Khoá luận tốt nghiệp vấn đề gìn giữ và phát huy các giá trị trong lễ cấp sắc của người dao tuyển ở huyện bảo thắng tỉnh lào cai

... tỉnh Lào Cai nói chung - Nhiệm vụ: + Khái quát người Dao Tuyển huy n Bảo Thắng, Lào cai + Lễ Cấp sắc người Dao Tuyến huy n Bảo Thắng, Lào cai + Bảo tồn phát huy giá trị Lễ cấp sắc người Dao Tuyển. .. việc gìn giữ phát huy giá trị Lễ cấp sắc ngưòi Dao Tuyến huy n Bảo Thắng tỉnh Lào Cai 2.2.1 Một số nét việc giữ gìn phát huy lễ cấp sắc người Dao Tuyến huy n Bảo Thắng tỉnh Lào Cai Ngày 27/12/2013... nên em chọn đề tài: Vấn đề gìn giữ phát huy giá trị lễ cấp sắc người dao tuyển huy n bảo thắng, tỉnh lào cai ” Lịch sử nghiên cứu đề tài Cho đến nay, nhiều vấn đề người Dao nước ta đề cập nhiều

KHOA GIÁO DỤC CHÍNH TRỊ

HÀ NỘI, 2015

VẤN ĐÈ GÌN GIỮ VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ TRONG LẺ CẤP SẮC CỦA NGƯỜI DAO TUYÉN Ở

HUYỆN BẢO THẮNG TỈNH LÀO CAI

• • •

Chuyên ngành: Triết học Mác – Lênin

PHÀN THỊ HIỀN

HÀ NỘI, 2015

VẤN ĐÈ GÌN GIỮ VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ TRONG LẺ CẤP SẮC CỦA NGƯỜI DAO TUYÉN Ở

HUYỆN BẢO THẮNG TỈNH LÀO CAI

KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Triết học Mác – Lênin

Ngưòi hướng dẫn khoa học:

TS Vi Thái Lang

Khóa luận tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của TS Vi Thái Lang.

Tôi xin cam đoan rằng: Đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, không trùng với bất kỳ công trình nghiên cứu nào của các tác giả khác

Hà Nội, ngày 12 tháng 5 năm 2015 Tác gỉả khóa luận

Phàn Thị Hiền

HÀ NỘI, 2015

Trong quá trình thực hiện khóa luận, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi đãnhận được sự giúp đỡ tận tình của thầy cô và bạn bè Tôi xin được gửi lời cảm ơn

chân thành và sâu sắc nhất đến thầy giáo TS Vi Thái Lang - người đã tận tình

hướng dẫn tôi hoàn thành bài khóa luận này

Tôi xin được chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Trường Đại học Sưphạm Hà Nội 2, đặc biệt là các thầy cô trong khoa Giáo dục Chính Trị đã giảng dạy,chỉ bảo tôi trong suốt thời gian qua

Tôi xin cảm ơn các bạn sinh viên đã góp ý và ủng hộ tôi hoàn thành khóa luậnnày

Với điều kiện hạn chế về thời gian cũng như kiến thức của bản thân nên khóaluận không thể tránh khỏi những thiếu xót, tôi kính mong nhận được sự đóng gópcủa các thầy cô cùng các bạn sinh viên

Tôỉ xỉn chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 12 tháng 5 năm 2015 Tác giả khóa luận

Phàn Thị Hiền

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐÀU 1PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 51.1 Khái niệm văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc 51.2 Những giá trị trong Le cấp sắc của người Dao Tuyến ở huyện Bảo

Thắng tỉnh Lào Cai 26Chương 2 THỰC TRẠNG CỦA VIỆC GÌN GIỮ VÀ PHÁT HUY LỄ CẤP SẮC CỦA NGƯỜI DAO TUYỂN Ở HUYỆN BẢO THẮNG TỈNH LÀO CAI 362.1 Một số nét về điều kiện tự nhiên và xã hội của huyện Bảo Thắng tỉnh

Lào Cai 362.2 Thực trạng của việc gìn giữ và phát huy các giá trị trong Lễ cấp sắc củangười Dao Tuyển ở huyện Bảo Thắng tỉnh Lào Cai 47Chương 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP GÌN GIỮ VÀ PHÁT HUY LỄ CẤP SẮC CỬANGƯỜI DAO TUYỂN Ở HUYỆN BẢO THẮNG TỈNH LÀO CAI 54

3.1 Một số định hướng chung trong việc giữ và phát huy các giá trị trong Lễ Cấpsắc của người Dao Tuyển ở huyện Bảo Thắng tỉnh Lào Cai 543.2 Một số giải pháp gìn giữ và phát huy Lễ cấp sắc của người dao Tuyển ởhuyện Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai 55PHẦN KẾT LUẬN 61DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 63

Đó là những giá trị văn hóa điên hình phản ánh cái mốc đáng nhớ nhất trongđời người mà bất kỳ người Dao nào cũng phải trải qua Những phong tục tập quán

đó vẫn được đồng bào Dao Tuyển ở đây lun giữ và phát huy cho đến ngày nay.Hiện nay, trong xu thế hội nhập mở cửa và quốc tế hóa với sự du nhập củanhiều dòng văn hóa ngoại lai Người Dao Tuyển cũng như nhiều dân tộc anh emđang đứng trước những nguy cơ biến đổi sâu sắc trong đời sống văn hóa, xã hội

Việc gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc đang là việc làm cấp thiết Nghiêncứu về tập tục chủ yếu trong chu kỳ đời người Dao Tuyến ở Bảo Thắng, Lào Cai làđóng góp cho việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa của người Dao nóichung theo chủ trương Nghị quyết Hội nghị lần thứ V Ban chấp hành Trung ươngĐảng khóa VIII đã đề ra: “Chúng ta cần nỗ lực xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm

đà bản sắc dân tộc, thống nhất mà đa dạng trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.Đảng và Nhà nước ta thừa các dân tộc các dân tộc sống trên đất nước ta đều cónhững giá trị và sắc thái văn hóa riêng và chủ trương tạo điều kiện cho các giá trị vàsắc thái văn hóa đó bố sung vào nhau, làm phong phú nền văn hóa Việt Nam vàcủng cố sự thống nhất dân tộc, là cơ sở để giữ sự bình đẳng và phát huy tính đadạng văn hóa của các dân tộc anh em” Chính vì lý do trên nên em chọn đề tài:

“Vấn đề gìn giữ và phát huy các giá trị trong lễ cấp sắc của người dao tuyển ở huyện bảo thắng, tỉnh lào cai ”.

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Cho đến nay, nhiều vấn đề về người Dao ở nước ta đã được đề cập trong nhiềutác phấm, công trình nghiên cứu: Ngay từ thời phong kiến trong tác phấm Kiều văntiếu lục, Lê Quý Đôn không chỉ đề cập đến nguồn gốc mà còn mô tả khái quát vềcách ăn mặc và cuộc sống của dân cư của một số nhóm người Mán (người Dao) ởnước ta Từ đầu thập kỉ 60 đến nay xuất hiện nhiều công trình nghiên cứu về ngườiDao, trong đó đáng chú ý là công trình của Phan Hữu Đật và Hoàng Hoa Toàn:

“Một số vấn đề dân tộc học Việt Nam” Các tác giả đã đề cập đến nhiều vấn đề từ

- Công trình “Văn hóa truyền thống người Dao ở Hà Giang”cũng đề cập kháchuyên sâu về văn hóa cố truyền trong đó có các nghi lễ chủ yếu trong chu kỳ đờingười của hai nhóm Dao ở tỉnh Hà Giang và Dao Đỏ và Dao Tuyển (Áo Dài).Như vậy, các công trình nghiên cứu đã ít nhiều đề cập những lễ nghi trong chu

kỳ đời người của người Dao Tuyển trong đó có lễ cấp sắc Song phần lớn các tácphấm nghiên cứu trên phạm vi rộng lớn với những đặc trưng văn hóa của người Dao

và Dao Tuyển nói chung chưa làm rõ được sắc thái phong phú, đa dạng, đặc trưngcủa văn hóa Dao Tuyển ở huyện Bảo Thắng, tỉnh Lào Cai từ đó rút ra những giá trịtiêu biểu của tộc người

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cún

- Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là tìm hiểu về Lễ cấp của người DaoTuyển ở huyện Bảo Thắng, Lào Cai

