pháp luật về đấu giá hàng hóa ở việt nam

Với đề tài này, người viết tập trung nghiên cứu những quy định pháp luật về đấu giá hàng hóa, từ đó có thể thấy được vai trò, tầm quan trọng của hoạt động này cũng như sự cần thiết của p

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA LUẬT --- -

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT KHÓA 37

(Niên khóa 2011 – 2015)

PHÁP LUẬT VỀ ĐẤU GIÁ HÀNG HÓA

Ở VIỆT NAM

Giảng viên hướng dẫn:

Đoàn Nguyễn Minh Thuận

Sinh viên thực hiện:

Nguyễn Thị Tuyết Kiên

Lớp: Luật Hành Chính - Khóa 37

Cần Thơ, 2014

LỜI CẢM ƠN

- -

Để có được kết quả ngày hôm nay và hoàn thành luận văn của mình, em

đã trải qua không ít khó khăn bên cạnh đó cũng nhận được nhiều sự giúp đỡ

từ quý Thầy Cô, gia đình và bạn bè Qua luận văn này, em xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến:

Đầu tiên, em xin gửi lời cám ơn đến nhà Trường, cám ơn cán bộ Khoa Luật đã tạo điều kiện để giúp em hoàn thành luận văn của mình Cám ơn đến cán bộ Thư viện Khoa, Trung tâm học liệu giúp em có được nguồn tài liệu hữu ích cũng như hướng dẫn nhiệt tình cách tìm kiếm tài liệu Cám ơn các giảng viên trực tiếp giảng dạy, đã tận tình chỉ bảo, cung cấp và truyền đạt kiến thức quý báu đến em

Tiếp theo, em xin gửi lời cám ơn đến Cô Đoàn Nguyễn Minh Thuận đã

hướng dẫn em suốt thời gian qua, nhiệt tình chỉ dạy và cung cấp thông tin, tài liệu cần thiết để em có thể nắm vấn đề Tạo mọi điều kiện để em hoàn thành tốt luận văn của mình

Cuối cùng, em xin được gửi lời cám ơn đến gia đình những người đã luôn bên cạnh và tạo điều kiện cho em hoàn thành chương trình đào tạo của mình Gửi lời cám ơn đến bạn bè, đã giúp đỡ và gắn bó trong suốt thời gian học đại học

Một lần nữa xin cám ơn đến tất cả Thầy Cô đã giảng dạy, cám ơn gia đình và bạn bè đã giúp đỡ trong quá trình học tập và thực hiện luận văn này

Xin chân thành cám ơn!

Cần Thơ, ngày……tháng……năm 2014

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN

-  -

Cần Thơ, ngày……tháng……năm 2014

Giảng viên hướng dẫn

Cô Đoàn Nguyễn Minh Thuận

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN PHẢN BIỆN

- -

Cần Thơ, ngày……tháng……năm 2014

Giảng viên phản biện

MỤC LỤC

--

Trang LỜI NÓI ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu đề tài 2

3 Phạm vi nghiên cứu đề tài 2

4 Phương pháp nghiên cứu đề tài 2

5 Bố cục đề tài 2

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐẤU GIÁ HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM 4

1.1 Khái quát về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam 4

1.1.1 Khái niệm về đấu giá hàng hóa 4

1.1.1.1 Đấu giá 4

1.1.1.2 Đấu giá hàng hóa 6

1.1.2 Đặc điểm đấu giá hàng hóa 8

1.1.2.1 Đấu giá hàng hóa là hoạt động bán hàng đặc thù 8

1.1.2.2 Đấu giá hàng hóa là một phương thức kinh doanh 9

1.1.2.3 Có hình thức pháp lý được xác lập dưới một dạng rất đặc biệt 9

1.1.3 Bản chất của đấu giá hàng hóa 10

1.1.3.1 Bản chất kinh tế 10

1.1.3.2 Bản chất pháp lý 10

1.1.4 Vai trò của hoạt động đấu giá hàng hóa 11

1.2 Pháp luật điều chỉnh về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam 12

1.2.1 Khái quát pháp luật Việt Nam về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam 12

1.2.1.1 Quan niệm pháp luật về đấu giá hàng hóa 12

1.2.1.2 Sự hình thành và phát triển pháp luật đấu giá hàng hóa ở Việt Nam 12

1.2.2 Các phương thức và hình thức đấu giá hàng hóa 17

1.2.2.1 Về phương thức đấu giá hàng hóa 17

1.2.2.2 Về hình thức đấu giá hàng hóa 20

1.2.3 Các nguyên tắc đấu giá hàng hóa 21

1.2.3.1 Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết trong đấu giá hàng hóa 21

1.2.3.2 Nguyên tắc công khai, liên tục trong đấu giá hàng hóa 21

1.2.3.3 Nguyên tắc trung thực, khách quan trong đấu giá hàng hóa 22

1.2.3.4 Nguyên tắc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên tham gia trong đấu giá hàng hóa 22

1.2.4 Đối tượng đấu giá 23

1.2.5 Vai trò pháp luật về đấu giá hàng hóa 24

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ ĐẤU GIÁ HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM 28

2.1 Chủ thể tham gia vào quan hệ đấu giá hàng hóa 28

2.1.1 Người bán hàng hóa 28

2.1.2 Người tổ chức đấu giá hàng hóa 31

2.1.3 Người điều hành đấu giá 33

2.1.4 Người tham gia đấu giá 34

2.2 Trình tự, thủ tục đấu giá hàng hóa 35

2.2.1 Hợp đồng dịch vụ tổ chức đấu giá hàng hóa 36

2.2.2 Xác định giá khởi điểm của hàng hóa 37

2.2.3 Thông báo, niêm yết, trưng bày hàng hóa đấu giá 38

2.2.4 Đăng ký tham gia đấu giá hàng hóa 40

2.2.5 Trình tự thực hiện một cuộc đấu giá hàng hóa 41

2.2.5.1 Tiến hành đấu giá hàng hóa 41

2.2.5.2 Hoàn thành văn bản đấu giá hàng hóa 43

2.2.5.3 Trường hợp rút lại giá đã trả và từ chối mua hàng hóa khi kết thúc cuộc đấu giá 43

2.3 Thực hiện hợp đồng đấu giá hàng hóa 44

2.3.1 Chuyển giao quyền sở hữu 44

2.3.2 Thời điểm, địa điểm thanh toán tiền mua hàng hóa 45

2.3.3 Thời hạn, địa điểm giao hàng hóa đấu giá 45

2.3.4 Thù lao dịch vụ và các chi phí khác liên quan đến đấu giá hàng hóa 45

2.3.5 Trách nhiệm đối với hàng hóa không phù hợp thông báo, niêm yết 46

CHƯƠNG 3 THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT VỀ ĐẤU GIÁ HÀNG HÓA, MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM HOÀN THIỆN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC THI PHÁP LUẬT VỀ ĐẤU GIÁ HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM 48

3.1 Thực trạng về tổ chức và hoạt động đấu giá hàng hóa ở Việt Nam 48

3.2 Những thuận lợi và khó khăn trong việc áp dụng các quy định của pháp luật về đấu giá hàng hóa 50

3.2.1 Những thuận lợi trong việc áp dụng các quy định của pháp luật về đấu giá hàng hóa 50

3.2.1.1 Về nội dung của pháp luật đấu giá hàng hóa 50 3.2.1.2 Về hình thức của pháp luật đấu giá hàng hóa 51

3.2.2 Những khó khăn trong việc áp dụng các quy định của pháp luật về đấu giá hàng hóa 53

3.3 Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật

về đấu giá hàng hóa 55

3.3.1 Phương hướng hoàn thiện pháp luật về đấu giá hàng hóa 55

3.3.1.1 Hoàn thiện pháp luật đấu giá đặt trong toàn bộ hệ thống pháp luật chung 55 3.3.1.2 Đảm bảo sự quản lý có hiệu quả của Nhà nước, xã hội hóa mạnh mẽ hoạt động đấu giá gắn liền với hoàn thiện cơ chế quản lý nhà nước 56 3.3.1.3 Đảm bảo tính kế thừa của pháp luật hiện hành, đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm của quốc tế đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế 58

3.3.2 Các giải pháp hoàn thiện pháp luật về đấu giá hàng hóa 59

3.3.2.1 Hoàn thiện về nội dung pháp luật về đấu giá hàng hóa 59 3.3.2.2 Xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật về đấu giá thống nhất, đồng bộ 67 3.3.2.3 Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến sâu rộng pháp luật về đấu giá hàng hóa 68

KẾT LUẬN 70 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

LỜI NÓI ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, các hoạt động thương mại ở Việt Nam đã không ngừng phát triển và ngày càng đa dạng Trong đó, hoạt động đấu giá hàng hóa ra đời và tồn tại là một tất yếu khách quan Những vai trò, lợi ích mà hoạt động đấu giá đem lại ngày càng thể hiện rõ và vượt bậc, đóng góp không ít vào sự phát triển kinh tế - xã hội cho nước ta Bên cạnh đó, nhiều văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong đấu giá hàng hóa đã được ban hành Các văn bản này ra đời góp phần bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể tham gia vào quan hệ đấu giá hàng hóa, bảo đảm sự quản lý của Nhà nước đối với hoạt động này

Từ đó, bảo vệ được tài sản, lợi ích của công dân và Nhà nước Hạn chế các tiêu cực, vi phạm pháp luật xảy ra trong hoạt động đấu giá hàng hóa, đồng thời, góp phần tạo ra một môi trường kinh doanh và hoạt động thương mại lành mạnh và ngày càng phát triển Nếu như, trước đây pháp luật điều chỉnh về hoạt động đấu giá trong thương mại chỉ quy định vẻn vẹn 2 Điều trong Luật thương mại 1997 Thì đến nay, pháp luật về đấu giá hàng hóa trong thương mại đã được quy định cụ thể, rõ ràng hơn với 29 Điều tại Luật thương mại 2005

Mặc dù, hoạt động đấu giá ra đời từ lâu ở các nước trên thế giới Tuy nhiên, ở Việt Nam hoạt động đấu giá hàng hóa là một hoạt động khá mới mẻ nhưng không ngừng phát triển về cả loại hình và phương thức thực hiện, thu hút nhiều chủ thể quan tâm và tham gia vào hoạt động này Trong những năm gần đây, xuất hiện nhiều hàng hóa đặc biệt được đem ra đấu giá như: đấu giá biển số xe, đấu giá cổ phiếu và đặc biệt là sự xuất hiện đấu giá quyền sử dụng đất Bên cạnh đó, các hình thức đấu giá cũng đa dạng như: đấu giá thông qua mạng internet, đấu giá qua điện thoại… Hoặc đấu giá không chỉ vì lợi ích, lợi nhuận như là đấu giá từ thiện

Tuy nhiên, có thể thấy hoạt động đấu giá hàng hóa còn nhiều bất cập do thiếu những quy phạm pháp luật điều chỉnh, hoặc có nhiều quy định pháp luật chưa phù hợp, chưa đồng bộ Dẫn đến chồng chéo, khó khăn trong quá trình thực hiện đối với các chủ thể quản lý cũng như chủ thể tham gia vào hoạt động đấu giá hàng hóa Vì vậy, việc nghiên cứu, đánh giá một cách toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn của pháp luật về đấu giá hàng hóa là việc làm cần thiết trong tình hình hiện nay Để từ đó, tìm ra các phương hướng và giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về đấu giá trong thương

mại hiện nay Từ những lý do trên, tác giả đi đến tìm hiểu và chọn đề tài: “Pháp luật

về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam” để hoàn thành luận văn của mình, với mong muốn

đóng góp một phần nhỏ kiến thức để hoàn thiện hơn pháp luật về đấu giá hàng hóa trong thời gian sắp tới

2 Mục đích nghiên cứu đề tài

Việc xác định mục đích nghiên cứu đề tài có ý nghĩa quan trọng trong việc định hướng và xác định nội dung của đề tài Với đề tài này, người viết tập trung nghiên cứu những quy định pháp luật về đấu giá hàng hóa, từ đó có thể thấy được vai trò, tầm quan trọng của hoạt động này cũng như sự cần thiết của pháp luật về đấu giá hàng hóa Tiếp theo đó, người viết tìm hiểu thực trạng về hoạt động đấu giá trên thực tế Qua đó, thấy được khó khăn, vướng mắc đối với hoạt động này để tìm ra phương hướng và một

số giải pháp, mong muốn hoàn thiện pháp luật về đấu giá hàng hóa trong tương lai

3 Phạm vi nghiên cứu đề tài

Pháp luật về đấu giá hàng hóa là lĩnh vực khá rộng có liên quan đến nhiều chủ thể, nhiều nguồn pháp luật điều chỉnh Do đó, người viết chỉ tập trung tìm hiểu những quy định pháp luật liên quan đến hoạt động đấu giá hàng hóa trong thương mại Nghĩa là hoạt động đấu giá hàng hóa chủ yếu do thương nhân thực hiện ở Việt Nam Đồng thời, cũng so sánh đối chiếu với các quy định có liên quan đến hoạt động này Để thấy được những ưu điểm cũng như hạn chế của các quy định về đấu giá hàng hóa, từ đó có thể khắc phục sửa đổi để hoàn thiện hơn

4 Phương pháp nghiên cứu đề tài

Nhằm hoàn thiện đề tài một cách tốt nhất, người viết vận dụng một số phương pháp nghiên cứu khoa học cơ bản phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài như:

- Phương pháp tổng hợp các kiến thức liên quan, sau đó phân tích, nghiên cứu lý

luận trên các tài liệu pháp luật về đấu giá hàng hóa

- Phương pháp phân tích luật viết, nhằm so sánh, đối chiếu, phân tích các quy định

pháp luật hiện hành Mục đích nắm rõ các quy định liên quan đến đấu giá hàng hóa

- Phương pháp so sánh, đối chiếu sự khác nhau giữa quy định pháp luật và thực

tiễn áp dụng các quy định đó

- Phương pháp tổng hợp, thống kê các số liệu của các báo cáo trong cả nước về

các vần đề liên quan, nhằm đánh giá khách quan về hoạt động đấu giá hàng hóa hiện nay

