Đóng góp của Sáng kiến kinh nghiệm: Lựa chọn đề tài “Để học sinh thêm yêu thích môn Ngữ Văn qua phần văn xuôi trong chương trình 12” tôi hi vọng phần nào sẽ giúp việc dạy các tác phẩm v
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BẮC NINH
TRƯỜNG THPT Yên Phong số 2
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Trang 2Yên Phong,tháng 12 năm 2015
Phần 1: MỞ ĐẦU
1 Mục đích của Sáng kiến kinh nghiệm:
Môn Ngữ Văn là một trong số những bộ môn quan trọng trong chương trìnhTHPT Đây cũng là môn xuất hiện nhiều trong hầu hết các kì thi Môn học giữvai trò quan trọng trong việc bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm, nhân cách… của họcsinh Thông qua các tác phẩm văn học, các em hiểu hơn về lịch sử, con người,
vẻ đẹp văn hóa, lối sống… không chỉ của dân tộc mình mà còn của các dân tộckhác trên thế giới Tuy nhiên hiện nay do tác động của kinh tế thị trường, xã hộiphát triển quá nhanh, con người chìm trong guồng quay của cuộc sống nên hứngthú với môn Văn nhất là ở học sinh THPT ngày càng giảm đi Từ lí do đó, tôi
mạnh dạn lựa chọn đề tài “Để học sinh thêm yêu thích môn Ngữ Văn qua
phần văn xuôi trong chương trình 12” với mục đích tăng thêm hứng thú học
Văn ở học sinh THPT
2 Đóng góp của Sáng kiến kinh nghiệm:
Lựa chọn đề tài “Để học sinh thêm yêu thích môn Ngữ Văn qua phần văn
xuôi trong chương trình 12” tôi hi vọng phần nào sẽ giúp việc dạy các tác
phẩm văn học nhất là các tác phẩm văn xuôi ở trường THPT đạt hiệu quả hơn.Đặc biệt trong điều kiện đội ngũ giáo viên Văn của trường THPT Yên Phong số
2 còn non trẻ cả về tuổi đời lẫn tuổi nghề, tôi mong muốn đề tài này sẽ giúp họđịnh hướng tốt hơn về cách dạy tác phẩm văn xuôi nhằm tạo hứng thú cho các
em học sinh
Phần 2: NỘI DUNG
Chương 1: Cơ sở khoa học của Sáng kiến kinh nghiệm.
1 Cơ sở lý luận:
Trang 3Ngữ văn vốn là một môn học có đặc thù riêng Bằng những hình tượng vàngôn từ phong phú sinh động của mình, nó cung cấp cho người đọc những kiếnthức về cuộc sống cũng như những điều bí ẩn trong tâm hồn con người, khơi gợilên một thế giới kì ảo, huyền diệu và lung linh sắc màu bởi vẻ đẹp nhân văntrong mỗi sự vật, hiện tượng, nhân vật Từ đó, nó tác động tới tâm tư, tình cảm
và góp phần quan trọng để hình thành, phát triển nhân cách con người Chính vì
lẽ đó, Ngữ văn được coi là một môn học ít có vẻ khô khan so với những mônkhoa học tự nhiên như Toán, Lí, Hóa trong chương trình phổ thông Tuổi trẻ làlứa tuổi giàu cảm xúc, dễ rung động trước cái đẹp nên nếu được thầy cô dẫn dắt,
hướng dẫn thì sự yêu thích cái chân- thiện- mĩ (Những giá trị mà văn học đang
hàm chứa) nhất định sẽ tăng lên, giúp các em học tốt hơn
2 Cơ sở thực tiễn:
Có một thực tế là nhiều học sinh (thậm chí cả phụ huynh) còn ít mặn mà vớimôn Ngữ văn Các em học văn theo kiểu đối phó, thụ động và làm bài thườngtheo các bài văn mẫu Chính vì lẽ đó nên việc hình thành, trau dồi và duy trìniềm yêu thích môn Ngữ văn là rất cần thiết
