hụi, họ, biêu, phường trong pháp luật dân sự việt nam

Vì vậy vấn đề này cần được nghiên cứu sâu sắc hơn nữa nhằm làm rõ hơn về mặt pháp lý cũng như việc áp dụng các quy định về hình thức chơi hụi trong thực tiễn, đồng thời đưa ra những giải

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

LUẬN VĂN TỐT NGHỆP CỬ NHÂN LUẬT

KHÓA 2010 – 2014 HỤI, HỌ, BIÊU, PHƯỜNG TRONG PHÁP

LUẬT DÂN SỰ VIỆT NAM

Cán bộ hướng dẫn: Sinh viên thực hiện:

CN NGUYỄN THỊ MỸ LINH TRẦN NGỌC MAI

Bộ môn Luật Tư pháp MSSV: 5117321

Khoa Luật – ĐHCT Lớp: Luật Tư Pháp

Cần Thơ, tháng 11/2014

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu đề tài 2

3 Phạm vi nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Bố cục của đề tài 3

CHƯƠNG 1 4

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ VỀ HỤI, HỌ, BIÊU, PHƯỜNG 4

1.1 Khái niệm chung về hụi, họ, biêu, phường 4

1.2 Đặc điểm pháp lý của hụi 8

1.2.1 Đặc điểm pháp lý chung 8

1.2.2 Đặc điểm pháp lý riêng 10

1.3 Phân loại hụi 10

1.3.1 Hụi không có lãi 11

1.3.2 Hụi có lãi 12

1.3.3 Tác động của hụi 14

1.3.3.1 Tích cực 14

1.3.3.2 Tiêu cực 14

1.4 Đường lối xử lý hụi quy định qua các thời kì lịch sử 14

1.4.1 Quy định về hụi trước năm 1996 14

1.4.2 Quy định về hụi từ năm 1996 đến năm 2006 15

1.4.3 Quy định về hụi từ năm 2006 đến nay 17

CHƯƠNG 2 19

CƠ SỞ PHÁP LÝ CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ HỤI, HỌ, BIÊU, PHƯỜNG 19

2.1 Chủ thể tham gia trong quan hệ hụi 19

2.2 Điều kiện để chủ thể tham gia trong quan hệ hụi có hiệu lực 20

2.2.1 Điều kiện về nội dung 20

2.2.2 Điều kiện về hình thức 22

2.3 Quy định về lãi suất của hụi 24

2.4 Quyền và nghĩa vụ của người tham gia hụi 27

2.4.1 Đối với hụi không có lãi 27

2.4.1.1 Quyền của chủ hụi đối với hụi không có lãi 27

2.4.1.2 Nghĩa vụ của chủ hụi đối với hụi không có lãi 27

2.4.1.3 Quyền của thành viên đối với hụi không có lãi 28

2.4.1.4 Nghĩa vụ của thành viên đối với hụi không có lãi 28

2.4.2 Đối với hụi có lãi 29

2.4.2.1 Quyền của của chủ hụi đầu thảo 29

2.4.2.2 Nghĩa vụ của của chủ hụi đầu thảo 29

2.4.2.3 Quyền của của thành viên hụi đầu thảo 29

2.4.2.4 Nghĩa vụ của của thành viên hụi đầu thảo 30

2.4.2.5Quyền của của chủ hụi hưởng hoa hồng 30

2.4.2.6 Nghĩa vụ của của chủ hụi hưởng hoa hồng 30

2.4.2.7 Quyền của của thành viên hụi hưởng hoa hồng 32

2.4.2.8 Nghĩa vụ của của thành viên hụi hưởng hoa hồng 32

CHƯƠNG 3 34

THỰC TIỄN GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP HỤI Ở NƯỚC TA NGUYÊN NHÂN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT 34

3.1 Tình hình về giải quyết tranh chấp hụi ở nước ta hiện nay 34

3.2 Một số vướng mắc qua việc giải quyết các tranh chấp hụi ở nước ta hiện nay 38

3.2.1 Vấn đề về thời hiệu quy định trong hụi 38

3.2.2 Vấn đề lãi suất quy định trong hụi 40

3.2.3 Khó khăn trong việc giải quyết hậu quả 42

3.3 Nguyên nhân của những vướng mắc khi giải quyết các tranh chấp về hụi 45

3.4 Một số kiến nghị về hoàn thiện pháp luật 47

KẾT LUẬN 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thời buổi phát triển của nền kinh tế thị trường, nhu cầu vốn đối với mỗi cá nhân, hộ gia đình là rất lớn Thế nên, bên cạnh sự ra đời của các tổ chức tín dụng chính thức thì các tổ chức tín dụng phi chính thức do cá nhân, tổ chức thành lập cũng ra đời Trong đó, hụi là một hình thức huy động vốn và cấp vốn mà người dân Việt nam rất hay

sử dụng, dù ở nông thôn hay thành thị, dù giàu hay nghèo đều có thể tiếp cận với hình thức hụi Hụi đã đáp ứng được các nhu cầu mà các tổ chức tín dụng chính chức dù có năng động đến mấy cũng khó có thể thay thế được Do hiện nay thủ tục cho vay tại các Ngân hàng ở nước ta còn phức tạp so với sự hiểu biết của người dân Trong khi, cuộc sống thường nhật có những việc cần chi tiêu gấp như đau ốm, cho con đi học, kinh doanh…mà người vay không có điều kiện đến ngân hàng Mặc khác, do thói quen, nhiều khi họ chỉ cần một số tiền nhỏ khoảng vài trăm nghìn hoặc vài triệu thì họ không thể vay

ở các tổ chức tín dụng được Chính vì vậy, ai ai cũng đổ xô chơi hụi, khi chơi hụi chẳng những người dân sẽ huy động được số tiền lớn dùng vào việc cần thiết, điều quan trong nhất là khoản lãi vay rất cao từ những người tham gia Chính vì lợi ích đó mà hụi được xem là kênh huy động vốn và đầu tư lý tưởng Với hình thức đơn giản và thuận tiện không đòi hỏi thủ tục rắc rối, có thể cung cấp nguồn vốn ở mọi lúc, mọi nơi, hụi phát triển nhanh chóng và góp phần không nhỏ vào việc giúp người dân cải thiện thu nhập,

nâng cao đời sống và mang lại nhiều lợi ích khác

Ai cũng biết mục đích của việc chơi hụi chủ yếu là gây vốn và tiết kiệm giữa những người tham gia Hoạt động chơi hụi về bản chất thì rất hữu ích cho cả chủ hụi lẩn hụi viên nhưng một số người với mục đích xấu đã lợi dụng nó mà trục lợi Trong những năm

gần đây, thường xuyên xảy ra các vụ bể hụi, giựt hụi với số tiền lên tới hàng tỷ đồng

khiến nhiều người lâm vào cảnh trắng tay, nợ nần chồng chất Trước kia hoạt động chơi hụi không được pháp luật thừa nhận và hụi chỉ tồn tại dưới hình thức tập quán Nhưng kể

từ ngày 1/1/2006, ngày Bộ luật dân sự năm 2005 có hiệu lực thì hoạt động chơi hụi được pháp luật chính thức thừa nhận và bảo vệ, Chính phủ đã công nhận hình thức huy động vốn bằng hụi bằng cách giành trọn một điều 479 trong Bộ luật dân sự năm 2005 để nói

về hụi Sau đó, Chính phủ cũng ban hành Nghị định số 144/2006/NĐ-CP về hoạt động

của hụi họ nhằm bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người tham gia hụi

Hiện nay, hoạt động chơi hụi của người dân phát triển rầm rộ, ngoài những lợi ích tích cực do hụi mang lại, kéo theo đó là vô số các tranh chấp phát sinh trong quá trình chơi hụi Trong khi, sự chênh lệch hiểu biết về hụi, kiến thức pháp luật về hụi của người dân còn hạn chế nên rủi ro khi tham gia hụi là rất cao, đặc biệt là dể bị kẻ xấu lợi dụng lòng tin lừa đảo, chiếm đoạt tài sản Mặc khác, các quy định về hụi, họ, biêu, phường vẫn

còn tồn tại một số hạn chế, bất cập cần được hoàn thiện, bổ sung Vì vậy vấn đề này cần được nghiên cứu sâu sắc hơn nữa nhằm làm rõ hơn về mặt pháp lý cũng như việc áp dụng các quy định về hình thức chơi hụi trong thực tiễn, đồng thời đưa ra những giải pháp hoàn thiện để góp phần nâng cao hiệu quả của các quy định đã nêu, điều đó không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn là vấn đề mang tính cấp thiết Với những mong muốn nói trên và mong muốn tiếp cận sâu hơn về pháp luật dân sự, pháp luật hợp đồng nói chung và pháp luật về hụi nói riêng Đó chính là lý do mà người viết chọn đề tài

“Hụi, họ, biêu, phường trong pháp luật dân sự Việt Nam” làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình

2 Mục tiêu đề tài

- Thứ nhất: Đề tài “Hụi, họ, biêu, phường trong pháp luật dân sự Việt Nam” được

thực hiện nhằm tổng hợp các quy định liên quan đến hụi, họ, biêu, phường để có cái nhìn toàn diện, khách quan Thông qua đó, đề tài làm rõ hơn quy định của pháp luật hiện hành

về hụi để góp phần nâng cao sự hiểu biết cho bản thân cũng như tìm ra những biện pháp

để giảm thiểu rủi ro cho những người tham gia hụi

- Thứ hai: Trong quá trình nghiên cứu, người viết tìm hiểu thực tiễn về hụi, họ, biêu, phường nhằm tìm ra những hạn chế về mặt pháp luật cũng như những vướng mắc gặp phải trong quá trình giải quyết các tranh chấp hụi

- Thứ ba: Tìm hiểu nguyên nhân dẩn đến những bất cập, vướng mắc trong việc áp dụng quy định pháp luật về hụi, họ, biêu, phường trong thực tiển Sau cùng, đưa ra một

số kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện hơn quy định của pháp luật về vấn đề này

3 Phạm vi nghiên cứu

Trong nội dung nghiên cứu của đề tài, người viết chủ yếu dựa trên cơ sở đường lối

xử lý tranh chấp cũng như các quy định của pháp luật về hụi, họ, biêu, phường hiện hành của Nhà nước ta

