính là cái cao cả, cái thấp hèn, cái bi, cái hài, cái đẹp…, có thể mỗi loại hình văn học đều mang một màu sắc thẩm mỹ đặc trưng nhưng với tiểu thuyết thì không có quá trình chọn lựa màu sắc thẩm mỹ Đó là vì tiểu thuyết luôn tiếp nhận và hướng đến phản ánh hiện thực Điểm này liên quan đến chất văn xuôi của tiểu thuyết

Tóm lại chất văn xuôi đã mở ra một vùng tiếp xúc tối đa với thời hiện tại đang sinh thành làm cho tiểu thuyết không bị giới hạn nào trong nội dung phản ánh và chất văn xuôi có ảnh hưởng trực tiếp đến việc tạo sự đa dạng các màu sắc thẩm mỹ cho tiểu thuyết

Bên cạnh đó, tiểu thuyết còn chứa nhiều yếu tố nằm ngoài cốt truyện hay còn gọi là yếu tố thừa Tiểu thuyết có dung lượng lớn nên bên cạnh cốt truyện chính thì

tiểu thuyết còn chứa đựng bao nhiêu cái “thừa” Đó là cái chính yếu thể hiện những

suy nghĩ triết lý về cuộc sống của nhân vật, về đời người, giải thích cặn kẽ về các chuyển biến trong dòng tâm tư tình cảm con người hoặc giới thiệu chi tiết về quan hệ giữa người với người, về lai lịch của sự vật, không gian, thời gian trong tác phẩm… Những điều đó tạo được một chỉnh thể nghệ thuật vượt hơn sự đầy đủ cho tiểu thuyết,

nên mạch truyện của tiểu thuyết không lệ thuộc vào cốt truyện Sống mòn của Nam

Cao đã thể hiện suy nghĩ của Thứ về mọi vấn đề như: về nghề, về đồng nghiệp, về ước

mơ, về cái đói, về thói thành kiến nghi kị, về bản thân, về tính yếu đuối của con người…, những tình tiết về San, về Mô, về đôi vợ chồng nhà lá, về bữa ăn… đều không thiết thực cho một cốt truyện nào nhưng nó phơi bày ra toàn bộ xã hội cuộc sống Chính những yếu tố thừa đó tạo nên sự linh hoạt trong giọng điệu tiểu thuyết, đồng thời những phần thừa được xen lẫn vào tác phẩm sẽ thể hiện rõ hơn tư tưởng tác phẩm, suy nghĩ của nhà văn và làm đậm chất tiểu thuyết hơn cho tác phẩm thuộc thể

loại này, cho nên gọi là thừa nhưng lại không thể thiếu trong tác phẩm

Và nhân vật trong tiểu thuyết là con người nếm trải tư duy Nhân vật không

phải có nhiều đau khổ là nếm trải mà đó là kiểu nhân vật được đặt vào những thử thách và thông qua biến cố để có sự trưởng thành về tư duy, nhận thức, tâm lý hoặc hành động… Họ phải chịu đựng những sóng gió, trải qua những thăng trầm mới có phát triển hay nói cách khác cuộc đời sẽ dạy nhân vật trong tiểu thuyết trưởng thành

Julien sorrel trong tiểu thuyết “Đỏ và Đen” của Shtendtal cũng là đại diện cho kiểu

nhân vật nếm trải, chàng là một thanh niên thuộc giai cấp bình dân luôn ấp ủ trong mình giấc mơ thành đạt và tự khẳng định cá nhân mình bằng con đường danh vọng, vinh quang cho dù bằng con đường nào Cuộc hành trình lập nghiệp của chàng thanh niên cũng là cuộc hành trình tha hóa Tuy nhiên, ở cuối tác phẩm, chàng đã nhận thức

được rằng bản thân đã mắc tội ác lớn và cũng nhận ra tình yêu chân thật dành cho bà

De Rênal Quá trình trưởng thành đó có được từ chính sự nếm trải của nhân vật, tạo sự

phát triển logic trong tư duy, tính cách nhân vật Và để có được điều đó, nhà văn sẽ chú trọng khai thác những khía cạnh tâm lý nhân vật, tâm lý là một yếu tố không thể thiếu khi khắc họa kiểu nhân vật nếm trải tư duy của tiểu thuyết Nhân vật trong tiểu thuyết đạt được một sự toàn diện khi xuất hiện từng bước thăng trầm trong cuộc đời Tất cả đều được miêu tả một cách đầy đủ, toàn diện và chi tiết, làm cho nhân vật trong tiểu thuyết trở nên sinh động, linh hoạt và chân thực với cuộc đời hơn tất cả các kiểu nhân vật khác

Sự xóa bỏ khoảng cách giữa người trần thuật và nội dung trần thuật là đặc

điểm sẽ được tìm thấy trong tiểu thuyết Khoảng cách ấy như một khoảng cách về giá trị dẫn đến lí tưởng hóa trong anh hùng ca, còn tiểu thuyết hướng về miêu tả hiện thực như cái hiện tại đương thời của người trần thuật Tiểu thuyết cho phép người trần thuật tiếp xúc, nhìn nhận các nhân vật một cách gần gũi như những người bình thường, có thể hiểu họ bằng kinh nghiệm của mình Hay giữa người kể và nội dung kể đã không còn khoảng cách nữa Đồng thời, người viết có cái nhìn nhiều chiều, nhiều điểm nhìn

và sử dụng nhiều giọng nói Bên cạnh đó, các cuộc đối thoại trong tiểu thuyết còn mang tính chất đa thanh, đa giọng do tiểu thuyết hấp thu nhiều loại giọng điệu khác nhau của đời sống

Một đặc điểm mang tính chất ưu việt trong tiểu thuyết đó chính là bản chất tổng

hợp Với dung lượng lớn, tiểu thuyết có khả năng tổng hợp thi pháp của các loại hình

nghệ thuật khác trong văn học như thơ ca, ký, kịch… Trong tiểu thuyết đôi khi thể loại

ký xuất hiện dưới hình thức của những mảng hiện thực nóng hổi, chân thật và chi tiết, đặc biệt là tiểu thuyết có yếu tố lịch sử dân tộc, tiểu thuyết về đề tài chiến tranh thì chất ký đậm đặc Không chỉ vậy, trong tiểu thuyết còn xuất hiện những nhân vật có tâm tư tình cảm mang sự rung động tinh tế của thơ ca và chính lúc ấy nhân vật tiểu thuyết sẽ trở thành nhân vật trữ tình giàu cảm xúc Trong những lúc tiểu thuyết đi đến cao trào của mâu thuẫn, xung đột thì đó chính là hình thái của kịch Bên cạnh đó, tiểu thuyết còn có khả năng tổng hợp thủ pháp của các loại hình nghệ thuật ngoài văn học hay gọi là loại hình phi văn học: âm nhạc, hội họa, điêu khắc… Những hiện tượng tổng hợp đó làm cho bản thân tiểu thuyết cũng đang vận động, không đứng yên Đồng thời những bức tranh thiên nhiên được phác họa với những gam màu sống động, những tiếng ngân nga xúc cảm, những âm thanh cuộc sống tất cả là kết quả của khả năng tổng hợp trong tiểu thuyết

Với những đặc trưng của thể loại, có thể nhận định: “tiểu thuyết là thể loại tự

sự dân chủ, năng động, giàu khả năng phản ánh đời sống nhiều mặt bất nhất trong các thể loại văn học” [14;tr.307]

1.2 Vài nét về tác giả Chu Lai

1.2.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn chương

Chu Lai tên thật là Chu Văn Lai, sinh ngày 5 tháng 2 năm 1946 tại xã Hưng Đạo, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên, tuy nhiên, gia đình ông chuyển lên Hà Nội sống

từ lâu Từ đó, nhà văn không chỉ được sở hữu cái dịu mát, thanh bình và ngọt ngào của đồng quê Hưng Yên mà còn lẫn cốt cách thanh lịch của con người ở vùng đất Hà Thành Bên cạnh đó, ông là con trai của nhà viết kịch Học Phi, vì thế chất nghệ sĩ và tâm hồn văn chương của nhà văn đã được nuôi dưỡng từ bé

Chu Lai nhập ngũ khi ông kết thúc năm đầu tiên tại Đại học Quân y Trong thời gian đầu của cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước, Chu Lai xin nhập ngũ và được công tác trong Đoàn Kịch nói Tổng cục Chính trị Tuy nhiên, nhà văn vẫn chưa thỏa nguyện với vai trò người diễn viên mặc áo lính nên ông xin cầm súng trực tiếp chiến đấu, và trở thành chiến sĩ đặc công hoạt động trong vùng ven Sài Gòn Sau 1975, ông

về làm trợ lý tuyên huấn Quân khu 7 Cuối năm 1976, ông tham dự trại sáng tác văn học Tổng cục Chính trị và sau đó học tại Trường Viết văn Nguyễn Du, khóa I Sau khi tốt nghiệp, ông biên tập và sáng tác cho Tạp chí Văn nghệ Quân đội Ông là đảng viên Đảng cộng sản Việt Nam và là hội viên Hội nhà văn Việt Nam từ năm 1980 Ông về hưu năm 2006

Chu Lai được biết đến với nhiều tác phẩm nổi tiếng, sau đây là một số tác phẩm của ông :

 Truyện ngắn Chu Lai (2005)