5 Bố cục đề tài

Trong đề tài này ngoài Lời mở đầu, Kết luận, Mục lục, Danh mục tài liệu tham khảo thì kết cấu về nội dung gồm 3 chương như sau:

Chương 1 Lý luận chung về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam

Trong chương này, người viết tập trung tìm hiểu các vấn đề lý luận về đấu giá hàng hóa như: tìm hiểu khái niệm “đấu giá” và “đấu giá hàng hóa”, đặc điểm và vai trò

của hoạt động đấu giá, lược sử hình thành pháp luật về đấu giá hàng hóa, sự cần thiết của pháp luật đấu giá hàng hóa…

Chương 2 Quy định pháp luật về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam

Nội dung chính của chương này, người viết tập trung phân tích các quy định hiện hành về đấu giá hàng hóa theo Luật thương mại 2005 như: chủ thể tham gia; trình tự, thủ tục tiến hành, thực hiện Đồng thời, so sánh với các quy định pháp luật khác có liên quan để làm rõ hơn vấn đề Từ đó, thấy được các khó khăn, vướng mắc của pháp luật để đi đến hoàn thiện trong chương tiếp theo

Chương 3 Thực trạng áp dụng pháp luật về đấu giá hàng hóa, một số kiến nghị nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam

Trong chương này, người viết tập trung tìm hiểu thực trạng của hoạt động đấu giá

Từ đó, thấy được khó khăn, vướng mắc của hoạt động này để tìm ra nguyên nhân Đi đến kết quả là, đặt ra phương hướng và một số giải pháp hoàn thiện cho pháp luật đấu giá hàng hóa trong thời gian sắp tới

Qua mỗi chương của đề tài, tác giả đã rút kết được nhiều kiến thức khái quát của pháp luật về đấu giá hàng hóa, cũng như bằng một số đề xuất tác giả mong pháp luật đấu giá hàng hóa sẽ sớm được bổ sung hoàn thiện Tuy nhiên, do thời gian và kiến thức còn hạn chế nên không tránh khỏi những sơ xuất và thiếu sót nhất định Vì vậy,

để đề tài được hoàn thiện hơn tác giả mong nhận được sự đóng góp nhiệt tình từ quý Thầy Cô Xin chân thành cám ơn!

CHƯƠNG 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ ĐẤU GIÁ HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM

Đấu giá hàng hóa với tính chất là một hoạt động thương mại cụ thể được hình thành khá sớm ở Việt Nam Hoạt động đấu giá hàng hóa cũng giống như một số hoạt động mua bán hàng hóa khác, không những góp phần làm cho nền kinh tế Việt Nam phát triển một cách đa dạng hơn mà còn đem lại cho xã hội Việt Nam không ít những thuận lợi nhất định Để hiểu rõ hơn về hoạt động đấu giá hàng hóa ở Việt Nam, đầu tiên người viết tìm hiểu nội dung “Lý luận chung về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam”

Từ đó, có thể thấy được tầm quan trọng của đấu giá hàng hóa đối với sự phát triển của kinh tế, xã hội Hiểu biết về một số đặc điểm riêng biệt cũng như các nguyên tắc khi tiến hành hoạt động này Bên cạnh đó, với sự cần thiết và phát triển của đấu giá hàng hóa thì pháp luật Việt Nam cũng đã có các văn bản pháp luật điều chỉnh về hoạt động này khá cụ thể và hoàn thiện Trong phần này, tác giả cũng tìm hiểu một số vấn đề lý luận về pháp luật điều chỉnh hoạt động đấu giá hàng hóa ở Việt Nam để thấy được vai trò và sự cần thiết của pháp luật Việt Nam đối với hoạt động này

1.1 Khái quát về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam

1.1.1 Khái niệm về đấu giá hàng hóa

Đấu giá là một trong những hình thức mua bán hàng hóa khá phổ biến trong nền kinh tế thị trường hiện nay Trên thế giới, đấu giá được hình thành từ nền văn minh thời cổ đại Vào khoảng năm 500 Tr.CN, theo ghi chép của những người Hy Lạp Cổ đại, hình thức đấu giá xuất hiện lần đầu tiên tại Babylon với đối tượng được mua bán

là phụ nữ như một sự cưới hỏi Bất kể người con gái nào bị gả bán ngoài cuộc đấu giá đều bị coi là bất hợp pháp Từ đó, đấu giá được phát triển qua các cuộc chiến tranh của

Đế chế La Mã cổ đại, họ bán đấu giá tất cả mọi thứ từ các chiến lợi phẩm của các cuộc chiến tranh cho đến tài sản của các con nợ Trong thế giới hiện đại, các cuộc đấu giá thường được tiến hành với một số lượng lớn những giao dịch về dân sự, kinh tế Ở Hà Lan, đấu giá xuất hiện từ thế kỉ XV do những nhà cầm quyền địa phương thực hiện Phiên đấu giá đầu tiên được tổ chức dành cho các loại hàng hóa nhanh hỏng, có thời gian tồn tại ngắn, cần được lưu thông ngay nhưng giá của chúng rất khó được thiết lập

Từ giữa thế kỉ XV, hầu hết các cuộc đấu giá được thực hiện tại các chợ cá Các tác phẩm nghệ thuật hoặc các hàng hóa cao cấp chỉ bắt đầu được bán đấu giá từ thế kỉ

XVII Sau đó, đấu giá đã trở nên rất phổ biến trong xã hội Hà Lan, gần như tất cả mọi thứ đều được bán theo phương thức đấu giá1

Ở Anh, cho đến thế kỉ XVII, đấu giá đã trở nên phổ biến, nơi những quán rượu tổ chức đấu giá cho những tác phẩm nghệ thuật hay các đồ dùng nội thất Hình thức đấu giá kiểu Anh là hình thức đấu giá mà người mua công bố mức giá của mình cao hơn mức giá được ghi nhận trước đó do nhà tổ chức hay người mua trước đưa ra Nhà tổ chức đấu giá sẽ công bố hàng hóa đấu giá được bán cho người mua trả giá cao nhất, do

đó hình thức đấu giá kiểu Anh còn được gọi là “đấu giá tăng dần” Đấu giá kiểu Anh cũng là loại hình đấu giá mở và công khai do giá hàng hóa đem đấu giá luôn được công bố một cách công khai với những người tham gia hay người xem đấu giá

Tại Mỹ, đấu giá được hình thành và phát triển cùng với những cuộc chinh phục

mở rộng thuộc địa của người Anh, khi đó đấu giá được dùng phổ biến để mua, bán các công cụ lao động, động vật, thuốc lá… Cho đến ngày nay, đấu giá đã trở thành một hoạt động khá thông thường và phổ biến, điều đó cho thấy sự phát triển của hoạt động này như một phần không thể thiếu của sự phát triển kinh tế thế giới Từ đó, khái niệm đấu giá cũng được xem xét và đưa ra dưới nhiều góc độ khác nhau

Theo đấu giá - Wikipedia tiếng Việt: Đấu giá là một quá trình mua và bán bằng cách đưa ra món hàng cần đấu giá, ra giá và sao đó bán món hàng cho người ra giá cao nhất

Theo Đại từ điển Bách khoa Việt Nam: Đấu giá là hình thức bán những hàng hóa hoặc tài sản thường thuộc loại đắt tiền, hàng quý hiếm Người bán đặt mức giá chuẩn, những người mua trả giá từ thấp đến cao, hàng hóa được bán cho người mua trả cao nhất2

Theo Đại từ điển tiếng Việt: Đấu giá là bán theo phương thức để cho người mua trả giá công khai, ai trả giá cao nhất thì bán3

Theo Từ điển Kinh tế học hiện đại: Đấu giá là một thị trường trong đó người mua tiềm tàng đặt giá cho hàng hóa chứ không phải đơn thuần trả giá theo giá công bố của người bán Thị trường đấu giá là: Một thị trường có tổ chức tại đó giá cả được điều chỉnh liên tục theo biến đổi của cung và cầu4

Về phương diện kinh tế, đấu giá là một trong những cách để xác định giá trị của món hàng chưa biết giá hoặc giá trị thường thay đổi Trong một số trường hợp, có thể

Hội đồng quốc gia chỉ đạo biên soạn - Trung tâm biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam: Đại từ điển Bách

khoa Việt Nam, Nxb Từ điển bách khoa, Hà Nội, 1995, tr 136

tồn tại một mức giá tối thiểu hay gọi là giá sàn; nếu sự ra giá không đạt được giá sàn, món hàng sẽ không được bán (những người đưa món hàng ra đấu giá vẫn phải trả phí cho nơi phụ trách việc bán đấu giá)

Tóm lại, có thể hiểu “đấu giá” là một phương thức mua - bán đặc biệt, người mua trả giá công khai, người chấp nhận mua là người trả giá cao nhất

Theo quy định tại Luật thương mại 2005, đấu giá hàng hóa được định nghĩa như sau: “Đấu giá hàng hóa là hoạt động thương mại, theo đó người bán hàng tự mình hoặc thuê người tổ chức đấu giá thực hiện việc bán hàng hóa công khai để chọn người mua trả giá cao nhất”5

Từ khái niệm trên có thể thấy rằng đấu giá hàng hóa theo Luật thương mại 2005

có cùng bản chất như đấu giá tài sản theo Bộ luật dân sự 20056 Theo từ Điển Luật học: Đấu giá tài sản thông qua thủ tục trả giá công khai giữa nhiều người muốn mua và người trả giá cao nhất là người được quyền mua tài sản7 Đấu giá tài sản có thể là bắt buộc theo quyết định của Tòa án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền, đấu giá tài sản có thể là tự nguyện theo nhu cầu của chủ sở hữu tài sản Người bán tài sản có thể

tự tổ chức đấu giá hoặc thông qua người bán đấu giá chuyên nghiệp, kinh doanh đấu giá

Để hiểu rõ hơn về hoạt động đấu giá hàng hóa trong thương mại, người viết phân tích khái niệm về đấu giá hàng hóa mà Luật thương mại 2005 đưa ra

Thứ nhất, đấu giá hàng hóa là một hoạt động thương mại vì vậy nó mang những

đặc điểm chung các hoạt động thương mại khác như: là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi của thương nhân và hoạt động này phải gắn liền với mục đích tồn tại của thương nhân đó Theo Luật thương mại thì “Hoạt động thương mại là hoạt động nhằm mục đích sinh lợi, bao gồm mua bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ, đầu tư, xúc tiến thương mại và các hoạt động nhằm mục đích sinh lợi khác”8 Như vậy, đấu giá hàng hóa trong thương mại phải là hoạt động được tiến hành bởi ít nhất có một bên tham gia trong quan hệ đấu giá là “thương nhân” (Khoản 1, Điều 6, Luật thương mại 2005)9

Thứ hai, đấu giá hàng hóa có thể được tiến hành bởi người bán hàng hóa (người

bán hàng hóa tự bán hàng hóa) hoặc có thể được tiến hành bởi tổ chức đấu giá hàng hóa (người bán hàng hóa ủy quyền bán hàng hóa cho tổ chức đấu giá bằng một hợp

5

Xem Khoản 1, Điều 185, Luật thương mại 2005

6

Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Giáo trình Pháp luật về thương mại hàng hóa và dịch vụ, Nxb

Hồng Đức - Hội Luật Gia Việt Nam, 2013, tr 299

đồng dịch vụ) Như vậy, hoạt động đấu giá hàng hóa có thể là hoạt động bán hàng thông qua trung gian

Thứ ba, đấu giá hàng hóa được tổ chức công khai tại một nơi nhất định, người

mua được xem hàng hóa và tự do cạnh tranh trả giá công bằng, hàng hóa sẽ được bán cho người trả giá cao nhất

Trên thực tế, hoạt động đấu giá hàng hóa đã tồn tại và phát triển một cách khách quan Vì vậy, sự ra đời của nó cũng kéo theo sự ra đời của các văn bản pháp luật liên quan Theo nghĩa rộng, đấu giá hàng hóa được hiểu là phương thức tổ chức mua bán hàng hóa công khai có nhiều người cùng tham gia trả giá và người nào trả giá cao nhất

là người mua được hàng hóa đó Với cách hiểu này, đấu giá hàng hóa như một chế định pháp luật bao gồm các quy phạm pháp luật về đấu giá Các quy phạm này quy định về nguyên tắc, hình thức, trình tự, thủ tục, chủ thể tham gia đấu giá… thông qua

đó bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên khi tham gia quan hệ này Bên cạnh

đó, đấu giá hàng hóa còn được hiểu là một hợp đồng dân sự, thương mại tức là đấu giá hàng hóa cũng là sự thỏa thuận giữa các bên mà theo đó bên bán chuyển giao hàng hóa

và chuyển giao quyền sở hữu cho bên mua, còn bên mua có quyền nhận hàng hóa và trả tiền cho bên bán Là hợp đồng mua bán nên hợp đồng đấu giá cũng mang bản chất của hợp đồng mua bán nói chung Tuy nhiên, hợp đồng mua bán đấu giá có những nét đặc thù riêng khác với hợp đồng mua bán thông thường ở đặc điểm và bản chất của nó Như vậy, có nhiều cách hiểu về hoạt động đấu giá hàng hóa Nhưng tất cả các quan điểm, định nghĩa đó đều thể hiện bản chất của đấu giá đó là phương thức mua bán công khai có nhiều người tham gia trả giá Qua đó, tác giả tập hợp và đưa ra khái

niệm cơ bản về đấu giá hàng hóa như sau: “Đấu giá hàng hóa là một hình thức mua bán đặc biệt, theo đó người mua tự trả giá dựa trên giá khởi điểm do bên bán đưa ra Người trả giá cao nhất so với giá khởi điểm sẽ được quyền mua hàng hóa đấu giá Hoạt động mua bán này được tổ chức công khai theo những nguyên tắc và trình tự, thủ tục nhất định”