4 Phương pháp nghiên cứu

Nhằm tìm hiểu và hoàn thiện đề tài một cách tốt nhất, người viết đã sử dụng một vài phương pháp để làm công tác phục vụ cho việc nghiên cứu của mình như sau:

 Phương pháp phân tích luật viết để tìm hiểu các quy định của pháp luật dân sự

Việt Nam hiện hành

 Phương pháp điều tra, thống kê số liệu thực tế, số liệu trong Tòa án và những

thông tin cần thiết

 Phương pháp sử dụng các số liệu thực tế để phân tích các vấn đề có liên quan đến

đề tài nghiên cứu

 Phương pháp tổng hợp, phân tích, so sánh các quy định của pháp luật về hụi và

pháp luật có liên quan

 Phương pháp tổng hợp thống kê, sử dụng các trang web để tìm kiếm và sưu tầm

tài liệu Đồng thời, vận dụng các tài liệu của các nhà nghiên cứu, các tạp chí chuyên ngành về vấn đề nghiên cứu và những vấn đề có liên quan nhằm bổ sung kiến thức về mặt lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật

5 Bố cục của đề tài

Với mục đích và phương pháp nghiên cứu nêu trên, kết cấu của đề tài gồm 3 phần:

lời nói đầu, phần nội dung và phần kết luận

Trong đó, phần nội dung của đề tài gồm có 3 chương:

 Chương 1: Cơ sở lý luận của pháp luật dân sự về hụi, họ, biêu, phường

 Chương 2: Cơ sở pháp lý của pháp luật hiện hành về hụi, họ, biêu, phường

 Chương 3: Thực tiễn giải quyết tranh chấp về hụi Nguyên nhân và một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật

Trong quá trình thực hiện đề tài, người viết đã cố gắng và được sự hướng dẫn tận tình của Cô Nguyễn Thị Mỹ Linh Nhưng do hạn chế về kiến thức và tài liệu tham khảo nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong quý Thầy (Cô) và các bạn thông cảm và đóng góp ý kiến để bài viết được hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA PHÁP LUẬT DÂN SỰ VỀ HỤI, HỌ,

BIÊU, PHƯỜNG

1.1 Khái niệm chung về hụi, họ, biêu, phường

Hụi, họ, biêu, phường là tên gọi khác nhau của một hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán tồn tại từ lâu đời và khá phổ biến ở nước ta Tùy theo phong tục, tập quán của mỗi vùng miền mà giao dịch này có các tên gọi khác nhau Miền Bắc thường gọi là

họ, miền Trung thường gọi là biêu, phường, còn ở miền Nam thường được gọi là hụi Ở một số nơi còn có tên gọi khác là bưu, huê, hội…

Một trong những biểu hiện của tinh thần cộng đồng làng xã của người Việt cổ truyền là việc lập hội để tương thân, tương ái, giúp đỡ lẫn nhau Trong làng có mười người hoặc vài chục người rủ nhau lập một hội tự giúp đỡ lẫn nhau gọi là hội tự cấp Hội

tự cấp gồm 4 loại: họ mua bán (tức là chơi hụi), họ hiếu, họ hỷ và họ ăn tết Mỗi hội huy động tiết kiệm từ mỗi hội viên và chỉ cho vay trong hội với nhau Các vấn đề như lãi suất, mức cho vay sẽ do các hội viên quyết định thông qua bỏ phiếu kín (dạng đấu giá), hoặc do hội trưởng (chủ hụi, họ) định đoạt trong những cuộc họp định kỳ Chu kỳ của một hụi kết thúc khi tất cả mỗi hội viên đã một lần nhận được tổng số tiền huy động được tại mỗi lượt Các hội viên thường là những người phụ nữ trong gia đình, họ chơi hụi nhằm mục đích tiết kiệm có sinh lời hay nhằm đáp ứng nhu cầu tài chính khi túng thiếu Những họ này giúp nhau về vốn, chẳng hạn như họ mua bán là nơi các thành viên có thể nhận được đồng vốn góp của các thành viên khác và có trách nhiệm hoàn trả sau một thời gian Họ hiếu giúp nhau trong lúc tang ma, họ hỷ giúp nhau khi có cưới hỏi Còn họ ăn tết thì đặc biệt hơn, vì thành viên có thể nhận được vốn bằng tiền hoặc hiện vật, và họ này giúp các thành viên có hoàn cảnh khó khăn có thể được ăn tết đầy đủ như bao gia đình khác, khi qua tết thì thành viên này mới hoàn trả theo thời gian mà họ quy định.1

Mặc dù tên gọi khác nhau nhưng tóm lại hụi, họ, biêu, phường, bưu, huê, hội đều có chung một tính chất là hình thức giao dịch về tài sản, tiền giữa những người tham gia và thường do phụ nữ thực hiện Bộ luật dân sự năm 1995 không quy định về vấn đề chơi hụi Việc chơi hụi diễn ra trên thực tế rất phức tạp, với nhiều loại hình khác nhau Có hình thức chơi hụi là giao dịch dân sự của các chủ thể nhằm tương thân, tương ái, giúp

đỡ lẫn nhau Tuy nhiên cũng có những hình thức chơi hụi là hình thức cho vay, kinh doanh tiền tệ, thậm chí là hình thức cho vay nặng lãi Vì vậy, để định hướng việc chơi hụi được lành mạnh, đồng thời tạo cơ sở cho việc giải quyết tranh chấp phát sinh Bộ luật dân sự năm 2005 bổ sung quy định về hụi, họ, biêu, phường, trong đó xác định hình thức

1 Trần Văn Biên, Hụi, họ, biêu, phường trong hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam: Quá khứ và hiện tại, Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, 2008

về hụi, họ, biêu, phường thực chất là hợp đồng vay mượn mang tính chất tương thân, tương ái, không kinh doanh và trục lợi Cụ thể tại khoản 1 Điều 479 Bộ luật dân sự năm

2005 có nêu rõ khái niệm như sau:

“Họ, hụi, biêu, phường (sau đây gọi chung là họ) là hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán trên cơ sở thỏa thuận của một nhóm người tập hợp nhau lại cùng định ra số người, thời gian, số tiền hoặc tài sản khác, thể thức góp, lĩnh họ và quyền, nghĩa vụ của các thành viên”

Do đề tài của người viết nghiên cứu ở phạm vi Đồng bằng sông Cửu Long mà người dân nơi đây hay gọi chung hụi, họ, biêu, phường là “hụi” Nên người viết cũng dùng cách gọi này Tuy vậy, thuật ngữ “hụi” cũng được dùng phổ biến ở cả miền Bắc, miền Trung, miền Nam và trên các phương tiện truyền thông như sách, báo, tạp chí Để hiểu sâu sắc hơn về vấn đề này, trước tiên chúng ta sẽ tìm hiểu một số thuật ngữ thường gặp liên quan đến việc “chơi hụi”

- Phần hụi: Là số tiền hoặc tài sản khác đã được xác định theo thoả thuận mà thành

viên phải góp trong mỗi kỳ mở hụi Phần hụi phải là tài sản có thể giao dịch được.2

- Dây hụi: Gọi chung cho tất cả các phần hụi của các thành viên tham gia chơi hụi

trong một kỳ khui hụi, hay có thể hiểu là giá trị của dây hụi trong một kỳ Trong các văn bản luật chưa có quy định khái niệm này, tuy nhiên thuật ngữ “dây hụi” được sử dụng khá phổ biến Dây hụi còn có thể hiểu là tất cả các thành viên tham gia chơi hụi Bởi vậy, khi một người nào đó muốn tham gia vào một dây hụi thường hỏi “dây hụi này có bao nhiêu người”

- Kỳ mở hụi: Là thời điểm được xác định theo thỏa thuận của các thành viên tham

gia hụi mà tại thời điểm đó từng thành viên được lĩnh hụi.3

Kỳ mở hụi được xác định bằng khoảng thời gian giữa người lĩnh hụi kỳ trước và người lĩnh hụi ngay kỳ sau đó có thể là một tuần, nửa tháng, một tháng, nửa năm, một năm hoặc theo mùa

- Hụi ngày: Là hụi được mở hàng ngày và cho tới khi thành viên cuối cùng lĩnh hụi

- Hụi tuần: Là loại hụi mở theo tuần và ngày mở hụi thường là ngày cuối tuần Có

thể kỳ mở hụi là một tuần hoặc hai tuần, tùy thuộc vào sự thỏa thuận của những người chơi với nhau Hụi mở và kết thúc khi thành viên cuối cùng được lĩnh hụi

- Hụi tháng: Đây là hụi khá phổ biến Hụi được mở theo tháng và kết thúc khi thành

viên cuối cùng được lĩnh hụi

- Hụi năm:

- Hụi mùa: Là hụi mở theo mùa vụ, tập quán làm ăn của người dân, thời gian mở

hụi không xác định rõ, tùy theo tình hình công tác nông vụ của các thành viên mà quyết định thời gian mở hụi Hụi mùa vụ cũng kết thúc khi thành viên cuối cùng lĩnh hụi

- Hụi sống: Là phần hụi mà thành viên nộp hàng tháng mà chưa được lĩnh hụi Nếu hụi có lãi thì thành viên chưa lĩnh hụi chỉ phải góp phần hụi sau khi đã trừ đi tiền lãi do thành viên được lĩnh hụi trả cho các thành viên

- Hụi chết: Là phần hụi mà thành viên đã hốt hụi , họ không có quyền hốt tiếp trong

những kỳ hụi sau đó nhưng họ có nghĩa vụ đóng phần hụi cho đến hết chu kỳ , nếu là hụi

có lãi thì phần hụi chết phải đóng không được trừ phần lãi của thành viên hốt hụi kỳ đó ,

vì người đã hốt hụi không được hưởng lãi Như vậy hụi chết luôn bằng phần hụi đã được

ấn định lúc đầu Tóm lại, hụi chết là hình thức nhận tiền và đóng tiền cố định do dây hụi quy định, chơi hụi chết chỉ là mang tính hình thức cần tiền thì nhận tiền trước, và trả đủ sau này, không tính lời lãi, mọi người đều công bằng

