... KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 3.2 Thành phần số lượng loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) khu vực Tây Nguyên 3.1.1 Thành phần loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng (Hymenoptera: ... ghi nhận loài khu hệ 3.3.1 Ghi nhận loài ong xã hội thuộc họ Ong Vàng Vespidae khu vực Tây Nguyên Trong số 30 loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng ghi nhận khu hệ bốn điểm nghiên cứu 1, 2,... nghiên cứu - Điều tra khảo sát thành phần loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong vàng (Hymenoptera: Vespidae) khu vực Tây Nguyên - So sánh thành phần loài nhóm sinh cảnh điển hình khu vực Tây Nguyên
Trang 1f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA SINH - KTNN
PHẠM THỊ HOA
NGHIÊN CỨU VÈ THÀNH PHẰN VÀ sự PHÂN
BỐ CỦA CÁC LOÀI ONG XÃ HỘI BẮT MÒI THUỘC HỌ ONG VÀNG (HYMENOPTERA: VESPIDAE)
KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP ĐẠI HỌC
• • • •
Chuyên ngành: Động vật học Ngưòi hướng dẫn khoa học:
TS NGUYỄN THỊ PHƯƠNG LIÊN
TS ĐÀO DUY TRINH
HÀ NỘI, 2015
Trang 2f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
LỜI CẢM ƠN
Trong suốt thời gian thực hiện và tiến hành nghiên cứu đề tài tại Viện Sinh thái
và Tài nguyên sinh vật, cũng như học tập ở trường em đã nhận được sự quan tâmgiúp đỡ và tạo điều kiện của thầy cô tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, cácthầy cô giáo trong khoa Sinh - KTNN - trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, cùng với
sự động viên khích lệ của gia đình và bạn bè Em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡquý báu này
Đặc biệt em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến TS Nguyễn Thị Phương
Liên công tác tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật và TS Đào Duy Trinh
giảng viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ emtrong suốt thời gian qua để em có thể hoàn thành khóa luận
Trong quá trình nghiên cứu đề tài, do điều kiện hạn hẹp về thời gian và do hạnchế về kiến thức của bản thân nên em không tránh khỏi thiếu xót khi hoàn thành bàikhóa luận Vì vậy, em rất mong sự đóng góp ý kiến của thầy cô giáo và các bạn đế
đề tài của em được hoàn thiện hơn
Em xin trân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 05 năm 2015 Sinh viên thực hiện
Phạm Thị Hoa
Trang 3fphạm ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Itỉ/hiĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự
hướng dẫn tận tình của TS Nguyễn Thị Phương Liên và TS Đào Duy Trinh.
Ket quả trong khóa luận là hoàn toàn trung thực, nếu sai tôi xin chịu trách nhiệm
Hà Nội, tháng 05 năm 2015 Sinh viên thực hiện
Phạm Thị Hoa
Trang 4f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
DANH MỤC BẢNG
Bảng 3.1 Thành phần và số lượng các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) ở bốn tỉnh Tây Nguyên (Kon
Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông) 19
Bảng 3.2 Số lượng loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong vàng Vespidae
ở khu Vực Tây Nguyên 22Bảng 3.3 Số lượng loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng Vespidae tại điểm nghiên cứu 23
DANH MỤC HÌNH
Hình 2.1: Cấu tạo phần đầu của loài ongxã hội thuộc họ Ong VàngVespidae (nguồn: Phạm Thị Hoa) 13Hình 2.2: Phần ngực và phần phụ ngực của loài ongxã hội thuộc họ OngVàng Vespidae (nguồn: Phạm Thị Hoa) 16
