Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết anh em nhà KARAMADOP của f m ĐÔXTÔIEPXKI

... nghệ thuật tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop F. M Đôxtôiepxki NỘI DUNG Chƣơng CÁC KIỂU KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT ANH EM NHÀ KARAMADOP CỦA F. M. ĐÔXTÔIEPXKI 1.1 Không gian phòng Không gian. .. tài Nghệ thuật miêu tả t m lí nhân vật Aliosa Karamadop tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop F. M. Đôxtôiepxki Những khóa luận giúp nhiều việc l m đề tài Tuy nhiên, vấn đề Không gian nghệ thuật tiểu. .. tác ph m Anh em nhà Karamadop F. M Đôxtôiepxki Và để thực m c đích trên, đề nhi m vụ cụ thể sau: - T m hiểu kiểu không gian nghệ thuật có tác ph m - T m hiểu cách tổ chức không gian nghệ thuật tác

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

LƯU THỊ THU THẢO

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT ANH EM NHÀ

KARAMADOP CỦA F.M.ĐÔXTÔIEPXKI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

TS Lê Thị Thu Hiền

HÀ NỘI – 2015

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình của các thầy cô trong khoa Ngữ Văn Tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn, giúp đỡ của các thầy cô trong khoa, các thầy cô tổ bộ môn Văn học nước ngoài đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thực hiện khoá luận

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới TS Lê Thị Thu Hiền, giảng viên khoa Ngữ Văn đã là người trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoàn thành khoá luận này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2015

Sinh viên

Lưu Thị Thu Thảo

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài: “Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Anh

em nhà Karamadop của F.M Đôxtôiepxki” là kết quả mà tôi đã trực tiếp tìm

tòi nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu, tôi có sử dụng tài liệu của một số tác giả, nhưng đó chỉ là những cơ sở để tôi rút ra những vấn đề cần tìm hiểu ở

đề tài của mình Đây là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi, hoàn toàn không trùng lặp hay sao chép từ bất cứ đề tài hay công trình nghiên cứu nào đã có Nếu có sai sót, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2015

Sinh viên

Lưu Thị Thu Thảo

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu; giới thuyết khái niệm 6

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Cấu trúc khoá luận 8

NỘI DUNG 9

Chương 1.Các kiểu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop của F.M.Đôxtôiepxki 9

1.1 Không gian căn phòng 9

1.1.1 Những “ổ trụy lạc” 9

1.1.2 Những căn phòng “thánh thiện” 14

1.1.3 Không gian “ngưỡng cửa” 19

1.2 Không gian con đường 21

1.2.1 Những con đường lầm lỡ 22

1.2.2 Những con đường hướng đạo 25

1.3 Không gian tâm lí 28

Chương 2 Tổ chức không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop của F.M.Đôxtôiepxki 35

2.1 Điểm nhìn không gian 35

2.2 Cảm thức không gian 42

2.3 Tổ chức các cặp không gian theo nguyên tắc tương phản, đối lập 45

KẾT LUẬN 50 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Cho đến nay, với độc giả Việt Nam, các tác giả, tác phẩm đến từ xứ sở Bạch Dương đã không còn xa lạ Những cái tên như A.X.Puskin; N.V.Gôgôn; L.Tônxtôi; A.P.Sêkhôp; A.M.Gorki; A.N.Tônxtôi; M.A.Sôlôkhôp… cùng

những tác phẩm được người đọc Việt Nam yêu thích như: Tôi yêu em; Tarax

Bunba; Chiến tranh và hoà bình; Người trong bao; Người mẹ; Con đường đau khổ; Sông Đông êm đềm… và sẽ là thiếu sót nếu chúng ta bỏ qua nhà văn

