Khoá luận tốt nghiệp thế giới nhân vật trong một tổ quý tộc của i s turgenev

... kiểu lo i khác như: nhân vật diện, nhân vật phản diện; nhân vật trung tâm, nhân vật chính, nhân vật phụ; nhân vật tự s , nhân vật trữ tình, nhân vật kịch; nhân vật năng, nhân vật lo i hình, nhân. .. cách nhân vật lặp l i đến lần thứ hai Trong trình tìm hiểu, nhận thấy gi i nhân vật tác phẩm Một tổ quý tộc tựu chung ba kiểu nhân vật 1.2 Nhân vật Một tồ quý tộc 1.2.1 Nhân vật “con ngư i thừa”... niềm hạnh phúc lớn lao mà bi kịch đ i ngư i C i bi Turgenev bi làm tôn đẹp ông nâng niu vật kỷ niệm thiêng liêng” Trong dạng thức kiểu nhân vật bi kịch, soi chiếu vào tiểu thuyết Một tố quỷ tộc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

NGÔ THỊ THẢO

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG MỘT TỎ

QUÝ TỘC CỦA I.S.TURGENEV

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

• • • •

Chuyên ngành: Văn học nước ngoàỉ

HÀ NỘI, 2015

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

NGÔ THỊ THẢO

THỂ GIỚI NHÂN VẬT TRONG MỘT TÓ

QUÝ TỘC CỦA I.S.TURGENEV

KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoàỉ

Người hướng dẫn khoa học

TS LÊ THI THU HIÈN

LÒÌ CẢM ƠN

Hoàn thành khóa luận này, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong

Tổ Văn học nước ngoài - Khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạođiều kiện giúp đõ' tôi

Đặc biệt, tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo - Tiến sĩ LêThị Thu Hiền đã hướng dẫn tận tình và quan tâm giúp đỡ tôi hoàn thành tốt khóa luậnnày

Nhân đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình và bạn bè đã luôn ở bêngiúp đỡ, động viên tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện khóa luận

Trong khuôn khố thời gian có hạn nên khóa luận khó tránh khỏi những sai sót,tôi rất mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của các thầy cô và bạn bè để có thể tiếp tụchoàn thiện trong quá trình học tập và giảng dạy sau này

Hà Nội, tháng 05 năm 2015 Sinh viên

Ngô Thị Thảo LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung mà tôi đã trình bày trong khóa luận tốtnghiệp này là kết quả quá trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của Tiến

sĩ Lê Thị Thu Hiền Những nội dung này không trùng với kết quả nghiên cứu của các tác giả khác Neu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 05 năm 2015 Sinh viên

Ngô Thị Thảo MỤC LỤC

MỞ ĐÀU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 5

5 Cấu trúc khóa luận 5

Chương 1 CÁC KIẺU NHÂN VẬT CHÍNH TRONG TIẺU THUYÉT MỘT TÓ QUỶ TỘC CỦA TURGENEV 6

1.1 Nhân vật trong tác phẩm văn học 6

1.2 Nhân vật trong Một tổ quý tộc

1.2.3 Những con người tha hóa về đạo đức 20

Chương 2 NGHỆ THUẬT XÂY DựNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT MỘT TÓ QUỶ TỘC CỦA TURGENEV 25

2.1 Tái hiện nhân vật qua môi trường, hoàn cảnh sống 25 2.2 Tái hiện nhân vật qua nghệ thuật tả 30 2.2.1 Tả chân dung 31

2.2.2 Khám phá nội tâm nhân vật qua việc miêu tả thiên nhiên 36

2.3 Đối thoại và độc thoại nội tâm 42

2.3.1 Đối thoại 42

2.3.2 Độc thoại nội tâm 46

KÉT LUẬN 51 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐÀU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học Nga thế kỉ XIX là một trong những giai đoạn văn học tiên tiếnnhất của nhân loại Chuyến tiếp nhanh chóng từ chủ nghĩa lãng mạn sang chủnghĩa hiện thực, văn học thời kì này đã đạt được những thành tựu to lớn và cónhiều đóng góp tích cực cho nền văn học thế giới

Đi vào tiếp cận các tác phẩm khác nhau và tìm hiểu ở nhiều thể loại vănhọc thời kì này, chúng tôi thấy rằng nền văn học Nga giai đoạn này như dòngVolga, mà mỗi khúc sông nhỏ mang một nét đẹp riêng Tất cả đã tạo nên nhữnggiá trị vượt thời đại trong nhiều tác phẩm Đặc biệt là những sáng tác củaTurgenev - những hạt cát vàng của cuộc đời Turgenev không phải là người cóđóng góp lớn nhất cho nền văn học Nga cũng như thế giới, nhưng nhũng giá trị ởcon người và tác phấm của ông là không thể phủ nhận và không thể không nhắcđến

Với tài năng phong phú dồi dào, I.S.Turgenev là nhà văn Nga đầu tiênsống ở Pari được thế giới văn hóa nghệ thuật châu Âu công nhận là “nhà tiểuthuyết vĩ đại” Một tạp chí văn học ở Anh đã viết: “Toàn châu Âu nhất trí tônTurgenev lên đứng hàng đầu trong văn học hiện đại”

Một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất và bộc lộ tài năng rõ rệt nhất cho

Turgenev là tiểu thuyết Một tổ quỷ tộc, viết xong cuối năm 1858, xuất bản vào

đầu năm 1859, đăng trên số 1 tạp chí “Người cùng thời” Theo dư luận đương

thời đó là cuốn tiếu thuyết “đương nhiên người đọc săn đuối, nó mò tới khắp mọi

nơi và nối tiếng tới mức mà ai không biết to quý tộc là điều không thế tha thứ được” (Tạp chí Người thời đại - Nga).

Đây không chỉ là câu chuyện về mối tình ngang trái của chàng quý tộc trẻ

chuyện tình “chưa bắt đầu đã vội kết thúc”, mà nó còn bàn về số phận của các tổquý tộc đã và đang tàn tạ trên đất nước Nga Tầng lớp người Nga có văn hóa đã

và đang trở thành những “con người thừa” Thấy được sự độc đáo đó, chúng tôi

quyết định lựa chọn đề tài nghiên cứu: “Thế giới nhân vật trong Một tổ quý tộc

của Turgenev”

Hơn nữa, Turgenev và các sáng tác của ông được đưa vào chương trìnhgiảng dạy Ngữ văn trong nhà trường Việt Nam Nhận thấy vai trò hết sức quan

trọng của Turgenev cũng như tác phẩm Một to quỷ tộc đối với nền văn học Nga

nói riêng và văn học thế giới nói chung nên chúng tôi quyết định lựa chọn đề tàinày Đồng thời, việc quan tâm tìm hiểu tác phẩm của Turgenev sẽ góp phần mởrộng tầm hiểu biết về văn học Nga và có tác dụng hỗ trợ về mặt kiến thức choviệc nghiên cứu và giảng dạy sau này

2 Lịch sử vấn đề

I.S.Turgenev (1818 - 1883) và những tác phấm của ông từ lâu đã là niềmsay mê của nhiều thế hệ bạn đọc và giới nghiên cứu thế giới cũng như ở ViệtNam Tuy nhiên, do hạn chế ngoại ngữ nên chúng tôi không có điều kiện thamkhảo các tài liệu nước ngoài Theo thống kê ở Việt Nam, từ những năm 60 rải ráctrên các tạp chí, giáo trình, từ điến tên tuối của ông đã được nhắc tới, nhưng đaphần đó mới chỉ là những giới thiệu tổng quan, mang tính “giáo trình” Đen nay

có thể nói có duy nhất một công trình nghiên cứu chuyên sâu về sáng tác của

Turgenev, đó chính là luận án Tiến sĩ “Cải lãng mạn trong tiểu thuyết của

I.S.Turgenev” (Nguyễn Thị Thu Thủy).