Xuất phát từ những cơ sở lí luận và thực tiễn dạy - học môn Ngữ văn nói trên,tác giả bài viết này mạnh dạn xin được trình bày một số kinh nghiệm của bản
thân với đề tài: “Để học sinh thêm yêu thích môn Ngữ Văn qua phần văn xuôi
trong chương trình 12” Từ bài này, người viết cũng mong muốn nhận được sự
góp ý, trao đổi của các thầy cô và bạn bè đồng nghiệp để có thể làm tốt hơnnhiệm vụ giảng dạy của mình
Chương 2: Thực trạng đề tài- Đối tượng nghiên cứu:
1 Đối tượng nghiên cứu:
Đã có nhiều bài viết trên các tạp chí hay báo như: Văn học và Tuổi trẻ, Giáodục và Thời đại… nói về tình trạng dạy - học môn Ngữ văn cũng như tâm lí củacác em trong việc học văn Nhưng trong khuôn khổ bài viết này, người viết chỉ
Trang 4xin nói về bản thân và lớp 12A5, 12A7, 12A11 của trường THPT Yên Phong số
2 mà mình được phân công giảng dạy năm học 2013-2014
2 Thực trạng đề tài:
Trường THPT Yên Phong số 2 nói chung, lớp 12A5, 12A7, 12A11 nói riêng
có tỷ lệ học sinh trung bình, yếu cao; nhiều em có hoàn cảnh gia đình khó khăn,vừa đi học vừa phải phụ giúp việc gia đình; quen với cách học thụ động, ít chịuđầu tư, sáng tạo… Hơn nữa, các em thường có tâm lý học môn Ngữ văn tốn thờigian, thiếu thực tế và ít có cơ hội kiếm được những việc làm có thu nhập cao saunày
Kết quả sơ bộ thăm dò đánh giá suy nghĩ của học sinh ba lớp 12A5, 12A7 và12A11 về môn Ngữ văn như sau (số học sinh tham gia: 124 em)
Câu 1: Em cảm thấy như thế nào khi học môn Ngữ văn?
Các mức độ Lớp 12A5 Lớp 12A7 Lớp 12A11
Trang 5Đáp án Lớp 12A5 Lớp 12A7 Lớp 12A11
Như vậy, bước đầu ta nhận thấy rất ít học sinh yêu thích môn Ngữ văn, khả năng nắm vững kiến thức của các em cũng hạn chế (chỉ có 32/12 học sinh nắmvững 50%kiến thức trở lên) Đặc biệt, các em lớp 12A5, 12A7 có xu hướngchọn thi vào các ngành thuộc khối Khoa học Tự nhiên nên càng ít chú ý đến cácmôn Khoa học Xã hội (trong đó có môn Ngữ văn)
Chương 3: Các giải pháp:
Từ thực tế trên, tôi đã tự rút ra cho mình một số giải pháp sau để tạo cho các
em niềm yêu thích môn Ngữ văn và việc học văn
1 Trước hết phải tạo cho các em niềm say mê, yêu thích môn Ngữ văn:
Muốn để học sinh yêu và thích học môn Ngữ văn thì giáo viên Văn cũng phảithật sự yêu thích, say mê môn học này Nếu thầy cô đến với văn học bằng mộttrái tim hờ hững, một sự “giảng cho hết bài” thì không thể mong có học trò yêuthích môn Ngữ văn được Tuy nhiên, nếu chỉ yêu thích nó, say mê nó thì vẫnchưa đủ để truyền niềm yêu thích ấy sang cho học trò, mà còn cần phải có thêmmột số yếu tố khác nữa như khả năng truyền đạt, sự phối hợp các phương phápdạy học và tổ chức học sinh học tập… Nhưng yêu thích, say mê thậm chí si mêvăn học, say mê dạy Văn cũng như cái đẹp trong văn chương là yếu tố đầu tiên
để thầy và môn Ngữ văn chinh phục được lòng người đọc nói chung, học sinhnói riêng