- Giựt hụi : Được hiểu là tới kỳ mở hụi mà không thấy chủ hụi hoặc trong trường

hợp “hụi chết” là người nhận hụi sớm và những tháng sau người nhận hụi không chi ̣u đóng tiền

- Bể hụi: Bể hụi khi chủ hụi gom tiền của các con hụi rồi bỏ trốn Đó là trường hợp

cực đoan, có trường hợp các “con hụi” nhận hụi rồi nhưng các tháng sau không chịu đóng hụi chết, để duy trì hoạt động, chủ hụi phải đóng hụi chết thay cho người đó, với dây hụi nhỏ, một vài “con hụi” giựt hụi như vậy thì chủ hụi có thể xoay sở nổi nhưng với hụi lớn, nhiều “con hụi” giựt hụi quá, chủ hụi đóng thế không nổi dẩn đến “bể hụi” Chơi hụi giống như hình thức bỏ ống tiết kiệm nhưng giúp các con hụi có cơ hội nhận trước tổng số tiền mình định tiết kiệm nhanh hơn Và khi nhận được tiền hụi, người

đó sẽ trở về với hình thức trả góp Thường thì những người tham gia chơi hụi sẽ tập hợp một nhóm người lại tạo thành một “dây hụi” Dây hụi này có thể không giới hạn người chơi Trước tiên trong dây hụi sẽ bầu ra một người làm “chủ hụi” Có trường hợp một người tự đứng ra làm chủ hụi và mời các thành viên khác cùng chơi Trách nhiệm của chủ hụi khá nặng nề đó là tổ chức , quản lý, điều hành và thu tiền của người chơi Mỗi thành viên còn lại trong dây hụi go ̣i là “hụi viên” , mỗi người là một hụi viên , dân gian hay dùng từ “con hụi” Đến kỳ hạn chủ hụi sẽ lần lượt đi thu tiền, tài sản của hụi viên, có thể là chủ hụi nhờ người khác đi thu hộ Một hụi viên sẽ nhận được toàn bộ các phần đóng góp này gọi là “lĩnh hụi” (hay hốt hụi) Tới kỳ tiếp theo sẽ đến lượt các thành viên khác lĩnh hụi, cứ như vậy tạo thành một vòng luân phiên cho tới hết chu kỳ Việc xác định thành viên lĩnh hụi sẽ tùy thuộc vào thể thức chơi hụi Nếu đóng hằng ngày (mỗi

ngày 1 người lấy tiền) thì gọi là hụi ngày, đóng hằng tuần (mỗi tuần 1 người lấy tiền) là hụi tuần, đóng hằng tháng (mỗi tháng 1 người lấy tiền) thì gọi là hụi tháng Riêng đối với hụi mùa thì khi đến mùa thu hoạch các hụi viên sẽ thống nhất một ngày nào đó để đóng hụi và khui hụi Người thu tiền tức chủ hụi là người được lấy đầu tiên, với số tiền 100% Thành viên dành quyền ưu tiên lấy tiền (hốt hụi) bằng cách “bỏ hụi” (một hình thức trả lãi) ai cần tiền trước thì sẽ “bỏ hụi”, ai bỏ cao thì người đó hốt Người hốt hụi xong sẽ phải đóng hụi chết (nguyên phần), dạng này giống như là “ăn trước, trả sau” vậy Thành viên hốt cuối cùng (nuôi hụi) sẽ hốt được số tiền 100% Như vậy, trừ người chủ hụi và thành viên hốt hụi chót, tất cả những thành viên khác đều nhận được số tiền ít hơn số tiền

Hình thức góp và lĩnh hụi: Từ rất lâu hụi ra đời gắn liền với hoạt động sản xuất của nông dân Một số hụi đầu tiên ra đời với hình thức góp hụi và lĩnh hụi như: lúa, heo, và một số tài sản khác Nhưng hiện nay với sự tiến bộ và thuận tiện của tiền nên bây giờ hình thức góp hụi và lĩnh hụi đa phần là bằng tiền mặt

Cách thức chơi hụi rất đơn giản, chỉ cần có chủ hụi, hay một số người có uy tín đứng ra làm chủ hụi và mở dây hụi Người muốn tham gia hụi chỉ cần đến gặp chủ hụi, ghi tên vào danh sách sổ hụi và tham gia mở hụi, góp hụi là đã trở thành một trong những thành viên của dây hụi Nếu người tham gia không biết ai là chủ hụi để có thể tham gia hụi thì có thể dựa vào mối quan hệ, lời giới thiệu của những người quen biết đến chủ hụi Khi được chủ hụi chấp nhận cùng với các thành viên khác thì được ghi tên vào danh sách hụi, sau đó có thể tham gia mở và góp hụi Tuy nhiên thông thường chủ hụi sẽ nhận thành viên tham gia cho tới khi số người chơi hụi đã thích hợp thì dừng lại và kết thúc đợt mở hụi đầu tiên

Do chơi hụi là một hoạt động tự do cho nên không có một công thức hay một khuôn mẩu tính toán cụ thể nào cả mà tùy thuộc vào sự thỏa thuận của chủ hụi và những người chơi hụi với nhau, một người có thể làm chủ nhiều dây hụi hoặc tham gia nhiều phần hụi trong một dây hụi Một phần hụi cũng có thể do nhiều người tham gia nếu được sự đồng

ý của tất cả các hụi viên

1.2 Đặc điểm pháp lý của hụi

Xét mối quan hệ hụi họ ta thấy, bản chất của việc chơi hụi là một hình thức để dành dụm của cải, một loại giao dịch dân sự dưới dạng hợp đồng Đây là sự tổ chức dây chuyền, tập trung vận động được nhiều người tham gia đóng góp việc vay và cho vay của

nhau, thể hiện đầy đủ đặc điểm của một hợp đồng vay tài sản

1.2.1 Đặc điểm pháp lý chung

Trong cuộc sống hằng ngày, để giải quyết những khó khăn tạm thời về kinh tế, đặc biệt là đối với những gia đình túng thiếu cần vốn để sản xuất kinh doanh, phải đi vay mượn tiền, vàng của người khác thì hợp đồng vay tài sản là phương tiện pháp lý để thỏa

mãn các nhu cầu đó

Điều 471 Bộ luật dân sự năm 2005 quy định về hợp đồng vay tài sản như sau: “Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng

số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định” Sự kiện cho vay phát sinh bởi hai hành vi căn bản là hành vi ứng trước và hành vi hoàn trả một số tiền nhất định Hành vi ứng trước tài sản do người cho vay thực hiện, còn hành vi hoàn trả lại được người vay thực hiện vào một khoảng thời gian nhất định tùy theo sự

thỏa thuận

Như vậy về chủ thể, việc cho vay bao giờ cũng có ít nhất hai bên tham gia, bao gồm bên vay và bên cho vay Bên cho vay là người có khoản tiền chưa dùng đến, muốn cho người khác sử dụng để thỏa mãn lợi ích của mình, có thể là lợi ích vật chất hoặc tinh thần Còn bên vay chính là người đang cần số tiền đó để kinh doanh hoặc tiêu dùng Bản chất truyền thống của góp hụi là tương trợ, giúp đỡ lẩn nhau Dưới hình thức góp hụi, thành viên góp hụi sẽ có được số vốn tập trung hoạt động kinh doanh hoặc sử dụng số tiền vào những việc cần chi tiêu gấp như đóng tiền học cho con, chữa bệnh…

Hình thức pháp lý của việc cho vay chính là hợp đồng vay tài sản Hợp đồng này được các bên xác lập và thực hiện dựa trên nguyên tắc về tự do thống nhất ý chí, tự do định đoạt Hợp đồng đóng vai trò quan trọng trong đời sống, là hình thức pháp lý của các mối quan hệ của các chủ thể trong xã hội Điều 388 Bộ luật dân sự năm 2005 định nghĩa:

“Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự” Về cơ bản, quy định đề cập đến các khía cạnh quan trọng của hợp đồng như sau:

+ Hợp đồng là sự thỏa thuận ý chí của ít nhất hai bên, sự thỏa thuận này được thể hiện thông qua hai giai đoạn đó là đề nghị giao kết và chấp nhận đề nghị

+ Sự thỏa thuận của các bên phải đạt đến sự thống nhất tức là chỉ khi nào ý chí qua lại đồng thời là ý chí thống nhất thì mới hình thành

+ Mục đích của hợp đồng là phải nhằm đạt được hậu quả pháp lý đã định trước Hậu quả pháp lý của hợp đồng có thể làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự

Hụi cũng là một dạng hợp đồng do vậy hụi có các đặc điểm pháp lý của một hợp đồng dân sự Trước hết, đó là có sự thỏa thuận về quyền nghĩa vụ của các bên khi tham gia giao dịch này Yếu tố thỏa thuận đã bao hàm trong đó yếu tố tự nguyện, tự định đoạt

và sự thống nhất về mặt ý chí của các bên Khi tham gia chơi hụi các thành viên và chủ hụi đã có thỏa thuận về các nội dung liên quan và thống nhất với các nội dung đó, tự nguyện thực hiện nghĩa vụ vì lợi ích chung, không hề có sự lừa dối, ép buộc Nếu có sự lừa dối, đe dọa, cưỡng ép…là không phù hợp với nguyên tắc trên và hợp đồng đó bị vô hiệu