Hoàng Xuân Nhị là người đầu tiên mở cánh cửa dẫn bạn đọc đến với

Turgenev qua bộ giáo trình Lịch sử văn học nga thế kỉ XIX mà ông soạn và được

và xuất bản năm 1960 Với hơn 100 trang in có thế gọi đó là chuyên luận đầutiên bằng tiếng Việt về Turgenev Sau khi đưa ra những thông tin cụ thể về cuộc

đời Turgenev, Hoàng Xuân Nhị đi giới thiệu các tác phẩm Bút kí người đi săn và các tiếu thuyết Rudin, Một tố quý tộc, Đêm trước, Cha và con nhận xét về bản

chất con người cũng như sáng tác nhà văn, Hoàng Xuân Nhị viết: “Trong một thời gian có những cuộc va chạm giai cấp quyết liệt, vì mình vân cồ thủ cái “chủ nghĩa tự do theo sảo cũ” của mình, nên nhiều khỉ Tuocghenhep đã đứng giữa những luồng đạn do từ cả hai phía bắn vào Đấy là nguồn gốc của những nôi dao động của văn sĩ về mặt tư tưởng; nhưng tuyệt nhiên không thế đánh giả thấp văn sĩ về sự dũng cảm của trí tuệ, về sự sâu sắc trong nội dung cảm nghĩ, về tầm rộng lớn của tầm mắt: chính những nhân tố ưu việt này trong bản thân văn sĩ, kết hợp với sự kích thích của những cao trào của cách mạng ở trong và ngoài nước đã giải thoát văn sĩ khỏi xiềng xích của thói ích kỉ giai cấp” [8, 300].

Tiếp sau cuốn giáo trình đầu tiên về lịch sử văn học Nga của Hoàng XuânNhị, tập thể các tác giả thuộc hai trường Đại học Sư phạm và Đại học tống họp

Hà Nội đã biên soạn thêm hai bộ giáo trình nữa, mà ở đó luôn có phần giới thiệu

về Turgenev Các tác giả nhấn mạnh: tác phẩm của ông phản ánh sinh động vàkịp thời những hiện tượng mới nảy sinh trong cuộc sống đáp ứng yêu cầu thờiđại, thấm sâu lòng đồng cảm với nhân dân và tràn đầy một niềm tin vào tương laicủa tố quốc, vì thế nó đã có ý nghĩa nhận thức, giáo dục tư tưởng, thẩm mỹ rấtlớn đối với nhiều thế hệ

Như chúng ta đã biết, ở trong nước, tuy mới chỉ có một nghiên cứu riêngbiệt về sáng tác của Turgenev nhưng đó là công trình nghiên cứu toàn bộ tiểuthuyết của Turgenev nói chung, chứ chưa có một công trình nào nghiên cứu mộttác phấm cụ thế Điều đó cũng đã tạo cơ sở cho chúng tôi nghiên cứu chuyên sâuhơn với đề tài của mình

Thiên tài của Turgenev là ở chỗ qua những cuộc gặp gỡ ngắn ngủi, có khi

bức tranh xã hội “Turgenev không trình bày cho ta những nhân vật hoàn chỉnh

như được gọt giũa từ một khối mà ta vân thương thấy xuất hiện trên các trang tác phấm của L.TỎnxtồi Nghệ thuật của ỏng gần với nghệ thuật của các họa sĩ hoặc nhạc sĩ hơn là của nhà điêu khắc Ớ đây màu sắc có nhiều hơn, viên cảnh sâu hơn, sự luân chuyến ảnh sáng và bóng tối đa dạng hơn, việc miêu tả phương diện tinh thần con người đầy đủ hơn Đứng trước chúng ta có cảm giác như là

có thế nhận ra chúng trên đường phố; còn các nhân vật của Turgenev lại gây ra một ấn tượng dường như trước mắt ta là những điều thú nhận tâm tình từ thư từ riêng, nó bộc lộ tất cả những điều bí an trong cuộc sống nội tâm của họ” [2,

321] Nhà văn đã nói rõ “điều làm tôi quan tâm hon tất cả là sự thật sinh động

qua hình dáng con người” [2, 321] Nhà văn luôn quan tâm đến con người, mơ

ước về con người lí tưởng Điều đó làm nên sự khác biệt của ông so với Puskin

trong “Epghênhi Ônhêghin” hay Gôgôn trong “Những lỉnh hồn chef ’ luôn nhắc

nhở người ta nhó' vai trò tác giả của họ, Turgenev lại khéo léo không để lộ mình

trong tác phẩm Trong Một tố quỷ tộc, nhà văn giới thiệu về các nhân vật với

những trang tiểu sử kĩ lưỡng, đủ để người đọc hiểu rõ vai trò của họ, nhưng rồiông rời bỏ họ, để họ tự xoay sở trong những tình huống khó khăn của riêng mình,giống như nhà soạn kịch phó thác công việc thế hiện vai diễn cho các diễn viên.Qua đó, người đọc có thể thấy hiện ra trong tác phẩm một thế giới nhân vật đadạng với đủ các kiểu người “con người thừa”, nhân vật nữ bi kịch hay cả nhữngcon người tha hóa về mặt đạo đức Tất cả tạo nên một “tổ quý tộc” đã và đangtàn tạ trên đất nước Nga lúc bấy giờ

3 Mục đích nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận tìm hiếu về thế giới nhân vật và một số thủ pháp, biện pháp

nghệ thuật trong tiểu thuyết Một tố quỷ tộc của Turgenev để thấy được sự độc

đáo trong thế giới nhân vật của Turgenev cũng như tài năng nghệ thuật của tácgiả trong việc xây dựng nhân vật.

Đối tượng nghiên cứu chính của khóa luận là tiếu thuyết Một tố quý tộc

của nhà văn Turgenev, đặc biệt là những nhân vật trong tiểu thuyết Văn bản sửdụng là bản dịch của Trương Thị Tỉnh (2006), Nhà xuất bản Hội nhà văn

4 Phương pháp nghiên cún

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích, kháo sát thống kê

5 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, thư mục tài liệu tham khảo, khóa luận gồm 2chương:

Chương 1: Các kiểu nhân vật chính trong tiểu thuyết Một tố quý tộc của

1.1 Nhân vật trong tác phẩm văn học

Cũng giống như mọi loại hình nghệ thuật khác, văn học phản ánh đời sống

bằng hình tượng nghệ thuật Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì: “hình tượng

nghệ thuật chính là khách thế đời sống được nghệ sĩ tải hiện một cách sáng tạo trong tác phẩm nghệ thuật”[5, 122] Cả Từ điển thuật ngữ văn học và 150 thuật

thuật thì thông thường và quan trọng nhất là hình tượng con người (hình tượngnhân vật)

về khái niệm nhân vật cũng có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau

Trong tiếng Hi Lạp cổ “nhân vật” (đọc là Persona) lúc đầu mang ý nghĩachỉ cái mặt nạ của diễn viên trên sân khấu Theo thời gian chúng ta đã sử dụngthuật ngữ này với tần số nhiều nhất, thường xuyên nhất chỉ những đối tượng màvăn học miêu tả, thể hiện

Trong cuốn giáo trình Lý luận văn học do Giáo sư Hà Minh Đức chủ biên: “Nhân vật là một hiện tượĩĩg nghệ thuật mang tỉnh ước lệ, đó không phải

là sự sao chụp đẩy đủ mọi chỉ tiết biếu hiện của con người mà chỉ là sự thế hên con người qua những đặc điếm về đỉến hình, về tiếu sử, sự nghiệp, tính cách và cần phải chú ý thêm một điêu: thực ra khái niệm “nhân vật” thường được quan niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ ỉà con người mà có thế là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau đế biếu hiện con người” [4, 126].