Để học sinh thấy được sự yêu thích văn chương của giáo viên không phải là điđến đâu, nói chuyện với học sinh nào, giáo viên cũng nói mình là người thíchđọc sách, thích tìm hiểu tác phẩm của tác giả này hay văn bản của tác giả kia,
Trang 6mà niềm tin của học sinh chỉ thực sự có khi các em tự nhìn thấy và cảm nhậnđược Hay nói một cách khác, học sinh sẽ cho rằng thầy cô là một người yêu vănhọc khi chúng thấy thầy cô vui vẻ khi lên lớp, say sưa giảng bài, không bao giờnghe điện thoại, làm việc riêng, hay chú ý nhìn đồng hồ mong cho mau hết giờ khi đang lên lớp Bên cạnh đó, nấc thang để đo sự yêu thích của giáo viên đốivới môn học còn được thể hiện qua kiến thức, sự hiểu biết sâu rộng và nhữngcập nhật mới về văn chương
Học sinh sẽ thực sự tin tưởng và nể trọng thầy khi người đó biết kiến thức mớitrước chúng, hay khi các em hỏi về một tác phẩm văn học nào đó, người thầynắm vững nội dung để trả lời những thắc mắc của học sinh Ngoài ra, với nhữngnét đẹp học được từ văn chương, người thầy còn phải chứng minh cho học sinhthấy mình là người có văn hóa; nói năng, cư xử nhẹ nhàng, tế nhị; luôn yêuthương, trân trọng, đối xử công bằng với mọi học sinh và đặc biệt hơn, giáoviên không bao giờ được phép chỉ trích hay tỏ thái độ coi thường môn học mình giảng dạy Khi học sinh đã tin tưởng và nể trọng người thầy thì việc truyền chohọc sinh niềm say mê văn học, ít nhất là những tác phẩm văn xuôi được giảngdạy trong nhà trường là một điều không quá khó
Nói như thế không có nghĩa là niềm say mê học văn của học sinh cứ tự nhiênđến sau khi học sinh đã tin tưởng và nể trọng giáo viên, mà người thầy phải làmsao gợi được sự tò mò, thích thú của học sinh trước một tác phẩm văn xuôi thìmới phát huy được sự tự giác của các em trong việc đọc tác phẩm, suy nghĩ, tìmtòi và phát hiện ra cái mới Thử tưởng tượng một bài văn mà học trò chỉ chútrọng đến thân bài, còn mở bài chỉ giới thiệu vài câu sơ sài cho xong thì liệungười chấm có thực sự muốn đọc hết bài hay không? Hay một bộ phim dù hayđến đâu mà phần mở đầu lại khiên cưỡng và mờ nhạt thì chắc chắn không thểthu hút được khán giả Vậy khi giảng dạy, chúng ta cũng phải làm sao để phầngiới thiệu vào bài thật sự thú vị, mới lạ, gợi được sự tò mò của học sinh Ví dụ:
Khi dạy bài Tuyên ngôn Độc lập của Hồ Chí Minh, người thầy có thể đặt ra cho
Trang 7học sinh một vấn đề để suy nghĩ đó là: Việt Nam nổi tiếng với ba bản Tuyênngôn Độc lập (giáo viên yêu cầu học sinh kể tên), nhưng tại sao phải đến bảnTuyên ngôn Độc lập của Hồ Chí Minh người ta mới khẳng định đây là bản tuyênngôn thực sự “mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do” cho dân tộc? Có thể đây chưaphải là cách giới thiệu bài mới lạ, nhưng ít nhất học sinh cũng muốn tìm hiểuxem bản Tuyên ngôn Độc lập của Hồ Chí Minh có gì khác so với nội dung củahai bản tuyên ngôn trước đó và yêu kính tác giả hơn