Hình 2.3: Phần bụng của loài ongxã hội thuộc họ Ong Vàng Vespidae(nguồn: Phạm Thị Hoa) 17
Hình 3.1 Sự phân bố các loài ong xã hội thuộc họ Ong Vàng Vespidaetại điểm nghiên cứu 23Hình 3.2: Một số hình ảnh về loài Polỉstes spl5 (nguồn: TS.Nguyễn ThịPhương Liên) 28Hình 3.3: Một số hình ảnh về loài Ropalidỉa sp (nguồn: TS.Nguyễn Thị Phương Liên) 29
Trang 5f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
Trang 6f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Mục đích nghiên cứu 2
3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2
4 Điếm mới 3
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4
1.1 Giới thiệu tổng quan về đối tượng, lĩnh vực nghiên cứu 4 1.2 Tình hình nghiên cứu họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) 5 7.2.7 Tình hình nghiên cứu họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespỉdae) 5
Trên thế giới 5
7.2.2 Tình hình nghiên cứu họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) ở Việt Nam 6
CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 9
2.1 Đối tượng và vật liệu nghiên cứu 9 2.2 Thời gian và địa điếm nghiên cứu 9 2.3 Nội dung nghiên cứu 10
Trang 7f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
2.4 Phương pháp nghiên cứu 10
2.4.1 Phương pháp thu mâu ngoài thực địa 10
2.4.2 Phương pháp phân tích mâu vật trong phòng thí nghiệm 11
2.4.3 Xử lí và phân tích sô liệu 11
2.4.4 Một vài đặc điểm cấu tạo của loài ong xã hội họ Ong Vàng Vespidae 12
CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 18
3.1 Thành phần và số lượng các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) ở khu vực Tây Nguyên 18
3.1.1 Thành phẩn các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng (Hỵmenoptera: Vespidae) ở khu vực Tây Nguyên 18
3.1.2 So lượng các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng Vespỉdae ở khu vực Tây Nguyên 22
3.2 Sự đa dạng phân bố, thích nghi của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) ở sinh cảnh khác nhau của khu vực Tây Nguyên 22
3.3 Những ghi nhận mới của loài trong khu hệ 26
3.3.1 Ghi nhận mới của loài ong xã hội thuộc họ Ong Vàng Vespỉdae ở khu vực Tây Nguyên 26
3.3.2 Mô tả về loài mới chưa được định tên của khu hệ 27
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 30
TÀI LIỆU THAM KHẢO 32 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
PHỤ LỤC
Trang 8f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
MỜ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Vùng Tây Nguyên là khu vực cao nguyên bao gồm năm tỉnh xếp theo thứ tự vịtrí địa lý từ bắc xuống nam gồm có Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk, Đắk Nông và LâmĐồng Tây Nguyên là một tiếu vùng, cùng với vùng Duyên hải Nam Trung Bộ hợpthành vùng Nam Trung Bộ, thuộc Trung Bộ Việt Nam Tây Nguyên có phía bắcgiáp tỉnh Quảng Nam, phía Đông giáp tỉnh Quảng Ngãi; Bình Định; Phú Yên;Khánh Hòa; Ninh Thuận và Bình Thuận, phía Nam giáp với Đồng Nai và BìnhPhước, phía Tây giáp với Lào và Campuchia Đặc điểm địa hình của vùng này rấtđặc trưng với nhiều dãy cao nguyên liền kề nhau và được chia thành ba tiểu địa hìnhđồng thời là ba tiểu vùng khí hậu: Bắc Tây Nguyên (Kon Tum và Gia Lai), trong đóTrung Tây Nguyên (Đắk Lắk và Đắk Nông), Nam Tây Nguyên (Lâm Đồng), TrungTây Nguyên có độ cao thấp hơn và nền nhiệt cao hơn hai tiểu vùng phía Bắc