Pháp luật thừa nhận việc tự do giao kết hợp đồng nhưng không được trái đạo đức và

xã hội.4 Nhằm tạo điều kiện cho các chủ thể thỏa mãn đươ ̣c các nhu cầu về đời sống vâ ̣t chất cũng như tinh thần Bô ̣ luâ ̣t dân sự cho phép mọi chủ thể được quyền “tự do giao kết

hơ ̣p đồng” Theo nguyên tắc này, mọi cá nhân, tổ chức, khi có đủ tư cách chủ thể đều có quyền tham gia giao kết bất kì mô ̣t hợp đồng dân sự nào, nếu họ muốn, mà không ai có quyền ngăn cản Bằng ý chí tự do của mình, các chủ thể có quyền giao kết những hợp đồng dân sự đã được pháp luâ ̣t quy đi ̣nh cụ thể cũng như những hợp đồng dân sự khác dù rằng pháp luật chưa quy đi ̣nh Tuy nhiên, sư tự do ý chí đó phải nằm trong mô ̣t khuôn khổ nhất đi ̣nh Bên cạnh viê ̣c chú ý đến quyền lợi của mình, các chủ thể phải hướng đến viê ̣c bảo đảm quyền lợi của những người khác cũng như lợi ích của toàn xã hô ̣i Vì vâ ̣y, tự do của mỗi chủ thể phải “không trái pháp luâ ̣t, đa ̣o đức xã hô ̣i” Nằm trong mối quan

hê ̣ tương ứng giữa quyền và nghĩa vụ, mỗi mô ̣t chủ thể vừa có quyền “tự do giao kết hợp đồng”, vừa có nghĩa vụ tôn trọng pháp luâ ̣t và đa ̣o đức xã hô ̣i 5 Chơi hụi được xem như một dạng của hợp đồng vay tài sản, do vậy mọi người tham gia giao dịch phải phù hợp với ý chí của mình nhưng vẫn phải nằm trong khuôn khổ, giới hạn nhất định-giới hạn lợi ích của các cá nhân khác, lợi ích chung của xã hội và trật tự công cộng Đây là yếu tố quan trọng nhất tạo nên sự đặc trưng của hợp đồng so với các giao dịch dân sự khác, và cũng là yếu tố làm nên bản chất của luật dân sự so với các ngành luât khác

Ngoài ra việc giao kết hợp đồng dân sự phải tuân theo nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng, thiện chí, hợp tác và ngay thẳng 6 Nguyên tắc này được quy định nhằm đảm bảo

4 Bộ luật dân sự năm 2005, điều 389, khoản 1

5

Trườ ng Đa ̣i ho ̣c Luâ ̣t Hà Nô ̣i, Giáo trình luật dân sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2004, tr 342

6 Bộ luật dân sự năm 2005, điều 389, khoản 2

trong việc giao kết hợp đồng không ai bị cưởng ép hay cản trở trái với ý chí của mình Quy luật giá trị đòi hỏi các bên chủ thể khi tham gia các quan hệ trao đổi phải bình đẳng với nhau; không ai được viện lý do khác biệt về hoàn cảnh kinh tế, thành phần xã hội, dân tộc, giới tính hay tôn giáo…để tạo ra sự bất bình đẳng trong quan hệ dân sự Hơn nữa, ý chí tự nguyện của các bên chủ thể tham gia hợp đồng chỉ được đảm bảo khi các bên bình đẳng với nhau trên mọi phương diện Chính vì vậy, pháp luật không thừa nhận những hợp đồng được giao kết thiếu sự bình đẳng và ý chí tự nguyện của một trong các bên chủ thể thể.7 Theo nguyên tắc trên những hợp đồng nói chung và giao dịch về hụi nói riêng, nếu được giao kết thiếu sự bình đẳng và tự nguyện thì sẽ không được pháp luật thừa nhận Tuy nhiên, để đánh giá một hợp đồng có phải là ý chí tự nguyện giữa các bên hay không là một công việc tương đối phức tạp và khó khăn trong thực tế

Như vậy, hụi đươ ̣c xem là một dạng hợp đồng dân sự nói chung và hợp đồng vay tài sản nói riêng, vì hụi có đầy đủ các đặc trưng của hợp đồng mà Bộ luật dân sự năm 2005 đã quy định

1.2.2 Đặc điểm pháp lý riêng

Như đã phân tích ở trên , bản chất của hụi giống như một dạng của hợp đồng vay tài sản, vì đây cũng là một giao dịch dân sự Tuy nhiên giữa hợp đồng vay tài sản thông

thường và hụi có một vài đă ̣c điểm pháp lý riêng biê ̣t, đó là:

- Thứ nhất: Xét về bản chất trong giao dịch hụi ta thấy nó phức tạp hơn rất nhiều so

với hợp đồng vay tài sản thông thường Vì trong quan hệ vay mượn của hụi ta thấy đây là quan hệ vay của nhiều người hoăc nhiều người vay của một người

- Thứ hai: Hoạt động vay mượn ở đây không chỉ đơn thuần là giữa bên vay và bên

mượn mà có sự hoán đổi vị trí cho nhau Ở kỳ lĩnh hụi này anh là người đi vay, nhưng ở

kỳ hụi lĩnh hụi sau anh sẽ là người cho vay

- Thứ ba: Trong hợp đồng vay tài sản thông thường thì bên cho vay sẽ áp đặt lãi

suất đối với bên đi vay Còn trong giao dịch hụi thì ngược lại Bên đi vay tự đặt ra lãi suất đối với người cho vay

1.3 Phân loại hụi

Trong nhân gian hụi được chia làm rất nhiều loại như: hụi ngày, hụi tuần, hụi tháng, hụi năm, hụi mùa,…Tuy nhiên theo định nghĩa về hụi thì tính chất cơ bản của hụi chính là vay vốn giữa các cá nhân theo kiểu huy động và trả góp Do đó hụi được

7

Nguyễn Thị Giang, Nguyễn Mai Ha ̣nh, Phân loại hợp đồng và nguyên tắc khi giao kết hợp đồng, Báo điê ̣n tử

Vibonline, 2010, ket-hop-dong.aspx , [ ngày truy cập 20-7-2014]

http://www.vibonline.com.vn/Phobienphapluat/1806/Phan-loai-hop-dong-va-nguyen-tac-khi-giao-chia làm hai loại cơ bản: hụi không có lãi và hụi có lãi, trong hụi có lãi được http://www.vibonline.com.vn/Phobienphapluat/1806/Phan-loai-hop-dong-va-nguyen-tac-khi-giao-chia làm hai loại, đó là hụi đầu thảo và hụi hưởng hoa hồng

1.3.1 Hụi không có lãi

Hụi không có lãi là hụi mà theo sự thoả thuận giữa những người tham gia hụi, thành viên được lĩnh hụi nhận các phần hụi khi đến kỳ mở hụi và không phải trả lãi cho các thành viên khác Thành viên đã lĩnh hụi có nghĩa vụ tiếp tục góp hụi để các thành viên khác được lĩnh cho đến khi thành viên cuối cùng lĩnh hụi.8

Ví dụ: Một dây hụi mười người, góp ngày 10.000 đồng, mở hụi cuối tháng Như vậy,

chẳng hạn đến kỳ mở hụi thứ nhất (ngày thứ 30), bà A được “hốt hụi” thì bà nhận được

số tiền là: 10.000 đồng x 10 người X 30 ngày = 3.000.000 đồng (trong đó có tiền bà góp là: 10.000 đồng x 30 ngày = 300.000 đồng), ngoài ra, nếu có thỏa thuận thì bà A phải trích ra một số tiền hoa hồng cho chủ hụi Qua việc chơi dây hụi này, bà A mượn được nguồn vốn gấp 10 lần bà góp để dùng vào việc riêng Qua kỳ mở hụi thứ hai, bà A và các con hụi khác vẫn phải góp 10.000 đồng một ngày Đến kỳ mở hụi (ngày thứ 60), một người khác cũng sẽ được “hốt hụi” với số tiền tương tự bà A Hụi kết thúc khi tất cả các con hụi đều đã được hốt hụi

Thứ tự lĩnh hụi trong hụi không có lãi được xác định bằng hình thức bốc thăm, trừ trường hợp có thoả thuận khác Như vậy hụi không có lãi chỉ mang tính chất giúp đỡ lẫn nhau và là một giao dịch dân sự thuần túy không có phát sinh lãi, các hụi viên thực hiện nghĩa vụ đều dựa trên sự tự giác

Ngoài ra ở miền Tây còn có một nét văn hóa đặc trưng khó nơi nào có được đó là chơi “hụi heo” Đây là một hình thức khác của hụi không có lãi vì loại hụi này không có tính lãi suất, chủ yếu là tình làng nghĩa xóm Theo thỏa thuận bằng miệng, hằng năm, mỗi hụi viên góp một khoảng tiền cho chủ hụi quản lý, tính chuyện chăn nuôi…Tùy số lượng hụi viên trong từng dây hụi mà các thành viên cùng quyết định trọng lượng của heo cần mua Nếu số hụi viên ít mà muốn có nhiều thịt cho hụi viên ăn tết, chủ hụi sẽ quyết định tăng trọng lượng heo cần mua, cân đối số tiền đang có, từng hụi viên góp thêm số tiền cho đủ phần chi mua heo Cuối năm, tổng nguồn vốn góp này được sử dụng vào việc mua heo mổ thịt, chia đều cho từng hụi viên Hoa hồng cho chủ hụi là phần lòng, đầu heo…để chủ hụi thết đãi những người tiếp sức trong việc giết mổ heo Hụi heo thể hiện sự tương trợ, giúp đỡ nhau trong những ngày giáp tết Bởi vì, nếu một hộ gia đình rất khó để mua một con heo về giết thịt, trong khi ngoài chợ giá thịt lại rất đắt Qua

đó người chơi hụi còn chia sẽ được với người chăn nuôi khi giá cả xuống thấp qua việc

8 Nghị định số 144/2006 NĐ-CP ngày 27/11/2006 của Chính phủ Quy định về hui, họ, biêu, phường 2005, điều 11

trợ giá cho người chăn nuôi Hơn thế nữa, hụi heo còn kết chặt tình thân trong cộng đồng dân cư trong việc không tính toán tỉ mỉ trong việc phân chia thịt

Một hình thức khác nữa của hụi heo đó là mỗi người bỏ một số tiền đều đặn từ đầu năm đến cuối năm cho chủ hụi, mục đích cũng là để dành tiền ăn tết, hình thức này giống như

là bỏ ống heo tiết kiệm Mỗi người bỏ một số tiền đều đặn từ đầu năm đến cuối năm cho chủ hụi Chủ hụi có quyền sử dụng số tiền này vào bất kì mục đích gì có thể là làm ăn hoặc đầu tư vào các “chân hụi” khác Đến cuối năm chủ hụi sẽ chia tiền lại cho các hụi viên Chủ hụi sẽ chia tiền theo hai cách:

- Thứ nhất: Chủ hụi sẽ trả đúng số tiền mà hụi viên đã góp kèm theo một món quà

như là lời cảm ơn về đồng tiền mà họ đã góp vốn, trích từ phần lợi nhuận mà họ có được khi xoay vòng số tiền mà hụi viên đóng góp hằng ngày