F.M Đôxtôiepxki (1821-1881), người đã có những ảnh hưởng sâu sắc tới nền văn học Nga cũng như nền văn học toàn thế giới Đôxtôiepxki đã khám phá thế giới và con người trên một phương diện hoàn toàn mới và nhờ đó, ông đã sáng tạo ra những kiệt tác văn học vĩ đại Đặc biệt hơn nữa, ông còn là người sáng tạo ra thể loại tiểu thuyết “đa thanh phức điệu” Trong nền văn học Nga

và văn học thế giới, Đôxtôiepxki đã chiếm một vị trí hết sức đặc biệt và có ảnh hưởng mạnh mẽ đến các nhà văn, các nhà triết học, các nhà tâm lí học lớn

nhất hành tinh M Gorki đã gọi ông là “một thiên tài không thể phủ nhận mà

về sức biểu hiện như vậy chỉ có Shakespeare mới có thể đặt ngang hàng”

[dẫn theo 9, 5]

Không chỉ gây được sự chú ý với bạn đọc ở những tác phẩm đầu tay mà

đến tác phẩm cuối cùng tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop (viết từ năm

1878 đến năm 1880), Đôxtôiepxki đã thực sự làm chấn động toàn bộ nền văn học nước Nga cũng như thế giới Tác phẩm đã hội tụ tất cả những ý tưởng chủ đạo mà nhà văn ấp ủ suốt đời và đã được thể hiện một phần trong các tác phẩm trước đó Nó là sự kết tinh kinh nghiệm sống sóng gió đầy đau khổ của nhà văn và vô vàn quan sát trong thực tế cộng với tay nghề điêu luyện sau bốn

chục năm lao động văn học: “Anh em nhà Karamadop đã thể hiện quá trình

nhà văn hiện thực Nga vĩ đại hoàn tất con đường mấy thập kỉ liên tục sáng tác bằng bộ tiểu thuyết đồ sộ có ý nghĩa tổng kết bao suy tư bề bộn từng ám ảnh suốt cuộc đời lao động nghệ thuật gian khổ nhẫn nại” [3, 380] Tác phẩm

đã thể hiện cái nhìn của nhà văn về hiện thực đất nước Nga đương thời, về tình trạng hỗn loạn xã hội được khúc xạ qua sự tan rã gia đình, về sự tìm kiếm

“ý nghĩa của tồn tại” ở những con người đại diện cho các thế hệ thuộc quá khứ, hiện tại và tương lai của nước Nga, về những đau khổ vô lượng của nhân dân, về những con đường có thể có để đi đến hoà đồng xã hội Và để thể hiện được tất cả những điều đó, Đôxtôiepxki đã xây dựng nên một cốt truyện kịch tính, một hệ thống nhân vật phong phú với những nhân vật điển hình, và ta không thể không quan tâm đến yếu tố không gian nghệ thuật, một trong những yếu tố góp phần to lớn vào sự thành công của tác phẩm

Như chúng ta đã biết, văn học là sự cảm nhận về thế giới và con người Thời gian, không gian nghệ thuật chính là hình thức để con người cảm thụ về thế giới và bản thân mình Nó tiêu biểu cho khả năng chiếm lĩnh đời sống sâu, rộng và nhiều mặt của nghệ thuật ngôn từ Tìm hiểu thời gian, không gian nghệ thuật của một hiện tượng văn học chính là tìm hiểu cách cảm nhận cuộc sống một cách nghệ thuật và thẩm mĩ Việc tiếp cận tác phẩm ở góc độ này là phương thức hữu hiệu để ta cảm nhận thấu đáo về nội dung, tư tưởng tác phẩm Đồng thời, nó còn là con đường gián tiếp phát hiện, khẳng định phong cách nghệ thuật độc đáo của tác giả Dấu ấn và cá tính người nghệ sĩ được khắc hoạ khi cụ thể, khi mơ hồ trong đứa con tinh thần của họ