Còn khi dạy bài Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân, do đây là tác giả quen
thuộc mà học sinh đã học trong chương trình lớp 11 nên các em có thể vẫn nhớ
ra phong cách sáng tác của Nguyễn Tuân là ngông, là “tài hoa, uyên bác” qua
việc khắc họa nhân vật Huấn Cao (trong Chữ người tử tù) Dựa trên nền kiến
thức cũ về Nguyễn Tuân, giáo viên có thể liên hệ đến lời nhận định của VũNgọc Phan để giới thiệu vào bài như sau: “Khi nhắc đến tên tuổi của NguyễnTuân, người ta hay nhận định ông là một người “ngông” bên cạnh cái “tài hoa,uyên bác”, nhưng đối với Vũ Ngọc Phan, ông lại phát hiện ra “Chỉ người ưa suyxét đọc Nguyễn Tuân mới thấy thú vị, vì văn Nguyễn Tuân không phải thứ văn
để người nông nổi thưởng thức” Chắc chắn, không ai trong chúng ta mongmuốn mình là “người nông nổi” trong thưởng thức văn chương của NguyễnTuân Vậy thầy trò chúng ta phải làm cách nào thấy hết sự “tài hoa, uyên bác”của Nguyễn Tuân để tìm ra sự thú vị trong Người lái đò sông Đà”? Chính câuhỏi này đã buộc học sinh phải đọc, thậm chí đọc thật kỹ tác phẩm để không trởthành “người nông nổi” trong cảm nhận văn chương của Nguyễn Tuân nói riêng,các tác giả văn học khác nói chung Hoặc cũng với bài dạy này, giáo viên có thểgiới thiệu vào bài bằng cách liên hệ với kiến thức địa lí về dòng chảy của cáccon sông: “Đất nước ta được thiên nhiên bố trí với địa hình đồi núi ở phía Tây
và biển ở phía Đông nên không có gì lạ khi mọi dòng sông đều chảy dồn vềBiển Đông, nhưng liệu có phải mọi con sông đều chảy về cùng một hướng haykhông? Nhà thơ Nguyễn Quang Bích dường như không đồng tình với chúng takhi viết “Chúng thủy giai đông tẩu / Đà giang độc bắc lưu” (Mọi dòng sông đều
Trang 8chảy về hướng đông – Chỉ có sông Đà chảy theo hướng bắc) Bài Người lái đò
sông Đà liệu có đem đến được cho chúng ta sự độc đáo như nhà thơ Nguyễn
Quang Bích đã nói hay không?
2 Chuẩn bị thật tốt cho bài giảng, đơn giản hóa kiến thức:
Do đặc điểm riêng của đối tượng học sinh nên khi soạn bài, giáo viên cần soạnbài, chọn phương pháp, phương tiện thích hợp phục vụ cho bài giảng Khi giảngbài, giáo viên cần cố gắng đơn giản hóa kiến thức (mà không sơ sài, không cắtbớt) bằng cách chọn những chi tiết, hình ảnh khó giải thích kĩ để các em hiểuđược những kiến thức cơ bản nhất mà không phải ghi vào vở Ví dụ: Khi giảng
bài Người lái đò sông Đà có các từ thuộc phương ngữ Bắc bộ như: “đòi nợ
xuýt” (đòi người không mắc nợ mình một cách vô lí), “khinh suất” (không cẩnthận), “khuỷnh sông” (chỗ sông gấp khúc, uốn quanh lại), giáo viên nên cốgắng đổi sang từ toàn dân tương ứng để học sinh dễ hiểu; bên cạnh đó, giáo viêncũng phải giải thích kĩ những từ ngữ có gốc từ tiếng Pháp như: “contre-plongée”(quay ngược ống kính lên mà quay phim), “tuyếc-bin thủy điện” (máy quaydùng sức nước để phát điện), “boong-ke” (một kiểu lô cốt kiên cố của Phápthường được xây chìm) Nếu điều kiện cơ sở vật chất cho phép, giáo viên cũng