1.1.2 Đặc điểm đấu giá hàng hóa

Hoạt động đấu giá hàng hóa ngoài những đặc điểm chung của mua bán hàng hóa thông thường đó là sự thỏa thuận giữa các bên về việc chuyển giao quyền sở hữu hàng hóa thì còn có những đặc thù riêng nhất định thể hiện bản chất của nó như: đấu giá hàng hóa mang tính cạnh tranh, công khai, lành mạnh; là hoạt động bán hàng có thể thông qua trung gian; đối tượng của đấu giá hàng hóa là những loại hàng hóa có đặc thù về giá trị hoặc giá trị sử dụng

Thứ nhất, đấu giá hàng hóa mang tính công khai và cạnh tranh lành mạnh được

thể hiện rõ nhất tại phiên tổ chức đấu giá Những hàng hóa được đem ra mua bán đấu giá sẽ được thông báo công khai tại phiên đấu giá nhằm thu hút được nhiều người tham gia trả giá và đảm bảo chất lượng hàng hóa được đem ra đấu giá Số người tham gia trả giá thường lớn hơn những người muốn mua hàng hóa Những người muốn mua hàng hóa cạnh tranh nhau trả giá để được mua hàng, họ nâng mức giá của hàng hóa cao nhất có thể Vì vậy, mà mức độ cạnh tranh của phiên đấu giá là rất cao Ngoài ra, tính cạnh tranh lành mạnh còn được thể hiện ở việc những người tham gia trả giá sẽ được tự do trả giá và giám sát quá trình đấu giá để bảo vệ quyền lợi của mình một cách tốt nhất

Thứ hai, trừ trường hợp người bán hàng tự tổ chức đấu giá thì ngoài bên bán và

bên mua sẽ có sự tham gia của trung gian là người làm dịch vụ đấu giá Như vậy, quan

hệ đấu giá hàng hóa có thể diễn ra giữa các chủ thể sau:

- Người có hàng hóa (chủ sở hữu hàng hóa, người được ủy quyền bán hàng hóa hoặc người có quyền bán hàng hóa theo quy định pháp luật) với người mua hàng hóa

là mối quan hệ cơ bản nhất trong mua bán đấu giá hàng hóa Người có hàng hóa và người mua hàng hóa chính là hai chủ thể trong hợp đồng mua bán đấu giá Hợp đồng đấu giá được giao kết và có hiệu lực sẽ làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ đấu giá

- Mối quan hệ giữa người có hàng hóa, người bán hàng hóa (được chủ sở hữu hàng hóa ủy quyền bán hàng hoặc người có quyền bán hàng hóa khác theo quy định của pháp luật) và người mua được hình thành như sau: mối quan hệ giữa người có hàng hóa và người bán đấu giá là mối quan hệ đại diện được xác lập thông qua hợp đồng ủy quyền Người có hàng hóa sẽ ủy quyền cho tổ chức bán đấu giá đại diện cho mình trong việc giao kết hợp đồng với người mua hàng hóa Theo đó, bên bán đấu giá

sẽ nhân danh người bán trong phạm vi ủy quyền để giao kết hợp đồng với người mua hàng hóa Từ đó, làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của người ủy quyền (người có hàng hóa) với người mua hàng hóa

- Người có hàng hóa, người bán đấu giá (có thể là người tổ chức đấu giá) và người mua hàng hóa Mối quan hệ giữa người bán đấu giá và người mua hàng hóa là quan hệ giữa người được ủy quyền tổ chức đấu giá với người thứ ba (đó là người mua hàng hóa trong mối quan hệ này) Người bán đấu giá là người được ủy quyền và đại diện cho người có hàng hóa trong việc xác lập giao dịch với người mua hàng hóa Giao dịch này được xác lập sẽ làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của người có hàng hóa và người mua hàng hóa (mối quan hệ thứ nhất)

Thứ ba, do tính đặc thù của việc bán hàng theo phương thức đấu giá mà không

phải hàng hóa nào cũng được các chủ sở hữu quyết định bán hàng bằng phương thức đấu giá Chính vì vậy, hầu hết đối tượng của đấu giá hàng hóa là những loại hàng hóa

có đặc thù về giá trị hoặc giá trị sử dụng Những hàng hóa này rất khó xác định giá trị thực của nó như các loại hàng hóa khác Do vậy, người bán chỉ đưa ra một mức giá cơ

sở để người mua tham khảo (giá khởi điểm), còn giá bán thực tế do những người tham

dự cuộc bán đấu giá xác định trên cơ sở có sự cạnh tranh Giá bán thực tế có thể cao hơn hoặc thấp hơn giá mà người bán đưa ra ban đầu10 Tùy theo phương thức đấu giá nâng giá hay hạ giá

Trong nền thị trường phát triển hiện nay, mỗi bên tham gia quan hệ mua bán hàng hóa đều vì mục tiêu lợi nhuận Đấu giá hàng hóa mang bản chất của một hoạt động thương mại nói chung vì vậy hoạt động động này cũng hướng đến lợi ích đó là lợi nhuận Trong đó, người bán hàng hướng đến mục tiêu là thông qua đấu giá hàng hóa

sẽ được bán với giá cao nhất có thể, người mua hàng thông qua việc trả giá hàng hóa đấu giá sẽ mua được hàng hóa mà mình muốn mua theo đúng dự định đưa ra đó là mua được hàng hóa giá rẻ, đảm bảo chất lượng và có thể sinh lợi

Ngoài ra, khác với hoạt động mua bán tài sản thông thường thì chủ thể trong hoạt động mua bán hàng hóa chủ yếu là thương nhân hoặc cá nhân có đăng kí kinh doanh Những chủ thể này tham gia quan hệ với mục tiêu thu lợi nhuận Mục đích mua bán hàng hóa của họ không phải để sử dụng mà là mua đi bán lại để sinh lợi Do vậy, hành

vi mua bán hàng hóa chính là một hoạt động đầu tư kinh doanh của các chủ thể trong quan hệ kinh tế thương mại

Hình thức pháp lý của quan hệ đấu giá có thể được thiết lập dưới một dạng rất đặc biệt là hợp đồng ủy quyền bán đấu giá và văn bản bán đấu giá Hợp đồng ủy quyền bán đấu giá được xác lập giữa người bán hàng hóa và người làm dịch vụ bán đấu giá hàng

10

Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật thương mại Tập II, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2012, tr

179

hóa Nó làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ ủy quyền bán đấu giá hàng hóa Còn văn bản bán đấu giá thực chất là hợp đồng mua bán hàng hóa, được xác lập giữa các bên liên quan (người bán hàng hóa, người mua hàng và người tổ chức bán đấu giá) Văn bản này là cơ sở pháp lý để xác lập quyền và nghĩa vụ của các bên trong quan hệ mua bán hàng hóa đồng thời là căn cứ để xác lập quyền sở hữu của người mua hàng hóa đối với hàng hóa bán đấu giá11

1.1.3 Bản chất của đấu giá hàng hóa

Bản chất của đấu giá hàng hóa là quan hệ mua bán, trong đó người bán chỉ có một

mà người mua lại có rất nhiều Nói cách khác, đấu giá hàng hóa là phương thức để bên bán xác định người mua hàng Dưới tác động của quy luật cung - cầu, đấu giá hàng hóa tồn tại như một yêu cầu khách quan của nền kinh tế thị trường12 Trên thị trường, quan hệ cung - cầu về các loại hàng hóa ít khi ở trạng thái cân bằng Khi cung vượt quá cầu thì thị trường dành cho người mua quyền lựa chọn chẳng hạn như đấu thầu hàng hóa13 Còn khi cầu lớn hơn cung thì thị trường thuộc về người bán và người bán được quyền lựa chọn người mua như đấu giá hàng hóa Tuy nhiên, do tính đặc thù về các loại hàng hóa mà thị trường của đấu giá hàng hóa chưa phổ biến rộng rãi và còn mang tính cục bộ

Đấu giá hàng hóa là một hành vi pháp lý Tùy theo chủ thể, mục đích mà đấu giá hàng hóa có thể trở thành hoạt động thương mại độc lập của thương nhân Tức là đấu giá hàng hóa cũng bao gồm khách thể, chủ thể và nội dung của quan hệ đấu giá Chủ thể của quan hệ đấu giá là những người tham gia vào quan hệ đó như: người có hàng hóa, người bán đấu giá, người điều hành đấu giá, người mua hàng hóa….Khách thể của quan hệ pháp luật về đấu giá là những lợi ích mà các bên tham gia quan hệ hướng tới14 Nội dung của quan hệ pháp luật về đấu giá hàng hóa là tổng hợp các quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ đó Đối tượng của bán đấu giá là hàng hóa thương mại được phép lưu thông15

1.1.4 Vai trò của hoạt động đấu giá hàng hóa

Đánh giá về vai trò của hoạt động đấu giá hàng hóa có thể xem xét dưới nhiều góc

độ khác nhau đối với nền kinh tế, xã hội và với các chủ thể có liên quan đến hoạt động này

Đầu tiên, hoạt động đấu giá hàng hóa ra đời như một nhu cầu tất yếu của xã hội

Nó tạo nhiều điều kiện để phát triển và gắn kết xã hội Không chỉ mang lợi ích cho người bán hàng mà hoạt động đấu giá hàng hóa còn mang lại nhiều lợi ích cho các chủ thể khác như đấu giá hàng hóa vì mục đích từ thiện Tạo thêm thu nhập đối với các chủ thể tham gia vào hoạt động này, phát triển ngành nghề đa dạng cho xã hội

Thứ hai, đối với nền kinh tế hoạt động đấu giá hàng hóa góp phần thúc đẩy nền

kinh tế Việt Nam theo một xu thế hiện đại và tích cực hơn, nhất là khi Việt Nam đang

là thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) Nó mang đến sự mới mẽ đối với cách thức mua bán hàng hóa hết sức đặc thù, góp phần làm cho hoạt động mua bán hàng hóa trở nên phong phú và đa dạng hơn Làm cho thị trường cung - cầu tương đối bền vững, nó tập trung được quan hệ cung cầu một loại hàng hóa nào đó vào một thời gian và địa điểm nhất định Do vậy, cơ hội để bán được hàng hóa cho người muốn mua

là rất cao, tạo sự cạnh tranh về giá cả cũng như việc không ngừng nâng cao chất lượng

và giá trị hàng hóa đó Từ hoạt động đấu giá hàng hóa, mà nhiều dịch vụ đấu giá hàng hóa và các doanh nghiệp đấu giá hàng hóa không ngừng phát triển về cả số lượng và chất lượng, góp phần tạo cho nền Kinh tế Việt Nam ngày một phát triển và từ hoạt động đấu giá hàng hóa cũng đã đóng góp khá lớn cho nguồn ngân sách nhà nước

Cuối cùng, hoạt động bán đấu giá hàng hóa còn bảo vệ lợi ích và phát huy tác

động tích cực đến một số chủ thể trong đấu giá hàng hóa như: người bán hàng hóa, người mua hàng hóa, người làm dịch vụ đấu giá hàng hóa và các chủ thể liên quan khác Đấu giá hàng hóa được thực hiện một cách công khai, đảm bảo sự cạnh tranh công bằng, ngăn ngừa những hành vi tiêu cực gây thiệt hại cho người bán hàng hóa, người mua và các chủ thể khác có liên quan Đối với người bán hàng hóa, khi đem hàng hóa ra bán đấu giá sẽ có cơ hội bán được hàng hóa với giá rất cao so với việc bán hàng thông thường khác Đối với người mua hàng hóa, không những có được hàng hóa

mà mình thật sự muốn mua mà họ còn được một số lợi ích khác từ hàng hóa đó (vì thông thường những hàng hóa đem bán đấu giá đều có giá trị hoặc giá trị sử dụng rất đặc biệt) như là lợi nhuận Ngoài ra, đấu giá hàng hóa còn bảo đảm lợi ích cho các chủ thể khác có liên quan như người nhận cầm cố, nhận thế chấp, nhận bảo lãnh

1.2 Pháp luật điều chỉnh về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam

1.2.1 Khái quát pháp luật Việt Nam về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam

Việc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) và sự ra đời của thể chế kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã tạo điều kiện cho các hoạt động giao lưu kinh tế ngày càng phát triển Các hình thức mua bán hàng hóa cũng ngày càng phong phú và đa dạng hơn Trong đó, đấu giá hàng hóa ra đời như một tất yếu khách quan đây là hoạt động diễn ra khá phổ biến và mang lại nhiều lợi ích cho các bên Chính vì thế, hoạt động này cần được sự điều chỉnh của pháp luật Nhằm mục đích thúc đẩy giao lưu thương mại phát triển, bảo đảm quyền lợi cho các bên tham gia quan hệ đấu giá, thực hiện chủ trương đường lối của Đảng và Nhà nước về hoàn thiện khung pháp luật về thương mại, dịch vụ đáp ứng nhu cầu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta, mà hệ thống các quy định của pháp luật về đấu giá hàng hóa ngày càng được hoàn thiện và phát huy được tầm quan trọng của nó

Các văn bản pháp luật về đấu giá hàng hóa đã lần lượt hoàn thiện, để đáp ứng với tình hình phát triển của hoạt động này Việc hình thành và phát triển của các văn bản pháp luật về đấu giá hàng hóa sẽ được tác giả trình bày ở phần tiếp theo Từ những yêu cầu thực tiễn và đáp ứng với nhu cầu phát triển xã hội, có thể đưa ra quan niệm về pháp luật đấu giá hàng hóa như sau: Pháp luật về đấu giá hàng hóa là hệ thống những quy phạm pháp luật do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ phát sinh trong lĩnh vực đấu giá bao gồm những quy định về nguyên tắc, trình tự, thủ tục về đấu giá hàng hóa, các chủ thể tham gia và quản lý nhà nước đối với hoạt động đấu giá hàng hóa