Từ những cống hiến trên bước đường nghệ thuật, nhà văn đã đạt được nhiều giải thưởng trên văn đàn văn học nước nhà như: Giải thưởng Hội đồng Văn học chiến

tranh Cách mạng và Lực lượng vũ trang (Hội Nhà văn Việt Nam) với tiểu thuyết Ăn

mày dĩ vãng năm 1993, giải thưởng Văn học Bộ quốc phòng năm 1994, giải thưởng

tiểu thuyết Nhà xuất bản Hà Nội với tiểu thuyết Phố năm 1993, giải thưởng Nhà nước

về Văn học nghệ thuật năm 2007

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật và nguồn cảm hứng chính

Với Chu Lai, văn chương là duyên nợ, là cuộc sống, là tình yêu Tác phẩm là sự

cộng hưởng thăng hoa của tình yêu nghề, của lương tâm, trách nhiệm với ngòi bút và

khả năng sáng tạo của người nghệ sĩ [22] Chu Lai luôn đặt cái tâm sáng tạo của

người cầm bút lên hàng đầu Trong một lần tâm sự về nghề nghiệp văn chương, ông

từng nói: “Sở dĩ văn của tôi được nhiều người đọc là vì cái gì cũng được đẩy đến tận

cùng của mọi buồn vui Tôi không thích chơi những gam màu nhợt nhạt Vì sao ư? Vì một tuổi thơ nhọc nhằn, đói khổ, một thời trai trẻ đi qua chiến tranh, cộng thêm tính cực đoan nên văn khốc liệt thế thôi Nhưng chính sự khốc liệt đó tạo ra một thứ mùi rất Chu Lai đấy!” “Nó bao giờ cũng có hai gam: dữ dội đến tận cùng nhưng cũng lãng mạn đến tận cùng” [25] Chính nhà văn cũng đã từng nói: “nếu viết về chiến tranh mà chỉ là những trận đánh kinh hoàng và chết chóc thì sẽ không ai đọc cả Vì vậy, phải có nguyên lý sáng tạo như sau: Viết về đề tài nào cũng được nhưng nếu không có một nền tình yêu chắc chắn thì cuốn sách ấy đổ Dĩ nhiên tình yêu trong chiến tranh có đặc thù riêng Trong chiến tranh, tình yêu mạnh hơn bình thường gấp nghìn lần, bởi đó là yêu một lần cho mãi mãi, yêu để chết, thậm chí chưa kịp yêu đã chết” [26] Vì thế ta cảm nhận được ngòi bút của nhà văn đã neo đậu tâm hồn mình

vào cuộc đời và con người bằng những tác phẩm giàu chất sống và mang đậm giá trị nhân văn

Những quan niệm nghệ thuật của nhà văn đã đi đến sự vận động trên bình diện

về quan niệm phản ánh hiện thực Hiện thực trong các sáng tác của Chu Lai đều hiện

lên trong cái nhìn một chiều với quan niệm đối lập địch – ta của tiểu thuyết sử thi và

cảm hứng lãng mạn như được “tráng lên một lớp men trữ tình” tiêu biểu qua các tiểu thuyết: Nắng đồng bằng và Gió không thổi từ biển Đến sau 1986, Chu Lai đã đổi mới

quan niệm về hiện thực, hướng đến phản ánh hiện thực đa chiều Trang viết của Chu Lai đã thể hiện sự thấm thía trước tác động ghê gớm của chiến tranh và cuộc sống đời thường đa tạp đến tính cách, số phận con người Nhà văn không chú ý viết để tái hiện chiến tranh xảy ra như thế nào, mà đặc biệt quan tâm đến những số phận cá nhân đã sống ra sao trong cuộc chiến và khi họ bước ra nó quay về với đời thường

Đồng thời, tiểu thuyết Chu Lai cho ta thấy được những quan niệm về con

người, nhà văn đi sâu vào số phận cá nhân, len vào ngõ ngách sâu kín của tâm hồn để

bước lên những tầng bật tâm lí, tiềm thức… [22] Qua đó, nhân vật được trải lên trên

trang văn với những đau đớn bi kịch với những khát khao bản năng dồn nén Hơn nữa, Chu Lai đã đi sâu vào những cá nhân riêng lẻ, đời sống, số phận riêng và thế giới riêng đầy bí ẩn Với quan niệm mới mẻ về con người, Chu Lai xây dựng nên thế giới nhân

vật trong tiểu thuyết là những con người có tính cách riêng biệt Nhà văn đặt nhân vật

trong nhiều mối quan hệ để nhân vật bộc lộ tận cùng bản chất rất “người” của mình

Nhiều năm trải qua chiến tranh, Chu Lai viết về nó như là nợ, là nghiệp, là ân

tình Trả lời phỏng vấn nhà văn tâm sự “không phải tôi tới với văn học mà sự cam go

và nỗi cô đơn của cuộc chiến đã đem văn học đến với tôi” [26] Hay có lần nhà văn

bộc bạch: “Còn sống, còn viết chiến tranh để đền đáp ân tình đồng đội ” [26] Và từ

đó chiến tranh đã trở thành nguồn cảm hứng chủ đạo trong ngòi bút của nhà văn Cảm hứng này in đậm trên từng trang viết dưới những chủ đề khác nhau Đó là viết về

người lính cách mạng mang đậm chất sử thi Nắng đồng bằng, Gió không thổi từ biển,

Sông xa, Khúc bi tráng cuối cùng và Người im lặng Bên cạnh cảm hứng chiến tranh

ở ngòi bút Chu Lai vẫn toát lên được cảm hứng từ những cuộc sống thường nhật thời hậu chiến trong cuộc vật lộn mưu sinh Cảm hứng này được xuất hiện trong các tác

phẩm như Phố, Hùng Karô, Vòng tròn bội bạc, Ăn mày dĩ vãng Ba lần và một lần,

Cuộc đời dài lắm… Đó là số phận người lính thời hậu chiến mang bi kịch lạc thời, cô

đơn, phải đối diện với cơ chế thị trường Vinh quang của ngày hôm qua còn đấy, những người lính của ngày hôm nay nào là Nam, Thảo, Lãm, Sáu Nguyện, Hai Hùng… bị vùi dập, thương tích bởi vòng xoay của đồng tiền, của trắng - đen, xấu - tốt

1.3 Vài nét về tiểu thuyết Phố

Tiểu thuyết Phố của nhà văn Chu Lai viết về cuộc sống con người Hà Nội giai

đoạn đầu đổi mới Đây là quyển tiểu thuyết được xem là đặc sắc nhất của Chu Lai viết

về cuộc sống của người lính, người bộ đội sau chiến tranh Được sáng tác năm 1992

dựa trên truyện ngắn Phố nhà binh, lúc đầu Chu Lai đặt tên cho quyển tiểu thuyết là

Phố Lính, nhưng sau này được đổi là Phố Tác phẩm đã được dịch sang tiếng Pháp với

tên Rue des soldats (Phố nhà binh) và được chuyển thể thành bộ phim truyền hình được nhiều người ưa thích Người Hà Nội trên Đài phát thanh truyền hình Việt Nam

Tác phẩm nhận được giải thưởng năm 1993

Dù rằng không tạo được tiếng vang như tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng nhưng Phố

cũng là một trong những thành công của nhà văn Chu Lai trên bước đường nghệ thuật

Nhà văn đã từng tâm sự: “Ví dụ viết Ăn mày dĩ vãng xong, khá ầm ĩ, bạn bè bảo:

“Thôi, ông nghỉ đi, cuốn này đã như một quả pháo đùng, pháo nổ tan tành rồi, ông còn cái quái gì để viết nữa!” thế là tự ái, chả lẽ cả cuộc đời cứ chỉ chúi vào đề tài chiến tranh thôi à? Quá kém Vậy là chơi luôn cuốn Phố, một cuốn sách viết về ngay

cái phố Lý Nam Đế mà ngày nào cũng đi qua đi lại Viết cũng khá nhanh, thậm chí viết gần xong còn xé đi viết lại, oai ra phết Cuốn này cũng tạm ổn, khối cô gái thích, thậm chí có cô ở tận Huế bay ra tò mò đi dọc phố để xem các nhân vật nó lấp ló ở đâu, thêm nữa, cũng từ đó cái phố Lý Nam Đế này nhiều người đổi thành Phố Nhà Binh theo tên gọi văn chương của nó.” [27]

Phố là quyển tiểu thuyết xoay quanh cuộc sống của những số phận con người

thời hậu chiến, đặc biệt là đời sống người lính và những cựu chiến binh sống trên khu phố Lý Nam Đế

Xuất hiện trên những trang văn đầu tiên của Phố là hình ảnh đôi vợ chồng Nam

– Thảo với cuộc sống êm ấm, hạnh phúc Người chồng là kĩ sư công binh đóng quân tại bên kia cầu Thăng Long còn vợ là bác sĩ quân y Mối tình của Nam và Thảo được nảy sinh từ thuở còn ở chiến trường, họ đã yêu nhau và trao cho nhau những gì liêng thiêng nhất trong buổi tối mưa rừng đầy kỉ niệm Định mệnh đã đẩy họ cách xa nhau sau đêm mưa ở rừng ấy và duyên số lại cho họ bất ngờ tái ngộ trong một ngày Nam được triệu tập ra Hà Nội để báo cáo chiến tích trong một hội nghị mừng công toàn binh chủng Ngay giữa đại hội tràn ngập cờ hoa và tiếng vỗ tay, họ đã gặp nhau để rồi trở thành chồng vợ cho đến bây giờ Vợ chồng anh sinh được một người con tên là Niên Thảo – là kỷ niệm thiêng liêng nhất của hai vợ chồng Những chuỗi ngày hạnh

phúc như cù lao bình yên của vợ chồng họ cứ ngỡ là mãi mãi nhưng không hẳn vậy

Đời sống khó khăn, chật vật đã vây lấy ngôi nhà hạnh phúc bé nhỏ kia Bởi lẽ, Nam vốn chiến đấu dũng cảm ở chiến trường nhưng lại hiền lành, không biết tính toán và thụ động trước nhịp sống sau chiến tranh Cũng vì cuộc sống mưu sinh quá khó khăn khiến Thảo phải quyết định sang Đức lao động kiếm tiền Nam sống cảnh gà trống nuôi con và chờ ngày vợ hết hạn lao động trở về

Không chỉ riêng gia đình Nam, Phố còn xoay quanh cuộc sống của gia đình

Lãm Lãm gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống, sau khi giải ngũ anh bị bố anh - ông Khang, vốn là một hiệu trưởng trường Đảng, đuổi khỏi nhà vì cưới một cô gái người miền xuôi có nhiều điều tai tiếng Hai vợ chồng anh phải sống tạm bợ ngay trên vỉa hè của con phố Lý Nam Đế Họ đã cho ra đời hai đứa con ngay chính trên con phố này Cuộc sống khó khăn nhưng Lãm đã vươn lên từ chính bàn tay của mình Anh làm rất nhiều công việc với hy vọng có thể có nhiều tiền để trang trải, để nuôi sống gia đình Lãm đã trải qua rất nhiều khó khăn và cuối cùng anh đã tạo dựng được cơ ngơi danh

tiếng Về sau, ông Khang tuổi ngày càng cao cùng với tình thương con bất tận nên ông tìm và mong Lãm quay trở về