Từ điến thuật ngữ văn học do nhóm tác giả: Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi chủ biên định nghĩa: “ Nhân vật văn học là con người cụ thê

được miêu tả trong tác phâm văn học Nhân vật văn học có thê có tên riêng: Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha cũng có thế không có tên riêng Khái niệm nhân vật văn học có khỉ đước sử dụng như một ấn dụ không chỉ một con người cụ thế nào cả, mà chỉ một hiện tượng nối bật nào đó trong tác phấm Nhân vật văn học

là một đơn vị nghệ thuật đẩy tỉnh ước lệ, không thế đòng nhất nó với con người

người Nhân vật là đối tượng mang tính ước lệ và có cách điệu so với đời sốnghiện thực,bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn.

Văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó là phương tiện cơ bản để nhà vănkhái quát hiện thực một cách hình tượng Nhà văn sáng tạo ra nhân vật đế thểhiện nhận thức của mình về một cá nhân nào đó, về một loại người nào đó hoặc

về một vấn đề nào đó của hiện thực Tức nhân vật nói lên tư tưởng, tình cảm củanhà văn gửi gắm trong tác phẩm

Bất kì nhân vật nào cũng mang tính cách nhưng không phải tính cách nàocũng được coi là điển hình mà nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố Tính cách có vaitrò hết sức quan trọng đối với cả nội dung và hình thức tác phẩm văn học Đốivới nội dung: tính cách có nhiệm vụ cụ thể hóa sự thực hiện của chủ đề, tư tưởngtác phẩm, hay nói cụ thể hơn thông qua hoạt động và mối liên hệ giữa tính cách,người đọc sẽ đi đến một sự khái quát về mặt nhận thưc tư tưởng Đối với hìnhthức: nhân vật vói tính cách của nó quyết định phần lớn các yếu tố hình thức như:kết cấu, những quy định loại thế, ngôn ngữ, các biện pháp nghệ thuật thế hiện

“tỉnh cách ỉà điếm trung tâm của mối quan hệ giữa nội dung và hình thức”

(Hêghen)

Thế giới nhân vật văn học vô cùng đa dạng và phong phú Dựa vào vai tròcủa nhân vật trong cốt truyện, các nhà nghiên cứu, các nhà lí luận văn học đã chiathế giới nhân vật văn học thành các kiểu loại khác nhau như: nhân vật chính diện,nhân vật phản diện; nhân vật trung tâm, nhân vật chính, nhân vật phụ; nhân vật tự

sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch; nhân vật chứ năng, nhân vật loại hình, nhânvật tính cách, nhân vật tư tưởng,

Trong Một tổ quỷ tộc, Turgenev đã khắc họa sinh động nhưng vô cùng

chân thực thế giới nhân vật của mình Mỗi nhân vật được hiện lên với màu vẻ

không hề bắt gặp tính cách một nhân vật nào được lặp lại đến lần thứ hai Trong

quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy thế giới nhân vật trong tác phẩm Một tổ

quý tộc tựu chung ở ba kiểu nhân vật chính.

1.2 Nhân vật trong Một tồ quý tộc

1.2.1 Nhân vật “con người thừa”

Đen đầu thế kỷ XIX, các nhà văn Nga đã xây dựng nên một kiểu nhân vậtmới: “kiểu con người thừa” (hình tượng con người thừa) Đen nay chưa có mộtđịnh nghĩa nào thật đầy đủ và chính xác về kiếu loại nhân vật này Tuy nhiên, tác

giả của các sách giáo trình Lịch sử văn học Nga, Lý luận văn học và các bài viết

đăng trên các tạp chí văn học của các nhà nghiên cứu phê bình trong và ngoàinước đã khái quát được những nét cơ bản, đặc trưng điển hình về tâm lý, tínhcách của hình tượng nhân vật này Họ đều thống nhất khi cho rằng “con ngườithừa” là khái niệm đế chỉ những con người có ý thức về bản thân và có lòng tựtrọng rất cao nhưng đôi khi vì quá tự tin kiêu hãnh về bản thân nên trở thànhnhững con người vị kỉ Họ có lối sống tự do, bất tuân thủ sự ràng buộc của nhữngnguyên tắc xã hội và đạo lý của một cộng đồng giai cấp mà mình là một thànhviên Vì vậy hệ quả tất yếu là họ phải chịu một bi kịch tinh thần đó là bi kịch củamột kẻ “tự tách mình” ra khỏi cộng đồng, bị cộng đồng mồng bỏ dẫn đến nhữnghành động phá phách vô bổ và ngày càng lún sâu vào bi kịch ấy

Với việc xây dựng hình tượng nhân vật Epghênhi Ônhêghin trong tiểuthuyết cùng tên của mình, Puskin là nhà văn Nga đầu tiên phác dựng lên bứcchân dung về “con người thừa” hay nói cách khác Epghênhi Ồnhêghin - hìnhtượng con người thừa lần đầu tiên xuất hiện trong văn học Nga nửa đầu thế kỷXIX Nối tiếp Puskin có các nhà văn như: Ghecxen, Turgenev, Lermontov thậm chí cả những cây đại thụ như Chekhov, Gorki Turgenev là một trongnhững nhà văn đã kế thừa một cách xuất sắc thành tựu của văn học hiện thực quá

khứ, trên nền chung của hiện thực xã hội Nga đương thời, đưa hình tượng “conngười thừa” trở thành hình tượng điển hình của văn học Nga nói riêng và văn họcthế giới nói chung.

Bối cảnh xã hội Nga cuối thập niên 50 khi Turgenev bắt tay vào viết cuốntiểu thuyết thứ hai này đòi hỏi nhà văn nghiêm khắc đánh giá lại các nhân vậttrước đó của mình Turgenev thấy nhiệm vụ trung tâm của thời đại không còndừng lại ở việc thức tỉnh lòng người nữa - điều ông đánh giá cao ở Rudin - mànhân vật của thời đại còn phải xác định rõ mục đích chính của cuộc đời mình

Lavresky, nhân vật chính của Một tổ quỷ tộc đã làm được điều đó Anh là một

trong những địa chủ tiên tiến, nhìn thấy mục tiêu cụ thể của đời mình là cải thiệncuộc sống nông dân Mặc dầu vậy, anh không phải là một nhà cách mạng, vì tuyđặt ra đúng mục tiêu nhưng anh chưa kịp làm gì để thực hiện mục tiêu đó.Lavresky vẫn chỉ là một “con người thừa”, dẫu đó là hình mẫu cao nhất của loạingười này (như dự định của tác giả) Thay mặt cho những quý tộc tiến bộ,Lavresky nhận thức ra sự suy tàn không cưỡng nối của chế độ cũ để rồi thànhtâm từ chối vai trò lịch sử chủ đạo của mình và chào đón nhũng con người sẽthay thế họ Những kẻ lãng tử trong văn học Nga là biến thể của mô hình nhânvật lãng tử châu Âu, mang tâm hồn và bản tính Nga

Trong thế kỉ XIX đó là những con người quay lưng lại với xã hội trì trệ, bảo thủ,bất công, luôn khao khát được làm người có ích, được cống hiến và xả thân songlại không tạo được cho mình đủ bản lĩnh và dũng khí để hành động đến cùng, đểkhiến mình thôi không phải là “con người thừa” Người tù, Aleko, Onhêghin củaPuskin hay Pêtsôrin của Lermontov, Olenin của Tolstoi dù có lấn tránh đếnKavkaz, đến với dân Digan hay Kozak thì rốt cuộc cũng chỉ là những người trốnchạy, trí tuệ và lòng cao thượng thì có thừa, nhưng ý chí và quyết tâm thì chưa

1 0

đủ Một nhóm nhân vật tiểu thuyết của Turgenev cũng mang dáng dấp con người

như thế Điển hình là Lavresky trong Một tổ quỷ tộc.