Nam

Hoạt động đấu giá hàng hóa ra đời và phát triển rõ nhất từ khi Luật thương mại

2005 được ban hành thay thế Luật thương mại 1997 Vì vậy tác giả chia hai cột mốc:

sự hình thành và phát triển pháp luật về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam từ sau khi đất nước thống nhất đến trước khi Luật thương mại 2005 được ban hành, sự hình thành và phát triển pháp luật về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam từ sau khi Luật thương mại 2005 được ban hành đến nay Để thấy rõ được sự hoàn thiện từng bước của pháp luật về hoạt động này

 Thứ nhất, giai đoạn từ sau khi đất nước thống nhất đến trước khi Luật thương mại 2005 được ban hành

Năm 1975, sau khi đất nước giành được độc lập, Nhà nước ta xóa bỏ hệ thống pháp luật của chế độ cũ, từng bước xây dựng hệ thống pháp luật mới Trong cơ chế kế hoạch hóa tập trung, các quan hệ kinh tế, thương mại, quan hệ hàng hóa, tiền tệ ít được chú ý Trong suốt cả thời kỳ này cho đến trước khi có Bộ luật dân sự 1995, nước ta mới ban hành được một số văn bản về đấu giá hàng hóa nhưng mang tính chất đơn lẻ

và được xử lý tùy thuộc vào tình hình cụ thể mà không có tính hệ thống như: Nghị quyết của Tòa án nhân tối cao hướng dẫn về xử lý tang vật của vụ án; Pháp lệnh thi hành án dân sự 1994; Luật phá sản doanh nghiệp 1993; Nghị định số 69/1993/NĐ-CP ngày 18/10/1993 của Chính phủ quy định về thủ tục thi hành án và một số văn bản của một số Bộ, ngành địa phương về đấu giá hàng hóa tịch thu sung quỹ nhà nước Pháp luật về đấu giá hàng hóa thời kỳ này chỉ tập trung chủ yếu vào việc xử lý hàng hóa thi hành án và các hàng hóa xử lý theo quyết định hành chính của cơ quan nhà nước có thẩm quyền mà không có một khuôn khổ pháp lý chung cho hoạt động đấu giá mà chỉ

có hướng dẫn xử lý hàng hóa đấu giá trong từng trường hợp cụ thể Vì không có khuôn khổ pháp lý chung cho hoạt động đấu giá nên cũng không hình thành các tổ chức bán đấu giá chuyên nghiệp Ngoài cơ quan thi hành án, việc tổ chức đấu giá thường do cơ quan hành chính thực hiện theo cơ chế hội đồng liên ngành Tổ chức đấu giá hàng hóa trong lĩnh vực dân sự, thương mại thông thường hầu như không được pháp luật quan tâm và đề cập đến

Để khắc phục những thiếu sót trên, Bộ luật dân sự 1995 được ban hành đã phần nào giải quyết được các vấn đề đấu giá hàng hóa ở nước ta Bộ luật đã quy định tại điểm 3, mục 1, chương 2 về việc mua bán hàng hóa, trong đó Bộ luật quy định về hàng hóa đấu giá gồm: Hàng hóa đem đấu giá theo ý muốn của chủ sở hữu hoặc theo pháp luật, hàng hóa chung đem đấu giá phải có sự đồng ý của các chủ sở hữu; trình tự đấu giá hàng hóa gồm: Tổ chức đấu giá, thông báo, thực hiện bán đấu giá; tổ chức đấu giá động sản, bất động sản…

Để hướng dẫn cụ thể việc bán đấu giá theo Điều 454 Bộ luật dân sự năm 1995, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 86/CP ngày 19/12/1996 về việc ban hành quy chế bán đấu giá tài sản Đây là văn bản pháp lý chuyên ngành đầu tiên điều chỉnh về lĩnh vực bán đấu giá với những quy định về tài sản bán đấu giá, người bán đấu giá, trình tự, thủ tục bán đấu giá, giải quyết khiếu nại, tranh chấp về bán đấu giá Có thể nói hoạt động bán đấu giá tài sản chuyên nghiệp ở nước ta được hình thành từ năm 1997 trên

cơ sở của Bộ luật dân sự và Nghị định số 86/CP ngày 19/12/1996 của Chính phủ ban hành Quy chế bán đấu giá tài sản (sau đây được gọi là Nghị định số 86/CP) Theo quy

định tại Điều 4 của Nghị định số 86/CP thì Người bán đấu giá là Trung tâm dịch vụ

bán đấu giá tài sản bán đấu giá được thành lập theo quyết định của Chủ tịch Uỷ ban

nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, do Sở Tư pháp trực tiếp quản lý

Người bán đấu giá cũng có thể là doanh nghiệp nhà nước được thành lập theo Luật Doanh nghiệp nhà nước, Công ty trách nhiệm hữu hạn, Công ty cổ phần được thành lập theo Luật Công ty hoạt động bán đấu giá chuyên nghiệp và không kinh doanh

ngành nghề khác do Sở Tư pháp quản lý về nghiệp vụ Cũng theo quy định tại Nghị

định này thì việc bán đấu giá tài sản được tiến hành sau khi người có tài sản bán đấu giá ký hợp đồng uỷ quyền bán đấu giá tài sản với người bán đấu giá, xác định giá khởi điểm để bán đấu giá Người bán đấu giá tài sản phải niêm yết, thông báo công khai việc bán đấu giá, tài sản bán đấu giá, giá khởi điểm Người muốn tham gia đấu giá bất động sản hoặc động sản có giá khởi điểm từ mười triệu đồng trở lên phải đăng ký mua chậm nhất là hai ngày trước ngày mở cuộc bán đấu giá và phải nộp một khoản tiền đặt trước bằng 1% giá khởi điểm

Để thi hành Nghị định số 86/CP của Chính phủ, Bộ Tư pháp ban hành Thông tư số 399/PLDSKT ngày 07/4/1997 hướng dẫn một số quy định về đấu giá hàng hóa Ở đa

số địa phương, quán triệt tinh thần Nghị định số 86/CP và Thông tư số 399/PLDSKT ngày 07/4/1997 của Bộ Tư pháp, các Trung tâm đã tổ chức bán đấu giá công khai, rộng rãi, đúng trình tự, thủ tục; khách hàng tham gia đấu giá ngày càng nhiều Giá tài sản bán được phần lớn tăng hơn nhiều so với giá khởi điểm, làm lợi cho người có tài sản bán đấu giá Khoản lệ phí nộp ngân sách đạt được chỉ tiêu mà các Trung tâm đề ra, đảm bảo cho hoạt động bán đấu giá được liên tục và có hiệu quả Vì vậy, Nghị định số 86/CP là văn bản pháp luật quan trọng đặt nền móng cho dịch vụ đấu giá trong nền kinh tế thị trường Tuy nhiên, nội dung của Nghị định số 86/CP được ban hành trong những năm đầu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam nên vẫn chứa đựng các điều khoản bất cập, hạn chế nhất định, không còn phù hợp cần thay đổi cho phù hợp với thực tế

Tiếp đến, tại kỳ họp thứ 11 Quốc hội khóa IX đã thông qua Luật thương mại năm

1997 được ban hành tạo cơ sở pháp lý để phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo và cùng với kinh tế hợp tác xã là nền tảng của nền kinh tế quốc dân; phát triển hàng hóa và dịch vụ thương mại trên các vùng của đất nước; mở rộng giao lưu thương mại với nước ngoài; góp phần đẩy mạnh sản xuất, cải thiện đời sống nhân dân, bảo vệ lợi ích chính đáng của người sản xuất, người tiêu dùng và lợi ích hợp pháp của thương nhân, góp phần tích lũy nhằm thúc đẩy toàn bộ nền kinh tế tăng trưởng nhanh và bền vững theo hướng công

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Tại mục 8, chương 2, Luật thương mại 1997 quy định về đấu giá hàng hóa, theo đó luật quy định thương nhân và pháp nhân có đủ điều kiện theo quy định của pháp luật được phép kinh doanh dịch vụ đấu giá hàng hóa và trình tự, thủ tục đấu giá hàng hóa thì được thực hiện theo quy định của Bộ luật dân sự

1995

Mặc dù, Bộ luật dân sự 1995 và Luật thương mại 1997 được ban hành và điều chỉnh về đấu giá hàng hóa có tiến bộ đáng kể so với thời kỳ trước Đó là, đã có những quy định chung về đấu giá, đã quy đinh cụ thể về chủ thể đấu giá, đối tượng đấu giá, trình tự đấu giá… Tuy nhiên, khi áp dụng trên thực tế thì các quy định này còn mang tính chất sơ xài, chung chung và khó thực hiện, do vậy Nghị định số 05/2005/NĐ-CP ngày 18/01/2005 của Chính phủ ban hành về bán đấu giá tài sản được ra đời (sau đây được gọi là Nghị định số 05/2005/NĐ-CP), kèm theo đó là Thông tư số 03/2005/TT-BTP ngày 05/5/2005 của Bộ Tư pháp hướng dẫn một số quy định của Nghị định số 05/2005/NĐ-CP Theo hai văn bản này, hàng hóa được đấu giá bao gồm: Hàng hóa để thi hành án theo quy định của pháp luật về thi hành án; hàng hóa là tang vật, phương tiện vi phạm hành chính bị tịch thu sung quỹ nhà nước; hàng hóa bảo đảm theo quy định của pháp luật về giao dịch bảo đảm; hàng hóa thuộc sở hữu của cá nhân, tổ chức

có nhu cầu bán đấu giá hàng hóa; hàng hóa lưu giữ do người vận chuyển đường biển, đường hàng không, đường bộ lưu giữ tại Việt Nam; hàng hóa Nhà nước phải đấu giá theo quy định của pháp luật về quản lý hàng hóa Nhà nước Nghị định số 05/2005/NĐ-

CP là văn bản pháp luật chuyên ngành, là cơ sở pháp lý quan trọng để phát triển dịch

vụ bán đấu giá tài sản trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Sau khi Nghị định số 05/2005/NĐ-CP được ban hành, hoạt động bán đấu giá tài sản đã đạt được những kết quả đáng kể, tạo cơ sở pháp lý quan trọng đối với việc củng cố và phát triển các tổ chức bán đấu giá tài sản ở các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, góp phần thống nhất pháp luật về trình tự, thủ tục bán đấu giá tài sản và đáp ứng phần lớn nhu cầu của cá nhân, tổ chức trong lĩnh vực này Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả

đã đạt được, pháp luật về hoạt động bán đấu giá trong thời kỳ này còn nhiều vấn đề bất cập Như là, theo Nghị định số 05/2005/NĐ-CP thì hoạt động đấu giá chủ yếu thông qua Trung tâm bán đấu giá tài sản, vì vậy mà các hàng hóa thuộc sở hữu cá nhân, tổ chức có nhu cầu bán đấu giá thì ít được đề nghị Trung tâm bán đấu giá bởi người bán ngại phải làm nhiều thủ tục rườm rà Bên cạnh đó, Nghị định số 05/2005/NĐ-CP cũng

có những hạn chế nhất định khi quy định về trường hợp rút lại giá đã trả trong phiên đấu giá cũng như vấn đề từ chối mua hàng hóa đấu giá Quy định này dẫn đến trường hợp các bên tham gia đấu giá thông đồng trong trả giá gây thiệt hại cho người có hàng hóa bán đấu giá cũng như những người tham gia đấu giá khác

 Thứ hai, giai đoạn từ sau khi Luật thương mại 2005 được ban hành đến nay

Nắm bắt được những khó khăn từ thực tiễn của việc đấu giá hàng hóa thời kỳ trước năm 2005, Quốc hội đã kịp thời ban hành Bộ luật dân sự năm 2005 thay thế cho

Bộ luật dân sự năm 1995 Bộ luật dân sự 2005 dành 7 điều từ Điều 456 đến Điều 462 quy định việc cá nhân, tổ chức tự bán đấu giá hàng hóa của mình hoặc thuê thương nhân kinh doanh dịch vụ bán đấu giá tổ chức bán đấu giá cho mình Còn đấu giá hàng hóa với tính chất là một hành vi thương mại thì lần đầu tiên được ghi nhận tại Luật thương mại 1997, tuy nhiên Luật thương mại 1997 chỉ dành 2 điều là Điều 139 và Điều 140 để quy định về đấu giá hàng hóa và trên thực tế thì trong thời gian thi hành Luật thương mại 1997 hoạt động đấu giá hàng hóa chỉ được thực hiện chủ yếu đối với hàng hóa là hàng bị tịch thu do vi phạm hành chính hoặc để thi hành án Khắc phục sự thiếu sót của Luật thương mại 1997, Luật thương mại 2005 được ban hành gồm 29 điều từ Điều 185 đến Điều 213, quy định về nguyên tắc đấu giá, các chủ thể tham gia đấu giá, quyền và nghĩa vụ đối với các chủ thể tham gia đấu giá, quy định về những người không được tham gia đấu giá, về trình tự, thủ tục tiến hành

Mối quan hệ giữa Bộ luật dân sự và Luật thương mại là mối quan hệ giữa luật chung và luật chuyên ngành Căn cứ vào nguyên tắc áp dụng pháp luật cho thấy ưu tiên áp dụng pháp luật chuyên ngành về lĩnh vực quan hệ xã hội cụ thể Vì thế, trong trường hợp các văn bản pháp luật chuyên ngành không có quy định hoặc quy định không cụ thể thì có thể áp dụng các quy định tương thích của Bộ luật dân sự Trên thực

tế, thì các chủ thể tham gia vào hoạt động đấu giá hàng hóa cần được sự điều chỉnh thống nhất và đồng bộ của pháp luật Từ đó, Bộ luật dân sự 2005 cho phép tất cả cá nhân, tổ chức có quyền bán đấu giá hàng hóa của mình, không nhất thiết phải là cơ quan, tổ chức do pháp luật quy định Quy định này nhằm đồng bộ hóa với Luật thương mại 2005 có quy định về đấu giá hàng hóa như một hoạt động thương mại Trên cơ sở