Trong thời gian vắng vợ, Nam vẫn giữ vẹn lòng son sắt thủy chung với Thảo Những lúc cô đơn, anh thường tâm sự cùng với Trọng Bình – đạo diễn phim, cựu phóng viên quay phim chiến trường và là bạn thân của Nam Bình luôn quan tâm đến người khác và nói rất hay về triết lý cuộc sống nhưng lại có cuộc sống riêng không hạnh phúc Vợ Bình ly dị chỉ sau một thời gian ngắn chung sống với lý do anh chỉ làm tình nhân chứ không thể trở thành người chồng Từ đó, Bình sống một mình và luôn né tránh tình cảm của Loan – em gái Thảo Bình cũng là cha nuôi của bé Niên Thảo, rất thương bé Niên Thảo, mỗi lần đến nhà thường hay có quà cho bé Cũng nhờ vậy, mà Niên Thảo đỡ nhớ mẹ hơn Bé Niên Thảo thường qua nhà ngoại chơi, ở bên đó có dì Loan cũng hết mực yêu thương Khi chị của mình đi xa thì Loan cũng thường qua nhà Nam, giúp anh đi chợ, nấu ăn Loan là một cô gái có cá tính thẳng thắn, mạnh mẽ và

có những nhận xét tinh tế về những người xung quanh Cũng có đôi lần, Loan suy nghĩ hết sức vu vơ cô muốn bên cạnh Nam để an ủi anh, thậm chí vỗ về, vuốt ve anh và táo tợn hơn là cô muốn tự nguyện thay thế chị của mình làm tất cả kể cả “chuyện ấy”,

nhưng rồi ý nghĩ ấy cũng vụt qua Đồng thời bức tranh trong Phố, không chỉ tái hiện

đời sống mưu sinh của những người lính, cựu chiến binh mà còn có cả cuộc sống của những kiếp người từ chị hàng chè chén vốn là giảng viên đại học nghỉ tạm đến anh công an đường phố… Tất cả đã toát lên mảng hiện thực chân thực về cuộc sống sau chiến tranh

Trở lại với cuộc sống vợ chồng Nam – Thảo, Thảo đã trở về trong sự nhớ thương của chồng con sau bao năm lao động nơi đất khách Chính lúc ấy, biến cố xuất hiện trong hạnh phúc vợ chồng họ Thảo trở về mang nhiều nét thay đổi, chính Nam dường như cũng nhận ra được điều đó Thảo bị ám ảnh về một người đàn ông Việt Kiều khi cô ở bên Đức Hình ảnh người đàn ông ấy cứ ám ảnh Thảo mãi cho đến khi

cô gặp Hùng hợp tác kinh doanh Hùng đã có ấn tượng với Thảo khi nhìn ảnh của Thảo và Thảo cũng có cảm tình với anh Chính đêm tân gia nhà mới của Thảo là thời điểm hai người thố lộ tình cảm với nhau và Hùng có ý mời Thảo đi mạn bắc hồ Tây,

phía chân cầu Thăng Long Chuyến đi ”ngoại tình” ấy tưởng chừng chỉ có hai người

biết nhưng không ngờ đã có một người tận mắt chứng kiến tất cả, đó chính là Lãm Từ chuyến đi ấy, Thảo càng trở nên xa lạ và hoàn toàn thay đổi, điều này Loan và cả Nam

đều biết rõ Nam đã níu kéo, vun đắp vào tình yêu và hi vọng Thảo sẽ được như xưa nhưng tình cảm vợ chồng họ vẫn rạn nứt Cảm giác tội lỗi nghĩ về gia đình bé nhỏ khiến Thảo quyết định gặp Hùng và chấm dứt tất cả Buổi hẹn gặp mặt cuối cùng ở Sầm Sơn của đôi nhân tình đã được truyền đến Lãm Quả thật, chuyến đi ấy đã chấm dứt tất cả Sầm Sơn biển động, Thảo và Hùng đã rơi vào dòng xoáy của bão biển nhưng Lãm đã kịp thời xuất hiện và cứu được Hùng Thảo và Lãm ra đi mãi mãi Mặc

dù Hùng được cứu thoát nhưng sau này Hùng trở nên điên loạn, không còn lý trí Tác phẩm kết thúc trong bi kịch người của ở lại

CHƯƠNG 2: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA TIỂU THUYẾT PHỐ

TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI

2.1 Bức tranh hiện thực rộng lớn và đa dạng trong tiểu thuyết Phố

2.1.1 Hiện thực về khu phố Lý Nam Đế thời kì mở cửa

Tiểu thuyết là một thể loại không hạn chế về dung lượng, nó có khả năng phản ánh tối đa cuộc sống trên nhiều phương diện khác nhau đúng với bản chất và chiều sâu

hiện thực Với Phố của Chu Lai, nhà văn đã tái hiện chân thật nhất cuộc sống của

những người lính hậu chiến tại khu phố Lý Nam Đế - Phố lính Dù trong nền khung cảnh ở một khu phố, nhưng đó chính là một xã hội thu nhỏ nổi bật lên toàn vẹn bức tranh hiện thực cuộc sống thời hội nhập để góp phần cho sự phản ánh mọi bề bộn của toàn xã hội

Có thể nói, Phố là một bức tranh toàn cảnh về khu phố Lý Nam Đế, mà ở đấy tập trung những cơ quan quan trọng và còn là khu tập thể bộ đội “Đây là khu phố bộ

đội, là tòa soạn báo, là toàn những cơ quan quan trọng cả… là cái phố có nhiều các đồng chí sĩ quan cao cấp…” [8;tr.38] Thoạt đầu, khu phố Lý Nam Đế hiện lên trong

bản phác thảo của đạo diễn Trọng Bình vốn dĩ là một nơi yên bình và trầm lắng “Có

một thời, không, mới cách đây vài ba năm chứ mấy, cảnh sắc nơi đây còn thâm trầm ắng lặng lắm… hầu như tất cả các căn hộ cao thấp, to nhỏ, ngắn dài vẫn bảo nhau khinh khỉnh xây lưng ra mặt đường, khiến cho dãy phố đã tăm tối lại càng hun hút nỗi

đe dọa…” [8;tr.9] Thế nhưng, khi thời kì chuyển sang nền kinh tế thị trường được bắt

đầu manh nha thì đồng loạt khu phố ấy cũng bắt đầu chuyển mình như mọi khu phố khác Đó như là quy luật tất yếu phải thay đổi để kịp với nhịp náo nhiệt của thời đại

“sau vài đêm hối hả đục tường, trổ cửa, nới mái…phắp một cái, các căn hộ đã bắt đầu rùng rùng chuyển động… bao mảnh tường rêu phong tựa hồ bị quên lãng… bỗng phát khởi thành những khuôn sáng vuông tròn méo lệch…” [8;tr.9] Nếu như trước đó, khu

phố Lý Nam Đế tỏ thái độ “khinh khỉnh” quay lưng trước sự biến thiên của vạn vật thì

giờ đây, nó cũng hòa vào nhịp huyên náo để đổi mới Hiện thực về khung cảnh khu phố đã được nhà văn thể hiện chân thật Trước hết, sự thay đổi được bắt đầu ngay từ

tên gọi của khu phố “Hà Nội dạo này sinh ra lắm cái tên kép cho những con đường…

Tất nhiên trong đó không thể không có phố Nhà Binh đè lên tên một vị hoàng đế thời lập nước… Những cái tên chắc chắn chẳng thể nào có được trong thời kì bao cấp nghiêm ngắn và ảm đạm.” [8;tr.195] Cơ chế mới, chế độ mới dường như đã cởi mở

hơn, những quy định, quy tắc khắt khe của thời kì trước giờ đây cũng được nới lỏng,

sự trầm lắng đã được thay vào bởi sự xôn xao, hỗn tạp của nhịp cuộc sống thời kì đổi

mới “Mình có đi dạo một vòng dọc phố Vui đáo để Ánh sáng xen lẫn bóng tối, nhạc

ngoại xen lẫn muỗi nội…” [8;tr.19] Khung cảnh khu phố cũng trở nên nhịp nhàng, tấp

nập qua những cảnh sinh hoạt, mưu sinh Dẫu phố Lính đang từng ngày thoát xác kia

đã cố gắng giữ gìn nét trầm lặng, uy nghiêm nhưng đó lại là sự níu giữ mỏng manh

“Có lẽ chỉ về đêm cái phố nhà binh đang biến tướng này mới yếu ớt phục hồi lại được cái vẻ thâm trầm xưa cũ của mình.” [8;tr.57] Vẫn là những âm thanh xưa cũ của tự

nhiên, của công việc thường nhật giữa đêm khuya vắng lặng “Vẫn lại tiếng cành sấu

rơi, tiếng giày đinh quân cảnh, tiếng quét rác, tiếng mèo động tình trên mái ngói…”

[8;tr.57] Nhưng giờ đây khi nền kinh tế thị trường đang được áp dụng thì tình cảm giữa mỗi con người đã vơi dần đi theo nhịp sống cũng như chính tại phố nhà binh đã

mất đi những hình ảnh lãng mạn của tình yêu đôi lứa “Chỉ khác, cả chiều dài dãy phố,

dù người tinh mắt đến mấy cũng không còn nhìn thấy những đôi tình nhân lả người trong tay nhau!” [8;tr.57] Con người trong giai đoạn đầu đổi mới cũng trở nên thiết

thực hơn Và như thế, sự hội nhập bắt đầu len lỏi ngày càng nhanh chóng vào từng ngõ ngách của căn phố cùng với những cửa hàng hiện đại đồng loạt mọc lên – hệ quả của

cơ chế mới “Chỉ sau gần một năm mà căn phố tiếp tục thay đổi đến nao lòng Số nhà

không có, chỉ thấy biển hàng biển hiệu, cửa sổ không còn, chỉ còn đập mặt vào pa nô,