vàNam Khí hậu Tây Nguyên chịu ảnh hưởng của khí hậu cận xích đạo; nhiệt độ trungbình năm khoảng 20°c, điều hòa quanh năm biên độ ngày đêm chênh lệch cao trên5,5°C; có 2 mùa rõ rệt mùa mưa và mùa khô, trong đó mùa khô nóng hạn thiếunước còn mùa mưa nóng ẩm Với đặc điểm thổ nhưỡng đất đỏ bazan thuộc các caonguyên với độ cao 500m - 600m trở lên so với mực nước biển, Tây Nguyên là nơiđược trồng nhiều cây công nghiệp như cà phê, ca cao, hồ tiêu, điều và cao su [27].Tây Nguyên cũng là khu vực ở Việt Nam còn nhiều diện tích rừng với thảm thựcvật giàu có, phong phú và có tính đa dạng sinh học rất cao Đây cũng là nơi chứađựng sự đa dạng và phong phú các loài côn trùng nói chung cũng như các loài ong
xã hội bắt mồi thuộc họ Ong vàng Vespidae nói riêng
Các loài ong xã hội thuộc họ Ong Vàng Vespidae bao gồm ba phân họ:Vespinae, Polistinae, Stenogastrinae Ở Việt Nam, theo thống kê có 76 loài ong xã
Trang 9f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
hội thuộc 11 giống [17] Các loài ong xã hội là những loài bắt mồi, thức ăn củachúng là các loài sâu non bọ cánh vảy và các loài côn trùng nhỏ khác, vì thế chúng
có thể sử dụng như những loài thiên địch có vai trò kìm hãm số lượng các loài sâuhại và có thể sử dụng trong phòng trừ tống hợp sâu bệnh hại Ngoài ra, chúng còn lànhững loài thụ phấn cho cây trồng và là đối tượng nghiên cứu về tập tính xã hội Do
đó, các loài ong này chiếm vị trí rất quan trọng trong hệ sinh thái và chúng có thế lànhững chỉ thị sinh học cho các điều kiện môi trường bị thay đổi (LaSalle &Gauld,1993) [16]
về khu vực Tây Nguyên, việc nghiên cứu về đa dạng các loài ong thuộc nhómnày hầu như còn hạn chế, ngoại trừ một công trình đã công bố về các loài này ởVườn Quốc Gia Kon Ka Kinh, thống kê 21 loài có mặt ở đây (Nguyễn Thị PhươngLiên, 2013) [3] Nhằm góp phần nghiên cứu tính đa dạng, làm nền tảng cho việc sửdụng cho các loài ong xã hội như những loài thiên địch giúp duy trì sự cân bằngtrong các hệ sinh thái và bảo vệ môi trường ở khu vực Tây Nguyên nói riêng và ở
Việt Nam nói chung, tôi lựa chọn thực hiện đề tài “Nghiên cún về thành phần và
sự phân bố của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong vàng (Hymenoptera: Vespidae) ở khu vực Tây Nguyên”.
2 Mục đích nghiên cún
Xác định thành phần loài, đặc trưng phân bố của loài ong xã hội bắt mồi thuộc
họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) và so sánh sự đa dạng của chúng ở các sinhcảnh khác nhau của khu vực Tây Nguyên
3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn
- Ý nghĩa khoa học:
Trang 10f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
Nhằm góp phần bổ sung vào nguồn tài liệu nghiên cứu về thành phần, sự phân
bố, thích nghi của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng (Hymenoptera:Vespidae) ở khu vực Tây Nguyên
- Ý nghĩa thực tiễn:
Đe tài góp phần hiếu rõ tính đa dạng của các loài ong xã hội họ Vespidae tạicác sinh cảnh rừng của khu vực Tây Nguyên, từ đó có biện pháp bảo tồn, sử dụngcũng như phát triển bền vững đa dạng sinh học của nhóm loài ở khu vực này
4 Điểm mới
Đe tài là một trong những công trình đầu tiên nghiên cứu về thành phần, sựphân bố của các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong VàngVespidae ở khu vực TâyNguyên
CHƯƠNG 1 TỐNG QUAN TÀI LIỆU
1.1 Giới thiệu tổng quan về đối tượng, lĩnh vực nghiên cún