đó, Nghị định số 17/2010/NĐ-CP ngày 04/3/2010 của Chính phủ về bán đấu giá tài sản (sau đây được gọi là Nghị định số 17/2010/NĐ-CP) được ban hành nhằm thay thế những thiếu sót của Nghị định số 05/2005/NĐ-CP Trong điều kiện hiện nay, về phương diện pháp lý vẫn còn có sự phân biệt giữa hoạt động đấu giá tài sản là hành vi dân sự thông thường và hoạt động đấu giá hàng hóa là một hoạt động thương mại cụ thể, do có sự khác nhau về chủ thể, khách thể, mục đích thực hiện… Nhưng theo Luật thương mại thì có thể thấy phạm vi hoạt động thương mại đã được mở rộng, bao quát hầu hết các lĩnh vực trong quan hệ kinh tế Trong đó, hoạt động mua bán hàng hóa và dịch vụ đấu giá hàng hóa chỉ là một phạm vi hoạt động cụ thể trong lĩnh vực hoạt động thương mại Đây chính là cơ sở pháp lý để điều chỉnh các hoạt động của doanh nghiệp

kinh doanh dịch vụ đấu giá hàng hóa, một hoạt động còn nhiều bất cập khi thực hiện song cũng đầy triển vọng đối với nền kinh tế hiện nay

Như vậy, đấu giá hàng hóa là một hoạt động thương mại chịu sự điều chỉnh của

Bộ luật dân sự 2005, Luật thương mại 2005, Nghị định số 17/2010/NĐ-CP và các văn bản hướng dẫn khác Song, trên thực tế các doanh nghiệp bán đấu giá hàng hóa phần lớn chỉ áp dụng các quy định của Nghị định số 17/2010/NĐ-CP mà chưa tuân thủ đầy

đủ các quy định của Luật thương mại 2005 về đấu giá hàng hóa Cũng như các hoạt động thương mại khác, hoạt động đấu giá hàng hóa cần được điều chỉnh thống nhất theo Luật thương mại 2005, nhằm tạo hành lang pháp lý cho các doanh nghiệp cũng như thương nhân tham gia vào hoạt động này

Tóm lại, kể từ khi Bộ luật dân sự 2005 và Luật thương mại 2005 được ban hành thì pháp luật về đấu giá hàng hóa đã bắt đầu hình thành một cách có hệ thống và từng bước hiệu quả Song cũng còn gặp không ít khó khăn trong quá trình thực hiện Để thúc đẩy hoạt động đấu giá hàng hóa ở nước ta từng bước phát triển đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thì các văn bản quy phạm pháp luật về đấu giá cần được xây dựng thống nhất và cụ thể

1.2.2 Các phương thức và hình thức đấu giá hàng hóa

Như đã trình bày ở phần đặc điểm của đấu giá hàng hóa, thì hoạt động đấu giá hàng hóa được tiến hành theo nhiều phương thức khác nhau Tuy nhiên, trong hoạt động thương mại thì có hai phương phức đấu giá hàng hóa được ghi nhận tại Luật

thương mại 2005 là: phương thức trả giá lên và phương thức đặt giá xuống Phương thức trả giá lên là phương thức bán đấu giá, theo đó người trả giá cao nhất so với giá khởi điểm là người có quyền mua hàng Phương thức đặt giá xuống là phương thức

bán đấu giá, theo đó người đầu tiên chấp nhận ngay mức giá khởi điểm hoặc mức giá được hạ thấp hơn mức giá khởi điểm là người có quyền mua hàng16 Sau đây, tác giả lần lượt đi tìm hiểu cách thức tiến hành của cả hai phương thức này:

 Đầu tiên, phương thức trả giá lên (hay còn được gọi là tăng giá) là phương

thức có thể nói được bắt nguồn từ nước Anh Phương thức này được áp dụng để bán đấu giá đối với tất cả các loại hàng hóa, từ những thứ có thể định giá chính xác đến những thứ không thể định giá chính xác như tác phẩm nghệ thuật, đồ gỗ, quyền sáng chế… Đây là phương thức đấu giá phổ biến nhất được áp dụng nhiều ở Việt Nam và tại các nước trên thế giới17 Ở phương thức đấu giá này giá khởi điểm là giá tổi thiểu

mà người bán hàng muốn đạt được Giá khởi điểm do người bán hàng quyết định Tuy nhiên, để có được giá khởi điểm hợp lý người bán hàng cần đến sự tư vấn của các tổ chức định giá chuyên nghiệp Giá khởi điểm được tính tương đối sát với giá trị của hàng hóa, chỉ cần vượt qua (hoặc bằng giá nếu có sự đồng ý của người bán hàng) là có thể bán được Tuy nhiên, sự định giá này cũng chỉ mang tính chất tương đối vì cũng có khi hàng hóa đấu giá là những loại hàng hóa rất khó xác định được giá trị thật của nó như là tác phẩm nghệ thuật, đồ cổ… Trong phiên đấu giá, nếu người bán lựa chọn phương thức đấu giá này thì người điều hành tại phiên đấu giá phải thông báo công khai về giá đã trả của những người tham gia đấu giá Người mua được hàng hóa là người trả giá cao nhất so với giá khởi điểm, điều đó thể hiện cuộc đấu giá thành công diễn ra theo ý muốn người bán hàng hóa Còn ngược lại, tất cả những người tham gia trả giá thấp hơn so với giá khởi điểm hoặc không ai tham gia trả giá thì coi như cuộc đấu giá không thành

Đấu giá theo phương thức trả giá lên đem lại lợi ích cho cả bên mua và bán Bên mua được chủ động trả giá nên quan hệ mua bán mang tính tự nguyện rất cao18 Còn bên bán thường được lợi nhuận cao và bán được hàng hóa cao hơn giá khởi điểm mà mình đưa ra, đôi khi giá bán sẽ cao đến mức mà bên bán không thể lường được Về thời gian đấu giá cũng sẽ rất ngắn vì mức giá được đưa ra công khai và trả giá công khai nên dễ dàng tìm ra được người trả giá cao nhất mà không mất thời gian để so sánh với những người tham gia trả giá khác Do đó, ở nước ta hiện nay phương thức đấu giá trả giá lên được áp dụng rất phổ biến và thông dụng Hầu như các văn bản liên quan đến đấu giá đều quy định phương thức này cho các cuộc đấu giá tài sản và hàng hóa

 Về phương thức đặt giá xuống (hay còn được gọi là hạ giá), đấu giá theo

phương thức đặt giá xuống bắt nguồn từ Hà Lan, vào đầu thế kỉ XV Phương thức đấu giá này thường được chọn để bán các loại hàng hóa có thời hạn tồn tại không được lâu như: đấu giá hoa ở Hà Lan, đấu giá cá ở Anh19… Và được áp dụng trong trường hợp một hàng hóa không được chấp nhận khi đưa ra một mức giá cao hoặc loại hàng hóa muốn được bán đi thật nhanh Phương thức đặt giá xuống là phương thức đấu giá mới được quy định tại Luật thương mại 2005 và phương thức này cũng ít được áp dụng hơn ở Việt Nam cũng như trên thế giới Trong phiên đấu giá, nếu người bán lựa chọn phương thức đấu giá này thì người điều hành tại phiên đấu giá nêu lên mức khởi điểm cao nhất của hàng hóa (mức khởi điểm do người có hàng hóa đưa ra), rồi sau đó hạ dần từng nấc một (mức hạ giá sẽ được định trước) để người mua đặt giá Nếu không có

người mua nào đặt giá thì sẽ lại hạ giá thấp hơn nữa Cứ như thế cho đến khi nào có người mua chấp nhận mua ở một mức giá nào đó thì hàng hóa được bán cho người đó

và người quyết định mua hàng sẽ là người chiến thắng trong phiên đấu giá Sự khác biệt lớn nhất của phương thức đấu giá nâng giá và hạ giá chính là sự trả giá của những người tham gia, nếu ở phương thức nâng giá chủ yếu giá trả do người muốn mua hàng quyết định thì ở phương thức hạ giá, người ra giá nhiều nhất lại là người điều khiển để cho người mua chọn giá thích hợp

Thuận lợi của phương thức này là người có hàng hóa sẽ bán được một số lượng lớn hàng hóa hoặc sẽ bán được hàng hóa nhanh hỏng (hàng hóa có thời hạn sử dụng nhanh) Thời gian diễn ra cuộc đấu giá đối với phương thức này thường rất ngắn, mọi người tham gia trong cuộc đấu giá thường im lặng để chờ đến mức giá mà họ có thể quyết định mua hàng, điều này hoàn toàn ngược lại với không khí sôi nổi của đấu giá theo phương thức trả giá lên Quy trình của đấu giá theo phương thức hạ giá có thể khiến chúng ta nghĩ rằng người có hàng hóa sẽ bị lỗ tiền, nhưng thực chất có một số trường hợp người có hàng hóa lại được lợi nhiều hơn so với phương pháp đấu giá nâng giá thông thường Trong đấu giá theo phương thức hạ giá, sẽ có sự cạnh tranh ngầm giữa các những người tham gia phiên đấu giá Thay vì, họ được tự do trả giá và biết được giá trả của các đối thủ như đấu giá theo phương thức nâng giá thì tại phiên đấu giá theo phương thức hạ giá họ phải quyết định thật nhanh trước một mức giá thích hợp mà người bán đưa ra Ban đầu người có hàng hóa đặt ra một mức giá cao hơn nhiều so với giá trị thực hàng hóa, nên việc giảm giá sẽ không đi kèm với việc người

có hàng hóa bị lỗ Tính cạnh tranh ở phiên đấu giá theo phương thức này càng cao khi giá càng được hạ thấp

Hình thức này chỉ áp dụng đối với một số loại hàng hóa và thực sự nó không hấp dẫn với cả người mua lẫn người bán hàng Người mua do tâm lý lo sợ để tuột mất cơ hội mua hàng vào tay người khác nên vội vàng chấp nhận mức mức giá mà chưa chắc

đã hợp lý Còn người bán cũng không được cảm thấy thỏa mãn về giá cả vì rất ít khi

có người mua nào chấp nhận ngay mức giá khởi điểm20

Tóm lại, hiện nay Luật thương mại 2005 đã có bước tiến triển hơn trước khi quy định cả hai phương thức đấu giá là trả giá lên và đặt giá xuống để người có hàng hóa lựa chọn phương thức phù hợp và tốt nhất cho mình

Ngoài hai phương thức đấu giá nêu trên, thì hiện nay còn có nhiều phương thức đấu giá khác cũng phát triển không kém như: phương thức đấu giá ngược (đấu giá trực tuyến trên internet), phương thức đấu giá kiểu tổ hợp, phương thức đấu giá nhượng

20

Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật thương mại Tập II, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2012, tr

182

quyền… Tuy nhiên, chưa được ghi nhận trong Luật thương mại 2005 để các chủ thể thực hiện

Pháp luật thương mại không quy định cụ thể các hình thức đấu giá hàng hóa, song dựa trên cơ sở của các phương thức đấu giá được quy định tại khoản 2, Điều 185, Luật thương mại 2005 và quy định tại Điều 33 Nghị định 17/2010/NĐ-CP (quy định về hình thức đấu giá)21 thì đấu giá hàng hóa được thực hiện bằng các hình thức sau: đấu giá hàng hóa trực tiếp bằng lời nói, đấu giá không dùng lời nói (bằng bỏ phiếu) và một

số hình thức đấu giá khác do người có hàng hóa và tổ chức bán đấu giá thỏa thuận lựa chọn Trong mỗi hình thức đấu giá tồn tại những ưu nhược điểm khác nhau, từ đó sẽ nảy sinh nhiều vấn đề buộc người bán hàng và tổ chức bán đấu giá phải lựa chọn hình thức nào phù hợp với phiên đấu giá nhất

Thứ nhất, đấu giá dùng lời nói là hình thức mà trong phiên đấu giá, nhân viên điều

hành đấu giá dùng lời nói của mình để đưa ra giá khởi điểm Người mua cũng trả giá bằng lời nói hoặc bằng việc làm dấu hiệu để người điều hành đấu giá biết Đấu giá trực tiếp bằng lời nói là hình thức được áp dụng rộng rãi nhất trong các hình thức đấu giá

Ưu điểm của hình thức này là sự trả giá của mọi người tham gia đều là công khai, người trả giá cao nhất được xác định ngay trong cuộc đấu giá mà không phải mất thời gian để so sánh các giá trả khác nhau Vì thế cuộc đấu giá sẽ kết thúc nhanh nếu lựa chọn hình thức đấu giá này

Thứ hai, đấu giá không dùng lời nói là hình thức đấu giá mà việc trả giá của người

mua không được thể hiện bằng lời nói hoặc làm dấu hiệu mà được viết ra giấy hoặc thông qua một hình thức nào đó sẽ thông báo cho nhân viên điều hành đấu giá biết Đầu tiên, nhân viên điều hành sẽ thông báo cho người mua mức giá khởi điểm của món hàng, những người tham gia sẽ trả giá trên cơ sở của mức giá khởi điểm Sau đó, người điều hành sẽ kiểm tra kết quả trả giá và thông báo người trả giá cao nhất và duy nhất Hình thức đấu giá này phù hợp với những cuộc đấu giá có số lượng người đăng

kí tham gia đấu giá nhiều Tuy thủ tục có phức tạp và làm mất nhiều thời gian hơn nhưng hình thức này hạn chế được tình trạng chạy đua giữa những người mua nâng giá lên cao một cách quá đáng so với giá trị thực của hàng hóa, vì mỗi người sẽ không biết mức giá mà người mua khác trả trong mỗi lần trả giá22

21

Tổ chức bán đấu giá tài sản có thể lựa chọn một trong các hình thức đấu giá sau đây để tiến hành cuộc bán đấu giá tài sản: Đấu giá trực tiếp bằng lời nói; Đấu giá bằng bỏ phiếu; Các hình thức khác do người có tài sản bán đấu giá và tổ chức bán đấu giá tài sản thỏa thuận