áp phích quảng cáo Trên mặt đường, xe máy nhiều hơn xe đạp Trong vỉa hè, nhà cao tầng nhiều hơn nhà một tầng Hàng sấu ngày nào vạm vỡ vút lên cao đến thế mà giờ đây chỉ còn là những tán lá xanh đọng đầy bóng tối…” [8;tr.321] Có thể thấy, những

biến động trong lòng con phố ấy chính là những chuyển biến mạnh mẽ của cơ chế mới đang diễn ra trong toàn bộ đời sống kinh tế, đạo đức, văn hóa xã hội Hơn nữa, cuộc sống mới ở khu phố đã hiện lên với tất cả sự bề bộn và phức tạp, cơ chế kinh tế thị trường thời kì mở cửa tồn tại cả hai mặt tốt – xấu đan xen nhau, những mặt tích cực, những tiêu cực, nghịch lí Đồng thời, cơ chế kinh tế mới của nền kinh tế thị trường đã tạo ra những cơ hội và thách thức cũng như những thuận lợi và khó khăn Tất cả đã được thể hiện qua sự thay đổi của phố nhà binh Sự thay đổi đó có tác động sâu sắc đến đời sống con người, mặc dù cũng có chiều hướng tích cực nhưng thực tế trong tác phẩm lại thấy những mặt tiêu cực Chu Lai đã nhìn thẳng vào hiện thực để mổ xẻ, xoáy sâu, để bày tỏ và để phê phán Từ những cảnh thay đổi của khu phố, những con đường trải nhựa bằng phẳng không còn lầy lội, vùng trũng đến mùi vị no ấm lan tỏa khắp phố đã được nhà văn thể hiện cụ thể và toàn diện Chính thể loại tiểu thuyết đã giúp Chu Lai tái hiện lại toàn diện hiện thực phố nhà binh

Ở tiểu thuyết Phố, hiện thực cuộc sống mưu sinh của những kiếp người cũng

được thể hiện một cách sinh động và chân thực Người đọc có thể được chứng kiến những cảnh sống, những cuộc vật lộn mưu sinh của từng phận người Dù bất kì ở hoàn cảnh nào và thời đại xã hội có biến chuyển đến đâu thì con người cũng phải nuôi sống

bản thân để tồn tại “Sao đi đâu, làm gì cũng va đập phải cái gam mầu kiếm sống ảm

đạm như thế này? Đây chỉ còn lại những tham vọng suồng sã cốt làm sao thỏa mãn cho được cái tiếng gào trống rỗng của dạ dày…” [8;tr.31] Chiến tranh chấm dứt,

người lính bước vào cuộc sống thời bình với biết bao khó khăn “Chồng ngồi vẽ hố xí

cho bọn trọc phú mới, vợ thái lá nhân trần cho bọn đầy bụng hiện đại, cõi đời xem ra nhiều phần lý thú.” [8;tr.19] Vợ chồng Nam – Thảo phải đối diện với cuộc sống chật

vật, mọi thứ chi tiêu đều phải gói gọn trong hai trăm ngàn từ đồng lương thiếu tá của Nam và tháng lương một trăm năm mươi ngàn của Thảo Tuy cuộc sống khó khăn là thế nhưng toát lên được sự đầm ấm yêu thương của những thành viên trong gia đình Quả thật, sau chiến tranh, mọi chuyện không dễ dàng như người ta tưởng Những người bộ đội bước ra khỏi cuộc chiến hay chỉ sống trong quân ngũ nay phải làm quen

cuộc sống mới vì nhu cầu mưu sinh “Một ông tá tư lệnh sư đoàn bị thương sọ não về

nghỉ mất sức, con cái đi tìm đường sinh nhai cả, còn độc một bà vợ già, ngày ngày phải mang mấy can xăng ra trước cửa ngồi bán để lấy vài ngàn thuốc thang, cơm cháo cho chồng Cả đời trận mạc, cuối đời chỉ trông vào mấy chai xăng mà các anh cũng đuổi?” [8;tr.39] Trở về với cuộc sống đời thường bình lặng sau chiến tranh,

những con người từng vào sinh ra tử, từng cống hiến cả cuộc đời cho sự nghiệp cách mạng lại không thể có được cuộc sống ấm êm Vinh quang của ngày hôm qua đã bị vùi lấp bởi guồng máy lao động trong nhịp sống hối hả của nền kinh tế thị trường Những chiến công của người đi qua trận mạc đã bị lãng quên bởi những mưu cầu vật chất, lo toan cho cuộc sống cá nhân mỗi con người Tất cả đã trở thành nỗi đau đọng lại trong cuộc sống hiện tại Đó còn là niềm tự hào trong sự chua chát cho những người hi sinh

vì lí tưởng cách mạng “ông nội nó cả đời theo cách mạng, đến nay đã tám chục tuổi

còn lận đận, được cái thâm niên sáu mươi tuổi Đảng có hơn ba chục ngàn đã hớn hơ

đi khoe khắp xóm.” [8;tr.23].Và là cảnh sống nơi góc phố vỉa hè của kiếp người lênh

đênh vì những định kiến khắt khe còn sót lại “Họ đã cư trú ở đây gần ba tháng rồi

đấy Rõ thật tội! Mưa thì dắt díu nhau ra đây Mùa hè còn đỡ, đông về, cha con vợ chồng ôm nhau thành một cục tránh gió nhìn mà nẫu cả ruột Ấy, cũng có đận bỏ đi

đâu cả tuần, cả tháng, tưởng đi luôn, cũng mừng nhưng rồi lại thấy họ trở về, tiều tụy

xơ xác hơn.” [8; tr.58] Đôi khi còn là cái chật vật, tủn mủn sinh hoạt đời thường

nhưng đủ phơi bày hiện thực đắng lòng cho cuộc sống hôm nay và mai sau “bố nó gần

năm chục tuổi đầu mà muốn mua một gói thuốc lá cũng phải cân nhắc cả đêm…”

[8;tr.24] Có thể nói, Chu Lai đã thể hiện chân thật, xót xa về cuộc sống người lính – cựu chiến binh để góp phần nổi bật bức tranh hiện thực xã hội giai đoạn đầu những năm đổi mới

Không chỉ thể hiện cuộc sống, số phận người lính mà ở Phố còn là cuộc sống

của nhiều kiếp người với cuộc sống khác nhau Trước hết, người đọc bắt gặp hình ảnh anh công an đường phố có cuộc đời bất hạnh Nhà văn chỉ điểm qua một vài chi tiết

nhưng đã lột tả được cụ thể số phận của anh công an “Cái nhà anh cảnh sát này cũng

tội Suốt đêm ngày lủi thủi đi lo an ninh cho mọi người nhưng về nhà, cuộc sống của mình thật cũng chẳng ra đâu vào đâu! Con trai bỏ học đi bụi đời, có mỗi đứa con gái kha khá một chút lại theo bạn theo bè đi buôn chuyến vào Sài Gòn rồi phải hơi trai ở lại luôn trong đó.” [8;tr.40] Cuộc đời của anh giống như con vạc kiếm ăn vào đêm,

khi mọi người đã yên giấc thì cũng là lúc thân hình dặt dẹo với dáng đi thập thõm của

anh xuất hiện Cuộc sống đã khó khăn nhưng cái nghề của anh lại không tạo ra được đồng tiền nuôi sống gia đình, vì thế nghèo khổ cũng trở thành yếu tố bất hạnh làm sụp

đổ mái ấm gia đình “Cái nghề của mình là cái nghề con vạc toàn lang thang đêm tối

Lang thang mà lại không mang được tiền về cho vợ con, thế là nó chán…” [8;tr.152]

Không chỉ vậy, số phận của anh còn khổ cực hơn khi nghề giữ an ninh không có tiền

nhưng có thể gánh họa “Tối qua có đám ăn nhậu rồi đánh nhau giữa mấy tay an ninh

quân đội và đám thanh niên đường phố, mình vào can thiệp, chả được việc gì mà còn

bị cả hai tẩn cho một trận tưởng nằm liệt luôn! ” [8;tr.152,153] Nhưng mọi người

đâu biết rằng, chính khi cuộc sống náo nhiệt thì cần lắm những người lủi thủi về đêm như anh canh giữ an ninh Bởi thế, dù cuộc sống có khó khăn, dù số phận bất hạnh bủa vây, anh vẫn tận tụy với công việc Và có thể nói, nỗi khổ cực của anh trong cái dáng

đi dặt dẹo đã trở thành niềm thương cảm cho người đọc “Hơn hai chục năm làm cái

nghề tuần đêm, sợ kinh động giấc ngủ của mọi người, lại sợ kinh động cả kẻ gian, mình cứ phải đi nhẹ chân như vậy… Làm người đàn ông mà để vợ nó bỏ thì còn sung sướng nỗi gì mà thẳng với chả căng…” [8; tr.302] Cuộc đời dù lắm điều bất công

nhưng luôn ưu ái cho con người một phần hạnh phúc nhỏ bé để có thêm động lực phấn

đấu Anh công an đường phố với bi kịch và số phận bất hạnh nhưng cũng nhen nhóm

tình yêu thương về mái gia đình hạnh phúc “Một người vợ bỏ, một người chồng gãy,

hai nét mắt tồi tội, hai cái cười mới giao cảm và thể tất làm sao?” [8;tr.307] Không

dừng lại ở đấy, hình ảnh chị hàng nước cũng được xuất hiện trong Phố Nhịp đổi thay

của cuộc sống đã đưa đẩy số phận chị từ giáo sư đại học trở thành người hàng chè chén Khắc họa sơ nét về nhân vật, Chu Lai đã phần nào làm nổi bật lên từng số phận con người trong tác phẩm Từ cuộc sống những người lính hậu chiến, cuộc sống của những ông tướng về hưu, đến những mảnh đời hiu hắt eo le như anh công an, chị hàng nước… đã được nổi bật trong khung cảnh rộng lớn về cuộc sống đa dạng của con

người trong Phố

Không chỉ vậy, hiện thực trong tác phẩm còn gắn liền với quá trình đổi mới cơ chế, cơ chế thị trường Viết về người lính sau chiến tranh, nên những vấn đề về cuộc

sống đời thường luôn là trục xuyên suốt được thể hiện trong tiểu thuyết Phố Chu Lai