có thể chiếu hình minh họa những chi tiết, hình ảnh khó để học sinh dễ hình
dung và tiết học sinh động hơn Hay khi dạy bài Vợ chồng A Phủ, giáo viên
cũng cần giải thích các phong tục tập quán lạ của các dân tộc thiểu số liên quanđến bài học như: tục cướp vợ trình ma, tục thờ ma xó, tục trói đứng, tục đánhnhau xử kiện, tục ốp đồng, tục đêm tình mùa xuân, ) để học sinh không hiểu sainội dung
Bên cạnh mục đích giúp học sinh đọc, nghe dễ hiểu thì người thầy còn giáo dụchọc sinh có ý thức bảo tồn, gìn giữ sự trong sáng của tiếng Việt Do đó, khigiảng bài, người thầy cũng không nên dùng từ địa phương vì có thể gây khó hiểucho học sinh Đồng thời, khi thấy học sinh nói, viết sai chính tả, giáo viên cũngcần nhẹ nhàng nhắc nhở để các em kịp thời điều chỉnh cho đúng
Trang 9Sau khi dạy xong, giáo viên thường củng cố bài học cho học sinh bằng cách đặtcâu hỏi và yêu cầu ngắn gọn về nhà học bài Điều này dễ gây tâm lý ngán ngại
ở học sinh vì dường như các em tự hiểu là mình phải học thuộc lòng tất cảnhững nội dung đã ghi chép trong bài học Để khắc phục tâm lý này ở học sinh,người thầy cần hướng dẫn cho học sinh cách lập sơ đồ bài học để có thể học bài
nhanh, dễ nhớ mà lại khó quên Ví dụ: Khi dạy bài Tuyên ngôn Độc lập, giáo
viên có thể giúp học sinh nhớ bố cục của bản tuyên ngôn bằng sơ đồ sau:
TUYÊN NGÔN ĐỘC LẬP
Hay khi dạy bài Vợ chồng A Phủ, giáo viên cũng có thể giúp học sinh lập sơ đồ
theo các ý sau về số phận của Mị :
Nhân vật Mị
- Thời con gái:
+ Xinh đẹp, tài hoa
+ Siêng năng, hiếu thảo, có nhận thức trước cuộc sống
+ Có tình yêu, có ước mơ
Tuyên bố cắt đứtquan hệ với Pháp
Khẳng địnhquyết tâm lớncủa dân tộc
Trang 10Bị áp bức về thể chất lẫn tinh thần
3 Phân loại đối tượng học sinh:
Trong từng tiết học, giáo viên đưa ra yêu cầu phù hợp với đơn vị kiến thứctương ứng cho học sinh thảo luận và rút ra nội dung cần ghi nhớ Câu hỏi có cácmức độ khác nhau để học sinh yếu, khá, trung bình, giỏi… đều có thể tham giatrả lời từ mức độ tái hiện thông thường đến câu hỏi nhận biết, khám phá
Ví dụ: Khi dạy một văn bản, khâu đầu tiên là đọc - tìm hiểu chung Giáo viênyêu cầu học sinh phát biểu trên cơ sở đã đọc trước ở nhà và trả lời các câu hỏi:
- Nội dung phần tiểu dẫn là gì? (học sinh trung bình hoặc yếu đều có thể trảlời)
- Hãy nêu nét chính trong cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của tác giả? (học sinhtrung bình)
- Nhận xét khái quát nhất về tác giả, phong cách nổi bật? (học sinh khá vàgiỏi)
Khi tìm hiểu văn bản, câu hỏi sẽ đi từ việc tìm chi tiết, phân tích chi tiết, đánhgiá tác dụng của chi tiết Thông qua hệ thống câu hỏi đó, người thầy có thể giúphọc sinh tìm hiểu và khám phá tốt hơn nội dung bài học
4 Động viên, khích lệ kịp thời:
Học sinh thường rất thích khi được thầy cô khen ngợi cổ vũ Các em thấyđược tôn trọng và đánh giá đúng sự cố gắng của mình, từ đó các em sẽ thấymình lớn hơn và sẽ có thêm niềm say mê, yêu thích học văn, viết văn Nhất làcác em học yếu vốn hay mặc cảm, tự ti thì chỉ cần một lời khen ngợi, khích lệđúng lúc của thầy cô sẽ giúp các em tự tin lên rất nhiều Vậy nên, thầy cô phải
để ý và khen ngợi kịp thời khi các em có một chút tiến bộ Nói như vậy không
có nghĩa là giáo viên phải cố khen khi học sinh không xứng đáng, mà muốnđộng viên, khích lệ được thì người thầy cần đặt ra cho học sinh từng mục tiêu từ
Trang 11nhỏ đến lớn, nếu học sinh làm được thì mới khen và khuyến khích học sinh đạtmục tiêu cao hơn Chẳng hạn, lớp 12A11 có em Phạm Văn Hòa học môn Ngữvăn rất yếu, chữ viết lại cẩu thả nên mỗi khi đến tiết Ngữ văn, em thường xinnghỉ hoặc xuống phòng Y tế nằm để không phải trả bài, nếu không trốn được thì
em thường không chú ý bài, nhiều lúc còn chọc phá các bạn khác trong lớp.Qua tìm hiểu, tôi được biết em là con trai duy nhất trong nhà, gia cảnh lại khágiả nên sinh ra lười biếng Để giúp học sinh này tiến bộ, tôi đã đặt ra mục tiêuđầu tiên cho em là rèn chữ viết trong một tuần kèm với lời nhắn nhủ “môn Vănrất coi trọng chữ viết, nếu em viết chữ rõ ràng, dễ đọc thì không bao giờ bị 0điểm trừ khi em không làm bài”, điều đó có nghĩa là nếu em viết chữ cẩn thận,
dễ đọc thì tôi sẽ khen em trước lớp và cộng cho em 0,5 điểm vào cột kiểm tra15’; ngược lại nếu em không làm được thì tôi sẽ nhờ giáo viên chủ nhiệm mờiphụ huynh để thông báo thái độ học tập và đề nghị gia đình không cho em tiềnnữa Mục tiêu thứ 2, tôi giao cho em về nhà đọc và tìm hiểu tác phẩm để trả lờicâu hỏi tôi chuẩn bị trước, lúc đầu chỉ là việc tìm chi tiết, hình ảnh; sau đó tôităng dần độ khó của câu hỏi lên bằng việc đòi hỏi học sinh phải suy nghĩ, liên hệ
để trả lời Mỗi khi em xung phong trả lời trước lớp dù đúng hay sai tôi cũngkhen ngợi và ghi nhận lại để cộng điểm Mục tiêu thứ 3, tôi chia nhỏ nội dung,yêu cầu em học bài và trả bài cho tôi theo thời gian đã hẹn, nghĩa là thay vì trảbài những học sinh khác mỗi lần một bài thì tôi sẽ trả bài em nhiều lần một bài,mỗi lần một hoặc hai nội dung nhỏ và hứa sẽ cho em gỡ những cột điểm thấp.Mục tiêu thứ 4, sau mỗi bài kiểm tra, tôi lại đặt ra cho em mức điểm để phấnđấu Sau một thời gian động viên, khích lệ, em đã tự giác học bài, tìm hiểu bài
và siêng năng hơn trong học tập Kết quả thi giữa học kì II của em là 3,5 điểm(so với học kì I là 2,0 điểm) Đến kì thi học kì II, điểm số của em tăng lên 4,5điểm và em thi tốt nghiệp với điểm môn Ngữ văn là 6,0 điểm
Bên cạnh đó cũng cần chú ý khâu kiểm tra, đánh giá Các em sẽ thích học hơnnếu đề ra vừa sức, các em làm được bài, thêm tự tin và hứng thú bước chân vàothế giới văn học vốn không dễ được điểm cao như một số môn Khoa học Tự