Ong là loài côn trùng thuộc bộ cánh màng, chúng sống theo đàn có sự phânchia đắng cấp xã hội và phân công công việc rõ ràng Trong đànnhiều nhất có khitới 25.000 - 50.000 con và gồm ong chúa, ong thợ, ong non Môi trường sống củachúng rất đa dạng chủ yếu sống trong các tổ ở hốc cây, kẽ đá, bụi rậm, trong rừng
Họ Ong Vàng Vespidae là họ ong đa dạng, phân bố khắp thế giới với số lượngkhoảng 5000 loài (Pickett & Carpenter, 2010) [26], các loài ong thuộc họ này có tổchức xã hội rất cao và chúng thường hoạt động mạnh vào mùa hè -thu
Họ Vespidae gồm 6 phân họ Euparaginae, Masarinae,Eumeninae,Stennogastrinae, Polistinae và Vespinae, trong đó các loài ong thuộc 3 phân họStennogastrinae, Polistinae, Vespinae là các loài ong có tổ chức xã hội cao phân bố
ở khu vực Đông Nam châu Á
Trang 11f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
Các loài ong xã hội họ Vespidae là một trong những mắt xích quan trọng trong
hệ sinh thái do chúng có tập tính bắt mồi Các loài ong này hầu hết là những loài ănthịt vì vậy chúng có khả năng hạn chế số lượng cá thể của nhiều loài sâu hại và cóthể sử dụng trong phòng trừ tổng hợp sâu bệnh hại Ngoài ra nhiều loài ong xã hộitìm kiếm thức ăn là mật hoa, vì vậy chúng đóng vai trò thụ phấn cho cây trồng Bêncạnh đó, chúng còn giá trị về mặt kinh tế, làm thức ăn và nọc của một số loài ongcòn có khả năng chữa bệnh
1.2 Tình hình nghiên cún họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae)
1.2.1 Tình hình nghiên CÚĨI họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae)
Trên thế giói
Trên thế giới việc nghiên cứu loài ong thuộc họ Vespidae được thực hiện vàonhững năm đầu của thế kỉ 17 Theo thống kê, có khoảng 5000 loài (Pickett &Carpenter, 2010) [26], chúng phân bố hầu hết mọi nơi trên thế giới gồm 6 phân họEuparagiinae, Masarinae, Eumeninae, Stennogastrinae, Polistinae, Vespinae Trong
đó, có 7 giống thuộc phân họ Stennogastrinae bao gồm 58 loài đã được mô tả(Carpenter và Kojima, 1997b) [13], có 963 loài và 25 giống thuộc phân họPolistinae đã được ghi nhận trên thế giới (Carpenter, 1996) (Kojima, 1999) [11][15], phân họVespinae có 3 giống bao gồm 69 loài được ghi nhận trên thế giới(Carpenter, 1997a) [12]
Ngoại trù’ hai phân họ Euparagiinae, Masarinae, cả bốn phân họ còn lại đều
có phân bố ở Đông Nam Á và sự đa dạng của chúng đã được nhiều tác giả nghiêncứu Ở Thái Lan, Philippin, Đài Loan có tổng số các loài thuộc 3 phân họPolistinae, Vespinae, Stennogastrinae lần lượt là 47, 32, 28 (Carpenter, 1996;Kojima & Carpenter, 1997, số liệu cập nhật) [11] [12] [13] Riêng ở Indonesia có
383 loài của cả 4 phân họ (Nugroho et al., 2011) [20]
Trang 12f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
Nghiên cứu các loài ong bắt mồi họ Vespidae và sử dụng chúng làm thiênđịch và chỉ thị sinh học cho môi trường đã được tiến hành ở nhiều nước trên thế
giới Picanco et al (2010) đã chỉ ra loài Polybỉa ỉgnobỉlỉs có hiệu quả cao trong việc diệt trừ sâu cánh vảy Ascỉa monuste orseis (Godart) ở Nam Mỹ [21] Loài
Polybia platycephala (Richards) có khả năng kiểm soát sâu bệnh hại bộ Cánh vảy
và bộ Hai cánh ở bang Minas Gerais, Brazil ( Prezoto et al., 2005) [22] Ket quảnghiên cứu về loài ong họ Vespidae ở các khu vực rừng ven phía Đông Bắc Brazin
đã chỉ ra rằng Pescỉopolybia vespỉceps và Polybỉa fastidiosuscula là 2 loài chỉ thị