đã thể hiện những điều đó một cách chân thực, khách quan từ nhiều góc độ khác nhau

để người đọc có thể nhận thấy sự chuyển biến trong đời sống cá nhân người lính ở khu phố nói riêng và sự biến đổi toàn xã hội nói chung trước hoàn cảnh đổi mới đất nước Nhịp thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế thị trường ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc

sống của người lính “Bưng khéo thì người ta khen, bưng vụng thì người ta chán, người

ta tẩy chay theo đúng quy luật đào thải.” [8;tr.224] Nếu trước kia họ chỉ biết cầm

súng chiến đấu trên trận mạc thì trong cuộc sống đời thường họ cũng biết làm kinh tế

mà chủ yếu là hoạt động kinh doanh “Ông nhà nước tự dưng giảm biên chế xuống như

nước giật, người ta phải bung ra buôn bán kiếm miếng độ nhật chứ chả lẽ ôm nhau chết đói?” [8;tr.39] Họ cũng biết thích ứng với cuộc sống mới và bắt kịp cơ hội “Gia đình ông tướng A sáng nay đã trương biển bán cà phê, ông tướng B cho thuê một mặt bằng bán đồ điện lạnh, ông tướng C tự khai thác nhân sự trong nhà mở quán bia lon của mình và ông tướng ba sao đã về già hình như đang ráo riết cho con cái đầu tư cơi nới với ý định cho thuê cả hai mặt bằng… Nói đùa, làm tướng thì thời nào cũng không đến nỗi nhỉ?” [8;tr.19,20] Cuộc sống khó khăn không chỉ là vấn đề nhức nhối trong

mỗi cá nhân mà dường như cũng trở thành bi kịch cho những phận người trong xã hội

qua điểm nhìn của nhân vật Loan “Không có tiền cơ cực lắm! Em không muốn như bố,

cả đời trận mạc, nay về già phải đi bưng bê cho người ta, và em cũng không thể như chị Thảo, trên ba mươi tuổi còn phải bỏ chồng bỏ con đi làm thuê làm mướn.”

[8;tr.103] Chính đặc trưng không giới hạn về dung lượng của thể loại tiểu thuyết đã giúp Chu Lai phản ánh hệ thống toàn diện hơn về hiện thực xã hội cũng như cuộc sống người lính thời hậu chiến

Chu Lai đã tái hiện, miêu tả cuộc sống đúng như những gì nó vốn có, không thi

vị hóa, lãng mạn hóa, phản ánh được những hiện thực nóng bỏng của xã hội trước đời

sống mới Trước hết, đó là sự ngự trị của đồng tiền “Không có tiền cơ cực lắm.”

[8;tr.103] Ngay từ bước đầu đổi mới, đồng tiền đã chi phối cuộc sống người lính Và

mọi vấn đề trong xã hội điều bị sự kìm hãm của đồng tiền “Muốn ăn đêm à? Thôi

được, coi như xong Là cảnh sát nhà thì coi như xong, xong béng, hơn trăm ngàn thì

ăn thua cái con mẹ gì!” [8;tr.70].Dù buôn lậu, nhưng hành động bất chính của Dũng

vẫn diễn ra bình thường , luật pháp trở nên mềm yếu khi có sự xuất hiện của đồng tiền

Từ đó, có thể thấy tiền bắt đầu sục sạo vào nhân cách của con người Không dừng lại ở

đó, uy lực của tiền càng được thể hiện rõ nét “Vợ chồng mày muốn sống được phải có

cái nghề, mà thời thế này muốn có nghề phải có đạn.” [8;tr.96] Đồng tiền muôn đời

chính là công cụ cho thời đại “Nhưng cái chuyện thuế má thì mới thật gay go Cơ chế

thị trường bỏ ngăn sông cấm chợ nhưng không một mặt hàng nào không bị nhà thuế nhòm ngó đến bằng con mắt nghiệt ngã nhất.” [8;tr.238]

Khi đồng tiền mang sức mạnh vạn năng thì cũng là lúc con người bị tha hóa

“Giống như sau một đêm ngủ dậy, người Hà Nội hào hoa bỗng nhiên bị con ma kim tiền nhập vào không thể vùng thoát ra được Và hối hả và cuồng nộ và đắm say kiếm tiền như có một thời đắm say những phạm trù cao siêu, lãng mạn.” [8;tr.161] Có thể

nhận định, nhân vật Dũng trong tác phẩm vì đồng tiền mà trượt dốc trên bờ vực thẳm Với cá tính hiếu thắng, Dũng lao vào đồng tiền như con thiêu thân, không chỉ buôn lậu

để kiếm lợi nhuận mà còn liên doanh làm ăn với nữ băng trưởng Để từ đó, hắn đã phải

vướng vào vòng lao lí Bên cạnh đó, nhân vật Thảo trong Phố cũng là kiểu nhân vật

tha hóa Dẫu biết rằng đồng tiền không phải là nguyên nhân dẫn đến sự tha hóa đó,

nhưng uy lực đồng tiền đã len vào ý thức của cô “Sự học là cả đời Hơn nữa giờ đây

em nghĩ rằng, vợ chồng mình đã có đủ điều kiện để có thể cho bé Thảo leo đến tột đỉnh học vấn, muốn bằng cấp gì cũng được mà không phải quá cố sức học hành.”

[8;tr.209] Có lẽ, sau bao năm nơi đất khách lao động đã ảnh hưởng đến suy nghĩ của

Thảo “Có đi ra ngoài mới thấy uy lực của đồng tiền anh ạ! Chẳng riêng gì uy lực của

một cá nhân mà còn là uy lực của một quốc gia, một dân tộc… Nếu Đông Đức giàu thì

đâu có bị Tây Đức nuốt chửng nhanh chóng như thế.” [8;tr.214] Những biến động

của xã hội dường như đã làm méo mó đi tư tưởng của Thảo, biến cô từ bác sĩ quân y làm mềm đi những cánh rừng già đầy bão đạn trở thành người có óc kinh doanh trong nền cơ chế mới Hơn nữa, Thảo còn bị tha hóa từ tác động của nền kinh tế thị trường

“Cơ chế thị trường, đừng lấy quen biết ra để trông mong Càng quen càng chết Tất cả

là lãi suất Không có lãi, cha con chồng vợ vẫn có thể phản nhau, lôi nhau ra tòa như thường.” [8;tr.219] Câu nói của Thảo đã khái quát lên phần nào hiện thực của nền

kinh tế thị trường Trong Phố, người đọc còn bắt gặp sự tha hóa ở gã bưởng trưởng,

một sếp đá dữ dằn ở vùng đất sa khoáng Chỉ vì lợi nhuận của những viên đá mà hắn

khinh rẻ mạng người “Đ.mẹ! Thằng chó nào vào trường hợp này cũng sẵn sàng lấy

mả tổ nó ra mà thề cả Tiếp tục! Đút vòi nước vào lỗ đít nó, tống hết cả xô nữa vào, kỳ cho nó phải phọt viên đá ra, có chết tao chịu.” [8;tr.109] Có thể nói, qua hiện thực xã

hội Chu Lai đã làm nổi bật lên giá trị đồng tiền và hệ lụy của nó Đồng tiền gặm nhắm vào nhân cách của con người, nó cũng là nguyên nhân chính làm đổ vỡ đi quan hệ giữa người và người Cơ chế mới cùng với đồng tiền là công cụ, không chỉ làm tha hóa con người mà còn đánh mất đi những giá trị truyền thống Đạo đức luôn là chuẩn mực của

xã hội, nhưng bước vào cuộc sống mới, nó dần bị mai một, bào mòn Phố đã phản ánh

được nhịp náo nhiệt của thời kì hội nhập với những lề thói khắt khe đang dần suy

thoái, cuộc sống bị đảo lộn “Tôi đã ở đây mấy chục năm, qua nhiều chế độ nhưng

chưa thấy chế độ nào mà đĩ lại đánh lính bao giờ!” [8;tr.73] Đi ngược lại sự lên ngoi

của đồng tiền, giá trị đạo đức ngày càng xuống cấp qua điểm nhìn của Bình khi bàn về

cuộc sống “Nhưng tôi sợ rằng, cứ cái đà này, tới đây cuộc sống dân tình khá hơn

nhưng đạo lí, cái lẽ làm người lại đi xuống.” [8;tr.224] Có thể nói, những chuẩn mực

đạo đức luôn là vấn đề khơi dậy sự trăn trở dưới ngòi bút Chu Lai vì thế thông qua bức tranh về khu phố lính, hiện thực về những giá trị tinh thần đã được phản ánh cụ thể

Phố với bối cảnh của khu phố Lý Nam Đế đã hiện lên đầy đủ số phận người

lính một cách chân thật Qua cách miêu tả từng sự kiện, chi tiết, đã nổi bật lên cuộc sống của người lính hậu chiến với hiện thực đắng cay trong quá trình đổi mới đất nước Sự chuyển mình của khu phố Lý Nam Đế có tác động sâu sắc đến đời sống, số phận của những con người ở đấy Hơn nữa, tác phẩm không chỉ thể hiện khung cảnh đời sống bó hẹp trong căn phố lính, nó như mọi khu phố khác trong xã hội Điều này

được thể hiện chính ngay nhan đề Phố Đó chính là khả năng khái quát hiện thực của

thể loại tiểu thuyết, nhưng đồng thời cũng thể hiện được tỉ mỉ từng số phận, nhân vật gắn với bức tranh hiện thực xã hội trong tác phẩm

2.1.2 Sự đa dạng màu sắc thẩm mỹ từ hiện thực trong tiểu thuyết Phố

Như đã trình bày, chất văn xuôi là một trong những đặc trưng thể loại tiểu thuyết Nó không thiên về chất thơ, cái thi vị, mà hấp thụ vào bản thân mình mọi yếu

tố ngổn ngang bề bộn của cuộc đời Chính điều này tạo nên tính đa dạng màu sắc thẩm

mỹ cho tiểu thuyết Đó chính là sự đan xen của cái cao cả, cái thấp hèn, cái bi, cái hài, cái đẹp… Có thể nói, trong tiểu thuyết không có quá trình chọn lựa màu sắc thẩm mỹ bởi nó luôn phản ánh và hướng đến cuộc sống đa dạng màu sắc