22

Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật thương mại Tập II, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2012, tr

183

Ngoài các hình thức đấu giá nêu trên, pháp luật hiện hành còn cho phép người có hàng hóa bán đấu giá và người tổ chức đấu giá thỏa thuận các hình thức đấu giá khác Tuy nhiên, thực tiễn có thể thấy để thực hiện đấu giá có hiệu quả và tránh rủi ro khi tổ chức đấu giá, các chủ thể trong đấu giá thường lựa chọn hình thức đấu giá trực tiếp dùng lời nói và phương thức đấu giá trả giá lên kết hợp nhau

1.2.3 Các nguyên tắc đấu giá hàng hóa

Để thực hiện một cuộc đấu giá hàng hóa thành công, trước tiên cuộc đấu giá hàng hóa đó phải tuân theo những nguyên tắc nhất định nhằm bảo đảm sự cạnh tranh công bằng và tính trung thực của cuộc đấu giá, ngăn ngừa hành vi tiêu cực gây thiệt hại cho người có hàng hóa, người mua hàng hóa và các chủ thể khác liên quan Là một hoạt động mua bán công khai, có nhiều người tham gia trả giá theo một trình tự nhất định, nguyên tắc được áp dụng trong hoạt động đấu giá hàng hóa là: nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết; nguyên tắc công khai, liên tục; nguyên tắc trung thực, khách quan; nguyên tắc bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên tham gia Các nguyên tắc trong hoạt động đấu giá hàng hóa được pháp luật ghi nhận tại Điều 188, Luật thương mại 2005

Nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết thỏa là nguyên tắc tối cao trong quan hệ hợp đồng nói chung và quan hệ đấu giá nói riêng Nguyên tắc này được Bộ luật dân sự

2005 ghi nhận cụ thể tại Điều 4 của Bộ luật Nguyên tắc này còn được thể hiện tại Điều 11, Luật thương mại 2005 “Nguyên tắc tự do, tự nguyện thỏa thuận trong hoạt động thương mại” Nguyên tắc tự do, tự nguyện được thể hiện trong suốt quá trình đấu giá Tự nguyện được hiểu là khi tham gia đấu giá các bên phải hoàn toàn tự nguyện thực hiện theo ý chí của mình, không bên nào được áp đặt, cấm đoán, cưỡng ép, đe dọa, ngăn cản bên nào Nếu việc mua bán đấu giá vi phạm vào nguyên tắc này thì sẽ bị xem xét hủy bỏ những gì đã thỏa thuận trước đó theo quy định của pháp luật Các chủ thể tham gia quan hệ được tự do thể hiện ý chí trong việc lựa chọn chủ thể, đối tượng, mức giá, địa điểm, hình thức và phương thức để thực hiện hợp đồng đấu giá Quyền tự

do cam kết, thỏa thuận của các bên làm xác lập quyền, nghĩa vụ trong quan hệ đấu giá hàng hóa được pháp luật bảo đảm, nếu cam kết, thỏa thuận đó không vi phạm điều cấm của pháp luật và không trái với đạo đức xã hội Cam kết, thỏa thuận hợp pháp có hiệu lực bắt buộc thực hiện đối với các bên và phải được các chủ thể khác có liên quan khác tôn trọng

Đấu giá là hình thức công khai lựa chọn người mua hàng hóa nên mọi vấn đề có liên quan đến cuộc bán đấu giá và những thông tin về hàng hóa bán đấu giá phải được

công khai cho tất cả những ai muốn mua biết dưới các hình thức như: niêm yết, thông báo, trưng bày, giới thiệu về hàng hóa… Những nội dung bắt buộc công khai là: thời gian, địa điểm tiến hành bán đấu giá; tên loại hàng hóa bán đấu giá; số lượng, chất lượng, giá khởi điểm của hàng hóa; địa điểm trưng bày giới thiệu hàng hóa, các hồ sơ tài liệu liên quan đến hàng hóa; công khai họ tên người bán hàng, tên tổ chức bán đấu giá và những người đăng kí mua hàng hóa (nếu theo quy định của pháp luật, người mua hàng hóa phải đăng kí trước)… Tại phiên bán đấu giá, người điều hành bán đấu giá phải công khai các mức giá được trả và họ tên người mua trả giá cao nhất của mỗi lần trả giá

Người bán hàng hóa, người tổ chức bán đấu giá, người điều hành đấu giá cần phải thông tin đầy đủ về cuộc đấu giá, về hàng hóa, về các giấy tờ có liên quan đến hàng hóa bán đấu giá, những đặc điểm, khuyết tật không nhìn thấy của hàng hóa (nhất là khi hàng hóa là những tài sản có giá trị về mặc lịch sử, nghệ thuật), các giấy tờ xác định tư cách người tham gia đấu giá phải rõ ràng, chính xác và đầy đủ để không tạo ra sự nhầm lẫn hay lừa dối đối với các bên mà sự nhầm lẫn hay lừa dối đó làm cho cuộc đấu giá bị vô hiệu Người bán cần phải trung thực khi xác định giá khởi điểm của hàng hóa Không nên đưa ra mức giá khởi điểm quá cao so với giá trị thực của hàng hóa làm ảnh hưởng đến lợi ích người mua trong trường hợp này người mua phải bị thiệt thòi Người mua có quyền trả lại hàng hóa cho tổ chức bán đấu giá và yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu chất lượng của hàng hóa không đúng như đã thông báo Tính trung thực còn được thể hiện ở việc pháp luật có quy định những người có thân phận pháp lý hay hoàn cảnh đặc biệt mà sự tham dự của họ không đảm bảo được tính trung thực, khách quan của cuộc đấu giá thì sẽ không được quyền tham gia trả giá23

gia trong đấu giá hàng hóa

Trong quan hệ đấu giá hàng hóa thì quyền và lợi ích hợp pháp của tất cả các bên phải được coi trọng và bảo đảm Người bán hàng có quyền xác định giá khởi điểm của hàng hóa, có quyền yêu cầu tổ chức đấu giá thanh toán đầy đủ tiền bán hàng hóa ngay sau khi cuộc đấu giá kết thúc, được bồi thường thiệt hại nếu tổ chức đấu giá hoặc bên mua có hành vi xâm hại đến lợi ích của mình Người mua hàng hóa có quyền xem hàng hóa, yêu cầu cung cấp đầy đủ thông tin về hàng hóa, được đặt giá, được xác lập quyền sở hữu đối với hàng hóa sau khi hoàn thành văn bản đấu giá và thực hiện xong nghĩa vụ thanh toán Người mua có quyền trả lại hàng hóa cho tổ chức đấu giá và yêu

23

Trường Đại học Luật Hà Nội, Giáo trình Luật thương mại Tập II, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2012, tr

191

cầu bồi thường thiệt hại nếu chất lượng hàng hóa không đúng như đã được thông báo

Tổ chức đấu giá được thu của người bán hàng hóa lệ phí và các khoản chi phí khác cho việc tổ chức đấu giá theo quy định của pháp luật Trường hợp người bán hàng hóa không thông tin đầy đủ về giá trị, chất lượng hàng hóa thì tổ chức đấu giá không phải chịu trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho người mua hàng hóa

1.2.4 Đối tượng đấu giá

Đối tượng của hoạt động đấu giá trong thương mại chính là “hàng hóa”, một

trong những đối tượng được trao đổi chủ yếu trong hoạt động thương mại Có nhiều cách định nghĩa và cách hiểu khác nhau về hàng hóa, tùy theo từng lĩnh vực mà hàng hóa có thể trở thành đối tượng của quan hệ pháp luật Theo đó, hàng hóa là một trong những phạm trù cơ bản của kinh tế chính trị Theo nghĩa rộng, hàng hóa là tất cả những gì có thể trao đổi, mua bán được Trong kinh tế chính trị Mác - Lênin, hàng hóa cũng được định nghĩa là sản phẩm của lao động thông qua trao đổi, mua bán Hàng hóa có thể là hữu hình như sắt thép, quyển sách, cái bút hay ở dạng vô hình như sức lao động C.Mác đã định nghĩa: hàng hóa trước hết là đồ vật mang hình dạng có khả năng thỏa mãn nhu cầu con người nhờ vào các tính chất của nó Để trở thành hàng hóa cần phải có: Tính ích dụng đối với người dùng; giá trị kinh tế, nghĩa là được chi phí bởi lao động; sự hạn chế để đạt được nó, nghĩa là độ khan hiếm Hàng hóa là sản phẩm lao động để làm thỏa mãn nhu cầu nào đó của con người và đi vào quá trình tiêu dùng thông qua trao đổi, thông qua mua bán Bất cứ hàng hóa nào cũng đều có hai thuộc tính: giá trị và giá trị sử dụng24

Thuật ngữ “hàng hóa” được sử dụng nhiều trong thương mại Theo đó, hàng hóa mang hai thuộc tính là có thể đưa vào lưu thông và có tính thương mại Theo Luật thương mại 1997 thì hàng hóa được hiểu như sau: “hàng hóa gồm máy móc, thiết bị, nguyên liệu, nhiên liệu, vật liệu, hàng tiêu dùng, các động sản khác được lưu thông trên thị trường, nhà ở dùng để kinh doanh dưới hình thức cho thuê, mua, bán”25 Theo cách hiểu này, thì không phải mọi hàng hóa đều được coi là đối tượng của mua bán hàng hóa trong thương mại Như là, giá trị quyền sử dụng đất, các quyền về tài sản, các tài sản vô hình, cổ phiếu, trái phiếu… không được coi là hàng hóa để mua bán trong thương mại Nhưng nhà ở dùng vào hoạt động kinh doanh dưới hình thức cho thuê, mua, bán lại được coi là hàng hóa để mua bán trong thương mại Để khắc phục những hạn chế của Luật thương mại 1997 định nghĩa về hàng hóa, thì Luật thương mại

2005 đã kịp thời đưa ra quan niệm về hàng hóa theo nghĩa rộng để phù hợp hơn với điều kiện của nền kinh tế, đó là: “hàng hóa bao gồm tất cả động sản, kể cả động sản

hình thành trong tương lai và những vật gắn liền với đất đai”26 Như vậy, theo quan niệm này thì hàng hóa trong thương mại được mở rộng và đa dạng hơn Do đó, hàng hóa đấu giá có thể là: Hàng hóa hiện đang tồn tại hoặc hàng hóa sẽ có trong tương lai; hàng hóa là động sản hoặc bất động sản được phép lưu thông thương mại27 Tuy nhiên,

có thể thấy hàng hóa được đem đấu giá hiện nay không nhiều chỉ chủ yếu là động sản Còn hàng hóa là những vật gắn liền với đất đai hay hàng hóa hình thành trong tương lai thì ít được đem ra đấu giá trong thương mại

1.2.5 Vai trò pháp luật về đấu giá hàng hóa

Pháp luật về đấu giá hàng hóa với tính chất là một lĩnh vực pháp luật điều chỉnh hình thức mua bán hàng hóa không thể nằm tách bạch mà luôn chịu sự tác động của các lĩnh vực pháp luật khác trong hệ thống pháp luật điều chỉnh các quan hệ trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật

về đấu giá hàng hóa cũng như pháp luật điều chỉnh bất kì lĩnh vực nào cũng đều phải đặt ra mục tiêu và vai trò nhất định trong việc định hướng các quan hệ xã hội, đáp ứng nhu cầu của đời sống kinh tế - xã hội Mục tiêu và vai trò của pháp luật về đấu giá hàng hóa chính là những cơ sở thuyết minh cho sự cần thiết xây dựng và hoàn thiện pháp luật cho lĩnh vực này Do đó, vai trò của pháp luật về đấu giá hàng hóa thể hiện ở một số điểm sau đây:

Thứ nhất, pháp luật về đấu giá hàng hóa thể chế hóa chủ trương, đường lối của

Đảng về cải cách hành chính, cải cách tư pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến lĩnh vực đấu giá hàng hóa

Trong những năm gần đây, nhiều quan điểm của Đảng về hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải cách hành chính và cải cách tư pháp đã có cái nhìn đột phá làm chuyển biến các hoạt động trên rất mạnh mẽ Kết quả là trong hơn hai mươi năm đổi mới một

hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đã được đổi mới về cơ bản với nhiều bộ luật, luật quan trọng, kịp thời thể chế hóa đường lối, chủ trương của Đảng đảm bảo cho Nhà nước không chỉ có đủ pháp luật để quản lý xã hội mà còn tham gia hội nhập kinh tế quốc tế trên nhiều lĩnh vực và ngày càng sâu rộng Nghị quyết 48-NQ/TW ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 đã xác định rõ: Hoàn thiện pháp luật nói chung không chỉ tạo lập và hoàn thiện cơ sở pháp lý cho công cuộc cải cách hành chính, cải cách tư pháp; đảm bảo xây dựng một nền hành chính dân chủ, sát dân, sát cơ sở, xóa bỏ mọi thủ tục phiền hà, dành thuận lợi cho dân, đáp ứng mọi yêu cầu, quyền lợi, chính đáng, hợp pháp của dân, của doanh nghiệp Một nền hành chính trong

sạch vững mạnh, năng động, hoạt động thông suốt theo đúng chức năng và quyền hành pháp, chịu sự giám sát của dân, đáp ứng yêu cầu kinh tế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Bên cạnh các quan điểm chỉ đạo đó, đối với hoạt động cải cách tư pháp Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 cũng đề ra một số biện pháp, chỉ đạo những công việc chính trong đó có xây dựng các chế định bổ trợ tư pháp đủ mạnh, đáp ứng với tình hình,… từng bước xã hội hóa các hoạt động bổ trợ tư pháp Mặc dù trong Nghị quyết của Đảng không đề cập cụ thể đến hoạt động bán đấu giá hàng hóa như các hoạt động bổ trợ khác (luật sư, giám định tư pháp, công chứng, thi hành án, chế định thừa hành viên - thừa phát lại), nhưng hiện nay một trong những hoạt động bổ trợ rất thường xuyên trong công tác thi hành án và xử lý vi phạm hành chính đó chính là hoạt động bán đấu giá hàng hóa Đó chính là kết quả của việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh trực tiếp các quan hệ phát sinh trong lĩnh vực đấu giá hàng hóa của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong những năm gần đây Tiêu biểu là Nghị định số 17/2010/NĐ-CP (văn bản chung), Luật thương mại 2005 (văn bản chuyên ngành) và một số văn bản pháp luật khác Những văn bản này tạo cơ sở pháp

lý quan trọng cho việc thực hiện đường lối của Đảng về hoạt động đấu giá hàng hóa ở Việt Nam hiện nay Mặt khác, về phương diện Nhà nước có thể nói hoạt động bán đấu giá hàng hóa đã góp phần quan trọng làm cho các hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước trong việc thực hiện các nhiệm vụ quản lý nhà nước và tư pháp (thi hành án) được giải quyết nhanh chóng, khách quan, công khai, minh bạch Bên cạnh đó xét trên phương diện quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, của các tổ chức, doanh nghiệp cũng được bảo vệ một cách hữu hiệu, đem lại những giá trị lợi ích cao nhất