Chính bởi tất cả những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn đi vào tìm hiểu tác

phẩm Anh em nhà Karamadop của F.M Đôxtôiepxki trên phương diện không

gian nghệ thuật Với khoá luận này, chúng tôi hi vọng có thể góp một phần nào đó vào việc tìm hiểu những nét nghệ thuật độc đáo đã tạo nên thành công

cho tác phẩm Anh em nhà Karamadop của F.M Đôxtôiepxki

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

F.M Đôxtôiepxki là nhà văn có tầm ảnh hưởng lớn đến nhân loại nên

những công trình nghiên cứu về ông khá nhiều Tuy nhiên, cho đến nay, việc tiếp cận các tác phẩm của Đôxtôiepxki vẫn còn nhiều khó khăn và có nhiều ý kiến trái chiều, chưa có sự thống nhất

Trong phạm vi đề tài này, chúng tôi chỉ đưa vào khảo sát các công trình nghiên cứu về Đôxtôiepxki ở nước ngoài được giới thiệu ở Việt Nam thông qua các bản dịch tiếng Việt

Trong quá trình tìm hiểu các tác phẩm của nhà văn Đôxtôiepxki, người

ta thường nhớ tới nhà phê bình M Bakhtin_ người đã đưa đến một cái nhìn mới về nghệ thuật của Đôxtôiepxki từ góc độ thi pháp Một trong những công

trình nghiên cứu nổi tiếng của Bakhtin là cuốn Lí luận và thi pháp tiểu thuyết

Công trình này đã khẳng định công lao to lớn của Bakhtin là ông đã nâng lí thuyết thể loại lên một vị trí quan trọng chưa từng thấy trong lịch sử nghiên

cứu văn học Bakhtin đã chú ý tới những yếu tố cấu trúc tác phẩm nằm bên

dưới bề nổi những nguyên tắc nghệ thuật của Đôxtôiepxki Công trình nghiên cứu này của Bakhtin đã giúp chúng tôi rất nhiều trong việc tìm hiểu các tác

phẩm của Đôxtôiepxki nói chung và Anh em nhà Karamadop nói riêng, đặc

biệt là ở phương diện nghệ thuật

Cuốn Sáng tác của Đôxtôiepxki những tiếp cận từ nhiều phía đã tập hợp

lại nhiều bài viết của các nhà nghiên cứu nổi tiếng về Đôxtôiepxki và những

sáng tác của ông Ta có thể kể tên một số bài viết như: Đôxtôiepxki và di sản

văn học của ông của M.Khrapchenko; Đôxtôiepxki và số phận nước Nga của

I.Volgin; Người quy tụ trái tim Nga của A.Gide; Đôxtôiepxki: Quan điểm về

sự cứu rỗi của I.Howe… đặc biệt là bài viết Đôxtôiepxki của S.Zweig Trong

bài viết này, S.Zweig đã đưa ra những nhận xét, nhìn nhận về không gian

nghệ thuật trong các sáng tác của Đôxtôiepxki: “Hoạt động trong các tiểu

thuyết của ông diễn ra trong những căn phòng ngột ngạt, trên những đường phố đen, những hàng quán tồi tàn, tội nghiệp mà không khí nghẹt thở, quá nhân tính không bao giờ được ngọn gió xích đạo quét đi…” [9, 371] Tất cả

những bài viết này đã giúp ích rất nhiều cho chúng tôi khi thực hiện đề tài này

Ở Việt Nam, Đôxtôiepxki bắt đầu được biết đến từ khoảng đầu thế kỉ trước Đôxtôiepxki và tác phẩm của ông cũng được đưa vào giảng dạy ở các trường đại học - cao đẳng Cũng từ đó, độc giả và giới nghiên cứu không ngừng tìm hiểu về ông