- Phạm vi nghiên cứu: Tìm hiểu một số vấn đề liên quan đến lễ tục như: têngọi, tiến trình thực hiện, ý nghĩa của Lễ cấp sắc

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu: Nhằm tìm hiếu sâu hơn về Lễ tục cấp sắc của ngườiDao Tuyển ở Lào Cai, rút ra những giá trị tiêu biểu, từ đó giúp các nhà quản lýhoạch định những biện pháp, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa của người DaoTuyển ở huyện Bảo Thắng nói riêng và đồng bào tỉnh Lào Cai nói chung

- Nhiệm vụ:

+ Khái quát về người Dao Tuyển ở huyện Bảo Thắng, Lào cai

+ Lễ Cấp sắc của người Dao Tuyến ở huyện Bảo Thắng, Lào cai

+ Bảo tồn và phát huy những giá trị trong Lễ cấp sắc của người Dao Tuyển ởhuyện Bảo Thắng, Lào cai

5 Phương pháp và phương pháp luận

Sử dụng các phương pháp: Phương pháp logic, phương pháp lịch sử, phươngpháp phân tích, tổng hợp, so sánh

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận giúp làm rõ hơn Lễ cấp sắc của người Dao Tuyển ở huyện BảoThắng, Lào Cai Là công trình nghiên cứu tương đối hệ thống về Lễ cấp sắc củangười Dao Tuyến Từ đó rút ra những giá trị văn hóa tiêu biếu của tộc người, qua đógóp phần tìm hiểu sự phong phú, đa dạng trong đời sống văn hóa và việc bảo tồnnhững nét văn hóa riêng của người Dao Tuyển Tiểu luận làm phong phú thêmnguồn tài liệu lịch sử văn hóa địa phương

HÀ NỘI, 2015

7 Kết cấu khóa luận

Ngoài phần mở đầu, danh mục các từ viết tắt, mục lục và tài liệu tham khảo,khóa luận gồm 3 chương và 8 tiết

Chương 1 MỘT SỐ VÁN ĐÈ LÝ LUẬN CHUNG

1.1 Khái niêm văn hóa, bản sắc văn hóa dân tôc

* Khái niệm văn hóa

Khái niệm văn hóa là một khái niệm đa chiều với nhiều góc cạnh Cho đến nayngười ta đã thống kê hơn được bốn trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa Song cácnhà văn hóa đều có một nhận định chung là : văn hóa bao gồm văn hóa vật chất vàvăn hóa tinh thần

Từ "văn hóa”bắt nguồn từ tiếng Latinh ở phương Tây "Cult”ban đầu có nghĩa

là canh tác đất đai và gieo trồng thực vật Sau này, trong quá trình sử dụng ngôn ngữ

nó mang thêm một nghĩa mới đó là: sự mở mang kiến thức, bồi dưỡng về thể chất

và tinh thần đối với con người là sự vun sới về tinh thần hay "trồng trọt tinh thần".Ngay từ những năm 45 trước Công Nguyên nhà triết học, văn hóa học Hy Lạp -Lam cổ đại XI đã coi triết học như là “Văn hóa của trí tuệ”ông khắng định cần phảirèn luyện và vun sới trí tuệ như người nông dân vun sới đất đai Trên cơ sở đó, ôngnhìn thấy nội dung cơ bản của văn hóa là phát triển năng lực tinh thần của conngười

Sang thế kỉ XVII, XVIII, việc sử dụng thuật ngữ “văn hóa”với nghĩa là "canhtác tinh thần”bên cạnh nghĩa gốc là quản lý nông nghiệp, canh tác nông nghiệp Đen

thế kỉ XI thuật ngữ "văn hóa”được các nhà nhân loại học phương Tây sử dụng nhưmột danh từ chính Những nhà học giả này cho rằng văn hóa (văn minh) thế giới cóthế phân loại từ trình độ thấp đến cao nhất và văn hóa của họ chiếm vị trí cao nhất.Bởi vì họ cho rằng bản chất của văn hóa là hướng trí lực và sự vươn lên phát triểnthành văn minh Người đầu tiên đi thẳng vào nghiên cứu khoa học về văn hóa làE.B.Tylor, nhà nhân học nổi tiếng người Anh Năm 1871 trong cuốn “Văn hóanghuyên thủy”ông đã đưa ra định nghĩa về văn hóa: “Văn hóa hay văn minh theonghĩa dân tộc học bao quát của nó là một tổng thể phức hợp bao gồm tri thức, tínngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phong tục và bất cứ năng lực, tập quán nàođược lĩnh hội bởi con người với tư cách là thành viên của xã hội" Đen thế kỉ XXnăm 1909 thuật ngữ “văn hóa học”mới được ra đời Người đặt thuật ngữ này làWilhemlm Ostwald nhà khoa học và triết học Đức Thuật ngữ này dùng để chỉ mônhọc mới mà ông gọi là “khoa học về các văn hóa”tức là hoạt động đặc biệt của conngười hoạt động mà chỉ con người mới có Ông viết: “chúng ta gọi những gì phânbiệt được con người với động vật là văn hóa”.

Ở phương Đông (Trung Quốc) từ "văn hóa”có đời sống ngôn ngữ từ rất sớm.Trong Chu Dịch có câu: “quan hồ nhân dĩ hóa thành thiên hạ”tức “thanh nhân quansát nhân văn lấy Thi, Thư, Lễ, Nhạc làm phép tắc và để giáo hóa làm cho thiên hạđược khai hóa" Tóm lại, văn hóa mà cổ nhân nói đến là vị trí giáo hóa Như vậy,quan niệm về văn hóa ở Trung Quốc lấy học thuyết Nho gia là chính, nội dung chủyếu của vă hóa là Thi, Thư, Lễ, Nhạc Chế độ chính trị: luân thường, đạo lý, chế độ

lễ nghi và hàng loạt quan niệm tập tục trở thành lễ tục Giáo hóa văn trị là ở chỗ

ra con người và xã hội loài người, cái làm nên con người tạo nên sự khác biệt giữacon người với bất kỳ giống loài nào của tự nhiên chính là hoạt động sống của conngười Đó là hoạt động sản xuất và tái sản xuất ra bản thân con người với tư cách làmột thực thể xã hội, thế hiện quan hệ giữa con người với con người, con người với

xã hội Con người là tắc giả sáng tạo ra văn hóa và cũng là kẻ mang các giá trị vănhóa Chính vì vậy các giá trị văn hóa đều có tính kế thừa từ thế hệ này sang thế hệkhác, từ thời đại này qua thời đại khác và có sự giao thoa ảnh hưởng giữa các dântộc Khi bàn về văn hóa V.I.Lênin cho rằng trong xã hội có giai cấp luôn tồn tại hainền văn hóa của giai cấp thống trị và nền văn hóa của nông dân lao động Ôngkhẳng định tất yếu của cách mạng văn hóa, cuộc cách mạng này hết sức khó khăn vìtrình độ dân trí và cơ sở hạ tầng còn lạc hậu Song không phải ngồi chờ lực lượngsản xuất phát triển mới làm cách mạng văn hóa mà phải chủ động tạo ra các tiền đề

cơ bản của nền văn hóa cách mạng - yếu tố cơ bản để xây dựng xã hội mới

V.I.Lênin đã xác định tính kế thừa biện chứng của sự phát triển văn hóa khi ông giảiquyết mối quan hệ giữa dân tộc, giai cấp trong văn hóa Ông viết: “Văn hóa vô sảnkhông phải bỗng nhiên mà có, nó không phải do những người tự cho mình làchuyên gia văn hóa vô sản phát sinh ra, đó hoàn toàn là điều ngu ngốc Văn hóa là

sự phát triến hợp quy luật của tống số kiến thức mà loài người đã tích lũy được dướiách thống trị của xã hội tư bản, xã hội của bọn địa chủ và xã hội của bọn quanliêu.”[21.345-346] Ở đây, V.I.Lênin đã hiểu văn hóa theo nghĩa rộng là những giátrị chung nhất tồn tại và phát triển qua nhiều chế độ xã hội, nhiều giá trị có ý nghĩa

Vì vậy, phải biết kế thừa có chộn lọc các giá trị văn hóa truyền thống

Như chúng ta đã biết, tính đến nay có tới hàng trăm định nghĩa về văn hóakhác nhau Trong khi thế giới còn bàn cãi rất nhiều về định nghĩa văn hóa thì ởnước ta năm 1942, chủ tịch Hồ Chí Minh đã đưa ra một định nghĩa về văn hóa mangtính hệ thống “Vì lễ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người đã sángtạo và pháy minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, vănhọc, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và phươngthức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó là văn hóa”[ 12.431]