- Thứ hai: Tùy theo yêu cầu của hụi viên, chủ hụi sẽ mua đồ tết tương ứng với số

tiền mà hụi viên gởi vào

1.3.2 Hụi có lãi

Hụi có lãi là hụi mà theo sự thoả thuận giữa những người tham gia hụi, thành viên được lĩnh hụi nhận các phần hụi khi đến kỳ mở hụi và phải trả lãi cho các thành viên khác Thành viên đã lĩnh hụi có nghĩa vụ tiếp tục góp các phần hụi để các thành viên khác được lĩnh cho đến khi thành viên cuối cùng lĩnh hụi.9 Với kiểu này, người nào hốt trước sẽ lỗ nhiều, người hốt “hụi chót” sẽ lời nhiều Thường một chu kỳ hụi có lãi theo tháng người hốt trước phải đóng nhiều tiền, người hốt sau phải đóng ít tiền hơn

Ví dụ: Phần hụi 1.000.000 đồng, có 10 người chơi, tháng đầu người lĩnh hụi trả lãi

150.000 đồng thì mỗi người đóng 850.000 đồng (người lĩnh hụi không phải đóng), người lĩnh hụi xong từ tháng sau phải đóng 1.000.000 đồng cho tới hết chu kỳ Người hốt tháng bất kỳ sẽ lấy tổng số tiền mà tất cả những người tháng đó đóng và trả tiền công cho chủ hụi là 1.000.000 đồng (theo thỏa thuận ban đầu) Hiểu đơn giản là trong chu kỳ hụi người lấy đầu tiên sẽ trả lãi cho những người còn lại, người lấy thứ hai chỉ chịu trả lãi cho người kế sau đó, trừ tiền công của chủ hụi Nếu tiền công của chủ hụi lớn thì không nên chơi vì sẽ không lời nhiều

Hụi có lãi gồm 2 hình thức: hụi đầu thảo và hụi hưởng hoa hồng

- Hụi đầu thảo là hụi mà theo sự thoả thuận giữa những người tham gia hụi, chủ hụi

được lĩnh toàn bộ các phần hụi trong một kỳ mở hụi và không phải trả lãi cho các thành

9 Nghị định số 144/2006 NĐ-CP ngày 27/11/2006 của Chính phủ Quy định về hụi, họ, biêu, phường 2005, điều 17

viên khác Trong các kỳ mở hụi khác, thành viên trả lãi cao nhất được lĩnh hụi và phải trả lãi cho các thành viên khác.10

Chủ hụi (chủ thảo) có trách nhiệm thu tiền của các thành viên khác để giao cho thành viên được lĩnh hụi và có nghĩa vụ đóng hụi chết kể từ lần khui hụi tiếp theo cho đ ến khi dây hụi kết thúc

Ví dụ: Hụi có 10 người chơi (có 10 phần hụi), mỗi tháng đóng 1.000.000 đồng, người hốt

hụi trả lãi là 200.000 đồng Thì những hụi viên chỉ đóng 800.000 đồng và được lãi 200.000 đồng Tuy nhiên lần mở hụi mà chủ hụi là người hốt hụi thì chủ hụi không phải trả lãi cho các hụi viên khác Vậy số tiền mà các hụi viên phải đóng là 1.000.000 đồng Như vậy chủ hụi sẽ nhận số tiền là 9 x 1.000.000 đồng = 9.000.000 đồng Kể từ lần chủ hụi lĩnh hụi, các kì mở hụi tiếp theo chủ hụi phải đóng hụi chết là 1.000.000 đồng cho các kỳ mở hụi

- Hụi hưởng hoa hồng là hụi mà theo sự thoả thuận giữa những người tham gia hụi,

chủ hụi có trách nhiệm thu phần hụi của các thành viên góp hụi để giao cho thành viên được lĩnh hụi Thành viên được lĩnh hụi phải trả lãi cho các thành viên khác và phải trả một khoản hoa hồng cho chủ hụi Mức hoa hồng do những người tham gia hụi thỏa thuận.11

Ví dụ: Phần hụi 100.000 đồng, lần mở hụi này thành viên hốt hụi trả lãi cao nhất là

20.000 đồng Trong trường hợp chủ hụi có phần hụi trong dây hụi thì chủ hụi chỉ cần đóng 50% (40.000 đồng) hoặc tùy theo thõa thuận ban đầu giữa các thành viên và chủ hụi Trong trường hợp chủ hụi không có phần hụi thì ngưỡi lĩnh hụi trả cho chủ hụi

50.000 đồng hoặc trả theo số tiền thỏa thuận ban đầu

Chủ hụi không phải là thành viên của dây hụi Các thành viên đều phải bốc thăm trả lải suất Theo quy ước thành viên nào trả lải cao nhất thi được lĩnh hụi, số tiền này được coi

là tiền lãi của các thành viên khác

Trong hình thức chơi hụi có lãi, việc xác định thành viên lĩnh hụi trong kỳ như sau:

- Thành viên trong kỳ mở hụi là người trả lãi cao nhất, trừ trường hợp có thỏa thuận

khác

- Trong kỳ mở hụi mà có nhiều thành viên cùng trả một mức lãi mà mức lãi đó là

mức lãi cao nhất thì những người này sẽ bốc thăm để xác định thành viên được lĩnh hụi, trừ trường hợp có thỏa thuận khác

- Thành viên được lĩnh hụi không được tham gia trả lãi trong các kỳ mở hụi tiếp

theo Trong trường hợp một thành viên có nhiều phần hụi trong một dây hụi thì thành

10 Nghị định số 144/2006 NĐ-CP ngày 27/11/2006 của Chính phủ Quy định về hui, họ, biêu, phường 2005, điều 19

11 Nghị định số 144/2006 NĐ-CP ngày 27/11/2006 của Chính phủ Quy định về hui, họ, biêu, phường 2005, điều 24

viên này có quyền trả lãi cho đến khi có số lần lĩnh hụi tương ứng với số phần hụi mà thành viên đó tham gia trong một dây hụi

1.3.3 Tác động của hụi

1.3.3.1 Tích cực

- Nhằm mục đích tương trợ

- Người chơi dễ dàng vay vốn, có được một số tiền lớn từ những người cùng tham

gia, thay vì phải đi vay ngân hàng - thủ tục phiền phức

- Giúp nguồn vốn xã hội trôi chảy, góp phần không nhỏ vào việc sản xuất kinh

doanh, ổn định đời sống

1.3.3.2 Tiêu cực

- Mặt trái là những vụ lừa đảo, gây thiệt hại cho gia đình và xã hội

- Biến thành một hoạt động tín dụng tiền tệ có tổ chức nhưng gần như nằm ngoài

vòng pháp luật

- Sự liên kết giữa các thành viên dựa vào lòng tin là chính mà không có tài sản thế

chấp, bảo đảm

- Chỉ cần một thành viên không đóng tiền sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của

những người còn lại, ràng buộc trách nhiệm của chủ hụi

1.4 Đường lối xử lý hụi quy định qua các thời kì lịch sử

1.4.1 Quy định về hụi trước năm 1996

Hụi, họ, biêu, phường (sau đây gọi chung là hụi) phát sinh từ chính nhu cầu cuộc sống và được hình thành từ rất lâu đời, được các Nhà nước trước đó công nhận Bộ Luật dân sự Bắc Kì đã quy định như sau “phàm những hội để dành tiền và những hội cho vay lẫn nhau như chơi họ, hội hiếu hỉ, hội tư văn là tuân theo dân luật tục lệ, cùng khế ước của người đương sự được lập ra”12 Bộ Luật Việt trung kỳ hộ luật cũng quy định: “thể lệ luật này nếu không trái gì với luật lệ hay tục lệ riêng về việc thương mại, thời cũng đem thi hành đối với các hội buôn Đối với các hội để dành tiền và những hội cho vay lẫn nhau như chơi họ cũng vậy”.13

Chơi hụi tiếp tục tồn tại và phát triển cho đến ngày nay, với những biến tướng mới

có lúc đã bộc lộ những tiêu cực mang tính chụp giật, lừa đảo, cho vay nặng lãi Vì thế, đã

có lúc chúng ta muốn xóa bỏ Tại Công văn số 2590/PPLT ngày 10/08/1990 của Văn phòng Hội đồng Bộ trưởng (nay là Văn phòng Chính phủ) đã coi hoạt động hụi, họ như

12 Bộ luật dân sự Bắc Kì ra đời năm 1931, điều 1204

13 Bộ luật dân sự Việt Trung kì ra đời năm 1936, điều 1435

là một tệ nạn xã hội, nên trong công văn có đoạn viết “trong tình hình hiện nay nghiêm cấm tất cả các tổ chức và mọi công dân tổ chức hụi và tham gia hụi dưới mọi hình thức Bất cứ tổ chức, cá nhân nào mà tham gia chơi hụi, họ mà tùy theo lỗi nặng, nhẹ mà xử lý hành chính hoặc truy tố trước pháp luật” Trên cơ sở Công văn số 2590 nói trên, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư liên tịch số 04/TTLN ngày 8/8/1992 hướng dẩn giải quyết các tranh chấp về nợ hụi theo hướng các hoạt động hụi, họ không được công nhận, nên khi giải quyết các tranh chấp liên quan đến vấn đề hụi, Tòa án chỉ buộc người nợ phải trả lại cho người đòi nợ một phần vốn gốc, mà không buộc người nợ phải trả lãi cho người đòi nợ một khoản lãi nào Khi giải quyết phần nợ gốc thì Tòa án căn cứ vào Thông tư số 01/TTLN ngày 10/1/1992 của Tòa án Nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ tư pháp và Bộ tài chính “hướng dẫn việc xét xử và thi hành án về tài sản trong các vụ hình sự và dân sự” để giải quyết Thông tư này được áp dụng cho đến khi Bộ luật dân sự năm 1995 có hiệu lực Từ khi Bộ luật dân sự năm 1995 có hiệu lực thi hành thì không áp dụng Thông tư 04/ TTLN nói trên