Nguyễn Tuân đã giới thiệu Đôxtôiepxki đến bạn đọc Việt Nam qua bài

viết Đôxtôiepxki được tập hợp trong cuốn Sáng tác của Đôxtôiepxki những

tiếp cận từ nhiều phía Ông đã nêu lên một số vấn đề cơ bản trong tiểu thuyết

của Đôxtôiepxki như: quan điểm nghệ thuật; tư tưởng; cách thức xây dựng nhân vật Trong bài viết của mình, Nguyễn Tuân cũng đã nêu ra một số nhận xét về không gian nghệ thuật thường xuất hiện trong các sáng tác của

Đôxtôiepxki Và khi đánh giá về tác phẩm Anh em nhà Karamadop, Nguyễn Tuân cho rằng: “nó biểu hiện cái thế giới thị dục tới một mức khủng khiếp, và

nó chứng thực cái thiên tài tạo tác kia của Đốt về mặt dựng truyện từ kiếp người Anh em nhà Karamadop là một thiên tuyệt tác của Đốt, hoàn thành nó xong thì Đốt tắt nghỉ, nghìn sau còn ngân mãi cái dư ba tiếng hát của con thiên nga” [9, 277] Cuối cùng, Nguyễn Tuân đã nhận định: “Cái thiên tài sáng tạo của nhà nghệ thuật vĩ đại Đốt đã át hẳn con người Đốt” [9, 291]

Trong sách giáo trình Lịch sử văn học Nga có bài viết F.M.Đôxtôiepxki,

tác giả đã giới thiệu về con người và tài năng thiên bẩm của Đôxtôiepxki Ngoài phần tìm hiểu về cuộc đời, Nguyễn Kim Đính còn đi sâu khám phá ba

tác phẩm lớn của Đôxtôiepxki là: Tội ác và hình phạt; Gã khờ; Anh em nhà

Karamadop Trong bài viết, ông cũng trích dẫn một nhận định rất sâu sắc của

L.Tônxtôi về Đôxtôiepxki: “Toàn bộ Đôxtôiepxki lúc nào cũng đụng độ, đấu

tranh trong ý thức, tâm lí cũng như những ngôn từ nghệ thuật” Từ đó,

Nguyễn Kim Đính cũng đi đến khái quát: “Định hướng biến đổi, cải tạo xã

hội, con người mà Đôxtôiepxki nêu lên chưa phải là “cánh tay chỉ đường” chuẩn xác - mà chính ông nhiều lúc thành thực chứng minh là bất lực - nhưng

sẽ đời đời sống mãi…, mới xác lập được xã hội hài hòa, con người hài hòa - hài hòa của Chân, Thiện, Mĩ” [3, 386]

Ta cũng có thể kể đến một số bài viết, công trình nghiên cứu khác về

Đôxtôiepxki của nhiều nhà nghiên cứu như: Trần Đình Sử với bài viết Bakhtin

và thi pháp về Đôxtôiepxki; Hoàng Trinh có bài Thi pháp Đôxtôiepxki dưới con mắt Bakhtin; Phạm Mạnh Hùng với bài viết Lời giới thiệu cuốn tiểu thuyết cuối cùng của Đôxtôiepxki… Nhìn chung các bài viết, công trình nghiên cứu này

của các tác giả đã góp phần làm rõ con người và tư tưởng nghệ thuật của Đôxtôiepxki Điều này đã tạo nhiều điều kiện thuận lợi để chúng tôi tiến hành nghiên cứu về Đôxtôiepxki và cuốn tiểu thuyết cuối cùng của ông

Ngoài ra, ta cũng cần kể đến các khóa luận của các sinh viên về Đôxtôiepxki, ví dụ như: Khóa luận tốt nghiệp của Hoàng Thị Diên

(ĐHSPHN, 1999) với đề tài Một số đặc điểm thi pháp của Đôxtôiepxki thể

hiện trong tác phẩm “cô gái nhu mì”; Nguyễn Thị Hà Giang (ĐHSPHN,

2005) với Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết “Anh em nhà Karamadop”

của F.M Đôxtôiepxki; Lê Thị Hảo (ĐHSPHN 2, 2012) với đề tài Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật Aliosa Karamadop trong tiểu thuyết “Anh em nhà Karamadop” của F.M.Đôxtôiepxki Những khóa luận này đã giúp chúng tôi

rất nhiều trong việc làm đề tài này

Tuy nhiên, vấn đề “Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Anh em nhà