Vốn mồ côi mẹ từ tuổi lên tám, lớn lên trong sự giáo dục của một bà báccùng ông bố và gã gia sư người Thụy Sỹ, trí tuệ đều thấp kém mà lại khắc nghiệtmột cách méo mó Anh không được lớn lên trong sự êm ấm của một gia đìnhbình thường: không một ai quan tâm đến cậu bé Fedia ngoài người mẹ, mà mẹ thìcậu lại không được gặp, rồi người mẹ đáng thương cũng qua đời để anh lại cho

một bà bác già khó tính và những ngày tiếp theo của cậu trôi đi trong “căn

buồng nhỏ thấp sặc mùi phong lữ thảo, cây đèn nến tỏa ánh sảng mờ mờ, con dế mèn nhắc đi nhắc lại tiếng kêu nỉ non đơn điệu Trên tường chiếc đồng hồ treo nhỏ bé tích tắc từng giây” [13, 272], từ nhỏ Lavresky đã không yêu một ai trong

những người quanh mình: “Thật là tội nghiệp cho kẻ nào không biết thương yêu

từ thuở còn thơ ấu” [13, 273] Lavresky lớn lên trở thành một chàng trai cường

tráng về thể lực, nhưng lại rất còi cọc về tình cảm Ngày cha anh mất, anh cũng

có mặt tại đó “anh không nói gì, đứng dựa vào bờ bao lơn thật lâu, ỉm lặng

ngắm cảnh vườn thơm ngát mùi hoa, cỏ cây xanh biếc đang lóng lảnh dưới những tia nắng vàng của mặt trời ngày xuân” [13, 277] Anh ra nước ngoài, và

ngày đó cũng là ngày anh bắt đầu cuộc đời “con người thừa” theo một nghĩa nào

đó của mình, dồi dào về sức khỏe và trí tuệ nhưng sức mạnh đó không được anhdùng đúng chỗ

Anh đã nhận thấy những thiếu sót về giáo dục của mình và tự nguyện cố gắng bố

khuyết được chừng nào hay chừng đó, “anh không biết cách giao thiệp với bạn

bè và mặc dù trái tỉm nhút nhát của tuốỉ hai mươi ba rất khao khát yêu đương, anh chưa bao giờ dám nhìn tận mặt một người đàn bà” [13, 278] Có lẽ vì chưa

bao giờ biết thế nào là tình yêu nên khi gặp Vacvara tưởng đó chính là người con

gái anh cần Khi mới gặp Vacvara “anh mới hiếu tại sao anh đảng sống trên đời;

những hoài bão của anh, những quyết tâm của anh, tất cả các cái dại dột ấy, tất

cả các cái vô nghĩa ấy đều không còn nữa, con người anh biến thành một cảm giác, thành một ước muốn duy nhất, ước muốn hạnh phúc lứa đôi, tình ải - mối tình đầm ấm của một người đàn bà” [13, 285-286] Một suy nghĩ thể hiện rõ nhất

sự ích kỉ chỉ nghĩ đến hạnh phúc cá nhân trong “con người thừa” Lavresky LấyVacvara rồi anh lại chìm trong một cuộc sống xa hoa, phù phiếm, hưởng thụ vớinhững cuộc đi chơi, tiếp khách, tố chức nhiều dạ hội vui vẻ Cuộc sống chơi bờinày không thích họp hoàn toàn với Lavresky Mặc dù anh cũng không hề hài

lòng với một cuộc sống như thế “Anh không bực bội, nhưng đôi khỉ anh cũng

thấy kiếu sống này nặng nề, nó nặng nề đối với anh vì nó phù phiếm xa hoa” [13,

289], nhưng đương nhiên anh vẫn sống chung với nó, anh không bao giờ tìmcách từ chối nó Đen khi nhận ra mình bị phản bội, bản thân anh cũng chỉ biết tứcgiận và bỏ đi, không dám đối diện với con người đã phản bội mình Điều đó chothấy anh chỉ là một kẻ yếu đuối và bất lực Sai lầm của tuổi trẻ phải trả bằng mộtgiá đắt, nhưng từ đó Lavresky cũng trưởng thành lên nhiều Ngày anh quyết

định trở về Nga để tìm cho mình một tổ ấm và hơn thế “đế cày đất, cày đất nhiều

hơn nữa” Sức lực giờ đây anh nguyện dành cho việc cải thiện đời sống nông nô.

Nhưng rồi một lần nữa Turgenev lại cho cái bản chất quen thuộc của một “conngười thừa” trong anh trỗi dậy Sự ích kỉ theo đuổi hạnh phúc riêng đã làm anhxao lãng công việc để rồi bao dự định, kế hoạch cuối cũng vẫn chỉ tồn tại trên lời

nói: “anh sực nhớ lại cái cảm giác đã ảm ảnh lòng anh hôm sau ngày anh về đến

quê nhà; anh nhớ đến quyết tâm của mình lúc bấy giờ và tự trách mình kịch liệt; cải gì đã có thế dứt mình ra khỏi công việc mà mình coi như là bốn phận, như là mục đích duy nhất của mình trong tương lai? Bao giờ cũng chỉ là nôi khát khao hạnh phúc” [13, 451] Trong bối cảnh chế độ nông nô vẫn được duy trì,

Turgenev đã khéo léo giải quyết vấn đề giá trị xã hội của nhân vật: việc không

1 2

thực hiện được nghĩa vụ trước Tổ quốc, trước nhân dân, trước lịch sử đã dẫnnhân vật tới chỗ suy sụp tinh thần Trong tình yêu với Lida, mặc dù anh rất yêu

nàng: “anh yêu em, và sẵn sàng dâng hiến đời anh cho em'’ [13, 397], nhưng rồi

Lavresky đã không còn đủ sức đấu tranh cho hạnh phúc riêng của mình nữa,buộc phải quy phục theo ý niệm tôn giáo của Lida Chúng ta chú ý đến chi tiếtkhông ít lần tác giả để Lavresky định phản bác lại Lida nhưng không được(chương XXIX và XL) Thất bại của Lavresky trong mối tình “chưa bắt đầu đãvội kết thúc” với Lida cho thấy thất bại của anh cả trên cương vị là một conngười xã hội Cho đến cuối tác phẩm Lavresky vẫn như một con người thừa, một

kẻ không nhà, như chính anh nhận mình như thế: “Lavresky trở ra ngoài vườn

và ngồi trên ghế dài nhỏ, từ cải chô thân yêu hơn tất cả mọi chồ khác nào, quay mặt nhìn về ngôi nhà kia, nơi mà anh đã dang tay ra một lần cuối cùng, một cách vô ích đế với lấy chiếc bình thiêng liêng, trong đó chất rượu ánh vàng của lạc thủ đang nhảy múa và lóng lảnh - anh ta, gã hành hương cô độc, vô gia đình, đang ngâm lại cuộc đời của mình, trong lúc đó những tiếng reo vui của một thế

hệ mới đã thay thế anh, đang vang vọng đến tai anh” [13, 494-495].