để giải quyết vấn đề nợ hụi Sở dĩ là do Bộ luật dân sự không đề cập đến vấn đề hụi, nên sau đó đã có nhiều cuộc họp của các cơ quan ban, ngành bàn về vấn đề hụi nhằm tạo ra một quy chế, một hành lang pháp lý cho hoạt động này, nhưng do các quan điểm còn nhiều khác biệt, dẩn đến trước ngày Bộ Luật dân sự năm 2005 có hiệu lực, Tòa án vẩn không có cơ sở pháp lý để thụ lý, giải quyết các tranh chấp về hụi.14

1.4.2 Quy định về hụi từ năm 1996 đến năm 2006

Năm 1995 khi Quốc hội xem xét, thông qua Bộ luật dân sự, đã có nhiều ý kiến đề nghị Quốc hội quy định về hoạt động chơi hụi Tuy nhiên vì có nhiều quan điểm khác nhau Vì vậy Quốc hội giao cho các cơ quan hữu quan tiếp tục nghiên cứu để trình Quốc hội vào thời điểm thích hợp

Kể từ ngày Bộ luật dân sự năm 2005 có hiệu lực, theo quy định tại điểm 2 Khoản 2, Nghị quyết Quốc hội khóa IX kỳ họp thứ 8 về việc thi hành Bộ luật dân sự Tòa án nhân dân tối cao đã có thông báo số 38/KHXX ngày 5/7/1996 “về việc hủy bỏ, chấm dứt hiệu lực thi hành, sửa đổi, bổ sung và ban hành mới các quy định pháp luật dân sự theo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật dân sự” Theo thông báo số 38/KHXX này thì Thông tư liên ngành số 04/TTLN ngày 8/8/1992 không còn hiệu lực áp dụng để giải quyết các tranh chấp về nợ hụi phát sinh từ việc chơi hụi được xác lập từ ngày 1/7/1996 Tiếp đó Tòa án nhân dân tối cao có Công văn số 49/KHXX ngày 20/5/1997 về một

số quy định trong Tố tụng dân sự, Công văn số 120/KHXX ngày 27/10/1997 về Tố tụng dân sự, Công văn số 19/KHXX ngày 13/3/1998 về việc giải quyết tranh chấp nợ hụi với nội dung như sau: Thông tư liên ngành số 04/TTLN ngày 8/8/1992 không còn hiệu lực

14 Tưởng Duy Lượng, Pháp luật dân sự và thực tiển xét xử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012, tr.123, tr.124

áp dụng để giải quyết các tranh chấp về nợ hụi phát sinh từ việc chơi hụi được xác lập từ ngày 1/7/1996 Vì vậy, nếu có đơn khởi kiện yêu cầu Tòa án giải quyết các tranh chấp phát sinh từ việc chơi hụi mà các giao dịch này được xác lập từ ngày 1/7/1996 thì Tòa án chưa thụ lý để giải quyết Nếu Tòa án thụ lý mà chưa giải quyết xong thì phải ra quyết định tạm đình chỉ giải quyết để chờ ra hướng dẫn mới Tòa án cần giải thích cho đương

sự rõ là đang chờ hướng dẫn của các cơ quan có thẩm quyền Trung ương.15

Sau ngày 1/7/1996 việc chơi hụi trong nhân dân vẫn diển ra rất phổ biến, nhiều vụ tranh chấp về hụi đã ảnh hưởng không nhỏ đến người dân và tình hình an ninh trật tự xã hội Tuy nhiên Tòa án vẩn chưa thụ lý giải quyết Điều này đã gây bức xúc lớn trong nhân dân, nhiều người đã làm đơn và yêu cầu Tòa án giải quyết về nợ hụi Nhiều Tòa án địa phương, chính quyền đã có nhiều Công văn phối hợp với cơ quan hữu quan Trung ương nghiên cứu và ra văn bản hướng dẫn giải quyết các tranh chấp nợ hụi được xác lập

từ ngày 1/7/1996 trở lại đây Đặc biệt là các đoàn đại biểu Quốc hội các tỉnh, thành phố

có nhiều kiến nghị yêu cầu Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với các cơ quan hữu quan ở Trung ương sớm ban hành văn bản hướng dẫn giải quyết các tranh chấp này để bảo vệ quyền lợi ích hợp pháp của cá nhân nói riêng và an ninh trật tự xã hội trong cả nước nói chung Tuy nhiên, chờ mãi vẩn không thấy Tòa án nhân dân tối cao có văn bản hướng dẫn nào quy định về vấn đề này Trong thời gian này, một số Tòa án đã linh động giải quyết một số tranh chấp về nợ hụi dưới dạng hợp thức hóa bằng hợp đồng vay tài sản để chuyển sang giải quyết kiện đòi nợ Điều này chỉ giải quyết được khi các bên thống nhất được về thỏa thuận hợp đồng vay tài sản Ở đây có thể nhận thấy việc chậm trể ban hành các văn bản quy phạm pháp luật để giải quyết các tranh chấp liên quan đến vấn đề nợ hụi Có thể do Nhà nước ta không khuyến khích và hạn chế hoạt động chơi hụi trong nhân dân là do biến tướng và hậu quả của nhiều vụ bể hụi lớn, nhỏ đã gây ảnh hưởng xấu đến xã hội Đã đến lúc cần nhìn rõ một sự thật, đó là chấp nhận việc chơi hụi như một giao dịch bình thường trong xã hội Từ đó nhanh chóng ban hành các quy định để giải quyết kịp thời khi các tranh chấp về hụi xảy ra.16

Trong suốt 10 năm, bắt đầu từ năm 1995 các kỳ họp của Quốc hội đã nhiều lần đề cập đến vấn đề hụi Song vẫn chưa có một quyết sách nào thích hợp, trong khi thực tế hoạt động chơi hụi của người dân vẩn mặc nhiên tồn tại

Tại kì họp thứ 7 Quốc hội khóa XI (5/2005) vấn đề hụi là một trong những vấn đề được các đại biểu tranh luận gay gắt Nhóm ý kiến thứ nhất cho rằng: Không nên công nhận hoạt động chơi hụi trong nhân dân, vì khi hợp pháp thức hóa hoạt động này có thể dẩn đến những biến tướng khó lường mà nên quy định hụi là hợp đồng vay tài sản Tuy

15 Tưởng Duy Lượng, Một số vấn đề về hụi, họ, biêu, phường, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 9, 2007, tr 10

16 Tưởng Duy Lượng, Pháp luật dân sự và thực tiển xét xử, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,, 2012, tr.125, tr.126

nhiên ý kiến thứ hai lại cho rằng: Nên quy định hụi trong Bộ luật dân sự để cơ quan Nhà nước có cơ sở pháp lý giải quyết những tranh chấp về hụi trong nhân dân Đồng thời nhằm định hướng tốt đẹp mục đích hoạt động của hụi là tương trợ, giúp đở lẫn nhau, đây cũng là truyền thống tương thân, tương ái của người dân Việt Nam

Tán thành việc đưa hụi vào luật, Đại biểu Bùi Sĩ Lợi góp ý: “Quy định về hụi, họ trong Bộ luật dân sự không rõ ràng sẽ làm cho người dân hiểu nhầm, gây khó khăn, gây hại cho xã hội Chính vì thế cần có những quy định rõ ràng để đảm bảo hụi, họ là hợp đồng vay mượn mang tính chất tương thân tương ái, để người dân hiểu và không làm sai”17 Rất đồng tình với ý kiến của Đại biểu Bùi Sĩ Lợi, Đại biểu Nguyễn Đức Dũng cho rằng: “Quan hệ vay mượn đã tồn tại từ rất lâu và ở đâu cũng có với hình thức này hay hình thức khác Nhưng vì từ trước đến nay luật pháp không quy định, chúng ta không điều chỉnh nên nhiều người lợi dụng điều này gây hậu quả xấu cho xã hội Vì thế, cần cố gắng nghiên cứu để đưa vấn đề này vào luật để người dân tự xem xét xem họ làm như vậy có đúng không, nếu vi phạm sẽ bị xử lý như thế nào? 18

Không tán thành với việc đưa vấn đề hụi họ vào luật, Đại biểu Nguyễn Thị Hường phân tích: “nếu muốn giúp đở nhau vì tinh thần tương thân tương ái thì ngân hàng và các

tổ chức xã hội khác đã có thể đảm trách được” 19 Các Đại biểu Quốc hội cũng như nhiều bài viết trên sách báo đã có nhiều ý kiến khác tranh luận về vấn đề lãi suất trong hụi, họ; vấn đề có cần phân biệt hụi và họ…từ những tranh luận này, cuối cùng Bộ luật dân sự năm 2005 đã có một điều luật quy định về hụi, họ, biêu, phường

1.4.3 Quy định về hụi từ năm 2006 đến nay

Từ những ý kiến trái chiều và cuộc tranh luận gay gắt, cuối cùng tổng hợp ý kiến của Đại biểu Quốc hội cho thấy: Đa số các đại biểu (280/385 bằng 73%) tán thành việc quy định về hụi, họ, biêu, phường trong dự thảo Bộ luật dân sự Tuy nhiên vẩn còn nhiều

ý kiến chưa thống nhất, khi có tới 105 đại biểu (chiếm 27%) không tán thành 20 Qua đó cho thấy vấn đề về hụi rất phức tạp cần được nghiên cứu thấu đáo để phù hợp với thực tế

cuộc sống

Sau một thời gian khảo sát nghiên cứu, các cơ quan đã thấy đầy đủ hơn mặt tích cực của giao dịch này Tại Điều 479 Bộ luật dân sự năm 2005 đã có quy định chung về hụi Trên cơ sở quy định của Điều 479 Bộ luật dân sự năm 2005, tại Nghị định số

http://vietbao.vn/Xa-hoi/Hui-ho-Can-qui-dinh-ro-rang-cu-19 Hải Âu,, Quyền hiến xác khó thực hiện nếu bị người thân phản đối, Báo điện tử VietNamNet,

http://vnn.vietnamnet.vn/chinhtri/doinoi/2005/05/421745/ , [ ngày truy cập 15-7-2014]

20 Văn Tiến, Quốc hội thông qua Bộ luật dân sự, Báo điện tử VietNamNet, 2005, thong-qua-Bo-luat-Dan-su/428/186/C6LLH93968/default.aspx , [ngày truy cập 15-7-2014]

http://luatvietnam.vn/Quoc-hoi-144/2006/NĐ-CP ngày 27-11-2006 của Chính phủ đã quy định về hụi, họ, biêu, phường