Karamadop của F.M Đôxtôiepxki” lại chưa được tìm hiểu nghiên cứu một

cách có hệ thống trong các công trình nghiên cứu Vì thế, chúng tôi mạnh dạn khảo sát và đi sâu tìm hiểu đề tài “Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết

Anh em nhà Karamadop của F.M Đôxtôiepxki” Tất cả những tài liệu và

những nhận xét trên sẽ là những ý kiến quý báu giúp đỡ chúng tôi trong quá trình triển khai đề tài

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của chúng tôi là làm sáng tỏ: “Không gian nghệ thuật trong tác

phẩm Anh em nhà Karamadop của F.M Đôxtôiepxki” Và để thực hiện được

mục đích trên, chúng tôi đề ra những nhiệm vụ cụ thể sau:

- Tìm hiểu về các kiểu không gian nghệ thuật có trong tác phẩm

- Tìm hiểu về cách tổ chức các không gian nghệ thuật trong tác phẩm

4 Phạm vi và đối tƣợng nghiên cứu; giới thuyết khái niệm

* Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi nghiên cứu của chúng tôi trong đề tài

này là tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop Trong quá trình nghiên cứu,

chúng tôi sử dụng bản dịch của dịch giả Phạm Mạnh Hùng, Nxb Văn học

trung tâm văn hoá Đông Tây, năm 2000

* Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi trong đề

tài này chỉ giới hạn ở: “Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Anh em nhà

Karamadop của F.M Đôxtôiepxki”

* Giới thuyết về khái niệm:

Trong quá trình nghiên cứu văn học, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều quan niệm khác nhau về không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học Tuy nhiên các quan niệm này đều gặp gỡ nhau ở một điểm và cho rằng không gian nghệ thuật không đồng nhất với không gian hiện thực Đó là mô hình nghệ thuật về cái thế giới mà con người đang sống, đang cảm thấy vị trí và số phận của mình trong không gian đó Không gian nghệ thuật là một yếu tố quan trọng thuộc hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, là phạm trù thuộc hình thức nghệ thuật.Tuy nhiên, có một điều đặc biệt là không gian nghệ thuật là hình thức mang tính nội dung

Trong Dẫn luận thi pháp học, Trần Đình Sử cho rằng: “Cũng như thời

gian nghệ thuật, không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Nếu như mọi vật trong thế giới đều tồn tại trong không gian ba chiều: cao; rộng; xa và chiều thời gian thì không có hình tượng nghệ thuật nào không có không gian, không có nhân vật nào không có một nền cảnh nào đó Nhưng không gian nghệ thuật có điểm đặc biệt, bản thân người kể chuyện hay nhà thơ trữ tình cũng nhìn sự vật trong một khoảng cách, góc nhìn nhất định, tức là trong không gian” [10, 107] Nó không đồng nhất với không gian hiện

thực bên ngoài Nó thể hiện tính chất của một thế giới tinh thần, trong đó, sự vật có cách biểu hiện và tổ chức theo một ý nghĩa riêng

Trong Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả đưa ra khái niệm không gian nghệ thuật như sau: “Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại bên

trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Sự miêu tả trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một “điểm nhìn” diễn

ra trong một “trường nhìn” nhất định Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian nên mang tính chủ quan, ngoài không gian vật thể còn có không gian tâm tưởng” [7, 160] Do vậy, không gian nghệ thuật mang tính