Định nghĩa của UNNESCO về văn hóa “Văn hóa được đặc trưng bởi diện mạo

và tinh thần , vật chất, tri thức, tình cảm khắc họa nên bản sắc của một quốc gia ,cộng đồng, gia đình, làng xóm, xã hội Văn hóa không chỉ bao gồm nghệ thuật, vănchương mà cả những lối sống những quyền cơ bản của con người, nhũng hệ thốnggiá trị, những truyền thống tín ngưỡng”[16.47]

Theo giáo sư Phan Ngọc “Không có vật gì gọi là văn hóa cả, mà ngược lại bất

kỳ vật gì cũng có mặt văn hóa, văn hóa là một quan hệ, nó quan hệ giữa thế giớibiếu tượng và thế giới tồn tại "

Như vậy, chúng ta có thể thấy rằng: “văn hóa”là một khái niệm mở, là mộtphạm trù rộng lớn, phong phú, đa dạng Có người nghĩ rằng văn hóa là một cái gì đóthật mênh mông, vô tận đến nỗi hầu như mỗi nhà văn hóa có một định nghĩa riêng

về văn hóa, mỗi định nghĩa đều tập trung về một phương tiện, một đặc trưng nào đócủa văn hóa Song tất cả các định nghĩa đưa ra đều chưa lột tả hết bản chất của vănhóa Tuy nhiên, các định nghĩa khác nhau về văn hóa này đưa ra không nhằm bài trừlẫn nhau mà còn bố sung cho nhau làm khái niệm văn hóa ngày càng trở nên đầy đủhơn, toàn diện hơn

Nen văn hóa xã hội chủ nghĩa được hình thành trên cơ sở tiếp thu những tinhhoa văn hóa của dân tộc trên thế giới, tổng kết những kinh nghiệm mới mẻ, từ thựctiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội về cơ bản tính chất văn hóa xã hội chủ nghĩa khácvới mọi nền văn hóa cũ và quan trọng hơn cả là nó được xây dựng trên quan điểmcủa chủ nghĩa Mác - Lênin, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin “Văn hóađược hiểu như toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong

quá trình thực tiễn lịch sử xã hội và tiêu biểu cho trình độ đạt được trong lịch sử xãhội”[14.656].

Từ những định nghĩa khác nhau về văn hóa và từ những quan điếm của chủnghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa, khái niệm văn hóa mangnhững đặc trưng sau:

Thứ nhất, văn hóa phản ánh các giá trị nhân văn

Thứ hai, văn hóa mang tính dân tộc,

Thứ ba, văn hóa còn được thể hiện trong sự giao lưu văn hóa giữa cácdân tộc, giữa các quốc gia

Thứ tư, văn hóa là một hiệ tương mang tính lịch sử

* Khái niệm bản sắc văn hóa dân tộc.

Trong quan điểm của Đảng ta, văn hóa là một lĩnh vực cở bản của đời sống xãhội, nó cũng có những quy luật vận động, phát triển riêng, trong đó tính dân tộcđược coi là thuộc tính cơ bản của văn hóa, phản ánh mối quan hệ giữa dân tộc vàvăn hóa trong điều kiện dân tộc đã hình thành Nội lực của dân tộc, một mặt chính lànguồn nhân lực to lớn, mặt khác là truyền thống, bản sắc dân tộc được kết tinh vàhiện đại hóa

Tính dân tộc là một nội dung qua trọng luôn được Đảng ta đặt lên vị trí hàngđầu, vì đó là tính chất cốt lõi của một nền văn hóa Nó là cơ sở của một nền văn hóatiên tiến kết tinh thành nguồn nội lực đế xây dựng một quốc giagiàu mạnh và phát triển bền vững Chính do tác động của quy luật tính dân

HÀ NỘI, 2015

tộc mà văn hóa mang bản sắc dân tộc Lịch sử đã chứng kiến biết bao cuộc đấutranh oanh liệt, bao người đã sẵn sàng hi sinh để bảo vệ bản sắc văn hóa của dân tộcmình trước kẻ thù xâm lược, những ngày hôm nay biết bao người dân Việt Nam ởhải ngoại vẫn khát khao muốn hành hương tìm về cội nguồn, tìm về bản sắc dân tộcmình

Bản sắc văn hóa dân tộc, nếu nói theo triết tự “bản” là “gốc", “sắc” là “màu”

có nghĩa là màu sắc ban đầu chưa bị pha trộn gọi là bản sắc Theo tạp chí Cộng Sản(số 13 - 1997) bản sắc văn hóa dân tộc là những biểu giá trị (vật chất - tinh thẩn) đặcthù, là sắc thái riêng biệt trong đời sống sinh hoạt, xã hội của mỗi cộng đồng , dântộc từ cách ăn, mặc, đi lại cho đến chiều sâu tâm hồn, cách tư duy và lối ứng xử

1.2 Những giá trị văn hóa trong Lễ cấp sắc của

1.2.1 Khái quát về lễ cấp sắc của người Dao Tuyển huyện Bảo Thắng tỉnh Lào Cai

a) Lịch sử bễ cấp sắc

Theo truyền thuyết, khi xưa người Dao Tuyển bị nhiều thế lực áp bức, cuộcsống đói nghèo, khố cực Ngọc Hoàng thương tình sai các thần linh xuống hạ giớidạy người đàn ông phép thuật để bảo vệ mình và bảo vệ làng Các phép thuật đóđược truyền trong Lễ cấp sắc

Theo quan niệm tín ngưỡng của người Dao, chỉ khi nào người con trai đượclàm lễ cấp sắc mới đánh dấu sự trưởng thành Từ đây, người con trai có vị thế tronggia đình họ tộc, được tham gia vào các công việc to lớn của bản làng Họ được phépthắp hương lên bàn thờ của tổ tiên và mời tổ tiên về bàn thờ của dòng họ

Trước khi thực hiện Lễ cấp sắc có một Lễ cấp soái được thực hiện khi gia đìnhchưa có điều kiện làm Lễ cấp sắc cấp soái đế đặt tên cho đứa trẻ được ghi vào giaphả dòng họ Nghi lễ cấp soái đơn giản, các thầy lấy bốn mảnh giấy đã có bùa phép

đó đốt đi thành tro và cho đứa trẻ uống Biểu tượng tướng soái đã vào thân, luôn cóbóng vía của tướng soái ở trong người, bảo vệ

đứa trẻ thành đạt trong cuộc sống

Lễ Cấp sắc là một nghi lễ phức tạp liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau củađời sống văn hóa - xã hội người Dao Tuyển Thường được tổ chức vào tháng 11, 12

và tháng 1 âm lịch hàng năm Người được làm Lễ cấp sắc phải là con trai, nhữngngười hành lễ phải là thầy cúng được trải qua Lễ cấp sắc, đọc được sách Nôm Dao,sống có tâm, có đức trong làng, có kinh nghiệm cúng bái và thông thạo các côngviệc hành lễ của truyền thống dân tộc cấp sắc là đặt tên cho con trai (hay còn gọi làtập tịch) để ghi vào gia phả của dòng họ theo thứ tự 6 chữ đệm của tên gọi: Kim -Kinh - Viên - Mưu - Đạo - Vân Tên con cháu khoong được trùng với hàng thứ củacác cụ Tên cấp sắc là tên riêng, không phải tên gọi đi học của hay tên trong hồ sơcông dân Tên cấp sắc chỉ dùng khi đi làm thầy, trong nhà có việc cúng bái hay có

lễ để thay mặt gia đình thông báo với tố tiên và khi chết để cúng cơm

Ví dụ: Đặng Văn Sau (tên công chức), tên đặt trong cấp sắc là: Đặng KimLiên

Đặng Văn Thắng (tên học sinh), tên đặt trong cấp sắc là: Đặng Văn Rồn

HÀ NỘI, 2015

Người Dao Tuyến ở Bảo Thắng thường cấp sắc cho con trong khoảng từ 12đến 17 tuổi Đứa trẻ được cấp sắc trong cả hai giáo (Sư giáo - Đạo giáo) thì đượcvăn - võ song toàn Sau này có thể đi học thêm và làm thầy

b) Quan niệm về sự trưởng thành

Con người khi chuyển sang tuổi trưởng thành được đánh dấu bởi các dấu hiệuthay đối về thế chất trong cơ thể, thay đối về tính cách hoặc đánh dấu bởi một nghi

lễ theo tập tục truyền thống của dân tộc

Nói về vấn đề này, người Kinh có câu “GÁ/ thập tam, Nam thập lục ” nghĩa là

con gái bước vào tuổi 13, trai bước vào tuổi 16 là tuổi đã trưởng thành có thế đượcxây dựng gia đình