Con người thừa Lavresky còn được biếu hiện khi nhà văn đặt nhân vậttrong mối liên hệ với anh bạn Mikhalevich lãng mạn và hùng biện So vớiMikhalevich, Lavresky lại bộc lộ là một kẻ luôn ngờ vực, một “con người thừa”đúng như bản chất của nó Ở chương XXV, Mikhalevich khi tranh luận cùng

Lavresky đã nói: “cậu chỉ là một người ích kỉ mà thôi! Cậu đi tìm ỉạc thủ cả

nhân, cậu muốn sung sướng, sống cho một mình cậu [13, 339], “cậu không có lòng tin, không có nhiệt tình trong tâm hồn, cậu chỉ có trí thông minh, cải thông minh thảm hại” [13, 340], “cậu chỉ là người lười biếng, người ỉườỉ biếng cố tình, lười biếng có ỷ thức, chứ không phải người lười biếng ngây thơ Một người lười biếng ngây thơ chỉ ngủ cả ngày trên lò sưởi và không làm gì hết vì họ không

biết đường làm Họ cũng không nghĩ đến điều gì cả, nhưng còn cậu, một người biết suy nghĩ, cậu lại ngồi rói, không làm việc gỉ, cậu có thế làm được việc lắm vậy mà cậu không làm gì hết, cậu được no bụng, cậu nằm dài cả ngày’ [13, 340- 341] Mikhalevich đã dũng cảm vạch trần cái bản chất “con người thừa” trong Lavresky được biểu hiện như thế nào Số phận của Lavresky là một minh chứng cho việc lời nói và hành động luôn tồn tại tách biệt với nhau và có lẽ “con người thừa” trong anh bắt nguồn từ chính điều đó Tuy nhiên, công bằng mà nói, nếu như Puskin tạo nên Ônhêghin, Lermontov tạo nên Pêtsôrin - độc đáo và đặc sắc không ai vượt qua được - thì Turgenev đã tổng hợp những Ônhêghin, Pêtsôrin lại tạo thành một khái niệm kiểu nhân vật “con người thừa” Tuy vậy đến cuối truyện ta thấy điểm khác biệt trong “con người thừa” Lavresky so với Ônhêghin hay Pêtsôrin đó là kiểu nhân vật không hành động thì Turgenev đã nâng Lavresky lên một bậc cao hơn “anh đã trở thành một người quản lý giỏi, anh đã học cày bừa và lao động không phải cho một mình mình, anh hết lòng chẫm lo cải thiện và đảm bảo cho đời sống anh em nông dân nơi anh” [13, 494].

Như vậy, Một tổ quý tộc là cuốn tiểu thuyết nói về sự quy thuận trước hiện

thực, trước thòi đại mới - một thời đại ngoài việc mang đến những hi vọng mớicòn khiến ta buồn nhớ về cái ta đã đánh mất, cái đã vĩnh viễn qua đi Lavreskykhông chỉ là “nhân vật của thời đại chúng ta” mà trước hết là “nhân vật của thờiđại đã qua” Turgenev buồn cùng anh mặc dù vẫn yêu quý và thấu hiểu cho số

phận của anh Những trang viết của Một tố quỷ tộc thấm đẫm hoài niệm ngọt

ngào, thầm kín của nhà văn Nhân vật chính cũng mang vẻ u buồn giống như tácgiả, ngay cả khi họ hạnh phúc, về mặt này Lavresky phản ánh đúng đặc điểm lịch

sử những năm 30 - 40, khi mọi hoạt động xã hội đều bị cấm đoán hay bị giám sát

vô cùng ráo riết: những quý tộc Nga tiến bộ chưa đủ sức mạnh để đấu tranh vớihoàn cảnh bên ngoài đành tự’ co rút vào bản thân mình và chủ yếu sống bằng

1 4

cuộc sống nội tâm phong phú Bản thân nhà văn cũng đang chờ đón một “conngười mới” với tính cách mạnh mẽ hơn, điều ông đã làm trong hai cuốn tiểu

thuyết tiếp theo là Đêm trước và Cha và con.

Trong tính cách của Lavresky, nhà văn đã thể hiện tâm trạng bi kịch củathế hệ “con người thừa”, thái độ ảo tưởng của giới trí thức quý tộc những năm

1830 - 1840 xuất thân từ các “tổ quý tộc”, sống xa rời nhân dân quá đỗi Khôngthành đạt trong cuộc sống xã hội, họ bất lực cả trong tình yêu và trong tố chứcđời sống, họ không còn chỗ đứng trong xã hội, nói một cách khác, về mặt tinhthần, họ đã chết cùng với quá trình suy tàn của giai cấp quý tộc

1.2.2 Những người phụ nữ bi kịch

Các nhà nghiên cứu đã viết rất nhiều về bi kịch: bi kịch con người, bi kịchnhân vật, bi kịch cuộc đời, bi kịch lịch sử, Và trên thực tế, như chúng ta đã thấy

có bao nhiêu con người thì sẽ có bấy nhiêu dạng bi kịch: bi kịch lớn, bi kịch nhỏ,

bi kịch xảy ra với cả người tốt, kẻ xấu

Một nét tiêu biểu trong sáng tác của Turgenev: phụ nữ bao giờ cũng chiếmmột vị trí đặc biệt trong bố cục tác phẩm và bao giờ ông cũng dành cho nhân vật

nữ yêu mến của ông cái quyền nhận xét nam giới, vì bản tính của nữ giới là mãnhliệt, không khoan nhượng, toàn vẹn, nhạy bén và mơ mộng Nhưng theo ông tìnhyêu không những là niềm hạnh phúc lớn lao nhất mà còn là tấn bi kịch của đờingười Cái bi của Turgenev là cái bi làm tôn cái đẹp và được ông nâng niu nhưmột “vật kỷ niệm thiêng liêng”

Trong dạng thức kiểu nhân vật bi kịch, chúng tôi soi chiếu vào tiểu thuyết

Một tố quỷ tộc của Turgenev và nhận thấy có hai nhân vật nữ mang bi kịch, đó là

Lida và Vacvara Trong đó, Lida - tiêu biểu cho những người con gái Nga xưa, ýthức mạnh mẽ về cuộc sống, với khát khao mãnh liệt về tình yêu, hạnh phúc

Nhưng nhân vật đã gặp phải rào cản gì? Ở Lida cùng một lúc tồn tại cả bi kịchbốn phận và cả bi kịch tình yêu.

Trong Một to quỷ tộc, chúng tôi xếp Lida vào kiểu nhân vật bi kịch Bởi

gắn với Lida là xung đột đạo đức tác phấm, xung đột giữa hạnh phúc và bổnphận Đó là mối tình dở dang, người phụ nữ yêu chân thành và say đắm, luônluôn vươn tới cái mới, cái thiện nhưng không bao giờ thực hiện được ước mơ vìbản tính của họ mâu thuẫn với thực tại xã hội Yêu nhưng phải từ bỏ tình yêu củamình - hành động của Lida điển hình cho triết lí xả thân, cho kiểu con người bikịch mà Turgenev luôn hướng tới Lida khôn lớn lên, êm thấm, từ từ cho đến tuổi

mười chín: “Lỉda thật là đẹp đẽ yêu kiều mà chỉnh nàng cũng không ngờ đến

Mọi cử chỉ của nàng đều có vẻ duyên dáng, ngây thtf\ “giọng nói của nàng giống như tiếng chuông lanh lảnh của một thời thanh xuân nguyên vẹn, môi điều vui mừng rất nhỏ cũng làm nở ra trên môi nàng một nụ cười hữu duyên và truyền cho đôi mat của nàng bông nhiên rực sảng một ảnh sâu sắc và một vẻ âu yếm huyền diệu” [13, 408] Lida hiểu thấu đáo bổn phận của mình, chú ý không làm

mất lòng ai, nàng có một tấm lòng dịu dàng và hiền hậu, thương yêu tất cả mọingười Nàng yêu mến Chúa bằng một tấm tình nồng nhiệt, vừa rụt rè, vừa âuyếm Không chỉ có vậy, trong tình yêu với Lavresky, Lida là một cô gái quyếtđoán, nàng yêu chân thành và luôn muốn bảo vệ cho tình yêu của mình Khi cụMacfa Timofeepna biết được chuyện Lida và Lavresky yêu nhau, cụ đã ra sức

mắng chửi và cấm đoán nàng “Nàng xấu hổ, đau đớn và chứa chan cay đẳng,

nhưng không hề nghỉ ngờ, sợ sệt và đối với nàng Lavresky lại càng trở nên thân yêu hơn nữa” [13, 426].