độc lập tương đối, không quy được vào không gian địa lí Không gian nghệ thuật là một hiện tượng khép kín như không gian trò chơi nằm trong quy ước chung giữa tác giả và người đọc, do tác giả đề xuất và người đọc đồng cảm Nhìn chung, không gian nghệ thuật không phải là không gian hiện thực, vật lí mà là hình tượng không gian, là hình thức tồn tại của con người trong thế giới nghệ thuật Nó là hình thức tồn tại của sự sống con người gắn liền với

ý niệm về sự cảm nhận, về giới hạn giá trị của con người Nó được coi là không quyển tinh thần bao bọc cảm thức con người, là một hiện tượng tâm linh nội cảm chứ không phải là một hiện tượng địa lí hay vật lí Không gian nghệ thuật gắn liền với quan niệm về con người và góp phần biểu hiện cho

quan niệm ấy

Tóm lại, không gian nghệ thuật là mô hình không gian của thế giới nghệ thuật Sự đối lập và liên hệ của các yếu tố không gian, các miền phương vị: cao - thấp; xa - gần; các chiều sâu - rộng - cao… tạo thành các ngôn ngữ nghệ thuật để biểu hiện thế giới quan niệm của tác phẩm Sự lặp lại của các mô hình không gian tạo thành tính loại hình của không gian nghệ thuật

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng phương pháp chủ đạo là nghiên cứu thi pháp học Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số phương pháp bổ trợ như:

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp thống kê-phân loại

- Phương pháp phân tích- tổng hợp…

6 Cấu trúc khoá luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, khoá luận được triển khai làm hai chương:

Chương 1 Các kiểu không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Anh em

nhà Karamadop của F.M Đôxtôiepxki

Chương 2 Tổ chức không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Anh em nhà

Karamadop của F.M Đôxtôiepxki

NỘI DUNG Chương 1 CÁC KIỂU KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT

ANH EM NHÀ KARAMADOP CỦA F.M.ĐÔXTÔIEPXKI

1.1 Không gian căn phòng

Không gian căn phòng (có thể là phòng khách, phòng ngủ, phòng ăn, phòng bếp, phòng đọc sách…) là nơi diễn ra các hoạt động thường nhật của con người, là nơi mà con người bộc lộ bản thân mình một cách rõ nét và chân

thật nhất Trong tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop, không gian căn phòng

xuất hiện với tần số dày đặc và đa số hoạt động của các nhân vật đều gắn liền với khoảng không gian này

1.1.1 Những “ổ trụy lạc”

Khi tìm hiểu tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop, ta không thể không nói

đến cái “ổ trụy lạc” của Fiodor Pavlovitr Căn nhà này chính là nơi đã diễn ra

vụ án giết người và cũng là sự kiện chính của cả tác phẩm

Ngay từ phần mở đầu, khi giới thiệu về các nhân vật chính trong bộ tiểu thuyết của mình, Đôxtôiepxki đã đề cập tới căn nhà của Fiodor Pavlovitr Một

căn nhà “không phải ở ngay trung tâm thành phố nhưng cũng không hẳn ở

ngoại ô Ngôi nhà khá cũ kĩ, nhưng bề ngoài nom dễ thương: một tầng, có gác nóc, sơn xám, lợp tôn đỏ Tuy vậy nó còn vững chãi chán, rộng rãi, tiện lợi Trong nhà có nhiều buồng kho, nhiều xó xỉnh và những cầu thang bất ngờ…”

[5, 135] Căn nhà này chính là nơi mà ngay khi Adelaida Ivanovna (người vợ

đầu tiên của Fiodor) vừa bỏ đi, ông ta đã “tức khắc lập nên trong nhà cả một

hậu cung và ăn chơi nhậu nhẹt bừa phứa” [5, 12] và ngay cả khi cô vợ này

mất thì ông ta lại làm “mọi người phát ớn lên vì cái trò khóc lóc than vãn của

y, còn nhà y lại biến thành cái ổ trụy lạc…” [5, 13] Không chỉ có vậy, sau

khi lấy Xofia Ivanovna, một cô gái ngây thơ và không có một chút của cải thừa kế nào, Fiodor Pavlovitr không thèm nể nang gì vợ mình, ông ta đã chà đạp lên tất cả những điều đáng lẽ ra cần phải gìn giữ trong cuộc sống vợ