cho những nơi rừng được bảo tồn nghiêm ngặt
Mischocyttarus drewseni là loài chỉ thị cho khu vực rừng bị tác động nhiều nhất(Souza et al., 2010) [23]
1.2.2 Tình hình nghiên cứu họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae) ở Việt Nam
Nghiên cứu về loài ong bắt mồi thuộc họ Ong Vàng (Hymenoptera: Vespidae)
ở Việt Nam đã được tiến hành từ năm 1917 [25] Trong “Kết quả điều tra côn trùng1967-1968” [10] các tác giả đã đưa ra danh sách 31 loài thuộc họ Vespidae ở ViệtNam gồm 21 loài thuộc phân họ Polistinae, 10 loài thuộc phân họ Vespinae Gầnđây, Nguyễn Thị Phương Liên & Junichi Kojima (2013) đã ghi nhận có 76 loài ong
xã hội thuộc 11 giống, bao gồm 11 loài thuộc bốn giống của phân họStennogastrinae, 51 loài thuộc bốn giống của phân họ Polistinae, và 14 loài thuộc bagiống của phân họ Vespinae [17]
Một số nghiên cứu đã đưa ra thành phần của các loài ong xã hội ở các khu bảotồn (KBT) như ở một số KBT thuộc vùng Tây Bắc đã thống kê được có 38 loài ong
xã hội bắt mồi họ Vespidae, trong đó phân họ Stennogastrinae ghi nhận 3 loài thuộc
3 giống, phân họ Polistinae ghi nhận 27 loài thuộc 3 giống và phân họ Vespinae ghi
Trang 13f)hạin ^Jhì '3ôoa DChóa luậtt tốt Hỉ/hìĩp
>7/'- ỉíntỊ ^Đ^(jiS r ị) '3ỗà (ìíỗi 2 3C37Ũ Sink
nhận 8 loài (Nguyễn Thị Phương Liên & Phạm Huy Phong, 2011) [8] Một sốnghiên cứu tại vườn quốc gia (VQG) ở nước ta như 24 loài thuộc 6 giống được ghinhận ở Vườn quốc gia (VQG) Ba Vì và Tam Đảo ( Nguyễn Thị Phương Liên &Khuất Quang Long, 2003) [4], trong đó có 17 loài được tìm thấy ở Ba Vì và 21 loàiđược tìm thấy ở Tam Đảo Tại 2 vườn quốc gia Xuân Sơn và Cát Bà đã ghi nhận có
30 loài ong xã hội thuộc 8 giống và 3 phân họ: Polistinae (3 giống), Vespinae (3giống), Stennogastrinae (2 giống) (Nguyễn Thị Phương Liên& Kojima, 2005) [5],trong đó có 24 loài thu được ở VQG Xuân Sơn và 12 loài thu được ở VQG Cát Bà
Có 18 loài thuộc 8 giống và 3 phân họ được ghi ở VQG Bạch Mã (Nguyễn ThịPhương Liên& nnk., 2007) [6] Thống kê ở VQG Kon Ka Kinh,
Trang 14/)hạm ^Jhi Tỉùúa DChéa luận tết Híịkièp
thống kê có 21 loài có mặt ở đây, trong đó phân họ Stennogastrinae có 2 loàithuộc 2 giống, phân họ Polistinae có 14 loài thuộc 4 giống, phân họ Vespinae 5loài thuộc 2 giống (Nguyễn Thị Phương Liên, 2013) [3]
Sự phân bố theo độ cao của các loài ong thuộc họ Vespidae cũng đượcnghiên cứu, gần đây nghiên cứu về sự phân bố của các loài ong xã hội ở ba điềukiện khí hậu phía bắc, phía nam, khu vực miền nam cũng được đưa ra (Nguyen&Kojima, 2013) cho thấy số lượng loài giảm từ bắc xuống nam, và khu vực miềnnúi có số lượng loài nhiều nhất Có duy nhất một công trình nghiên cứu về cácloài thuộc họ này ở vùng Đông Bắc nước ta đưa ra danh sách 7 loài thuộc giống
Polỉstes được ghi nhận ở đây (Nguyen & Kojima, 2013) [17].
Ngoài ra, một số nghiên cứu về họ Vespidae tại khu vực miền Trung vàmiền Nam cũng được tiến hành, trong đó có 35 loài ong xã hội bắt mồi họVespide được ghi nhận ở dãy Trường Sơn thuộc các tỉnh Quảng Bình, ThừaThiên -Huế, Quảng Nam trong đó có 4 loài thuộc 3 giống trong phân họStennogastrinae, 21 loài thuộc 3 giống trong phân họ Polistinae và 10 loài thuộc 3giống trong phân họ Vespinae (Nguyễn Thị Phương Liên và Tạ Huy Thịnh, 2008)[9] và tại Đông Nam Bộ đã ghi nhận có 23 loài ong xã hội bắt mồi thuộc họVespidae, trong đó phân họ Polistinae có 17 loài thuộc 3 giống, phân họVespinae