Từ nay trở đi, những người chơi hụi đã chính thức có một hành lang pháp lý cho sân chơi của mình Nhưng Nhà nước ta nghiêm cấm việc tổ chức hụi để cho vay nặng lãi, lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm hoặc các hành vi trái pháp luật khác để chiếm đoạt tài sản của người khác (Điều 2 Nghị định số 144/2006/NĐ-CP), những hành vi lợi dụng giao dịch về hụi

để chiếm đoạt tài sản của người khác sẽ bị nghiêm trị Đồng thời Nhà nước cũng bảo vệ quyền và lợi ích hợp của những người tham gia hụi nhằm mục đích tương trợ, giúp đỡ nhau trong nhân dân Theo Nghị định thì hình thức của hụi là sự thỏa thuận của các bên thể hiện bằng lời nói hoặc bằng văn bản Văn bản thỏa thuận về hụi được công chứng, chứng thực nếu những người tham gia hụi có yêu cầu Dù pháp luật không bắt buộc các bên thỏa thuận về hụi phải bằng văn bản, nhưng nếu các bên khi tham gia hụi có lập văn bản, và ở mức cao hơn, có công chứng hoặc chứng thực sẽ hạn chế được tranh chấp xảy

ra và nếu có tranh chấp xảy ra thì việc giải quyết cũng sẽ đở phức tạp, quyền lợi của chủ hụi và hụi viên sẽ được đảm bảo hơn Vì thế, để bảo vệ lợi ích của mình, những người tham gia giao dịch về hụi nên thỏa thuận bằng văn bản Nghi định số 144/2006/NĐ-CP

đã quy định rất rõ quyền hạn, nghĩa vụ của các thành viên, của chủ hụi trong các loại hụi, gồm hụi có lãi và hụi không có lãi, xác định trách nhiệm của các bên đang tham gia giao dịch về hụi Điều 31 của Nghị định này đã quy định: “Trong trường hợp có tranh chấp về hụi hoặc phát sinh từ hụi thì tranh chấp đó được giải quyết bằng thương lượng, hòa giải hoặc theo yêu cầu của một hoặc nhiều người tham gia hụi, tranh chấp đó được giải quyết tại Tòa án theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự” Cùng với quy định tại điều 479

Bộ luật dân sự năm 2005, thì đây là cơ sở pháp lý để Tòa án các cấp tiến hành thụ lý, giải quyết các tranh chấp về hụi

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ PHÁP LÝ CỦA PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ HỤI, HỌ,

BIÊU, PHƯỜNG

2.1 Chủ thể tham gia trong quan hệ hụi

Chủ thể của quan hệ pháp luật là các bên tham gia quan hệ pháp luật, nói cách khác,

đó là bên tham gia vào quan hệ pháp luật trên cơ sở những quyền và nghĩa vụ do Nhà nước quy định trong pháp luật Chủ thể của quan hệ pháp luật có thể là cá nhân, tổ chức

có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật, (trong mỗi loại quan hệ pháp luật) và tham gia vào quan hệ pháp luật đó Những điều kiện mà cá nhân hoặc tổ chức đáp ứng được theo quy định của pháp luật và có khả năng trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật được gọi là năng lực chủ thể

Năng lực chủ thể gồm 2 yếu tố:

- Năng lực pháp luật: là khả năng của chủ thể được Nhà nước thừa nhận, có thể

thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp lý

- Năng lực hành vi: là khả năng của chủ thể được Nhà nước thừa nhận Bằng hành

vi của mình, chủ thể xác lập và thực hiện quyền, nghĩa vụ pháp lý cũng như độc lập chịu trách nhiệm về những hành vi của mình khi tham gia vào quan hệ pháp luật

Năng lực pháp luật và năng lực hành vi của các chủ thể pháp luật không phải là một thuộc tính tự nhiên của con người mà đó là thuộc tính pháp lý, vì nó phụ thuộc vào ý chí của Nhà nước, năng lực pháp luật là tiền đề của năng lực hành vi Nếu chủ thể pháp luật chỉ có năng lực pháp luật mà không có năng lực hành vi thì không thể tham gia một cách tích cực vào các quan hệ pháp luật

Trong quan hệ hụi, họ, biêu, phường chủ thể tham gia quan hệ pháp luật là cá nhân, được thể hiện dưới vai trò là chủ hụi và thành viên tham gia hụi (hụi viên)

- Chủ hụi: Theo quy định tại Điều 5, Nghị định 144/2006/NĐ-CP quy định về hụi,

họ, biêu, phường thì: “Chủ hụi là người tổ chức, quản lý hụi, thu các phần hụi và giao các phần hụi đó cho các thành viên được lĩnh hụi trong mỗi kỳ mở hụi cho đến khi kết thúc hụi, trừ trường hợp có thỏa thuận khác Chủ hụi phải là người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ” Tùy theo loại hụi mà có các loại chủ hụi: chủ hụi đồng thời là thành viên trong dây hụi (hụi không có lãi và hụi đầu thảo) và chủ hụi không là thành viên trong dây hụi (chủ hụi hưởng hoa hồng) Chủ hụi phải lập và giử sổ hụi, trong trường hợp dây hụi không có chủ hụi thì những người tham gia hụi ủy quyền cho một thành viên lập và giữ

sổ hụi

- Thành viên: Thành viên là người tham gia hụi, góp phần hụi và được lĩnh hụi

Thành viên có thể góp một hoặc nhiều phần hụi trong một dây hụi Trường hợp chủ hụi không phải là thành viên của dây hụi ta có thể phân biệt được do thành viên có nghĩa vụ góp hụi và có quyền lĩnh hụi Nếu chủ hụi cũng có quyền và nghĩa vụ đó thì chủ hụi cũng đồng thời là thành viên của dây hụi

2.2 Điều kiện để chủ thể tham gia trong quan hệ hụi có hiệu lực

2.2.1 Điều kiện về nội dung

Hụi, họ, biêu, phường là một loại giao dịch dân sự và được xem như một dạng của hợp đồng vay tài sản Vì vậy, trong quá trình thực hiện và áp dụng pháp luật về hụi cần phải tuân thủ các quy định chung của Bộ luật dân sự năm 2005 Chỉ những giao dịch hợp pháp mới làm phát sinh quyền, nghĩa vụ của các chủ thể tham gia giao dịch Mọi cam kết, thỏa thuận hợp pháp có hiệu lực bắt buộc đối với các bên và được pháp luật bảo hộ Giao dịch hợp pháp phải tuân thủ các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự Các

điều kiện này được quy định tại Điều 122 Bộ luật dân sự năm 2005 Đó là:

 Người tham gia giao dịch có năng lực hành vi dân sự

Thuật ngữ “người” ở đây bao gồm các chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự gồm:

cá nhân, pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác Tuy nhiên người viết chỉ phân tích chủ thể là

cá nhân, vì trong quan hệ hụi, họ, biêu, phường chủ thể tham gia quan hệ pháp luật là cá nhân

Tại Điều 17 Bộ luật dân sự năm 2005 quy định “Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền, nghĩa vụ dân sự” Bản chất của giao dịch dân sự là sự thống nhất giữa ý chí và bày tỏ ý chí của chủ thể tham gia giao dịch dân sự Chỉ những người có năng lực hành vi mới có ý chí riêng và nhận thức được hành vi của họ để có thể tự mình xác lập, thực hiện các quyền, nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch, đồng thời phải tự chịu trách nhiệm trong giao dịch Cho nên giao dịch dân sự do cá nhân xác lập chỉ có hiệu lực nếu phù hợp với mức độ năng lực hành vi dân sự của cá nhân Dựa trên cơ sở độ tuổi mà năng lực hành vi dân sự của cá nhân được chia thành các mức độ sau đây:

- Năng lực hành vi dân sự đầy đủ: Cá nhân đủ 18 tuổi trở lên, không bị Tòa án ra

quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, không bị Tòa án ra quyết định hạn chế năng lực hành vi dân sự thì có năng lực hành vi dân sự đầy đủ

- Năng lực hành vi dân sự một phần (năng lực hành vi dân sự hạn chế, năng lực

hành vi dân sự chưa đầy đủ): Những người có năng lực hành vi dân sự một phần là những người bắt đầu có nhận thức về hành vi của mình, tuy nhiên sự nhận thức này vẫn

còn có những hạn chế nhất định Người từ 6 tuổi đến dưới 18 tuổi là người có năng lực hành vi dân sự một phần

- Không có năng lực hành vi dân sự: Theo quy định của pháp luật, người chưa đủ 6

tuổi không có khả năng nhận thức được hành vi của mình nên “giao dịch dân sự của người chưa đủ 6 tuổi phải do người đại diện theo pháp luật xác lập, thực hiện” (Điều 2

Bộ luật dân sự năm 2005)

Như đã phân tích ở trên, ta thấy hụi có đầy đủ đặc điểm pháp lý của một hợp đồng vay tài sản Nếu áp dụng tương tự quy định về chủ thể là cá nhân trong hợp đồng vay tài sản thì theo Điều 19 Bộ luật dân sự năm 2005, người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi

có tài sản riêng bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự thì có thể tự mình xác lập, thực hiện giao dịch dân sự mà không cần phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật Cho nên, về nguyên tắc, người từ đủ 15 tuổi trở lên, không bị mất hoặc hạn chế năng lực hành

vi dân sự theo Điều 22, Điều 23 Bộ luật dân sự năm 2005 thì có thể trở thành chủ thể trong hợp đồng vay tài sản (trên thực tế, bên cho vay, bên vay, cơ quan công chứng, chứng thực đều đòi hỏi hai bên giao kết phải là người thành niên, tức đủ 18 tuổi)

 Mục đích và nội dung của giao dịch không vi phạm điều cấm của pháp luật,

không trái đạo đức xã hội

Để giao dịch dân sự có hiệu lực pháp luật thì mục đích và nội dung của giao dịch không được trái pháp luật, đạo đức xã hội Nghĩa là không vi phạm điều cấm của pháp luật, không xâm phạm đến lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích của người khác (Điều 10 Bộ luật dân sự năm 2005) Vì thế, chỉ những tài sản được phép giao dịch, những công việc được phép thực hiện không vi phạm điều cấm của pháp luật, không trái đạo đức xã hội mới là đối tượng của giao dịch dân sự Những giao dịch được xác lập nhằm trốn tránh pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội là những giao dịch có mục đích và nội dung không hợp pháp, không làm phát sinh hiệu lực pháp luật của giao dịch