chồng “Nhà y, bất chấp sự có mặt của vợ, là cái ổ truy hoan cho các ả mèo

mả gà đồng kéo đến, và chúng chơi bời thả cửa” [5, 18] Ta thấy, khi Fiodor

Pavlovitr còn trẻ, căn nhà của ông ta dường như lúc nào cũng đậm mùi “son phấn”, nó được Đôxtôiepxki xây dựng giống như một “nhà chứa”, là nơi diễn

ra các cuộc truy hoan không giới hạn của Fiodor Pavlovitr

Khi nói đến căn nhà của Fiodor Pavlovitr, người ta không thể bỏ qua căn phòng ở của gia nhân, nơi ở của lão Grigori, bởi đây là nơi sinh sống của cả

ba đứa con của Fiodor Pavlovitr khi chúng bị chính cha đẻ của mình lãng quên Cả Đmitri, Ivan, và Aliosa đều có thời gian được lão gia nhân Grigori đón về nuôi trong căn nhà của gia nhân và cả Xmerdiacop, đứa con hoang của Fiodor Pavlovitr cũng được nuôi dưỡng tại đây Nguyên nhân là bởi vì Fiodor Pavlovitr quá mải mê với những cuộc hoan lạc mà quên mất những đứa con của mình Và chăng nếu có nhớ thì y cũng tống chúng cho lão Grigori thôi bởi

y sợ những đứa trẻ sẽ trở nên vướng víu trong những cuộc vui của y Đó là người cha tồi tệ chỉ biết sống vì bản thân mình không quan tâm đến bất cứ ai

và bất cứ thứ gì Còn Grigori là lão gia nhân trung thành và tận tụy của Fiodor, lão thường bênh vực chủ của mình khi thấy chủ của mình bị người khác chê cười hay phỉ nhổ, lão yêu thương vợ và không có con Khi đưa những đứa trẻ về thì chính lão tự tay tắm giặt cho chúng và có lẽ lão yêu thương chúng, đặc biệt là Ivan và Aliosa, bởi lão rất yêu quý Xofia Ivanovna _mẹ của hai đứa trẻ này, thậm chí, vì Xofia có lần lão đã cãi lại chủ của mình Không chỉ có vậy, như ta đã biết cái đinh của cốt truyện xoay quanh mối mâu thuẫn, xung đột về tiền và về tình giữa Fiodor Pavlovitr với người con trai đầu lòng của mình là Đmitri Cả hai con người này đều là những kẻ có

những đam mê dục vọng đến điên cuồng và họ đều cần tiền để thỏa mãn niềm

đam mê ấy Nếu Fiodor Pavlovitr cần tiền vì “ta sống càng lâu thì càng cần

tiền…Giờ đây ta vẫn còn là một gã đàn ông sung sức, ta mới năm mươi nhăm, nhưng ta muốn về phương diện đàn ông ta vẫn cứ sung sức như thể hai mươi năm nữa, vì nếu ta già đi thì đàn bà sẽ coi ta là đồ bỏ đi, sẽ không tự nguyện đến với ta nữa, chính vì thế ta lại càng cần tiền.Bởi thế bây giờ ta vẫn tích cóp sao cho thật nhiều, cho một mình ta thôi…, vì ta muốn sống phóng đãng cho đến chót đời…Sống phóng đãng thật là khoái” [ 5, 251] thì Đmitri

cần có tiền để bảo vệ danh dự của mình trước Caterina và để có thể lấy được Grusenca Chính trong căn nhà của Fiodor Pavlovitr, Đmitri đã không ngại ngần gì cả mà đánh cha của mình chỉ vì anh ta nghi ngờ ông đã giấu Grusenca