Trước đây, nàng do dự khi chưa thấy rõ được lòng mình Nhưng sau buổi gặp gỡ,

và sau cái hôn ấy nàng không hề do dự nữa, nàng biết được mình đã yêu và yêu

rất chân thật bằng cả tấm lòng ngay thẳng của mình: “Nàng hết sức tha thiết với

1 6

cuộc sống và không sợ gì đe dọa Nàng nhận thấy không một bạo lực nào có thế làm đứt được sợi dây đã ràng buộc giữa hai người” [13, 427] Song người con

gái đẹp tuyệt trần không phải chỉ riêng ngoại hình mà cả tâm hồn đều phi thường

ấy liệu có được hưởng hạnh phúc trọn vẹn, xứng đáng hay không? Yêu Lavresky,Lida thực chất là đã đi chệch khỏi lí tưởng trước đây của mình Trước kia nànghiểu thấu đáo bổn phận của mình, chú V không làm mất lòng ai, thương yêu tất

cả mọi người, vậy mà ở chương XXVIII, vì Lavresky nàng đã xúc phạm Pansin,cãi nhau với mẹ và nhất là với bà cô Macfa Timofeepna Tình yêu mang đến chonàng khát vọng hạnh phúc, nhưng đồng thời cũng kéo nàng ra khỏi cuộc sốngkhép kín đầy lí tưởng Tình yêu đã làm thay đổi cuộc đời và cái tôi của Lida, nókhiến cho nàng chốc lát không còn là nàng trước kia nữa Mâu thuẫn diễn ra giữanhững gì có trong cuộc đời thực và lí tưởng tuyệt đối đã dẫn nhân vật Lida tớiđiểm bi kịch cuối cùng Đúng! Turgenev với một dụng ý nghệ thuật nào đó đãthử thách nhân vật của mình Quyết định vào tu viện của Lida không chỉ cónguyên nhân từ tình yêu bất hạnh (nỗi đau đó chỉ là giọt nước cuối cùng, cho dù

là nặng nhất, làm tràn ly nước đã đầy) Tình yêu với Lavresky giống như thửnghiệm cuối cùng để nàng càng thêm tin rằng nàng không thể có hạnh phúc khimang trong mình tội lỗi và đau khố của người khác Nàng giã từ cuộc sống trầntục trong đau khổ, thậm chí nỗi đau đó vẫn chưa nguôi ngoai sau tám năm trời

(hãy quan sát Lida khi Lavresky gặp cô ở tu viện: “cỡ không nhìn anh nhưng đôi

mỉ hơi rung động nhè nhẹ, khuôn mặt hốc hác của cô củi xuống hơn nữa và hai tay chắp lại, vòng quanh chuỗi hột, càng xiết chặt thêm”), nhưng đối với nàng đó

là cách duy nhất để chuộc lỗi cho mình, cho cha, cho mọi người Nàng nói với

bà: “cháu sinh ra không phải đế hưởng hạnh phúc; ngay cả lúc cháu đang có thế ước mong hạnh phúc mà cháu cũng đã thấy lòng cháu se lại rồi Cháu biết rõ hết, cả tội lôi của cháu, cả tội lôi của người khác, và cũng biết cha cháu làm

giàu bằng cách nào, cháu biết rõ hết.Phải cầu nguyên, cầu nguyên nữa đế xóa

bỏ tất cả những điều này Xa bà, xa mẹ cháu, xa Lênôska, cháu buồn lắm, nhưng biết làm thế nào được? Cháu thấy rõ rằng chô của cháu không phải ở đây, cháu

đã vĩnh biệt tất cả mọi thứ trong nhà, có một tiếng gì gọi cháu, cháu không cưỡng được nữa, cháu muốn xa lảnh cõi đời mãi mãi” [13, 482].

Với Turgenev, ông cho rằng cuộc sống con người là ngắn ngủi, song trongchừng mực thời gian trôi nhanh vùn vụt ấy, con người đôi khi cũng không đượcquyền “tận dụng” cuộc sống theo ý thích của mình Điều này liên quan đến quan

niệm của ông về bốn phận phải hi sinh của mỗi người Trong Một tổ quỷ tộc, nhà

văn xây dựng Lida theo cái quan niệm phải hi sinh cho bổn phận ấy

Một vài tháng sau khi kết thúc Một tổ quý tộc, Turgenev viết: cách đây

không lâu tôi chợt nghĩ trong đầu rằng trong số phận của gần như mỗi con ngườiđều có một cái gì đó bi kịch - chỉ có điều thường xuyên cái bi đó bị đóng lạitrước chính anh ta bởi sự hời hợt, nhỏ nhặt của cuộc sống Ai chỉ dừng lại trên bềnổi (mà số đó thì nhiều) sẽ không ngờ mình cũng là một nhân vật bi kịch Bảnchất bi kịch của số phận con người, “sự bé mọn” sự tồn tại ngẫu nhiên và đơnđộc của họ trong thế giới luôn là điều khiến Turgenev bất an, lo lắng và niềm bănkhoăn cả đời đó như một tất yếu đã đi vào sáng tác tạo nên ở đó một “chất giọng”của riêng ông Đặt trong bối cảnh tác phấm, cũng lại là ngẫu nhiên - sự trở về bấtngờ của Vacvara dẫn theo đứa con gái của cô và Lavresky đã phá vỡ hạnh phúcđang nhen lên đầy lãng mạn giữa Lavresky và Lida và trong phút chốc biến họthành những con người không có tương lai, đẩy họ vào bi kịch, nhất là đối với

Lida Lida trong một phút đối mặt với người vợ của Lavresky: không cần nói cũng biết nàng đã đau khố như thế nào, nhưng khi đó nàng vẫn bước ra, tự tin và bình thản: “đáng cho tôi lắm”, “nàng thầm nghĩ và lòng đau như xé, nàng cố nén những nông nôi đắng cay và độc ác đang trào ỉên, mà chính nàng cũng lấy

1 8

làm khiếp sợ “mình phải đi đến đấy!”- nàng tự nhủ khi nghe báo bà Lavresky đến nàng đứng rất lâu trước cửa phòng khách ròi mới quyết định mở ra Cuối cùng nàng bước ra ngưỡng cửa, vừa tự nhắc mình: “tôi có lôi với chị ấy rồi nhìn thắng mặt và mỉm cười với Vacvara” [13, 432].

Buồn bã, đắng cay là vậy nhưng Lida vẫn khuyên Lavresky “anh hãy hòagiải với vợ anh đi”, “hạnh phúc không tùy thuộc chúng ta mà tùy thuộc vàoChúa” Số phận đã an bài và nhân vật chấp nhận điều đó như một định mệnh

không cách gì chống lại: “Lida vân còn sống, nhưng ở xa, sống một cuộc đời ân

khuất, anh (Lavresky) nhớ đến cô như nhớ đến một người còn sống và không thế nhận ra được người mình đã yêu trong cải bóng ma nhợt nhạt và lờ mờ này trong y phục của kẻ tu hành, hươĩĩg bao khói phủ” [13, 494] Lida đã chọn cho

mình số phận của “một phụ nữ vĩ đại” và của nhân vật bi kịch

Nỗi niềm tan vỡ của Lida bằng mối tình đầu trong trắng đến với Lavresky,nhà văn còn thể hiện một cách nhìn về tình yêu Một mặt tác giả nghĩ rằng tìnhyêu mang lại hạnh phúc dạt dào cho người đời, mặt khác ông lại nghĩ con ngườikhông bao giờ đạt tới hạnh phúc vẹn toàn Lida và Lavresky dường như hai minhchứng đối lập của sự thật tàn nhẫn đó Ngay trong khi gắn bó hết mình vớiLavresky, nàng vẫn không cảm thấy niềm vui mà cứ linh cảm một nỗi bất hạnh

sẽ xảy đến lúc nào không biết: “hạnh phúc trên đời này không tùy thuộc ở ta!”