Trong tác phẩm Phố, độc giả có thể thấy được cái bi từ cái chết của nhân vật

Lãm Cái bi ở đây là một phạm trù thẩm mỹ, khác với bi kịch là một thể loại văn học kịch và sân khấu Có thế thấy, cái bi thường gắn với sự mất mát, đau thương, nhưng là

sự mất mát của lí tưởng, của cái cao cả, cái đẹp Song không phải mất mát đau khổ nào cũng đều mang tính bi Hơn nữa, bản chất của cái bi là sự xung đột: xung đột giữa cái

đẹp – cái xấu, cái chính nghĩa – cái gian tà Ở Phố, người đọc có thể nhận ra sự xung

đột ngầm ẩn giữa hai phía: một bên là Lãm và một bên là Hùng và Thảo, một bên là gìn giữ những giá trị truyền thống – một bên là phá vỡ đi những giá trị đó Khi biết được cuộc tình vụng trộm của Hùng và Thảo, Lãm đã can ngăn để giữ gìn hạnh phúc

cho Nam “Tôi mong rằng đây là lần cuối cùng tôi phải nhìn thấy cái cảnh Anh là

người khác, cái chị kia là người khác thì tôi mặc kệ, rỗi hơi mà dính vào Nhưng vì anh Nam, người thủ trưởng cũ tốt bụng và ngờ ngạo của tôi mà nếu còn nghe, còn một lần nữa, dứt khoát tôi sẽ thay anh ấy dần cho anh một trận.” [8;tr.295] Hơn nữa, Lãm

đã hy sinh mạng sống của mình để cứu lấy Hùng và Thảo trong lúc biển động ở Sầm

Sơn “mãi đến hôm sau người ta mới tìm thấy … Nghe bảo không có chú Lãm thì cái

tay giám đốc kia cũng đi luôn rồi Khổ! Người ngay đền mạng cho người gian”

[8;tr.331] Lãm đã sẵn sàng lấy cái chết của bản thân mình để cứu cho cái đẹp, bảo vệ cái thiện không bị hủy hoại, đây là cái chết vì lý tưởng Điều này còn được xem như

hành động “xả thân vì lý tưởng” Qua đó, không chỉ thể hiện cái bi mà nó còn thể hiện

được cái đẹp, cái cao cả Anh không chỉ cưu mang đồng đội cơ nhỡ, mà đã hy sinh bản thân để giữ gìn giá trị truyền thống Hành động của anh xuất phát từ nhân phẩm của người lính đã được tôi luyện từ trong quân ngũ, vì thế anh lao xuống biển cứu người

không đắn đo, suy tính “Người con trai chẳng kịp nói một lời, vội dứt tung quần áo

dài, lao nhanh người vào sóng…” [8;tr.7] Từ tình nghĩa đồng đội, từ phẩm chất tốt

đẹp đã dấy lên ở con người Lãm tình cảm cao cả, lớn lao, hơn nữa, nó chắp cánh cho anh thêm sức mạnh để hy sinh cho cái đẹp được trường tồn Có thể nói, những hành động đó của Lãm là những hành động phi thường vượt trên mọi thứ tầm thường của cuộc đời Từ đó, người đọc có thể thấy được cái thấp hèn qua nhân vật Hùng Dẫu biết rằng, tình yêu xuất phát từ sự thổn thức của con tim là đáng trân trọng, nhưng Hùng và Thảo không chỉ đến với nhau bằng tình yêu mà còn bằng thể xác Họ đã vượt qua những giá trị truyền thống cùng với những chuẩn mực đạo đức để đến với nhau Ở đây còn là sự tương phản giữa cái đẹp và cái xấu trong chính tâm hồn mỗi cá nhân

Người đọc cũng có thể bắt gặp cái đẹp được nảy nở từ những mối tình sâu lắng nhưng giàu nghị lực, được chắt chiu từ nhựa sống của chiến tranh Chẳng hạn như tình yêu của Nam – Thảo Hay cái đẹp được toát lên từ tình cảm vợ chồng Lãm Ở họ không đơn thuần là tình yêu đẹp mà nó còn ngự trị cái đẹp, một phạm trù thẫm mỹ Họ

đã đến với nhau, đồng lòng vượt qua những rào cản khắt khe của gia đình cũng như những định kiến của xã hội bằng tình cảm chân thật Hơn nữa, cái đẹp còn được thể hiện qua hành động hy sinh mạng sống chính mình của Lãm Đây chính là cái đẹp gìn giữ những phẩm giá của cuộc đời Bên cạnh, cái bi, cái cao cả, cái đẹp trong tác phẩm còn có cái hài xuất hiện Ở đây, cái hài thường gắn liền với cái cười, đó chính là những

giây phút hài hước, được thể hiện qua giọng nói của Bình “Vừa phải thôi chứ mày,

Nam! Đêm nào tao cũng giả vờ ngáy đến nát cuống mũi thế này thì còn ngủ nghê chó

gì nữa!” [8;tr.16] Qua câu văn người đọc có thể thấy được sự dí dỏm của nhân vật

Bình, đây chính là cái hài mang tính chất dí dỏm hài hước, đồng thời, cũng bộc lộ được tiếng nói về cuộc sống chân thật của người lính với những khát khao về bản năng trước cuộc sống khó khăn hiện tại Đó cũng chính là sự đa dạng của cuộc sống đời thường mà tác phẩm đã phản ánh thông qua màu sắc thẩm mỹ khác nhau

Pha trộn giữa những màu sắc thẩm mỹ, Chu Lai đã phản ánh được hiện thực cuộc sống đúng với bản chất của nó một cách chân thật, sống động Và chính đặc điểm

này đã giúp tiểu thuyết Phố miêu tả cuộc sống đa dạng, phức tạp nhưng tự nhiên vốn

có

Có thể thấy, thể loại tiểu thuyết có dung lượng rộng lớn, không giới hạn đã giúp

cho nhà văn phản ánh tối đa hiện thực Phố đã tái hiện chân thật toàn bộ khung cảnh

khu phố Lý Nam Đế với những con người và sự kiện chân thật Hơn nữa, hiện thực

trong Phố gắn liền với thời kì chuyển sang kinh tế thị trường đã làm bức tranh cuộc

sống người lính hậu chiến thay đổi rõ nét Điều đó được phản ánh một cách bao quát, không riêng từng cá nhân, gia đình Đồng thời, chất văn xuôi – đặc trưng thể loại tiểu thuyết cũng tạo thành công cho việc thể hiện bức tranh hiện thực đời sống người lính trong phu khố đúng với bản chất của cuộc đời, không thi vị, lý tưởng hóa, chân thật,

gần gũi Từ đó, tạo nên sự đa dạng màu sắc thẩm mỹ trong tác phẩm Phố, bởi tiểu

thuyết có khả năng chứa đựng mọi ngổn ngang của cuộc đời Tóm lại, nhờ vào ưu thế

thể loại, Chu Lai phản ánh đúng bức tranh hiện thực rộng lớn trong Phố

2.2 Góc độ đời tư trong tiểu thuyết Phố

2.2.1 Những nỗi niềm sâu kín của mỗi con người

Như đã trình bày ở chương 1, tiểu thuyết phản ánh, miêu tả con người và cuộc sống dưới góc độ đời tư Qua đó, tiểu thuyết hướng đến cách nhìn cuộc sống ở khía cạnh cá nhân, đồng thời quan tâm đặc biệt đến những tâm tư tình cảm sâu kín của nhân

vật Có thể thấy, Phố của Chu Lai đã chạm đến những cung bậc tình yêu lãng mạn từ

những con chữ đượm nồng xúc cảm Những tình yêu cao đẹp, cuồng nhiệt, đắm say và

tràn đầy nghị lực được nhà văn miêu tả cách tinh tế, sâu lắng Cũng bởi, tình yêu ở thời

nào đối với nhà văn cũng là trận mạc và tình yêu đôi lứa luôn là sức ám ảnh cho nhân

vật trong tác phẩm

Dù Phố được sáng tác trong bối cảnh đất nước ngừng tiếng súng nhưng tình yêu

của những nhân vật trong tác phẩm được xây dựng và kết tinh từ những tháng năm còn chiến đấu Có thể nói, chiến tranh để lại cho con người những đau thương và mất mát nhưng chiến tranh cũng trở thành khung cảnh lãng mạn cho tình yêu đôi lứa Những tình cảm đó chính là nét đời tư trong tác phẩm Qua ngòi bút bạo liệt nhưng không kém phần sâu lắng, Chu Lai đã đưa người đọc đến những khoảnh khắc tình yêu cao đẹp giữa Nam và Thảo – khoảnh khắc sẽ chẳng thể có được trong thời bình Tình cảm chớm nở trong lòng cô bác sĩ quân y dành cho anh đại đội trưởng công binh bởi tính

cách hồn nhiên nhưng rất mạnh mẽ “Con người ấy, tính cách dữ dội và khoáng đạt ấy

đã đập mạnh vào cảm nhận của cô, một cô gái rụt rè, ưa suy tưởng thích dấm dứt trong âm thầm hơn là bộc lộ ra ngoài và còn lưu giữ không ít những điều mộng mơ trong đầu” [8;tr.27] Đồng đội của Nam đều xao động trước vẻ đẹp mảnh mai, đoan

trang của Thảo nhưng Nam vẫn tỏ ra thờ ơ, và rất hồn nhiên, điều này thể hiện được tình yêu trong sáng của Nam dành cho Thảo Để rồi trong không gian đêm mưa rừng,

họ đến với nhau và trao cho nhau những gì cao quý nhất, điều đó được nảy nở từ tình

yêu cao quý “Trời ơi…! Lúc này đây, anh sẵn sàng nhả đạn giết ngàn quân bảo vệ cái

sinh mệnh nhỏ bé đang thổn thức kia Anh Nam! Cô gái nói qua nước mắt, anh đừng

bỏ em nhé! Dù thế nào anh cũng đừng bỏ em Em chỉ có một mình anh… Sẽ yêu anh đến chết…” [8;tr.30] Tình cảm không những cần sự thủy chung mà ở đó còn là ý thức

trách nhiệm về nhau, điều đáng trân trọng mà Nam có được Nhân vật Nam được xây dựng là một người lính dũng cảm và kiên cường trong chiến đấu nhưng Nam vẫn có được những tâm tư tình cảm riêng Đối với Thảo, tình yêu cô dành cho Nam cũng trọn vẹn nhưng cô đã không vượt qua những cám dỗ của cuộc sống thời bình Là một người phụ nữ đoan trang mang vẻ đẹp kín đáo của người Hà Nội, một người vợ yêu thương chồng, người mẹ hết mực thương con nhưng Thảo cũng đã sa ngã, đánh mất đi những giá trị truyền thống trước những hào nhoáng của nhịp náo nhiệt thời mở cửa Từ góc