Đối với các dân tộc Dao thì họ cho rằng bước sang giai đoạn trưởng thành, các

cô gái bắt đầu biết quan tâm nhiều đến thêu thùa, may mặc, trang điểm đế làm đẹpcho mình, biết e thẹn trước người khác giới, nói năng e dè, kín đáo Còn các chàngtrai không còn mải mê chơi cù, đánh đáo mà đã biết đi chơi chợ, chơi hội hè, tậpthổi sáo, tập hát những bài hát giao duyên truyền thống để đối đáp trong các ngàyhội Ngoài những dấu hiệu về tâm sinh lý nói trên, người Dao nói chung và ngườiDao Tuyến nói riêng còn có một lễ tục đánh dấu sự trưởng thành của các chàng trai

đó là lễ tục cấp sắc

c) Tên gọi và đặc điêm

Trong một đời người, khi lớn lên và đến khi chết đi con người phải trải quanhiều nghi lễ trong đó có những nghi lễ chỉ trải qua một lần như cưới xin và machay Ở người Dao nói chung và người Dao Tuyển nói riêng còn có thêm một nghi

lễ nữa đó là Lễ cấp sắc Lễ cấp sắc của người Dao là một lễ tục theo chu kỳ đờingười, là hình thức lễ thành đinh Đó là nghi lễ đánh dấu một giai đoạn quan trọngcủa con người - giai đoạn từ tuổi thiếu niên lên tuổi trưởng thành Trải qua Lễ cấpsắc chàng trai mới được cả cộng đồng công nhận thành viên, mới được thế giới thầnlinh thừa nhận là một thành viên chính thức có thế làm thầy cúng, có quyền lập bànthờ Và khi khuất núi, linh hồn người đó mới về được thế giới tổ tiên Nhưng chưacấp sắc sẽ bị cả cộng đồng coi thường trong sinh hoạt của cộng đồng (lễ cầu mùa,

ma chay, các nghi lễ tôn giáo) chỉ là người phục vụ, không được tham gia với tưcách thành viên của cộng đồng Ở nước ta, tên cấp sắc được nhiều nhà khoa học sửdụng Tên gọi này xuất phát từ chỗ là người trải qua Lễ cấp sắc được thầy cúng cấpcho một bản sắc ghi bằng chữ Nôm Dao với nội dung nói về lai lịch của người thụ

lễ, lý do thụ lễ, các điều giáo huấn Đạo sắc này giống như một tờ chứng chỉ đểngười đã trải qua Lễ cấp sắc được phép thực hiện các nghi lễ cúng bái, chữa bệnh và

có một vị thế nhất định trong xã hội người Dao Ngoài tên cấp sắc, đồng bào cácnhóm Dao còn có nhiều tên gọi khác nhau Người Dao Tiền ở Hòa Bình, người Dao

Họ ở Lào Cai gọi Lễ cấp sắc là lập tỉnh, lập tịch hay lập tính Có nghĩa là làm chotrong sạch, bởi vì trong nghi lễ người ta thắp đèn, nến hay hương có tẩm dầu để soisáng người thụ lễ với ý nghĩa làm bay đi các tạp uế cùng với những tội lỗi trong

người thụ lễ Người Dao Quần Trắng ở Tuyên Quang gọi Lễ cấp sắc là “chay

xay”có nghĩa là thụ lễ đèn, lên đèn Còn người Dao Đỏ, Dao Tuyển ở Lào Cai gọi lễ

cấp sắc là quá tang hay qua tang cũng có nghĩa là lễ thụ đèn Người Dao Quần Chẹt

ở tỉnh Tuyên Quang và Thái Nguyên gọi là “chẩu đàng”vì trong lễ cấp sắc có lễ

HÀ NỘI, 2015

cúng Bàn Vương Như vậy, nếu kể cả những thuật ngữ do các nhà khoa họcthường dùng và nhũng tên trong tiếng Dao vẫn gọi thì lễ cấp sắc có rất nhiều cáchgọi

về đặc điểm, người được làm Lễ cấp sắc phải là người con trai Những người

hành lễ phải là thầy cúng đã trải qua Lễ cấp sắc, đọc được sách Nôm Dao, có kinhnghiệm cúng bái và thông thạo các công việc hành lễ truyền thống dân tộc Tuổi củangười được làm lễ cấp sắc có sự khác nhau giữa các nhóm ngành Dao Người DaoTuyến ở Bảo Thắng tỉnh Lào Cai quy định tuối cấp sắc từ 10 đến 17 tuổi, người Dao

Họ ở Bảo Thắng quy định phải từ 17 tuổi trở lên Người Dao Áo Dài (Dao Tuyển) ởMèo Vạc tỉnh Hà Giang được cấp sắc từ 11 đến 20 tuổi, người Dao Tiền ở Ba Betỉnh Bắc Cạn được cấp sắc tù' 10 đến 18 tuổi

Lễ cấp sắc phải tuân thủ quy định là: Trong gia đình anh làm Lễ cấp sắc trướcrồi mới đến em Neu gia đình có người chết mà chưa được cấp sắc, thì con cháuphải làm lễ cấp sắc cho người đã chết trước khi làm Lễ cấp sắc cho mình Lễ cấp sắc

có nhiều bậc khác nhau mà người thụ lễ muốn làm lễ ở cấp bậc cao thì phải trải quacấp bậc thấp Đối với Lễ cấp sắc của người Dao Tuyển có 3 bậc đó là: thụ lễ 3 đèn,

lễ 7 đèn và lễ 12 đèn Tuy nhiên hiện nay đồng bào chủ yếu là làm Lễ cấp sắc ở bậc

3 đèn là phổ biến.Đúng theo tục lệ, lễ cấp sắc 3 đèn được diễn ra 2 ngày 1 đêm hoặc

1 ngày 2 đêm và người thụ lễ được cấp 36 âm binh Lễ cấp sắc 7 đèn diễn ra trongthời gian từ 5 đến 7 ngày đêm và người thụ lễ được cấp 72 âm binh Còn lễ cấp sắc

12 đèn kéo dài từ 9 đến 12 ngày đêm, người thụ lễ được cấp 120 âm binh Như vậy,

lễ cấp sắc ở bậc càng cao thì chi phí càng lớn và thời gian chuẩn bị càng dài Tộc

người Dao Tuyển chịu ảnh hưởng của Đạo giáo Đạo giáo được gắn vào tên tuổi,dòng dõi của họ cấp sắc là một nghi lễ đặt tên cho đứa trẻ (con trai) kế dòng họ(phụ hệ) theo Đạo giáo Cũng là một nghi thức truyền dạy tín ngưỡng tôn giáo chođứa trẻ, khi bước vào tuổi trưởng thành Ngoài chính giáo (Đạo giáo) ra, họ còn cấpsắc đặt tên cho đứa trẻ theo một phụ giáo nữa, đó là sư giáo Chính giáo và phụgiáo, mỗi giáo có một sư tổ khác nhau, chức năng hành nghề khác nhau Sư tổ củaĐạo giáo là Tam Thanh; sư tổ của bên sư giáo là Tam Nguyên Pháp danh và tênniệm của các sư tổ như sau:

Bên Đạo giáo - Tam Thanh

- Ngọc Thanh pháp danh là Nguyên Thuỷ Thiên Tôn tên niệm là Cách ĐạoChính

- Thượng Thanh pháp danh là Linh Bảo Thiên Tôn tên niệm là Đường ĐạoMinh

- Thái Thanh pháp danh là Đạo Đức Thiên Tôn tên niệm là Lý Đạo Đức

Bên sư giáo - Tam Nguyên

- Thượng Nguyên tên niệm là Đường Văn- Thượng Nguyên tên niệm làĐường Văn Bảo

- Trung Nguyên tên niệm là Cát Văn Tiên

- Hạ Nguyên tên niệm là Chu Văn Đạt

Trong Nôm Dao còn xưng tôn Đạo giáo là Văn giáo, sư giáo là Võ giáo Đứatrẻ được cấp sắc cả hai giáo thì gọi là văn võ song toàn Neu đứa trẻ chỉ được cấp

sư giáo Hai ông thầy cử ra một ông đế cúng, đại ý bài cúng: “Tên tuốỉ nhà chủ là

gì, sinh được đứa con thứ mấy, đã đến tuốỉ cấp sắc, nhưng điều kiện quá khó khăn, chưa thế làm chay cấp sắc được; Hôm nay vợ chồng thoả thuận vui lòng bày sắp lê vật, sắp mâm thờ các phúc thần đến chủng giám, và nhờ hai ông thầy (tên là gì) một người đại diện Đạo giáo Tam Thanh, một người đại diện Sư giảo Tam Nguyên, cấp soái cho đứa trẻ tên là gì (tên đứa trẻ đã được bàn bạc lựa chọn kỹ từ trước) đế lấy năm cát tháng lợi, sau này gia đình sắp xếp được sẽ làm chay cấp sắc Mong

các vị thẩn, các vị soái che chở cho đứa trẻ, đi xa đi gần không sợ ma quỷ dịch bệnh, mau khôn nhanh lớn học hành sáng dạ

d) Công việc chuẩn bị của Lễ cấp sắc

*Chuẩn bị về vật chất

Tổ chức một Lễ Cấp sắc là một việc rất lớn trong đời người của người DaoTuyển Gia phủ phải có một quá trình chuẩn bị lâu dài về các nghi lễ tôn giáo, tínngưỡng truyền thống của dân tộc và rất tốn kém về vật chất Thời gian chuấn bị dàihay ngắn phụ thuộc phần lớn vào kinh tế của mỗi gia đình Có gia đình chuẩn bị từ

1 đến 3 năm, có thể là lâu hơn nữa Những thứ cần được chuẩn bị sớm là quần áocho đứa trẻ và vải được dùng trong cấp sắc Khi đứa trẻ vào lễ phải được mặc bộquần áo màu đen chàm, công việc chuẩn bị này là của người mẹ Công việc còn lại

là cả của người bố và mẹ cùng lo Tính chi phí cho một đám ma chay cấp sắc vềmặt sắm lễ và cả tạ công thầy hết khoảng 15 đến 17 triệu đồng, (thời điểm năm2013)

* Mời thầy cúng:

Gia chủ phải mời sáu thầy, mỗi thầy có chức vụ khác nhau trong lễ cấp sắc.Neu đứa trẻ được cấp soái thì đén khi cấp sắc thì cần thiết phải tìm đến hai thầy cấpsoái trước đây Đen nhà với nghi thức là đưa cho hai thầy mỗi người một đôi đồngtiền kẽm, đó là phép tắc và sau đó nhờ thầy đến là lễ

e) Tiến trình lễ cấp sắc.

HÀ NỘI, 2015

Những điều kiêng kị của Lễ: Trước hai ngày làm Lễ cấp sắc, đứa trẻ phải giữgìn vệ sinh sạch sẽ, không đi xa, không nghịch bấn hay đi săn bắn sát sinh, không

ăn trộm ăn cắp, dù chỉ hái lá cây của nhà khác

Đối với thầy cúng và những người đi theo thầy cúng làm lễ cấp sắc và tất cảnhững thành viên trong gia đình người cấp sắc cũng phải kiêng kỵ những điều trên

và họ còn phải kiêng kỵ không được quan hệ tình dục trước ngày diễn ra lễ cấp sắcmột tuần, (với học sinh đến trường thì không được trêu đùa các bạn gái)

Người phụ nữ đang mang thai hoặc trong thời kỳ kinh nguyệt không được điđến bàn thờ của gia đình làm cấp sắc Mọi người trong nhà phải đồng lòng hoàthuận với nhau

Sau buổi lễ (trong ba ngày) kiêng sát sinh, mọi đồ đạc gọi là tài sản trong nhàkhông được mang đi đâu cho, không được mang trả dù là đồ đi mượn, đi giao dịchbên ngoài mang hàng về thì được Không xuất tiền nhà mình đi

Như thế là để giữ lộc trong nhà

* Lễ tục kinh:

Lễ tục kinh được tiến hành trước khi tiến hành vào lễ hai ngày Theo quanniệm đứa trẻ được tụng kinh niệm phật, tu tâm mới thành chính quả Ồng thầy cấpcho một chiếc nón để khi đứa trẻ ra khỏi nhà đều phải đội nón và dặn đứa trẻ khôngđược to tiếng với bất kỳ ai, không giết chết bất cứ con vật gì, không chơi bời nghịchngợm, không uống và tăm nước lã và ăn chay

* Chuẩn bị viết sớ và trang trí chay đàn:

Việc trang trí chay đàn, phần khung là phần việc của nhà chủ, phần chữ viết vàhọa tiết, họa văn là của thầy cúng Một khung đàn nhưng hai giáo phái cúng chay,một nửa là Sư giáo, một nửa là Đạo giáo Bên đạo giáo xong việc dẫn dắt đứa trẻtụng kinh, tiếp tục việc viết chữ và chuẩn bị cho việc cúng chay cấp sắc.

* Dựng Ngũ Đài Son:

Ngư Đài tượng trưng cho núi Ngũ Hành Sơn rất hoang sơ Người Dao Tuyểnquan niệm Ngũ Đài Sơn là một địa danh của Mai Sơn pháp chủ thường trú ngụ.Dựng Ngũ Đài đế biếu tượng địa danh đó, cho đứa trẻ lên Mai Sơn học pháp trừ madiệt tà Khi đứa trẻ lên Ngũ Đài coi như đã chết hồn được đi đầu thai vào các sưthầy ở Mai Sơn để tìm thầy học đạo Chín bậc thang lên ngũ đài là chín tháng đứatrẻ trong bào thai, đỉ lên hướng mặt trời mọc và đi xuống hướng mặt trời mọc

* Lễ bắc cầu đón thánh trên trời xuống:

Đây là nghi lễ bắc cầu để đón các thần thánh về nhà để làm Lễ cấp săc Cácthầy đi từ chay đàn trong nhà hướng ra Ngũ Đài Sơn, thắp hương làm phù phép đểkhông cho tà ma quấy phá Ngũ Đài, tại cột nhà ngoài hè các thầy cũng làm vậy đế

ma tà không quấy phá được gia chủ

Trước khi đón thánh thần đi qua cầu vào Nhà Đàn làm Lễ cấp sắc; các thầy lấycành chanh vấy nước để làm sạch sẽ gia môn chủ, quạt xua đuổi tà khí Vì đón thầnthánh phải làm lễ quét nhà thật sạch sẽ không bị tà ma quỷ ám, rủi ro vận hạn cầnquét hết ra ngoài, tránh làm mạo kinh đọng đến tổ tiên, dùng đèn rọi sáng rồi rướccác thánh vào chay đàn

* Lễ Khai khởi kinh đàn:

HÀ NỘI, 2015

Là việc thỉnh cầu mời các vị tiên thánh chấn giữ các cửa phương trời giáng hạ

về chay đàn hưởng lễ vật và chứng kiến lễ cấp sắc cho đứa trẻ Khi thầy cúng khấnthỉnh mời các vị thánh sư và tiên thánh thì thầy cúng phụ gõ chiêng, trống, các đầuđáy mặc áo dài đỏ nhảy múa rung chuông đế đón mời các vị thánh sư và tiên thánhgiáng hạ xuống nhà chay đàn để hưởng lễ do gia chủ dâng lên

Thầy cúng vừa đánh trống, gõ chiêng và đứa trẻ mặc áo đạo phục diễn xướngtrước kinh đàn, báo mời các thần thánh có tên xuống kinh đàn chứng kiến học tròtụng kinh

* Lễ khai quang:

Khai quang tức là lấy một tờ giấy phủ lên đầu đứa trẻ, cầm đèn hoặc nến vẽtượng trưng lên trên đầu đứa trẻ, tờ giấy tượng trưng cho bào thai của sư mẫu đangmang thai đứa trẻ, đèn tượng trưng ánh hào quang của mặt trời, vẽ biểu tượng tuầnhoàn của nhật nguyệt đủ chín tháng mười ngày đứa trẻ được sinh ra thân thể sạch sẽ,không phải là phàm tâm phàm cốt, trong lòng đứa trẻ sáng suốt, là học trò thôngminh bắt đầu vào lớp học Đạo Khai quang xong, đứa trẻ được mặc y phục Đạo gia

* Lễ múa gà:

Khi lập chay đàn và biện lễ vật, người Dao Tuyển cho rằng có các loại ma xấuđến quấy nhiễu và hôi của cải của gia chủ Trong nghi lễ các thầy cúng dùng 5 con

gà rồi thổi phép vào những con gà này, coi như cho các con ma xấu

đó đồ ăn rồi phải ra khỏi nhà, không được đến quấy phá gia chủ

* Lễ đưa trẻ lên ngũ đài:

Các thầy làm động tác hành trình giả trước chay đàn rồi dẫn trẻ ra Ngũ Đài.Thầy cúng lên trước xua đuối tà ma rồi mới dẫn đứa trẻ bước lên Ngũ Đài qua 9 bậcthang.