có 3 loài thuộc 2 giống, phân họ Stennogastrinae 3 loài thuộc 3 giống (NguyễnThị Phương Liên , 2009) [2]
Một số công trình nghiên cứu về tập tính sinh học và vai trò của các loài ong
xã hội họ Vespidae đã được công bố Các loài ong thuộc họ Vespidae thường làm
tổ nhiều nhất vào tháng 5, 6, 7 và tổ của chúng được thu thập ở những sinh cảnhcủa những vùng đệm hay hệ sinh thái nông nghiệp xen lẫn đồi cây bụi, thích họpcho sự tìm kiếm thức ăn của loài này (Nguyễn Thị Phương Liên, 2005) [1] Đặcbiệt, các loài ong này được biết đến như một
Trang 15/)hạm ^Jhi ~3()Oa DChéa luận tết m/ltièp
nhóm bắt mồi quan trọng, một số loài được sử dụng trong phòng trừ sâu hại
như Polỉstes olỉvaceus (DeGeer), một số có vai trò thụ phấn cho thực vật như
Polỉstes japonnicus de Saussure, Polỉstes sagỉttarus de Saussure (Khuất Đăng
Long và nnk.,2003) [14]
CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN ĐỊA ĐIẺM VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN cửu
2.1 Đối tượng và yật liệu nghiên cún
- Đối tượng nghiên cứu: các loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ Ong Vàng(Hymenoptera: Vespidae) phân bố tại một số sinh cảnh điển hình ở khu vực TâyNguyên
- Vật liệu nghiên cứu: Mầu vật thu thập ngoài thực địa được lưu trữ tạiphòng phòng Sinh thái côn trùng, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật
2.2 Thòi gian và địa đỉểm nghiên cún
- Thời gian nghiên cứu:
Đề tài được thực hiện từ 5/2012 kết thúc vào 4/2015
- Địa điếm nghiên cứu:
Ở bốn tỉnh Tây Nguyên nước ta bao gồm Kon Tum, Gia Lai, Đắk Lắk vàĐắk Nông trong các năm 2011 và 2012 Ở mỗi tỉnh chúng tôi chọn một điểmnghiên cứu gồm vài điểm điều tra là các xã/ thị trấn, phản ánh một loại hình sinhcảnh, đó là những khoảnh rừng tự nhiên còn sót lại với diện tích nhỏ xen kẽ vớirừng trồng (keo, bạch đàn), cây công nghiệp (cà fê, hồ tiêu, chè) và cây nôngnghiệp (lúa nước) Ngoài ra, hai điểm nghiên cứu khác thuộc hai Vườn quốc gia(VQG), nơi có rừng tự nhiên với diện tích lớn được bảo vệ nghiêm ngặt được lựachọn như là 2 điểm đối chứng Cụ thể các điểm nghiên cứu như sau:
Trang 16/)hạm ^Jhi Tỉùúa DChéa luận tết Híịkièp
- Điểm nghiên cứu 1: Huyện Đắk Hà, tỉnh Kon Tum gồm các xã Đắk Mar(tọa độ 14°33'N, 107°55'E, độ cao 630 m) và thị trấn Đắk Hà (tọa độ 14°31'N,107°55'E, độ cao 634 m)
- Điểm nghiên cứu 2: Huyện Chư Sê, tỉnh Gia Lai gồm các xã la Pal (tọa độ13°39'N, 108°08'E, độ cao 369 m) và thị trấn Chư Sê (tọa độ (13°41’N, 108°05'E,
độ cao 550 m)
- Điểm nghiên cứu 3: Huyện Krông Búk và thị xã Buôn Hồ, tỉnh Đắk Lắcgồm cácxã Pơng Drang (tọa độ 12°55'N, 108°16'E, độ cao 700 m) và xã Tân Lập(tọa độ 12°59'N, 108°14'E, độ cao 768 m)
- Điểm nghiên cứu 4: Huyện Đắk Song, tỉnh Đắk Nông gồm xã NâmN’Jang (tọa độ 12°08'N, 107°39'E, độ cao 802 m)
-Điểm nghiên cứu 5: Vườn quốc gia Chư Mom Ray, huyện Sa Thày, tỉnhKon Tum gồm thị trấn Sa Thày (tọa độ 14°25’N, 107°48’E, độ cao 696 m), Xã
Rờ Kơi (tọa độ 14°31'N, 107°38'E, độ cao 335 m) và xã Sa Sơn (tọa độ 14°26'N,107°43'E, độ cao 742 m)
- Điếm nghiên cứu 6: Vườn quốc gia Kon Ka Kinh, huyện Mang Yang vàhuyện K’Bang, tỉnh Gia Lai gồm các xã A Yun (tọa độ 14°13'N, 108°19'E, độcao 943 m), xã Đắk Jơ Ta (tọa độ 14°10'N, 108°20'E, độ cao 862 m), xã ĐắkRoong (tọa độ 14°25'N, 108°24'E, độ cao 1060 m) và xã Kon Pne (tọa độ14°20'N, 108°19'E, độ cao 820 m)