độ đời tư, ngòi bút Chu Lai đã đi sâu vào những tâm tư thầm kín của nhân vật phát hiện ra những nguyên nhân tan vỡ hạnh phúc gia đình – hạnh phúc đã trải qua những thăng trầm của thời gian và được nuôi dưỡng từ chiến tranh

Nếu tình yêu giữa Nam và Thảo được xây dựng từ tình cảm cao đẹp thì tình cảm giữa vợ chồng Lãm có được từ những xúc cảm yêu thương chứa đựng lòng vị tha Lãm là bộ đội chốt tại tiền đồn biên giới nhưng lại có tình cảm với cô gái mà mọi

người xem là “đối tượng an ninh xã” có máu giang hồ “Gã biết thế, rất biết nữa là

khác nhưng cứ phải lòng” [8;tr.112] Dù đôi lúc, chính cái lí lịch của cô gái miền sơn

cước cùng với sự phản đối từ đơn vị đã đôi lần khiến Lãm cố quên đi và từ bỏ nhưng

rốt cuộc Lãm vẫn không thể từ bỏ tình cảm ấy “Gã đã nhiều phen trốn tránh… Đơn vị

đã phê phán gã kịch liệt, kể cả những biện pháp đe dọa nhà binh sâu sắc Gã cũng tự hành hạ mình… Càng khinh ghét thì càng không thể quên…! Cuối cùng gã tặc lưỡi quyết định… Se duyên” [8;tr.112] Chính lòng vị tha, sự chân thành xuất phát từ tình

cảm không tính toán đã giúp cả hai vượt qua rào cản đến với nhau Từ những cung bậc cảm xúc yêu thương và tình yêu của cô gái vườn mía miền sơn cước đã giúp Lãm vượt qua những định kiến xã hội và gia đình Những rung động yêu thương đã trở thành động lực để Lãm vươn lên trong cuộc sống thực tại Chu Lai đã thể hiện những cung bậc tình cảm của mỗi nhân vật một cách bạo liệt nhưng thật sâu lắng và nhẹ nhàng Quả thật, khó có thể tin rằng sự yêu thương được xây dựng từ những hành động đánh, đấm nhưng chỉ có những hành động bạo ngược ấy, mới che đậy được sự ủy mị, yếu

đuối của một người đàn ông dành quá nhiều tình yêu thương cho vợ “Càng ăn ở với

nhau, càng nghèo túng, càng cực nhục, gã lại càng hiểu vợ, thương vợ, thương đến nỗi phải giả vờ quát mắng để giấu bớt cái tình cảm ấy đi” [8; tr.198] Không chỉ riêng

Lãm, mà vợ gã cũng dành cho gã một tình cảm nồng nàn Tình yêu của cô gái vườn mía là tình thương biết nhẫn nhịn và chịu đựng Dù cuộc sống lẫm lũi góc phố vỉa hè,

dù bị đánh đập, cô ấy vẫn không thể bỏ Lãm “Một người vợ có nhan sắc, có tiền của,

thích phóng túng chơi bời nhưng chỉ vì gã mà lẽo đẽo về đây để ngày ngày chường mặt ra cho thiên hạ nó khinh thường.” [8;tr.198,199] Qua đó, đã thể hiện sự yêu

thương dành cho nhau của vợ chồng Lãm

Phạm trù đời tư trong tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc thể hiện những tình cảm cao đẹp mà còn nổi bật lên những tâm tư sâu kín trong mỗi người lính Dù trong chiến tranh hay sau chiến tranh, người lính luôn là trung tâm để nhà văn đi sâu khám phá những nét riêng tư nhất Trước hết, hình tượng người lính được thể hiện qua những khao khát hướng về người con gái trong chiến đấu – đại diện cho cái đẹp Điều

đó được biểu hiện qua chi tiết khi Thảo – bác sĩ quân y trở thành điểm ngắm của nhiều người lính trẻ “Cô bỗng hóa thành cảm hứng chiến đấu của nhiều người, trong nhiều

khoảnh khắc Có người lính trước lúc nhắm mắt đã dặn lại : các cậu đừng để cho cô

ấy chết Cô ấy không được chết!, người lính khác nằm võng cáng trên đường trở về trạm xá: Bảo cô ấy đến đây, đến đây cho mình nhìn một tý thôi là khỏi ngay, chẳng cần phải cáng đi đâu rắc rối” [8; tr.26] Qua chi tiết xao động của các người lính

trước vẻ đẹp mềm mại của Thảo, Chu Lai cũng đã tế nhị thể hiện những khát khao về tình yêu thương cũng như những tâm tình của người lính Đặc biệt, viết về đề tài này,

trong Phố nhà văn còn thể hiện những khao khát, ham muốn bản năng rất đời thường

trong tận đáy lòng của người lính Bằng cách nhìn đi sâu vào đời tư của nhân vật, Chu

Lai đã khai thác vào đời sống nội tâm của người lính “Buồn cười nhỉ? Người lính

chẳng có cái gì của riêng mình, chỉ còn mỗi cái bệnh thèm vợ, căn bệnh quý hóa mà người khác chỉ muốn cũng không có được, tại bị tước mất à? Cho nên, cũng khác với nhiều người, anh sẽ trụ lại ở quân đội đến cuối đời để được…” [8; tr.15,16] Quả thật,

tình yêu luôn là đề tài trong nhiều sáng tác văn học nghệ thuật Tình yêu không chỉ mang vẻ đẹp thanh khiết, trong sáng mà nó còn mang những yếu tố bản năng Con người đôi khi vì những định kiến, luân lý mà kìm nén che giấu những ham muốn Nhưng thật sự khi bước qua được ranh giới ấy, con người sống có những khao khát và

ham muốn theo sự tích cực thì mới chính là con người đúng nghĩa Trước năm 1975,

có thể nói chưa có tác phẩm văn học thật sự thể hiện sâu sắc đời tư người lính trong chiến tranh Do nhu cầu và sự chi phối của đời sống chiến tranh, văn học giai đoạn trước năm 1975 đề cao tuyệt đối khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn Đề tài văn học thời kỳ này luôn ưu tiên cho những vấn đề lớn, có liên quan đến vận mệnh cả cộng đồng, những nỗi niềm riêng tư, cá nhân tự nguyện xuống hàng thứ yếu Và nếu

có khai thác cũng chỉ là những mối tình lãng mạn trong chiến tranh để vực dậy sức sống cho những cánh rừng già bạt ngàn bom đạn Đến khi chiến tranh kết thúc, bước vào thời kì đổi mới, những vấn đề thuộc về đời tư mới được chạm đến Đặc biệt, trong điều kiện đất nước chuyển đổi cơ cấu kinh tế, giao lưu văn hóa nhiều chiều, phạm trù đời tư, ý thức cá nhân càng được trỗi dậy mạnh mẽ Tuy nhiên, vấn đề đời tư vẫn chưa được khai thác sâu sắc ở nhiều phương diện Chẳng hạn, cùng viết về hình tượng người lính, ngòi bút của Dương Hướng đâu đó còn là sự e dè, chưa thật sự nhìn nhận

vào những ham muốn của bản năng con người Nguyễn Vạn trong Bến Không Chồng

là người lính bước ra từ chiến thắng vẻ vang thời kháng chiến chống Pháp được Dương Hướng miêu tả như con người mực thước, thánh nhân xứng đáng với sự ngưỡng mộ của mọi người Dù đến gần cuối cuộc đời, bản năng đã chiến thắng Giây phút sống cho dục vọng là khoảnh khắc nhân vật được sống đúng nghĩa một con người

đã chiến thắng nhưng nhân vật chưa thật sự được khai thác một cách sâu về đời tư để

đi vào tận cùng của sự khát khao Điều này là sự khác biệt trên trang văn Chu Lai Hòa vào dòng chảy chung của nền văn học nhưng nhà văn đã nhìn nhận ở góc độ đời tư, đào sâu hơn và mạnh bạo vào khát vọng chính đáng của người lính Có thể nhìn nhận, người lính chẳng có gì riêng cả, tất cả đều là sự cống hiến và phục vụ cho xã hội Bởi thế, cái riêng tư ở mỗi người lính chính là khát vọng về bản năng như nhân vật Nam đã

nhận định Trong Phố, Nam hiện lên là một người dũng cảm, một sĩ quan đa năng

trong quá khứ chiến đấu vẻ vang và hiện tại, là thượng tá với nhiều huân chương, bằng khen, dù vậy anh có những khao khát rất đời thường Cái cao quý và cái tầm thường luôn đan xen trộn lẫn vào nhau trong mỗi người Nam – kỹ sư giỏi với nhiều cống hiến

là thế nhưng cứ đến mỗi giây phút gần Thảo là “căn bệnh thèm vợ” trỗi dậy trong anh

“Nhưng có một điều chị không thể nói ra là anh cũng khôn nguôi… khao khát chị Khao khát đến qua quắt… không có đêm nào là anh không có nhu cầu được gần vợ, có đêm gần tới… hai, ba lần, lần nào cũng háo hức như lần đầu!” [8;tr.15] Họ yêu

thương nhau và trao cho nhau để có được những thời khắc tột cùng của hạnh phúc Tình yêu của họ thăng hoa cùng với bản năng là điều đáng được trân trọng nhất Với những con chữ nhẹ nhàng, tế nhị, Chu Lai đã đào sâu vào những cung bậc bản năng thầm kín của nhân vật Qua đó, nhân vật hiện lên trong tác phẩm chân thực hơn và