đó Mục đích của việc tham gia hụi là tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau, nếu chơi hụi để nhằm mục đích cho vay nặng lãi, các hình thức chơi hụi nhằm lừa đảo hoặc biến tướng của chơi hụi là đánh bạc Những trường hợp này tùy theo mức độ nặng nhẹ mà bị xử phạt hành chính, chịu trách nhiệm dân sự hoặc trách nhiệm hình sự

 Người tham gia giao dịch hoàn toàn tự nguyện

Bản chất của giao dịch dân sự là sự thống nhất giữa ý chí và bày tỏ ý chí, cho nên

sự tự nguyện bao gồm các yếu tố cấu thành là tự do ý chí và bày tỏ ý chí Không có tự do

ý chí và bày tỏ ý chí không thể có tự nguyện Sự tự nguyện của một bên (hành vi pháp lý đơn phương) hoặc sự tự nguyện của các bên trong một mối quan hệ dân sự (hợp đồng) là một trong các nguyên tắc quy định tại Điều 4 của Bộ luật dân sự năm 2005: nguyên tắc

tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận Vi phạm sự tự nguyện của chủ thể là vi phạm pháp luật Vì vậy, giao dịch dân sự không có sự tự nguyện không làm phát sinh hậu quả pháp

lý.21 Khi tham gia hụi các thành viên có thể thỏa thuận các nội dung trên tinh thần tự nguyện, thiện chí và bình đẳng theo pháp luật về giao dịch dân sự và hợp đồng Tuy nhiên để đảm bảo quyền lợi của những người tham gia, tối thiểu cũng phải có các nội

dung quy định tại Điều 8 Nghị định 144/2006/NĐ-CP, đó là:

- Chủ hụi

- Số người tham gia, phần hụi

- Kỳ mở hụi

- Thể thức góp và lĩnh hụi

- Quyền và nghĩa vụ của người tham gia

- Trách nhiệm khi vi phạm nghĩa vụ

- Chuyển giao, ra khỏi hụi, chấm dứt hụi

- Các nội dung liên quan khác

Thực tế khi tham gia hụi các thành viên ít khi nào thỏa thuận và thống nhất đầy đủ các nội dung vừa kể trên, thường thì họ chỉ thỏa thuận về chủ hụi, số người tham gia, phần hụi, kỳ mở hụi, thể thức góp và lĩnh hụi Họ không đặc biệt quan tâm đến quyền và nghĩa vụ khi tham gia hụi cũng như trách nhiệm khi vi phạm nghĩa vụ, bởi vì mọi người đều tin tưởng lẫn nhau Do đó, khi xảy ra tranh chấp, mâu thuẩn rất khó để xác định được quyền và nghĩa vụ cụ thể của những người tham gia Qua quy định về nội dung thỏa thuận khi tham gia hụi tại Điều 8 của Nghị định 144/2006/NĐ-CP đã giúp cho những người tham gia hụi có ý thức tuân thủ pháp luật hơn để đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của mình

2.2.2 Điều kiện về hình thức

Hình thức của giao dịch dân sự là cách thức thể hiện ý chí ra bên ngoài dưới một hình thức nhất định của các bên tham gia giao dịch Thông qua cách thức biểu hiện này bên đối tác cũng như người thứ ba có thể biết được nội dung của giao dịch đã xác lập Hình thức của giao dịch có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong tố tụng dân sự Nó là chứng

cứ xác nhận các quan hệ đã, đang tồn tại giữa các bên, từ đó xác định trách nhiệm dân sự

khi có hành vi vi phạm xảy ra

Hình thức giao dịch dân sự được quy định cụ thể tại Điều 124 Bộ luật dân sự năm

2005 như sau:

21 Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình luật dân sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2004, tr.123

1 Giao dịch dân sự được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể Giao dịch dân sự thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu được coi là giao dịch bằng văn bản

2 Trong trường hợp pháp luật quy định giao dịch dân sự phải được thể hiện bằng văn bản, phải có công chứng hoặc chứng thực, phải đăng ký hoặc xin phép thì phải tuân theo các quy định đó

3 Phù hợp với các quy định trên, Nghị định 144/2006/NĐ-CP quy định hình thức của hụi tại Điều 7 như sau: “Thỏa thuận về hụi được thỏa thuận bằng lời nói hoặc bằng văn bản Văn bản thỏa thuận về hụi được công chứng, chứng thực nếu những người tham gia hụi có yêu cầu”

Có thể thấy, đa số người tham gia hụi thỏa thuận với nhau bằng lời nói, theo tập quán việc chơi hụi chỉ dựa vào niềm tin của cá nhân mà không có bất cứ giấy tờ nào để bảo đảm cho giao dịch này Mặc dù pháp luật không bắt buộc các bên thỏa thuận đều phải lập bằng văn bản, nhưng để hạn chế tranh chấp xảy ra, các bên thỏa thuận khi tham gia hụi phải lập thành văn bản, và ở mức cao hơn là công chứng hoặc chứng thực Người viết cho rằng các văn bản quy phạm pháp luật cần có quy định cụ thể hơn về những trường hợp nào thì thỏa thuận tham gia hụi phải bằng văn bản, trường hợp nào phải công chứng, chứng thực Theo đó, khi hụi viên góp hụi từ bao nhiêu trở lên thì chủ hụi phải có biên lai chứng nhận Trong quá trình giao dịch, nếu các bên làm trái với quy định này tức

là từ bỏ sự bảo vệ quyền lợi của mình, các cơ quan bảo vệ pháp luật cũng có căn cứ để bác yêu cầu giải quyết tranh chấp do không có bằng chứng, như vậy sẽ làm cho công tác giải quyết án hụi đỡ phức tạp hơn

Sổ hụi

Theo quy định của pháp luật hiện hành thì mọi trường hợp đều phải lập sổ hụi Đây

là căn cứ để giải quyết tranh chấp Nếu tranh chấp xảy ra mà không có sổ hụi thì khó xác định quyền và nghĩa vụ của những người tham gia nên yêu cầu của nguyên đơn có thể không được chấp nhận Việc chơi hụi có thể được xác định bằng miệng nhưng vẩn phải

có sổ hụi Pháp luật quy định về sổ hụi tại Điều 9 Nghị định 144/2006/NĐ-CP như sau:

1 Chủ hụi phải lập và giữ sổ hụi Trong trường hợp hụi không có chủ hụi thì những người tham gia hụi ủy quyền cho một thành viên lập và giữ sổ hụi

2 Tùy theo từng loại hụi, sổ hụi có thể bao gồm các nội dung sau:

a) Tên, địa chỉ của chủ hụi và các thành viên trong hụi;

b) Phần hụi, kỳ mở hụi, thể thức góp hụi và lĩnh hụi;

c) Số tiền, tài sản khác đã góp hụi hoặc đã lĩnh hụi;

d) Việc chuyển giao phần hụi;

e) Việc ra khỏi hụi và chấm dứt hụi;

f) Chữ ký hoặc điểm chỉ của các thành viên khi góp hụi hoặc lĩnh hụi;

g) Các nội dung khác liên quan đến hoạt động của hụi

Xưa nay ở các làng quê và ngay cả ở thành phố người dân vẫn trọng chữ “tín” và rất tin tưởng nhau nên ít khi các chủ hụi lâp sổ hụi Nhiều trường hợp chủ hụi tuyên bố bể hụi, thực chất là chiếm dụng vốn nhưng cơ quan điều tra lại không thể truy cứu trách nhiệm hình sự mà chỉ xem đó là giao dịch dân sự vì chủ hụi và hụi viên chỉ thỏa thuận bằng miệng, khi xảy ra bể hụi lại không có giấy tờ, biên lai chứng minh, trong khi chủ hụi không bỏ trốn mà luôn hứa sẽ trả nợ Bởi vậy, khi bể hụi họ thường xảy ra tranh chấp, thậm chí tố cáo lẫn nhau nhưng đều không có gì làm bằng chứng và rất khó để đòi lại quyền lợi Việc pháp luật quy định bắt buộc chủ hụi phải lập sổ hụi là bước tiến rất quan trọng Sổ hụi sẽ là bằng chứng để Tòa án có cơ sở pháp lý giải quyết khi có tranh chấp hoặc bể hụi Như vậy, Nhà nước quy định khi chơi hụi phải lập sổ hụi là một quy định đúng đắn, mang tính nguyên tắc cần phải tuân thủ để bảo vệ quyền lợi của những người tham gia Tuy nhiên, quy định này có điểm bất lợi là Nhà nước chỉ quy định chủ hụi lập và giữ sổ hụi, nếu như khi xảy ra tranh chấp có bất lợi cho chủ hụi, nếu chủ hụi tiêu hủy sổ hụi thì rất khó xác định quyền lợi của những người tham gia Theo người viết, cần bổ sung quy định vào văn bản luật là phải có ít nhất hai sổ hụi: Một sổ do chủ hụi lập

và giữ, một sổ hụi luân phiên giao cho hụi viên được hốt hụi giữ để hạn chế được tình trạng chủ hụi lập ra hụi ma hay hủy sổ hụi

2.3 Quy định về lãi suất của hụi

Điều 10 của nghị định 144/2006/NĐ-CP có quy định về lãi suất: “Trong trường hợp hụi có lãi thì lãi suất đối với phần hụi được thực hiện theo quy định tại Điều 476 của Bộ Luật Dân sự”.Các hình thức lãi suất đối với phần hụi được thực hiện theo Điều 476 của

Bộ luật dân sự năm 2005 như sau:

1 Lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 150% của lãi suất

cơ bản do Ngân hàng Nhà nước công bố đối với loại cho vay tương ứng

2 Trong trường hợp các bên có thỏa thuận về việc trả lãi, nhưng không xác định rõ lãi suất hoặc có tranh chấp về lãi suất thì áp dụng lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước công bố tương ứng với thời hạn vay tại thời điểm trả nợ