Thứ hai, pháp luật về đấu giá hàng hóa cụ thể hóa một hình thức mua bán hàng

hóa trong pháp luật dân sự, thương mại, xây dựng khuôn khổ pháp lý cho hoạt động cạnh tranh công bằng, lành mạnh trong mua bán hàng hóa

Luật thương mại 2005 đã dành hẳn mục 2, Chương IV với 29 điều từ Điều 185 đến Điều 213 quy định về đấu giá hàng hóa Theo đó, đấu giá hàng hóa trong thương mại là một bộ phận của pháp luật về dân sự, cũng phải tuân thủ các nguyên tắc chung

mà Bộ luật dân sự đã quy định Trong nền kinh tế thị trường, việc bảo đảm cung – cầu không phải là điều dễ dàng, tình trạng một người bán, nhiều người mua là điều xảy ra khá phổ biến Tình trạng độc quyền trong bất kì lĩnh vực nào, kể cả trong việc mua bán cũng là điều không nên, dễ sinh ra tình trạng mua ép, bán ép Vì vậy, pháp luật đấu giá hàng hóa có vai trò tạo cơ chế để những người muốn mua hàng hóa có thể cạnh trạnh một cách công khai, bình đẳng về giá cả

Thứ ba, pháp luật đấu giá hàng hóa là phương tiện bảo vệ lợi ích tốt nhất cho các

bên tham gia quan hệ đấu giá hàng hóa Khi có những tranh chấp xảy ra, pháp luật đấu giá hàng hóa quy định rõ những hành vi vi phạm và xử lý những hành vi vi phạm pháp luật đối với những chủ thể tham gia vào quan hệ đấu giá hàng hóa Đồng thời, cũng quy định quyền khiếu nại, tố cáo đối với những chủ thể này Pháp luật chỉ rõ việc giải quyết khiếu nại, tố cáo được thực hiện theo quy định của pháp luật về khiếu nại, tố cáo Việc giải quyết tranh chấp phát sinh từ việc thực hiện hợp đồng ủy quyền đấu giá hàng hóa và văn bản đấu giá hàng hóa được thực hiện theo quy định của pháp luật tố tụng dân sự

Thứ tư, pháp luật đấu giá hàng hóa điều chỉnh một lĩnh vực kinh doanh của doanh

nghiệp, hình thành khuôn khổ pháp lý cho việc tổ chức và hoạt động của các tổ chức đấu giá hàng hóa Đấu giá hàng hóa là một hình thức kinh doanh và tổ chức, cá nhân thuộc các thành phần kinh tế có thể tham gia thành lập doanh nghiệp đấu giá, đây không chỉ là lĩnh vực độc quyền của nhà nước như trước đây Và tổ chức đấu giá chuyên nghiệp có thể là doanh nghiệp hoạt động đa ngành nghề và có kinh doanh dịch

vụ đấu giá hàng hóa Hoàn thiện pháp luật đấu giá hàng hóa cũng xác định những đặc thù đối với tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp tham gia đấu giá hàng hóa Luật doanh nghiệp 2005 với tính chất là đạo luật điều chỉnh về thành lập, tổ chức quản lý và hoạt động của các loại hình doanh nghiệp không quy định cụ thể về điều kiện hoạt động của doanh nghiệp trong các lĩnh vực cụ thể Chính vì vậy, với tính chất là pháp luật chuyên ngành thì Nghị định số 17/2010/NĐ-CP đã quy định cụ thể về điều kiện hoạt động của tổ chức đấu giá chuyên nghiệp (Trung tâm dịch vụ bán đấu giá tài sản

và doanh nghiệp bán đấu giá tài sản) Ngoài các điều kiện về thành lập, hoạt động của từng loại hình doanh nghiệp theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp, doanh nghiệp được hoạt động kinh doanh dịch vụ đấu giá hàng hóa phải có đủ các điều kiện như: Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp đấu giá hàng hóa phải là Đấu giá viên; có trụ sở, cơ sở vật chất, các trang thiết bị cần thiết khác bảo đảm cho hoạt động đấu giá hàng hóa Bên cạnh đó, pháp luật về đấu giá hàng hóa cũng phải có những quy định bổ sung điều chỉnh cụ thể về tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp đấu giá hàng hóa

Cuối cùng, pháp luật đấu giá hàng hóa tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động quản lý

nhà nước thống nhất và có hiệu quả về đấu giá hàng hóa Như chúng ta đã biết Nhà nước là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân Nhà nước quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật28 Mọi cơ quan, tổ chức, cán bộ, công chức, mọi công dân có nghĩa

28

Khoản 1, Điều 8, Hiến pháp năm 2013

vụ chấp hành Hiến pháp và pháp luật Thực hiện mục tiêu này, pháp luật phải trở thành một công cụ không thể thiếu của Nhà nước Những quy định của pháp luật có ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu lực, hiệu quả của công tác quản lý nhà nước đối với mọi mặt của đời sống xã hội Điều này có nghĩa là các quy định của pháp luật càng đầy đủ, càng rõ ràng thì hiệu lực, hiệu quả của hoạt động quản lý nhà nước càng cao và ngày càng chặt chẽ Vì vậy muốn nâng cao hiệu lực, hiệu quả của hoạt động Nhà nước càng không thể không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung, trong đó có pháp luật

về bán đấu giá hàng hóa Đối với đấu giá hàng hóa là một ngành nghề kinh doanh có điều kiện thì yêu cầu quản lý nhà nước lại càng quan trọng hơn Pháp luật về đấu giá hàng hóa có vai trò quy định rõ nội dung quản lý nhà nước về lĩnh vực này như: Quy định cơ quan nhà nước có thẩm quyền quản lý nhà nước đối với hoạt động đấu giá hàng hóa; quy định về việc cấp, thu hồi, cấp lại chứng chỉ hành nghề đấu giá; quy định

về hoạt động kiểm tra, thanh tra về tổ chức và hoạt động đấu giá hàng hóa… Khuôn khổ pháp lý về đấu giá hàng hóa phải vừa đảm bảo hiệu quả quản lý nhà nước đối với lĩnh vực này nhưng cũng bảo đảm không gây cản trở, gây khó khăn cho các tổ chức, cá nhân tham gia quan hệ đấu giá hàng hóa

Trên đây là một số vấn đề “Lý luận chung về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam” Từ

đó, có thể hiểu rõ hơn đấu giá hàng hóa là gì và một số vai trò của hoạt động đấu giá hàng hóa mang lại Để hình thành cho hoạt động đấu giá hàng hóa ngày hoàn thiện và

đi vào hoạt động có tính hệ thống, pháp luật cũng đã có sự điều chỉnh cần thiết đối với hoạt động này Bên cạnh đó, để tìm hiểu rõ hơn về những quy định của pháp luật đối với đấu giá hàng hóa, người viết sẽ tiếp tục tìm hiểu nội dung “Quy định pháp luật về đấu giá hàng hóa ở Việt Nam” phần Chương 2 của đề tài

CHƯƠNG 2 QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ ĐẤU GIÁ HÀNG HÓA Ở VIỆT NAM

Nhận thấy được tầm quan trọng của hoạt động đấu giá hàng hóa, pháp luật Việt Nam đã kịp thời ban hành các văn bản để điều chỉnh về hoạt động này như đã trình bày ở Chương 1 Nhất là khi Luật thương mại 2005 ra đời, đã thấy được hoạt động đấu giá hàng hóa ngày càng phát triển và có hệ thống Như vậy, để tham gia vào hoạt động đấu giá đòi hỏi các chủ thể phải đảm bảo các điều kiện gì và trình tự, thủ tục để tiến hành một cuộc đấu giá hàng hóa đúng cách thức, đúng quy định pháp luật là như thế nào Người viết tiến hành tìm hiểu và phân tích những quy định pháp luật về chủ thể tham gia đấu giá hàng hóa và trình tự, thủ tục, cách thức tiến hành đấu giá hàng hóa trong chương này Từ đó, thấy được những điểm hạn chế cũng như tích cực trong quy định của pháp luật về đấu giá hàng hóa trên thực tế và tính khả thi của nó Đồng thời tác giả cũng phân tích, so sánh những quy định của Luật thương mại với các văn bản pháp luật khác có liên quan về hoạt động đấu giá hàng hóa để thấy được điểm tương đồng và khác biệt giữa các văn bản Hướng đến việc lựa chọn áp dụng các quy định pháp luật về đấu giá hàng hóa sao cho có hiệu quả và thuận lợi nhất

2.1 Chủ thể tham gia vào quan hệ đấu giá hàng hóa

Chủ thể tham gia đấu giá là những người tham gia vào quan hệ đấu giá đó Tùy từng trường hợp mà có các chủ thể khác nhau tham gia vào quan hệ đấu giá hàng hóa,

do đó cũng tùy trường hợp mà có các quan hệ pháp luật khác nhau được thiết lập trong một hoạt động đấu giá hàng hóa cụ thể Theo quy định của pháp luật thì các chủ thể tham gia vào quan hệ đấu giá hàng hóa bao gồm: người bán hàng hóa, người tổ chức đấu giá, người điều hành đấu giá và người tham gia đấu giá

2.1.1 Người bán hàng hóa

Người bán hàng là chủ sở hữu hàng hóa, người được chủ sở hữu hàng hóa ủy quyền bán hoặc người có quyền bán hàng hóa của người khác theo quy định của pháp luật29 Người bán hàng hóa ở đây được phân biệt với người tổ chức đấu giá Như vậy theo quy định này thì người bán hàng hóa có thể là:

Thứ nhất, người bán hàng hóa là chủ sở hữu hàng hóa Chủ sở hữu hàng hóa là cá

nhân, pháp nhân, chủ thể khác có đủ ba quyền là quyền chiếm hữu, quyền định đoạt và quyền sử dụng hàng hóa Chủ sở hữu hàng hóa có quyền kí hợp đồng ủy quyền bán đấu giá hàng hóa với tổ chức đấu giá (tự mình đứng ra kí hợp đồng với tổ chức đấu giá

29

Khoản 2, Điều 186, Luật thương mại 2005

chứ không qua trung gian) hoặc chủ sở hữu hàng hóa có thể tự mình đứng ra tổ chức đấu giá hàng hóa

Thứ hai, người bán hàng có thể là người được chủ sở hữu hàng ủy quyền bán Như

thế, người bán hàng trong trường hợp này là một trung gian, làm công việc cầu nối giữa người có hàng hóa (chủ sở hữu hàng hóa) và người tổ chức bán đấu giá hàng hóa

Và trong trường hợp này chủ sở hữu hàng hóa không phải tự mình kí hợp đồng dịch vụ đối với tổ chức đấu giá Ở đây, giữa hai chủ thể này (người có hàng hóa và người được

ủy quyền) sẽ phát sinh một hợp đồng ủy quyền (khác với hợp đồng dịch vụ) Khi hợp đồng ủy quyền có hiệu lực, người được ủy quyền sẽ có quyền bán hàng hóa của chủ sở hữu hàng hóa trong phạm vi ủy quyền Và người được ủy quyền sẽ đại diện cho chủ sở hữu hàng hóa trong quan hệ mua bán Do đó, về bản chất thì khi hợp đồng đấu giá được giao kết thì nó vẫn làm phát sinh quyền và nghĩa vụ của người ủy quyền (chủ sở hữu hàng hóa) và người mua chứ không phải với người được ủy quyền (người bán hàng hóa trong trường hợp này) Về hợp đồng ủy quyền, theo quy định của Bộ luật dân

sự 2005, hợp đồng ủy quyền phải lập thành văn bản, trong đó ghi rõ phạm vi ủy quyền Theo đó, hợp đồng ủy quyền có thể được lập thành văn bản hoặc thỏa thuận bằng miệng giữa các bên Theo Điều 581 Bộ luật dân sự năm 2005 quy định “Hợp đồng ủy quyền là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên được ủy quyền có nghĩa vụ thực hiện công việc nhân danh bên ủy quyền, còn bên ủy quyền chỉ phải trả thù lao, nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định” Như vậy, hợp đồng ủy quyền là sự thỏa thuận giữa một bên có nhu cầu để người khác có thể thực hiện công việc của mình, một bên là người có thể thực hiện công việc đó mà không cần thù lao hoặc có nhu cầu thực hiện thay công việc của người khác để nhận thù lao