“người” hơn Bên cạnh đó, còn có những câu chữ bạo liệt thể hiện cho vấn đề rất thực

thuộc về bản năng “Sao cái bàn tay mình nó lại ưng đi công tác trên ngực em nhiều

nhiều đấy…” [8;tr.16]

Đi sâu vào những yếu tố thuộc đời sống cá nhân, nhân vật Lãm trong tác phẩm cũng được nhà văn thể hiện sinh động với những cung bậc cảm xúc mãnh liệt Những

lúc gần vợ, Lãm đã được nhà văn tái hiện trong cảm giác đầy hương vị “gã lại lẩn

mẩn, mỗi lần dần ngửa thị ra chiếu là mỗi lần gã lại có cảm giác kỳ lạ là mình giống như một kẻ đang khát bỏng cổ mà bỗng dưng được lạc vào một vườn mía óng nước toàn những gióng to đần đẫn…” [8;tr.199] Chính những khoảnh khắc đó, nhân vật trở

nên sinh động và đời thường hơn Đồng thời, những khát vọng về bản năng trỗi dậy ở nhân vật Lãm khi va chạm với chị hàng nước mía cũng được Chu Lai nhắc đến Bằng ngòi bút miêu tả đầy mạnh dạn, Chu Lai khơi gợi lên nhưng giây phút thật lòng nhất của nhân vật Tuy bản năng là nhu cầu chính đáng trong mỗi người nhưng nó luôn tồn

tại với một chuẩn mực nào đó Ở Lãm, người đọc có thể nhận thấy được điều đó“Bằng

bản năng, gã ập người xuống cái vật thể màu sáp ấy, siết chặt” [8;tr.245], nhưng tình

yêu thương dành cho vợ con Lãm đã khiến anh dừng lại bởi dường như điều đó không

phải là sự khát khao “Cái hứng thú đơn thuần chỉ là một phản cảm ngẫu nhiên…”

[8;tr.245] Chu Lai đã khai thác sâu vào những ngỏ ngách trong những góc khuất tâm

tư mỗi nhân vật người lính bằng ngòi bút tinh tế và bạo dạn Không riêng gì ở tiểu

thuyết Phố, mà có rất nhiều tác phẩm của ông đều đào sâu đến tận cùng đời tư của người lính Với tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng, bên cạnh phẩm chất anh hùng, hình tượng người lính được hiện lên với những khao khát rất “người” Tám Tính đánh giặc rất kiên cường thế nhưng có những khoảnh khắc mụ mị “Không biết nói, không biết đẩy

đưa, tán tỉnh chỉ biết thèm, biết ào ào bươn tới Cứ thấy hơi hướng đàn bà, bất kể già trẻ lớn bé, miễn là có da có thịt là tâm thần bấn loạn, mắt nhìn như lồi ra, toàn thân cứng ngắc như bị thôi miên, như bị hóa thạch, như cái dáng ngồi lì lợm kia Ngồi rất lâu, ngồi im lìm, chẳng ho hắng, chẳng ngọ nguậy, chỉ thở, chỉ như rên.” [7;tr.] Dù bị

thương nặng, nhưng Tám Tính nhờ sức quyến rũ bởi màu trắng và mùi thơm từ bộ

ngực của cô y tá mà có một sức sống để vượt qua cái chết Cũng trong Ăn mày dĩ vãng,

người đọc có thể bắt gặp được mối tình cao đẹp giữa Hai Hùng và Ba Sương Mặc cho

kẻ địch đang truy lùng ráo riết, mặc cho cái chết đang đe dọa nhưng ở họ vẫn nồng đượm một tình cảm ngọt ngào Tình yêu trở nên thăng hoa khi họ đã trọn vẹn trao cho nhau trong căn hầm bí mật Họ trao cho nhau tất cả làm nghị lực để cùng nhau vượt qua sự nguy hiểm Chính bản năng đã bừng dậy khơi gợi sự sống và làm tình yêu nở hoa Đến cùng những nỗi niềm của những chuyện tình cảm, những vấn đề bản năng để

có thể đồng cảm với những người như họ, người sống trong khói lửa chiến tranh Qua đây, có thể thấy, hình tượng người lính luôn là trung tâm trên những trang văn của Chu Lai

Góc nhìn đời tư về phương diện bản năng còn được Chu Lai tập trung vào nhân vật Thảo Cô xuất hiện là phụ nữ mang vẻ đẹp kín đáo của người Hà Nội cổ xưa Nhưng tâm hồn trong trẻo, mỏng manh của cô đã bị tiết tấu của cuộc sống hiện đại xâm chiếm Sau ba năm lao động trở về, Thảo thay đổi ngay cách nhìn nhận đồng tiền

và hơn hết thay đổi trong cảm xúc về tính dục Mỗi lúc gần chồng, cô không còn tìm

được sự mãnh liệt chăn gối như ngày xưa “Toàn bộ cảm hứng của chị lại giống như

một cánh chim bị trúng đạn, rơi vùn vụt từ ngọn cây cao xuống mặt băng giá lạnh.”

[8;tr.300] Thảo tìm đến Hùng như một sự giải tỏa nhu cầu dục vọng, và hiển nhiên Hùng cũng yêu Thảo Vượt qua mọi giá trị truyền thống cao đẹp, họ cần đến nhau như một tất yếu để thỏa mãn sự ham muốn Điều đó dẫn đến hệ quả đầy bi kịch cho những nhân vật trong tác phẩm Dẫu biết rằng có những cái khao khát đáng bị lên án, chê trách nhưng cần nhìn nhận cuộc sống đầy đủ hơn với những mặt tích cực và tiêu cực,

có như thế, mới chính là cuộc sống Xới lật những cảm xúc mảnh liệt trong tâm hồn

mỗi cá nhân, những nhân vật trong tiểu thuyết gần gũi hơn, người hơn Có thể đánh

giá, Chu Lai là nhà văn tiêu biểu cho sự thể hiện táo bạo về những nỗi niềm sâu kín cùng với tâm tư của nhân vật

Tóm lại, Chu Lai đã khám phá, sáng tạo hình tượng người lính từ góc nhìn đời

tư, khai thác sâu trên phương diện riêng tư nhất về tình yêu đôi lứa cũng như những khát khao về tính dục Từ đó, nhân vật trong tác phẩm được nổi bật lên với những gì bình thường nhất trong cuộc đời Hơn nữa, người đọc có thể tiếp cận một cách chân thực, hiểu rõ hơn về người lính trong và sau chiến tranh

2.2.2 Bi kịch của người lính thời hậu chiến

Góc độ đời tư không chỉ hướng tiểu thuyết quan tâm đến những vấn đề trên phương diện tâm tư, tình cảm mà còn chú ý đến những bi kịch và số phận riêng của mỗi cá nhân Ở đó, yếu tố đời tư miêu tả cuộc sống hiện tại qua từng số phận của nhân

vật Trong tiểu thuyết Phố, người đọc biết đến nhân vật Lãm, không chỉ là một người

bộ đội với cuộc đời nghèo khó, cuộc sống nơi vỉa hè góc phố, anh còn là người có ý

chí kiên cường, luôn có niềm tin vào cuộc sống “Nhưng nhất định gã sẽ trở về Khi

đó… Gã chờ Phải chờ Cắn răng lại mà chờ.” [8;tr.201] Lãm trong Phố có thể nhận

định là người lính lạc thời biết vượt lên trong cuộc sống đời thường Bởi mặt trái của

xã hội đã làm anh tổn thương nhưng phẩm chất kiên cường của người lính vẫn được phát huy cao độ Vì vậy, anh vẫn luôn khát khao khôn nguôi một cuộc sống êm đềm, đầy đủ Lãm đã chiến thắng trong cuộc chiến của sự đói nghèo bằng nghị lực phi thường Anh thích nghi với nền cơ chế thị trường nhưng không bị tha hóa bởi cuộc sống mới Không chỉ cưu mang đồng đội cơ nhỡ, Lãm trở thành một công dân hữu ích

với những đóng góp cho xã hội “Sản phẩm tốt, thu nhập cao, phúc lợi nhiều, nhưng

lộc bất tận hưởng, anh hào phóng san sẻ một phần lãi suất cho địa phương, trường học và nhận thêm thương binh tại chổ vào làm hợp đồng Chính quyền xã rồi chính quyền huyện, thậm chí cả chính quyền tỉnh bắt đầu biết đến anh Họ xuống thăm anh, mặc nhiên chấp nhận anh là một công dân tích cực của tỉnh và trong hội nghị kinh tế quan trọng, anh bỗng trở thành khách mời danh dự” [8;tr 266] Nhưng không ai ngờ

được, Lãm đã hy sinh bản thân mình để cứu lấy đồng đội, như níu giữ cái giá trị thuyền thống đang dần mất đi Cái chết của Lãm chính là bi kịch của người gìn giữ những nét đẹp truyền thống trước sự bát nháo của xã hội hội nhập đương thời Tuy nhiên, đó là bi kịch của con người chiến thắng trong vinh quang

Khám phá sâu vào thân phận cũng như cuộc sống người lính sau chiến tranh, nhân vật Nam trong tác phẩm hiện lên như bức phác họa cho người lính bế tắc trước cuộc đời hiện tại để rồi lỡ nhịp cuộc sống, lúc nào cũng canh cánh bên lòng nỗi nhớ về

cuộc sống nơi rừng xanh “Đủ chứ Cứ sống như kiểu lính rừng ngày xưa mình sống là

đủ… Hồi trước sáng có ăn gì đâu mà vẫn sải chân hành quân như ngựa chiến…Nước trắng uống càng nhuận tràng, ngày xưa mình có trà lá gì đâu mà đầu óc vẫn tỉnh táo đấy thôi.” [8;tr.11] Cuộc sống người lính sau chiến tranh phải đối diện với thử thách

khó khăn thời bình, và đặc biệt, phải đối diện với những bi kịch tinh thần Người đọc

đã từng bắt gặp không ít hình tượng này trong sáng tác của các tác gia cùng giai đoạn