“Nỗi u hoài quyến rũ” đã trở thành một phong cách độc đáo của Turgenev, phải

chăng được khắc họa rõ nét nhất trong Một tổ quỷ tộc Viết về tình yêu, nhà văn

hầu như bị ám ảnh bởi một tín điều trong quan niệm riêng của mình: hạnh phúckhông thế vẹn tròn đối với những người tốt, mà Lida là một điển hình

Trong thực tế cuộc sống, bi kịch xảy ra cả với người tốt và kẻ xấu Neu ở tiểu thuyết Một tổ quỷ tộc, Lida phải đối mặt với bi kịch về tình yêu, bi kịch phải

hy sinh vì bổn phận thì đối với một người đàn bà gian dối như Vacvara, bi kịch

vẫn xảy đến Vacvara trong tiếu thuyết hiện lên là một người phụ nữ đẹp, ngay từ lần đầu xuất hiện cô đã thu hút Lavresky: “Dựa trên lan can bọc nhung, cô gái không nhúc nhích khuôn mặt duyên dáng tròn trịa, nước da ngầm ngãm biếu lộ

vẻ trẻ trung đa cảm, cặp mắt rất đẹp, dịu dàng, chăm chủ dưới hàng lông mỉ thanh tủ, nụ cười mỉm thoảng qua môi lỉnh động, dáng đầu và tất cả mọi cử động đôi bàn tay, chiếc cố đều lộ vẻ cực kỳ thông minh” [13, 280] Vacvara xuất hiện thật đẹp, một vẻ đẹp thanh thoát, dễ thương ‘Tựa như một thứ nước hoa thanh khiết, tất cả vẻ người duyên dáng của cô, cặp mắt vui tươi, đôi vai tròn trịa, đôi bàn tay hồng hào, dáng đi nhẹ nhàng và thướt tha, giọng nói ỏn ẻn, đều phảng phất một vẻ kiều mị uyến chuyến êm ải mà ngây thơ không tả xiết làm mê hoặc tâm hồn người ta và mặc nhiên đã khêu gợi lên những tình cảm khác hẳn với sự rụt rè” [13, 285] Không chỉ mang vẻ đẹp về ngoại hình mà Vacvara còn là người phụ nữ chu đáo, đảm đang, và hơn hết, chị có nhiều năng khiếu thực tiễn

và thẩm mĩ Mọi thứ trước và sau khi cưới Lavresky đều được chị chuấn bị một cách chu toàn: “ Vacvara tự mình đi đặt lấy quần áo cưới và sắm cả quà tặng chủ rể [13, 286] Cuộc sống vợ chồng lúc này thật thân mật và đầm ấm khi:

“Buối sảng, chị Vacvara pha cà phê cho chồng, bộ điệu thật ỉà kiều diêm” [13, 287] và ‘7ơ/ đến lại bước vào một thế giới thần tiên thơm ngát, sảng choang, đầy những bộ mặt trẻ trung vui vẻ và giữa thế giới ấy anh (Lavreskỵ) lại thấy vợ anh luôn luôn hoàn hảo” [13, 290] Không chỉ có sức thu hút từ vẻ đẹp bên ngoài, Vacvara còn nhanh chóng nổi tiếng khi người ta coi chị là một người đàn

bà “rÁ nhã nhặn và yêu kiều, bà là một nhạc sĩ đặc biệt và nhảy vanxo tuyệt đẹp” [13, 291] Nhiều năng khiếu nghệ thuật, xinh đẹp lại khéo léo đảm đang là

vậy mà bi kịch vẫn xảy đến với Vacvara Bi kịch đầu tiên mà Vacvara phải gánhchịu đó là chị đã lấy phải một người chồng bạc nhược, một người đàn ông đáng

ra phải là trụ cột trong gia đình nhưng lại chỉ biết hưởng thụ Tất cả mọi việc, từ

2 0

việc gia đình cho đến việc xã hội đều một mình Vacvara lo liệu, gánh vác Rồicuộc hôn nhân cứ ngỡ là viên mãn, tròn đầy này cũng chẳng duy trì được bao lâu.Lavresky đã phát hiện ra Vacvara phản bội mình, ngay lập tức anh rời bỏđi.Vacvara từ bấy giờ phải sống một mình, hơn nữa chị còn phải một mình nuôiđứa con gái của hai người Biết tin Lavresky trở về quê nhà, Vacvara cũng dẫntheo đứa con gái trở về Nga tỏ ra ăn năn, hối lỗi những mong nhận được sự thathứ từ chồng của mình Thế nhưng điều mong muốn ấy của chị đã không thànhhiện thực Sự xuất hiện của chị và đứa con gái chỉ làm cho Lavresky thêm tứcgiận, chán nản Cuối cùng Vacvara cũng đành phải quay trở về Pari sống nhờ vàokhoản lợi tức mà Lavresky cung cấp cho Như vậy, một người đàn bà đẹp người,khéo léo như Vacvara cũng đã rơi vào bi kịch Đây chính là bi kịch của một kẻphản bội, một kẻ dối trá

1.2.3 Những con người tha hóa về đạo đức

Trong tiểu thuyết Một tổ quý tộc, bên cạnh kiểu con người thừa và những

người phụ nữ bi kịch, thì những con người tha hóa về đạo đức cũng được nhà vănkhai thác một cách triệt để Đó là những kẻ dối trá, ích kỷ, chỉ biết nịnh bợ ngườikhác Vladimia Nikolaevich Pansin xuất hiện là một chàng trai mà đi đến bất cứ

“đâu đâu người ta cũng tiếp đãi anh niềm nở, anh dáng người thanh lịch, vui vẻ, hay đùa, luôn luôn tươm tất và săn sàng làm mọi việc: cung kính khi cẩn thiết, kiêu căng tùy lúc, tốt với bạn bè^ [13, 223], một chàng trai nhiều tài năng: “anh làm gì cũng được: hát hay vẽ rất cứng, làm thơ và đóng kịch khả Mới hai mươi bảy tuốỉ mà đã làm quan ngự thiện và ở một cấp bậc khả cao” [13, 224] Những

tưởng đây là một chàng thanh niên tuyệt vời song ta thấy Pansin lại là một kẻ

khéo nịnh bợ, khéo giả tạo Một kẻ chỉ quen thói làm đẹp lòng người, “một con

người lạnh nhạt và thủ đoạn, ngay cả lúc anh đang tiệc tùng phóng túng nhất, con mắt nâu thông minh của anh cũng cứ rình mò ghi nhớ tất că” [13, 224].

Ngay khi vừa đến o, được giới thiệu với gia đình bà Maria Mitriepna, anh ta đãđược coi ngay như người nhà Bà Maria Mitriepna rất quý chuộng anh ta Tuy là

“một chàng trai rất dễ thương” song anh ta lại sớm bộc lộ tính ích kỉ của củamình Anh ta rất thích trêu ghẹo bác Critopho Fedorovich, một người Đức nghèo

nàn, cô độc, gặp bước đường đời gian truân: ‘Tử khỉ còn bé kia, tôi không thế

gặp một người Đức mà lại không có ỷ muốn trêu ghẹo họ” [13, 236] Pansin nói

với Lida như vậy Khi biết mình làm Lida phiền lòng thì anh ta lại khéo nhận hết

lỗi về mình: “Tất cả nguyên nhân chỉnh là cải ngu dại kẻo dài suốt đời của tôi.