Thứ ba, người bán hàng hóa có thể là người có quyền bán hàng hóa của người

khác theo quy định của pháp luật “Người có quyền bán hàng hóa của người khác” thông thường là người nhận cầm cố hoặc nhận thế chấp hàng hóa đó và trong hợp đồng cầm cố hoặc thế chấp có thỏa thuận cho phép người nhận cầm cố, thế chấp được

xử lý tài sản cầm cố, thế chấp thông qua bán đấu giá tài sản đó trong trường hợp đã hết hạn thực hiện nghĩa vụ mà bên cầm cố, thế chấp không thực hiện hoặc thực hiện không đúng thỏa thuận Theo quy định tại Khoản 3, Điều 193, Luật thương mại 2005 thì: “Trường hợp trong hợp đồng cầm cố, thế chấp có thỏa thuận về việc bán đấu giá

mà người cầm cố, thế chấp vắng mặt không có lý do chính đáng hoặc từ chối giao kết hợp đồng dịch vụ tổ chức đấu giá hàng hóa thì hợp đồng dịch vụ tổ chức đấu giá được giao kết giữa người nhận cầm cố, thế chấp với người tổ chức đấu giá” Như vậy, trong trường hợp này, người nhận cầm cố, thế chấp chỉ được giao kết hợp đồng dịch vụ tổ chức đấu giá với người tổ chức đấu giá khi người cầm cố, thế chấp vắng mặt không có

lý do chính đáng hoặc từ chối giao kết hợp đồng dịch vụ đó Tuy nhiên, trong trường hợp các bên không thỏa thuận xử lý hàng hóa bằng biện pháp đấu giá và người cầm cố, thế chấp không chịu ký hợp đồng ủy quyền bán đấu giá hàng hóa, thì người nhận cầm

cố, thế chấp vẫn có quyền bán hàng hóa theo quy định của pháp luật về xử lý hàng hóa bảo đảm Ngoài ra, Khoản 3, Điều 288, Bộ luật dân sự 2005 quy định: “Đối với tài sản

có nguy cơ bị hư hỏng thì bên có nghĩa vụ có quyền bán tài sản đó…” và Khoản 4, Điều 563, Bộ luật dân sự 2005 cũng có quy định bên gửi giữ có quyền “bán tài sản gửi giữ có nguy cơ bị hư hỏng hoặc tiêu hủy nhằm bảo đảm lợi ích cho bên gửi…” Trong trường hợp này, bên có nghĩa vụ, bên nhận gửi giữ có thể bán đấu giá hàng hóa là đối tượng của nghĩa vụ hoặc là hàng hóa gửi giữ để bảo đảm quyền lợi cho bên có quyền hoặc bên gửi giữ Khi đó, bên có nghĩa vụ hoặc bên nhận gửi giữ sẽ trở thành người bán hàng hóa trong hợp đồng đấu giá và trở thành một bên trong hợp đồng ủy quyền đấu giá

Trong quan hệ đấu giá tài sản, người bán hàng hóa với tư cách độc lập với người

tổ chức đấu giá sẽ có các quyền và nghĩa vụ riêng biệt với các chủ thể khác Về quyền của người bán hàng hóa không phải là tổ chức được quy định tại Điều 191, Luật thương mại 2005 Cụ thể là người bán hàng hóa có quyền nhận tiền bán đấu giá hàng hóa trong trường hợp đấu giá thành công, nhận khoản thu chênh lệch trong trường hợp người trả giá rút lại giá đã trả và nhận lại hàng hóa nếu như cuộc đấu giá không thành

Về nghĩa vụ, được quy định tại Điều 192, Luật thương mại 2005 thì người bán hàng hóa có nghĩa vụ chuyển hàng hóa cho người tổ chức đấu giá Trong trường hợp nếu hàng hóa được đem ra đấu giá là động sản thì phải có các giấy tờ chứng minh được quyền sở hữu của động sản đó Tạo điều kiện cho người tổ chức đấu giá cũng như những người tham gia đấu giá được xem xét hàng hóa và cung cấp đầy đủ, chính xác, kịp thời các thông tin cần thiết liên quan đến hàng hóa đấu giá Về nghĩa vụ tài chính, người bán hàng hóa phải trả thù lao dịch vụ cho người tổ chức đấu giá Theo nguyên tắc thì người bán hàng hóa và tổ chức đấu giá hàng hóa phải thỏa thuận về mức thù lao dịch vụ đấu giá hàng hóa Trong một số trường hợp nếu không có thỏa thuận thì: (i)

Thứ nhất, cuộc đấu giá thành công thì thù lao dịch vụ đấu giá được xác định theo giá

của loại dịch vụ đó trong các điều kiện tương tự về phương thức cung ứng, thời điểm cung ứng, thị trường địa lý, phương thức thanh toán và các điều kiện khác có ảnh

hưởng đến giá dịch vụ; (ii) Thứ hai, trong trường hợp đấu giá không thành thì người

bán hàng hóa phải trả mức thù lao bằng 50% của mức thù lao xác định theo trường hợp thứ nhất Ngoài ra, người bán hàng hóa còn phải chịu một số chi phí như: chi phí vận chuyển hàng hóa đến địa điểm đã thỏa thuận (nếu không có thỏa thuận với người

tổ chức đấu giá) và chi phí bảo quản trong trường hợp không giao hàng hóa cho người

tổ chức đấu giá bảo quản

2.1.2 Người tổ chức đấu giá hàng hóa

Người tổ chức đấu giá hàng hóa theo quy định Luật thương mại 2005 là: “Người

tổ chức đấu giá là thương nhân có đăng kí kinh doanh dịch vụ đấu giá hoặc là người bán hàng của mình trong trường hợp người bán hàng tự tổ chức đấu giá”30 Theo quy định này thì có thể hiểu rằng, người tổ chức đấu giá hàng hóa có thể là người bán hàng hóa (tự mình thực hiện việc tổ chức đấu giá) và cả trong trường hợp người tổ chức đấu giá là một thương nhân lấy hoạt động dịch vụ tổ chức bán đấu giá hàng hóa làm nghề nghiệp của mình Xét về bản chất, người tổ chức đấu giá là người sẽ tiến hành các công việc cụ thể của một cuộc bán đấu giá hàng hóa Trong trường hợp người bán hàng không thể tổ chức cuộc đấu giá thì sẽ thuê một tổ chức đấu giá chuyên nghiệp để tiến hành bán đấu giá hàng hóa, ở đây giữa hai chủ thể này sẽ phải hình thành một hợp đồng dịch vụ tổ chức bán đấu giá trước khi các công việc liên quan đến bán đấu giá hàng hóa được tiến hành

Tuy nhiên, Điều 14 Nghị định số 17/2010/NĐ-CP có quy định tổ chức bán đấu giá chuyên nghiệp gồm có “Trung tâm dịch vụ bán đấu giá tài sản và doanh nghiệp bán đấu giá tài sản, doanh nghiệp hoạt động đa ngành nghề có kinh doanh dịch vụ bán đấu giá tài sản” Như vậy, theo Nghị định này hộ kinh doanh hay hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã không thể đăng ký kinh doanh dịch vụ bán đấu giá tài sản Rõ ràng Nghị định số 17/2010/NĐ-CP đã tạo ra một sự mâu thuẫn trong pháp luật31

Trong trường hợp người bán hàng cũng đồng thời là người tổ chức đấu giá thì việc đấu giá hàng hóa được thực hiện trực tiếp giữa người bán hàng và người tham gia đấu giá mà không thông quan một trung gian nào Tuy nhiên, xu hướng sử dụng dịch vụ đấu giá chuyên nghiệp đã ngày càng phát triển rõ nét hơn Vì vậy, tiếp theo người viết

sẽ tìm hiểu về cách thức hoạt động và thành lập của các tổ chức đấu giá chuyên nghiệp hiện nay

Đầu tiên, Trung tâm dịch vụ bán đấu giá tài sản là đơn vị sự nghiệp có thu, có trụ

sở, có tư cách pháp nhân, có con dấu và tài khoản riêng do Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương quyết định thành lập Mỗi tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chỉ thành lập một Trung tâm dịch vụ bán đấu giá tài sản Giám đốc Trung tâm phải là Đấu giá viên Trung tâm có nhiệm vụ bán đấu giá các loại hàng hóa hay tài sản sau: tài sản để thi hành án theo quy định của pháp luật về thi hành án; Tài

30

Xem Khoản 1, Điều 186, Luật thương mại 2005

31

Trường Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh, Giáo trình Pháp luật về thương mại hàng hóa và dịch vụ, Nxb

Hồng Đức – Hội Luật Gia Việt Nam, 2013, tr 303

sản là tang vật, phương tiện vi phạm hành chính bị tịch thu sung quỹ nhà nước theo quy định của pháp luật về xử lý vi phạm hành chính; Tài sản bảo đảm trong trường hợp pháp luật về giao dịch bảo đảm quy định phải xử lý bằng bán đấu giá; Tài sản nhà nước được xử lý bằng bán đấu giá theo quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng tài sản nhà nước; tài sản là quyền sử dụng đất trong trường hợp Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất hoặc cho thuê đất được bán đấu giá theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; các loại tài sản khác phải bán đấu giá theo quy định của pháp luật và tài sản hay hàng hóa của cá nhân, tổ chức lựa chọn bán bằng hình thức đấu giá

Thứ hai, thương nhân có đăng ký kinh doanh dịch vụ đấu giá hàng hóa được thành

lập theo quy định của luật doanh nghiệp Riêng đối với doanh nghiệp bán đấu giá hàng hóa ngoài tuân thủ theo những quy định của luật doanh nghiệp còn được quy định tại Nghị định số 17/2010/NĐ-CP Về thương nhân, thương nhân bao gồm tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp, cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên và có đăng kí kinh doanh Từ định nghĩa này có thể hiểu, để trở thành thương nhân, đòi hỏi các chủ thể cần phải đáp ứng các điều kiện cần và đủ sau: điều kiện cần

là chủ thể phải là tổ chức kinh tế được thành lập hợp pháp hoặc là cá nhân hoạt động thương mại một cách độc lập, thường xuyên Còn điều kiện đủ là, muốn trở thành thương nhân các chủ thể phải đăng ký kinh doanh và được cấp giấy chứng nhận đăng

ký kinh doanh Ngoài ra, thương nhân chưa đăng ký kinh doanh (thương nhân thực tế) vẫn chịu trách nhiệm về mọi hoạt động của mình theo quy định của Luật thương mại

2005 tại Điều 7, Luật thương mại 2005 và các quy định khác của pháp luật Quy định này không có nghĩa là pháp luật khuyến khích các doanh nghiệp không đăng ký kinh doanh, việc không đăng ký kinh doanh là hành vi trái với quy định của pháp luật và có thể bị xử lý theo quy định tại Điều 3, Luật doanh nghiệp 2005

Để đảm bảo quyền lợi cũng như nghĩa vụ đối với người tổ chức hàng hóa, pháp luật thương mại quy định quyền và nghĩa vụ của chủ thể này như sau:

Về quyền của người tổ chức đấu giá32:

- Yêu cầu người bán hàng hóa cung cấp đầy đủ, chính xác các thông tin liên quan đến hàng hóa bán đấu giá và chịu trách nhiệm về các thông tin đó Thông thường, nếu người bán hàng hóa tự nguyện bán đấu giá thì các thông tin do họ cung cấp sẽ chính xác và khá đầy đủ Tuy nhiên, để đảm bảo tính khách quan thì người tổ chức đấu giá vẫn phải xem xét, điều tra các thông tin về hàng hóa có chính xác, đầy đủ và hợp pháp hay không Đối với người mua, người tổ chức đấu giá có quyền yêu cầu người mua phải thực hiện đúng hợp đồng đã ký

32

Điều 189, Luật thương mại 2005

- Xác định giá khởi điểm trong trường hợp người tổ chức đấu giá là người bán hàng đấu giá hoặc được người bán hàng ủy quyền

- Tổ chức cuộc đấu giá

- Yêu cầu người mua hàng thực hiện việc thanh toán và nhận thù lao dịch vụ đấu giá do người bán hàng trả

Về nghĩa vụ của người tổ chức đấu giá33:

- Tổ chức đấu giá hàng hoá theo đúng nguyên tắc, thủ tục do pháp luật quy định

và theo phương thức đấu giá thoả thuận với người bán hàng

- Thông báo, niêm yết công khai, đầy đủ, chính xác các thông tin cần thiết có liên quan đến hàng hoá đấu giá

- Bảo quản hàng hoá đấu giá khi được người bán hàng giao giữ

- Trưng bày hàng hoá, mẫu hàng hóa hoặc tài liệu giới thiệu về hàng hóa cho người tham gia đấu giá xem xét

- Lập văn bản bán đấu giá hàng hoá và gửi đến người bán hàng, người mua hàng

và các bên có liên quan quy định tại Điều 203 của Luật thương mại 2005

- Giao hàng hóa đấu giá cho người mua phù hợp với hợp đồng tổ chức dịch vụ đấu giá hàng hoá

- Làm thủ tục chuyển quyền sở hữu đối với hàng hoá bán đấu giá phải đăng ký quyền sở hữu theo quy định của pháp luật, trừ trường hợp có thỏa thuận khác với người bán hàng

- Thanh toán cho người bán hàng tiền hàng đã bán, kể cả khoản tiền chênh lệch thu được từ người rút lại giá đã trả hoặc trả lại hàng hoá không bán được cho người bán hàng theo thoả thuận Trường hợp không có thoả thuận thì phải thanh toán tiền cho người bán hàng chậm nhất là ba ngày làm việc sau khi nhận được tiền của người mua hàng hoặc phải trả lại ngay hàng hoá trong thời hạn hợp lý sau cuộc đấu giá Ngoài ra, trong trường hợp người bán hàng hóa và người tổ chức bán đấu giá hàng hóa không có thỏa thuận về chi phí liên quan đến cuộc bán đấu giá thì người tổ chức bán đấu giá chịu chi phí bảo quản hàng hóa được giao, chi phí niêm yết, thông báo, tổ chức bán đấu giá và các chi phí có liên quan khác34

2.1.3 Người điều hành đấu giá

Theo Khoản 2, Điều 187, Luật thương mại 2005 thì “Người điều hành đấu giá là người tổ chức đấu giá hoặc người được người tổ chức đấu giá uỷ quyền điều hành bán đấu giá” Người điều hành đấu giá là cá nhân sẽ tiến hành điều khiển phiên đấu giá