2.3 Nội dung nghiên cứu.
- Điều tra khảo sát thành phần loài ong xã hội bắt mồi thuộc họ ong vàng(Hymenoptera: Vespidae) ở khu vực Tây Nguyên
- So sánh thành phần loài của nhóm này ở các sinh cảnh điển hình của khuvực Tây Nguyên
2.4 Phương pháp nghiên cún
2.4.1Phương pháp thu mẫu ngoài thực đìa
Trang 17f'phạm D,hi Tĩùúd DChéa luận tết m/ltiip
Trang 18f 'phạm ( D,hi Tĩùúd DChéa luận tết m/http
Ngoài ra, phương pháp thu thập tổ cũng được chú trọng Ngoài việc có đượcmẫu ong trưởng thành, những dẫn liệu về địa điếm làm tố, cấu trúc tố và ấu trùng
sẽ được ghi nhận cho những nghiên cứu về sinh học và sinh thái sau này
2.4.2 Phương pháp phân tích mẫu vật trong phòng thí nghiệm
+) Phương pháp lên tiêu bản mẫu: Mau vật thu thập về sẽ được tách lọc, mộtphần lun giữ trong cồn, một phần cắm ghim, sấy khô và đựng trong các hộp gỗchứa naphtalin chống mối mọt Mầu vật được lưu giữ tại Viện Sinh thái và Tàinguyên sinh vật
+) Phương pháp quan sát mẫu vật: Hình thái ngoài của các cá thế trưởngthành và màu sắc được quan sát trên mẫu cắm ghim bằng kính lúp soi nổi có tay
vẽ Hình minh họa được thực hiện với sự trợ giúp của tay vẽ nối trực tiếp vớikính lúp Ánh minh họa được chụp dưới kính lúp điện tử Leica EZ4HD
3.1 Megapixel với phần mềm LAS EZ 2.0.0.
Định loại các loài ong xã hội thuộc họ Vespidae dựa theo Nguyen et al.,2006a,b [18] [19] và Saito, 2009 [24], có sự giúp đỡ của TS.Nguyễn Thị PhươngLiên và chuyên gia nghiên cứu của phòng Sinh thái Côn trùng, Viện Sinh thái vàTài nguyên sinh vật
2.4.3 Xử lí và phân tích số liệu
- Số liệu được tính toán và sử lí dựa trên chương trình phần mền Excel
Trang 19А В
С
2.4.4 Một vài đặc điếm cấu tạo của loài ong xã hội họ Ong Vàng Vespidae
Họ Ong Vàng Vespidea Bộ cánh màng (Hymenoptera)
Ngành chân đốt (Arthropoda)
Cơ thể chia thành 3 phần: phần đầu, phần ngực và phần bụng
Trang 20(A: Đầu nhìn từ phía trước; B: Đầu nhìn nghiêng; C: Râu đầu; D: Đầu nhìn
từ trên xuống; E: Đầu nhìn từ mặt sau.)
D
Trang 21/)hạm ^Jhi ~3()Oa DChéa luận tết Híịkièp
Phần đầu mang đôi râu, mắt kép, 3 mắt đơn (1 mắt đơn trước và 2 mắt đơnsau), ngoài ra còn có cơ quan miệng Đầu được chia thành các phần: Trán, phầntiếp phía trên đỉnh đầu, sau nó gọi là phần chẩm Ở phía dưới trán khoảng từ mắttới chân kìm là mảnh gốc môi và tiếp đó là cơ quan miệng Hai bên đầu phía dướimắt kép là phần má (Hình A, B, D, E)
Râu là đôi có nhiều đốt dài tạo thành, chức năng là cơ quan cảm giác Râunằm ở 2 bên trán, nằm giữa 2 mắt kép và trong hố râu Râu có cấu tạo gồm 3phần: gốc râu, đốt cuống, đốt chuyển, đốt roi Gốc râu nối với hố râu, giúp sự vậnđộng của râu được linh hoạt (Hình C)
Cơ quan miệng: gồm có hàm trên, hàm dưới, xúc biên hàm trên, xúc biênhàm dưới Hàm trên nằm dưới mảnh gốc môi, các loài ong họ Vespidae ăn thịtnên hàm trên khỏe, vững chắc và có răng nhọn Xúc biện hàm trên và hàm dướichia thành nhiều đốt, giúp cảm nhận thức ăn (Hình A, E)
Trang 22'Jr- è’ftg r Đĩỉỗ<S r ft 'Эба Cilội 2 15 Xi7& Sinh эсятп
G
Phần ngực và phần phụ ngực:
F