Khi đứa trẻ đã lên Ngũ Đài các thầy giả vờ đi săn thú và uống rượu

Cuối cùng các thầy mang về chiếc võng bằng dây sắn rừng được đan sẵn đểtrải chăn của thầy rồi đõ' đứa trẻ Phải là dây sắn rừng do chính các thầy tự đi lấy

về, không dùng loại dây nào khác

Đứa trẻ đưa hai bàn tay lên tận trên trán, năm ngón tay của hai bàn tay đan xennhau, từ từ cúi xuống, hai ngón tay trỏ ngoắc vào hai ngón chân cái, Ngã theo kiểungã ngửa, khi ngã người thật tròn mới đúng kiểu đứa trẻ khi sinh ra Đứa trẻ thựchiện thì có các thầy ở bên đỡ Khi đã ngã vào võng đỡ nhưng hai chân, hai tay phảibám vào nhau cho thật chặt

* Nghi lễ bên Sư giáo và Đạo giáo:

- Nghi lễ bên Sư giáo:

Thầy đọc lời khấn gọi các thần linh xuống lễ đài chứng giám cho đứa trẻ thăngngôi Ồng thầy Chính Giới đến cầm ấn tín Tam Nguyên đóng dấu vào cả 4 chân taychung một nét dấu, rồi đứa trẻ mới được buông tay (nếu tuột tay phải làm lại, điềunày rất kị vì bị cho là xui xẻo, sau này đứa trẻ không may mắn)

Đứa trẻ ngồi khoanh chân khoanh tay, không được ngẩng cao đầu, không đượccười không được nói, không để ý đến đến xung quanh

Đứa trẻ ngồi khoanh chân, khoanh tay, không được ngang cao đầu, khôngđược cười không được nói, không để ý đến thị phi trên thế gian

HÀ NỘI, 2015

Đứa trẻ được thầy bón cơm, nước, chăm sóc Các thầy la lên gọi gia đình cha

mẹ đến xem như duyệt

cấp âm dương điệp:

Âm dương điệp là hai tờ điệp sớ, âm điệp và dương điệp, cả hai điệp đều viếtnhư nhau, âm điệp đốt đi và dương điệp lưu lại, đi theo suốt đời đứa trẻ Cho đếnkhi già về chết đi thì dương điệp được bỏ theo thể xác vào trong áo quan Nội dungtrong điệp là ghi họ tên đặt theo bên sư giáo, thời gian và địa điếm khi cấp sắc

Lễ cấp binh mã:

Ông thầy cả làm lễ cấp binh mã cho đệ tử có thiên binh vạn mã nhập thân, bất

kể đi xa gần, ngoại thần quỷ không hề xúc phạm, bảo vệ cho đệ tử đời sống bình an,vinh hoa trường thọ Khi thành thầy cúng gọi trời trời nghe, gọi đất đất thấu, dẹp ma

ma yên, dẹp quỷ quỷ hàng, cứu người người sống

Như vậy, đứa trẻ từ Mai Sơn thác sinh trở về dương gian đã thành đứa con củaTam Nguyên được các thầy cấp bằng cấp binh mã, ấn tín, bút nghiên để đứa trẻ đầy

đủ nghị lực vào đời (Theo lòi dịch của ông Đặng Văn Định và ông Hoàng A Đothôn Khởi Khe - Phong Hải - Bảo Thắng)

Giới giáo có 9 điều quy định đứa trẻ cần thực hành:

1 Đệ nhất giới, là môn đồ sư giáo, không được coi thường trời đất thần phật

2 Đệ nhị giới, là môn đồ sư giáo, không được ngược đãi cha mẹ

3 Đệ tam giới, là môn đồ sư giáo, không được sát hại sinh linh

4 Đệ tú’ giói, là môn đồ sư giáo, không được trộm cắp, hại người

5 Đệ ngũ giới, là môn đồ sư gia, không được khinh rẻ người nghèo

6 Đệ lục giới, là môn đồ của sư giáo, không được tham hoa, ái sắc làm nhơbản thân.

7 Đệ thất giới, là môn đồ của sư giáo, không được uống rượu nói ngang ngửa

8 Đệ bát giới, là môn đồ của sư giáo, dù đêm hôm khó khăn vẫn phảicứu người

9 Đệ cửu giới, là môn đồ sư giáo, phải thành thực, khi làm thầy cúng khôngđược dối trá, ẩu giả, ăn quỵt của dân lành

- Nghi lễ bên Đạo giáo:

Các thầy làm lễ khai quang cho đứa trẻ Có nghĩa là ánh hào quang của Sư tốTam Thanh chiếu rọi và tận xương cốt, nội tạng đứa trẻ, những phàm thân nặng dụcđược tiêu đi, đế lại sự sạch sẽ trong trắng, đứa trẻ quy y đạo môn ắt thành chính quả

Từ đây ba vị thầy cúng cùng đóng dấu vào hai bên tai và trên trán đứa trẻ Đại ýchứng nhận cho đứa trẻ quy y giới Đạo

(Theo lời dịch của ông Đặng Văn Định và ông Hoàng A Đo thôn Khởi Khe

- Phong Hải - Bảo Thắng)

Ông thầy dọc cho đứa trẻ nghe 10 điều quy định của Đạo môn:

1 Đệ nhất diệu giới, không được sát hại tính mệnh Thường hành cứu khốchúng sinh

2 Đệ nhị diệu giói, không được tham lam

3 Đệ tam diệu giới, không được hỗn hôn dục tà

4 Đệ tô diệu giới, không được khinh tâm

5 Đệ ngũ diệu giới, không được hung tâm

HÀ NỘI, 2015

6 Đệ lục diệu giói, không được phẫn nộ điên đảo

7 Đệ thất diệu giới, không được vong ngôn sinh ngữ, trung trực nội ngoạithuận hoà

8 Đệ bát diệu giới, khi tụng kinh, không được nghe nhìn cưòinói

9 Đệ cửu diệu giới chân tâm, bảo quốc ninh gia, không được thoái thoátchuyển tâm

10 Đệ thập diệu giới, không được coi thường, bôi bác, tự ý thay đổi nộidung trong sách kinh

Mười điều quy định trên thành 9 công quả:

Thành đoan chính trường sinh công quả Thành thông minh trí tuệ công quả Thành phú quý hào thịnh công quả Thành cát thái công quả Thành thanh hiển công quả Thành thập tưởng công quả Thành đại pháp công quả Thành Đại đạo công quả Thành hoàn mãn công quả

(đại ý là con người ngay thẳng, sống trường sinh, có trí tuệ thông minh, giàusang, trong cuộc sống gặp mọi điều tốt lành, an khang, có công danh, trọn vẹn đầy

đủ, được làm thầy đạo cao đức trọng)

Đen đây, đứa trẻ đã được cả hai giáo đã cấp sắc xong, (ý là văn võ song toàn) Sau

đó có một lễ cắt tóc để trừ nợ đời, biểu tượng sự tẩy xoá những nhơ bấn phàm tục,đứa trẻ ngồi quay mặt về chính đàn, biếu hiện chí hướng về đạo môn thiện quả.(Phần này được các thầy làm tượng trưng, vì đứu trẻ tóc đã cắt gọn theo quy định

của trường học)

Lễ cấp âm dương điệp:

Âm điệp đốt đi, Dương điệp lưu lại theo suốt đời đứa trẻ Sau khi cấp điệp đứatrẻ được mặc áo đạo phục chỉnh tề, ngồi giữa chính đàn, nghe ông thầy đọc sách.Cấp binh mã:

Hình thức cấp binh mã cũng giống như bên Sư giáo, từ nay đệ tử có thiên binhvạnh mã nhập thân, sau khi thành thầy cúng giỗ, phá ngục phục hồn, làm đâu đượcđấy, cứu khổ cứu nạn, tế độ chúng sinh

* Lễ cúng tạ tổ tiên:

Gia chủ chuẩn bị lễ vật gồm: gà, xôi, quần áo mã, tiền vàng để làm quà

kính tạ tổ tiên về chứng giám cho con trai mình được ghi tên vào dòng họ gia phả.Các đồ mã phải được ông thấy chính bên Tam Thanh hoặc Tam Nguyên chụp đóngdấu, như vậy tổ tiên mới nhận được Đứa trẻ ở trong buồng tụng kinh, lúc này đãđược mặc áo với trang phục của người thầy, ý kiếu chăm chỉ học sau này sẽ đượclàm thầy, ngồi cúi phục nghe các điều dạy giáo huấn của bên Sư giáo và bên Đạogiáo Đứa trẻ trả lời và hứa sẽ vâng lòi và làm theo những điều trong kinh sách

* Lễ chồng bà Mụ bày trò:

Theo lời truyền kế:

Người đàn ông đi gặp gỡ tán tỉnh và lấy bà Mụ, sau đó bà Mụ thụ thai đứa trẻ.Khi đứa trẻ chuẩn bị sinh, ông cầm kèn làm bằng ống nứa đi múa lượn, khi thổi phát

âm thanh tượng như tiếng trẻ con khóc, rồi đứa trẻ lên ngũ đài Sau khi cảm ơn các

vị thần thánh, tổ tiên, chồng bà Mụ ra bày trò, cầu mong cho đứa trẻ luôn mạnhkhỏe có cuộc sống bình an, sau này làm được nhiều điều tốt đẹp cho đời Ông rắc

HÀ NỘI, 2015

gạo, quét nhà xua đuối đi những điều không may mắn đến với đứa trẻ Đứa trẻ chiatay với bà Mụ vì từ nay đã trưởng thành, không phải nhờ đến bà trông nom nữa.Mọi người cho đứa trẻ đồng tiền lấy may

Theo lời truyền kế: Người đàn ông đi gặp gỡ tán tỉnh và lấy bà Mụ, sau đó bà

Mụ thụ thai đứa trẻ Khi đứa trẻ chuẩn bị sinh, ông cầm kèn làm bằng ống nứa đimúa lượn, khi thổi phát âm thanh tượng như tiếng trẻ con khóc, rồi đứa trẻ lên ngũđài Sau khi cảm ơn các vị thần thánh, tổ tiên, chồng bà Mụ ra bày trò, cầu mongcho đứa trẻ luôn mạnh khỏe có cuộc sống bình an, sau này làm được nhiều điều tốtđẹp cho đời Ông rắc gạo, quét nhà xua đuối đi những điều không may mắn đến vớiđứa trẻ

Đứa trẻ chia tay với bà Mụ vì từ nay đã trưởng thành, không phải nhờ đến bàtrông nom nữa Mọi người cho đứa trẻ đồng tiền lấy may

* Phần kết của Lễ cấp sắc:

Mọi thủ tục nghi lễ đã xong, chay đàn được tháo dỡ, đưa ra trước nhà đốt, nếuđược ngày thì lấy một ít tro mang vào trong nhà gọi là lộc của thần thánh, nếukhông được ngày thì ba ngày sau mới được lấy mang vào nhà

Thầy cúng lắc chuông đi xung quanh nhà nhặt một số đồ vàng, mã, hươngchưa cháy hết ở chay đàn, đi sau nhà nhặt ít lông gà, lông lợn (linh hồn của các convật) cho vào sọt đế vào trong nhà gọi đó là lộc của thẩn thánh, tố tiên

Thầy cúng dán bùa phù trước cửa nhà có ý nghĩa để yểm cho lộc không rangoài, mọi điều tốt đẹp, chăn nuôi, trồng trọt tốt Một nghi lễ nhỏ cuối cùng là Lễ

ăn thề Gia chủ sắp một mâm cơm cho 6 ông thầy và đứa trẻ được cấp sắc Trongmâm thắp 8 nén hương để thầy và trò cùng ăn thề Trò hứa giữ lễ, làm đúng nhữngđiều thầy và kinh sách đã dạy Đồng thời bày tỏ mong muốn sau này được như cácthầy để giúp mọi người.

Các thầy dạy đứa trẻ phải sống thuận hòa, không được đánh người Làm Thầyphải sống gương mẫu trong làng bản, làm việc nghĩa không vì tiền Neu trái lời dạy

sẽ bị thánh thần trách phạt hoặc giáng tội bị đày đọa

Thầy - Trò cùng uống chung bát rượu ăn thề ý nói người thầy nào cũng phảitrong sạch như nước ở trong bát Neu con phản lời thầy, con có tội Thầy làm sai,thầy có tội Ai có tội sẽ chết Cả thầy và trò cùng chung một động tác cắm hươngvào bát rượu cho tắt rồi cùng cắm ngược đầu nén hương xuống bát hương Việclàm này ý nói người nào vi phạm lời thề sẽ bị chết cắm đầu

f) Ý nghĩa của Lễ cấp sắc

Phong tục cấp sắc của người Dao Tuyển vừa có tính trao truyền tín ngưỡng,vừa có tính giáo dục Những người được cấp sắc hoặc đã thành thầy cúng ít cónhững trường họp thầy cúng thành những kẻ lừa lọc, càn quấy, làmngười đời phêphán Do đó trong người Dao họ rất muốn có đứa con học được nhiều chữ nhiềunghĩa thành thầy có một tương lai tươi sáng.Khi các con được cấp sắc xong xuôi,cha mẹ cảm thấy nhẹ gánh trách nhiệm của mình Đồng thời, tên tuối đứa trẻ đượcghi vào cuốn gia phả, được an toàn chắc chắn Mặt khác, từ đây đứa trẻ đã thànhmôn đồ của Đạo giáo - Sư giáo, được các thầy Sư tổ che chở phù hộ học hành sáng

dạ, kế thừa thầy cúng, thành đạt trong mọi tín ngưỡng dân gian Cũng là chỗ dựa

HÀ NỘI, 2015

tinh thần cho đứa trẻ, tự tin hơn, mạnh mẽ hơn, vươn lên trong cuộc sống Ngượclại không hắn đứa trẻ nào được cấp sắc là thành thầy cúng Việc làm thay cúng cònphải phụ thuộc rất nhiều vào sự học tập chữ Nôm Dao, đọc được chữ nhiều sáchtrong tín ngưỡng tôn giáo mới thành được thầy cúng Theo quan niệm của họ, dùkhông học được chữ Nôm Dao cũng phải tạo điều kiện cấp sắc hoặc Tuyển soái chocon, để mỹ tục truyền thống luôn tồn tại với dân tộc họ Thực tế cho thấy, lễ cấp sắc

đã ảnh hưởng đến mọi lĩnh vực trong đời sống xã hội của người Dao Tuyển ở BảoThắng và người Dao nói chung Theo đồng bào Dao có 3 nghề được cộng đồng tộcngười này đặc biệt coi trọng, đó là nghề dạy học, cúng bái và chữa bệnh Song, cả

ba thầy đều có mối quan hệ trực tiếp với nhau thông qua lễ cấp sắc, tức là chỉnhững ai cópháp danh thì mới được tập quán của người Dao cho phép hành nghề.Bởi, đồng bào cho rằng những người có pháp danh thì mới có âm binh, có đủ cácpháp thuật và có được sự trợ giúp của các thần linh, của tổ tiên Hon nữa, đồngbào còn cho rằng chỉ những người có pháp danh tức là đã trải qua lễ cấp sắc thì mớiđược cộng đồng Dao coi là người trưởng thành và do đó mới được phép tiến hànhnhững công việc liên quan đến phong tục tập quán Dao Chỉ khi nào người đàn ôngDao đã được làm lễ cấp sắc thì mới có một vị thế nhất định ở trong gia đình, trongdòng họ và cộng đồng Chang hạn, được phép thắp hương lên bàn thờ, được giúpgia đình làm những công việc chuẩn bị cho lễ cúng, được xem sách chọn ngàytháng tốt để mở đầu cho những công việc hệ trọng, được đại diện cho gia trongtrường hợp tiếp khách là thầy cúng, đi đưa đón dâu Đối với dòng họ, người đượccấp sắc là niềm tự hào của cả dòng họ, được đại diện dân làng thực hiện những nghi

lễ liên quan đến sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi Theo người Dao Tuyển ở BảoThắng cũng như người Dao ở các nơi khác, người đàn ông được cấp sắc nếu thựchiện các công việc cúng bái hoặc những nghi lễ liên quan tới công việc cúng báihoặc những nghi lễ liên quan đến phong tục tập quán thì mới được các thần linh và

tố tiên công nhận, không sợ gặp rủi ro, bản thân và gia đình tránh được những taihọa Người đã trải qua lễ cấp sắc luôn được tổ tiên cùng các thần linh phù hộ, có