Thôi cô đừng nói gì nữa, tỏi hiếu roi Cái ngu dại của tôi thường làm hại tôi Cũng vì nó mà người ta cho tôi là thằng ích kỷ” [13, 236] và anh ta lảng sang

chuyện khác ngay Trong tình yêu với Lida, lúc đầu Pansin luôn tỏ ra ân cần xoắn

xuýt, yêu thương, hết mực coi trọng nàng: “à nhân thế hôm qua tôi có sảng tác

một bản tình ca mới, lời cũng của tôi Cô có muốn tôi hát bài ấy cho cô nghe không? Tôi không hỉêu hay dở thế nào Bà Beỉenỉtxỉna cho là hay lắm, nhưng kế

gì lời khen của bà ấy Tôi muốn biết ỷ kiến của cổ” [13, 226] Nhưng sau khi bị

Lida từ chối, anh ta trở nên lạnh nhạt, thờ ơ ngay với nàng Đặc biệt, trong mộtlần Panshin đến chơi nhà Lida, gặp Vacvara ở đó, chưa đầy hai tiếng đồng hồ

Pansin tỏ ra đã quen với chị ta từ lâu lắm rồi “còn Lỉda mà chàng yêu và mới

hôm trước đã ngỏ lời cầu hôn, giờ đây đã biến mất đi như trong đảm sương mù”.

Như vậy, tình yêu mà Pansin đối với Lida cũng chỉ là một thứ tình cảm hời hợt,nửa vời “có cũng được mà không có cũng chẳng sao” Không chỉ giả dối, ích kỷ

mà Pansin trong tiểu thuyết còn được nhà văn xây dựng lên là một kẻ “vong ânbội nghĩa” Được giới thiệu với gia đình bà Maria Mitriepna khi vừa đến o, nhờcái tài khéo chiều lòng người người khác, anh ta đã rất được lòng bà này Songanh ta lại sớm quên ngay tấm lòng tốt cũng như tình quyến luyến của bà Maria

Mitriepna “quên tất cả những bữa tiệc chiêu đãi, tiền bạc cho vay mượn ” khi có

2 2

sự xuất hiện của Vacvara, cùng Vacvara tỏ ý coi thường bà Maria Mitriepna, một

“anh chàng khốn nạn!”

Hình tượng Pansin càng được hiện lên rõ nét với bản chất xấu xa, dễ nốinóng khi tác giả đã khéo léo đặt hắn ta bên cạnh một Lavresky điềm tĩnh Trongcuộc tranh luận, nếu Lavresky bình tĩnh, không nổi nóng, không to tiếng, anhbênh vực cho những con người mới, cho sự tin tưởng và nguyện vọng của họ, thìPansin lại nổi nóng, cáu gắt “chàng ta phê phán, chửi rủa luôn cả thế hệ mới”, thểhiện một lòng khinh rẻ nước Nga bằng một giọng nói tự phụ tự mãn của “mộtchàng viên chức phù phiếm”

Bên cạnh một Pansin vụ lợi, ích kỉ và xảo trá, ta còn bắt gặp một Xecgay

Petrovich “đầu đã bạc phơ mà động mở mồm là đế dối trá hay nói xấu Thế mà

cũng nghị viên ỉ Thật đủng là con nhà thầy tu ỉ” Trong Một tố quý tộc, nhà văn

đã khéo léo để cho nhân vật này hiện lên một cách tự nhiên nhất Tác giả để nhânvật tự bộc lộ bản chất con người hắn Một con người thủ đoạn như hắn đã từng

nhận: “nhưng ngày nay ai là người không thủ đoạn? Thời buốỉ bây giờ là thế.

Một người bạn tôi, một người đáng kính có địa vị khả, thường hay nói: ngày nay, ngay cả con gà có lại mô hạt thóc thì cũng phải thủ đoạn, nó chỉ tiến lên, len lẻn theo đường chếch” [13, 217] Không chỉ thủ đoạn, Xecgay Petrovich còn là một

kẻ chỉ chuyên đi nịnh bợ, lấy lòng người khác, một kẻ cứ mở mồm là để “dối trá

hay nói xấu” Hắn nói xấu Lavresky, khi thấy anh từ nước ngoài trở về: “chét thế

chứỉ - Gedenopxkỉ nói tiếp - Người khác ở vào hoàn cảnh anh ta thì không còn dám vác mặt về đây nữa” hay khi nói với cụ Macfa về Lavresky: “ Thưa cụ cụ cho phép tôi thưa rằng nếu vợ hư hỏng thì bao giờ cũng là lôi tại người chồng” Hắn ta còn nói xấu cả vợ của Lavresky (Vacvara): “chị ta thật là hoàn toàn không còn biết ỉỉêm sf\ Con người này, ấy vậy mà không chỉ biết nói xấu người khác, mà hắn còn biết lấy lòng những kẻ hơn mình Đối với bà Maria Mitriepna,

hắn luôn tìm cách nịnh bợ bằng những cử chỉ và lời nói ngon ngọt: “nhưng thưa

bà, khi tôi nhìn bà thì tôi nhận thấy bà có một bản chất thiên thần Xỉn phép bà cho tôi hôn bàn tay nõn nà của bà” Trước mặt người đàn bà này hắn luôn cố tình tạo ra những hành động hết sức giả tạo như khi thấy Maria Mitriepna xúc động trước số phận của những người đàn bà, cụ thể ở đây là hoàn cảnh của Vacvara thì hắn vừa nói vừa “rút trong tủi ra một cải mùi soa xanh kẻ ô và mở khăn ra” rồi “lấy góc khăn lần lượt chấm hai khóe mat” Còn đứng trưó’c Pansin, một viên chức người Petecbua trẻ tuổi và có danh vọng như thế thì Gedeonopxki tỏ ra “khúm núm”, tìm cách tán dương những đức tính đặc biệt của Pansin với bà Maria Mitriepna: “làm sao mà không ca ngợi ông ấy được? một người tuối trẻ được quyền chức cao, gương mâu trong công tác mà lại không lấy đó làm kiêu Vả lại, tại Petecbua người ta xem Pansin như một viên chức rất có tài năng, anh giải quyết công việc rất nhanh chóng, nói về việc làm của mình bằng một giọng hơi hài hước, theo kỉếu những con người lịch thiệp làm

ra vẻ không quan tâm đến những công việc đại loại như thế, nhưng kì thật anh lại là một người quả quyết, các cấp trên ưa nhũng thuộc viên như thế, còn về phần anh ta, anh có ngờ đâu rằng, nếu anh muốn, thì một ngày kia anh sẽ trở thành Bộ trưởng” [13, 225-226].

Không chỉ có vậy Xecgay Petrovich còn được xây dựng như một kẻ lénlút, một kẻ không lấy gì làm đàng hoàng Khi Lavresky đến nhà bà MariaMitiepna rồi mọi người nói chuyện với nhau thì ông này “ngồi trong một góc nhàchăm chú nháy mắt, trề môi, tò mò như trẻ con” Sau đó tất cả mọi người đềuđứng dậy đi ra sân thì Gedenopxki lại “len lén rút lui” và giờ đây ông ta vội đirao cho cả thành phố biết về con người ở xa mới đến

Như vậy có thể thấy Xecgay Petrovich là một kẻ rất xảo trá, hắn luôn nóixấu những người không có địa vị, hoặc địa vị thấp kém, những người gặp bước