âm binh bảo vệ Và chỉ có những người đã trải qua lễ cấp sắc khi chết đi mới đượclàm lễ chay để về sum họp với tổ tiên

Như vậy, lễ cấp sắc có ý nghĩa hết sức to lớn và chiếm vị trí quan trọng trongđời người con trai cũng như trong đời sống tinh thần của người Dao Tuyến, gópphần không nhỏ vào việc duy trì phong tục tập quán cố truyền của đồng bào

1.2.2 Những giá trị trong Lễ cấp sắc.

a) Giá trị lịch sử

Lễ cấp sắc của người Dao Tuyến nói riêng và người Dao nói chung cung cấpmột số tư liệu về nguồn gốc dân tộc, quá trình di cư và những sinh hoạt văn hóa, xãhội của cộng đồng Trước hết là những câu chuyện truyền thuyết, những bài ca đọctrong nghi lễ cấp sắc là những tài liệu quý để tìm hiểu về nguồn gốc tộc người đó là

sự tích Bàn Hồ Những câu chuyện hay, những bài thơ dài không dừng lại ở sự tíchBàn Hồ mà còn nói về quá trình di cư của tố tiên họ, Đó là những truyện thơ vềĐặng Hành và Bàn Đại Hội có nói tới hai họ Đặng và họ Bàn đã di cư sang ViệtNam như thế nào? Trong chuyện Bình Hoàng khoán điệp còn viết về sự phân bố,

Trung Quốc, ảnh hưởng đến người Dao từ lâu đời Nội dung Đạo giáo đã đượcngười Dao tiếpgiáo đã sử dụng các tín ngưỡng (thờ cúng Bàn Vương) và hành vi tôngiáo(cấp sắc) vốn có ở người Dao và đưa vào đó một nghi thức mới, một nội dungmới:

- Tất cả mọi người đàn ông của dân tộc Dao đều phải qua lễ cấp sắc Đạo giáo

- Ai không qua lễ cấp sắc thì dù chết già linh hồn họ cũng không được về với

tổ tiên (Bàn Vương) và lúc sống cũng không được cúng bái cha mẹ, cao hon nữa làBàn Vương

- Điều có ý nghĩa quan trọng là: Đạo giáo đã đặt ra tục lệ: Ai không làm lễ cấpsắc sẽ không được công nhận là con cháu Bàn Vương Tục lệ thêm thắt này khẳngđịnh tính phổ biến của Đạo giáo ở người Dao Từ cái ngoại sinh trở thành cái nộisinh tồn tại đến tận ngày nay Đó chính là sự xâm nhập của Đạo giáo vào tín

ngưỡng, phong tục tập quán của người Dao nói chung và người Dao Tuyển nóiriêng thông qua lễ cấp sắc.

b) Giá trị nhân văn.

Giá trị nhân văn trong lễ cấp sắc của người Dao Tuyển thể hiện ở những mặtsau:

• Giáo dục, rèn luyện nhân cách con người.

Một trong những giá trị tiêu biểu của tập tục cấp sắc nói riêng cũng như tập tụctrong chu kỳ đời người nói chung của người Dao đó chính là giáo dục, rèn luyệnnhân cách Khi một thành viên của cộng đồng sinh ra, lớn lên, trưởng thành, xây

dựng gia đình, về già và chết đi đều phải sống và tuân theo cái “khuôn ” văn hóa

của tộc người Nhân cách của mỗi thành viên cộng đồng được hình thành, định hình

và hoàn thiện từ trong tập tục, nếp sống gia đình, dòng họ Khi người mẹ mang thai,sinh nở, khi một thành viên ra đời, làm lễ đặt tên, khi trưởng thành làm lễ cấp sắc,xây dựng gia đình làm chồng, là nhận các quan niệm đạo đức, lối sống theo nhữngchuẩn mực nhất định để hình thành nên nhân cách của mỗi thành viên Mỗi độ tuổitrong chu kỳ đời người yêu cầu và biểu hiện nhân cách đó khác nhau Lúc trẻ tập tụcdạy cho biết học tập để trở thành người, khi trưởng thành thì thể hiện nhân cách, lúc

về già lam gương cho con cháu Nội dung của các tập tục góp phần quan trọng địnhhình nhân cách cho các thành viên của cộng đồng Cụ thể là: vui mừng khi có mộtthành viên mới ra đời trong gia đình, dòng họ; Đen tuổi trưởng thành, các thànhviên nam được làm lễ cấp sắc để công nhân là thành viên trưởng thành, chính thứccủa cộng đồng, để giao các nhiệm vụ và được hưởng quyền lợi Trong lễ được nghe

HÀ NỘI, 2015

các điều khuyên răn, những điều nên làm và không được làm trong cuộc sống; đêntuổi hôn nhân được gia đình, họ hàng chăm lo khi bước vào cuộc sống độc lập; Khichết đi được con cháu đau buồn làm ma và làm chay với các nghi lễ thể hiện sự tôntrọng tiễn người than về với tố tiên Chúng ta có thế thấy sự hình thành nhân cáchcủa các thành viên trong cộng đồng được nuôi dưỡng trong suốt quá trình sinh sốngtrong cái nôi văn hóa gia đình, cộng đồng mà các mốc quan trọng trong chu kỳ đờingười là một sự khẳng định của cả một quá trình của cuộc đời một thành viên Nộidung của lễ cấp sắc có ý nghĩa giáo dục tích cực đối với người thanh niên

Dao Ý nghĩa giáo dục người được cấp sắc được thể hiện rất rõ trong các lời giáohuấn, những điều quy định ghi trong tờ âm dương điệp của bên Sư giáo và Đạogiáo

Sư giáo có 9 điều quy định như sau:

1 Đệ nhất giới, là môn đồ sư giảo, không được coi thường tròi đất, thần phật

2 Đệ nhị giới, là môn đô sư giảo, không được ngược đãi cha mẹ

3 Đệ tam giới, ỉà môn đồ sư giáo, không được sát hại sinh linh

4 Đe tứ giới, là môn đồ sư giáo, không được trộm cắp, hại người

5 Đệ ngũ giới, ỉà môn đồ của sư giáo, không được khinh dẻ người nghèo

6 Đệ lục giới, là môn đò của sư giáo, không được tham hoa ai sắc làm nhơ bản thân

7 Đệ thất giới, là môn đồ của sư giáo, không được uống rượu ăn nói ngang ngửa

8 Đệ bát giới, là môn đổ sư giảo, dù đêm hôm khó khăn vân phải cứu người

9 Đệ cửu giới, là môn đồ sư giảo, phải thành thực, khi làm thầy cúng không được dối trá, ấu giả, ăn quỵt của dân lành

Đạo giáo có chín điều quy định như sau:

1 Đệ nhât diệu giới, không được sát hại tính mệnh Thường hành cứu khổ chúng sinh

2 Đệ nhị diệu giới, không được tham lam

3 Đệ tam diệu giới, không được hôn hôn dục tà.

4 Đệ tử diệu giới, không được khỉnh tâm.

5 Đệ ngũ diệu giới, không được hung tâm ngoan ngu.

6 Đệ lục diệu giới, không được phấn nộ điên đảo

7 Đệ thất diệu giới, không được vong ngôn sinh ngữ, trung trực nội

ngoại thuận hoà

8 Đệ bát diệu giới, khi tụng kỉnh niệm phật, không được nghe nhìn cười nói

9 Đệ cửu diệu giới chân tâm, bảo quốc ninh gia, không được thoái thoát chuyến tâm

Trong các điều giáo huấn ghi trong đạo sắc cấp cho người thụ lễ đều hướng tớicái chân, thiện, tuyệt đối kiêng kỵ người thụ lễ làm điều ác Đó là sự kính trọng cácthầy cúng đến làm lễ cấp sắc, biết ơn nghĩa mẹ cha, thủy chung với bạn bè, biếttrọng nghĩa kinh tài, có làng vị tha và dũng cảm, sống thành thật, không lừa lọc,không dâm đãng hơn nữa, các điều giáo huấn này đôi khi còn được thực hiện bằnglời thề của người thụ lễ dưới sự giám sát của các thần linh và tố tiên nên tính giáodục càng có giá trị