ở một nơi nào đó trong nhà Ta thấy trong căn nhà này không có cái gọi là tình thân và ngoại trừ Aliosa thì các thành viên trong gia đình này đều nhìn nhau bằng ánh mắt ngập đầy thù hận Cuối cùng, căn nhà này cũng là nơi mà tội ác đã diễn ra Fiodor Pavlovitr là người luôn thích đóng cửa và ở một mình Ông ta sợ Đmitri sẽ tìm đến mình nên căn phòng ngủ của ông ta luôn ở

trong trạng thái đóng kín, cả cửa sổ và cửa ra vào “cứ đêm đến thậm chí tối

đến là cụ đóng cửa cài then bên trong” [5, 392] Ông ta chỉ mở chúng ra khi

Grusenca đến hoặc khi có việc gấp, ông ta đã nói những tín hiệu cố định với

Xmerdiacop “hiệu thứ nhất năm tiếng gõ nghĩa là “Agrafena đã tới”, còn

hiệu thứ hai ba tiếng nghĩa là “Có việc gấp” [5, 392] Fiodor Pavlovitr tuy sợ

Đmitri nhưng cái ham mê nhục dục trong ông ta vẫn chiến thắng tất cả Ông

ta chấp nhận mạo hiểm chỉ để có thể được gặp Grusenca Ta thấy, dù đã không còn trẻ trung gì nữa nhưng lửa dục vẫn không ngừng thiêu đốt trong con người của Fiodor Pavlovitr Căn nhà của ông ta dường như bị bao trùm bởi những dục vọng tăm tối không thể nào xua đi được

Ngoài căn nhà của Fiodor Pavlovitr, chúng ta còn cần kể tới quán rượu

tại Mocroe, nơi mà Đmitri, sau khi đánh bất tỉnh lão Grigori đã bất chấp tất cả

mà chạy đến để tìm Grusenca Quán rượu này cũng là nơi mà Đmitri đã từng dùng tiền của Caterina gửi mình để ăn chơi, thác loạn cùng với Grusenca Sau khi đã vạch trần sự bịp bợm của hai người Ba Lan khi đánh bài tiền,

trong quán rượu này ngay lập tức đã diễn ra “cuộc ăn chơi cuồng loạn, bữa

tiệc long trời lở đất…Căn phòng họ vẫn ngồi cho đến lúc này là căn phòng chật chội, ngăn đôi bằng tấm rèm vải hoa, sau tấm rèm cũng là một chiếc giường đồ sộ có nệm lông chim xốp và một chồng gối cao ngất cũng bọc vải hoa Trong cả bốn căn phòng “sạch sẽ” của nhà này, phòng nào cũng có giường…Bọn con hát tụ tập ở đây vẫn là những ả lần trước; những người Do Thái mang violon và đàn xita cũng đã đến, cuối cùng cỗ xe chở rượu và thực phẩm mà họ nóng lòng mong đợi đã tới nơi” [5, 616] Tất cả những con

người ở đây đều tham gia vào cuộc ăn chơi một cách nhiệt tình và vui vẻ, đặc

biệt là Đmitri “Tóm lại, bắt đầu một sự lộn xộn và lố lăng Nhưng Mitia như

cá gặp nước, và càng lố lăng thì Mitia càng náo nức” [5, 617].Chính trong

quán rượu này, Đmitri đã để cho mình sa ngã một cách triệt để Tại đây, Đmitri đã bất chấp mọi thứ, vứt bỏ cả một chút danh dự mà chàng vẫn luôn cố gắng níu giữ trong chiếc bọc vải chứa đựng một ngàn rưỡi rúp mà chàng đã

lén để lại từ số tiền lấy từ chỗ Caterina “Mãi đến hôm qua tôi mới quyết định

xé cái bọc vải ra, khi từ chỗ Fenia đến Perkhotin, trước đó tôi vẫn chưa dám,

xé ra xong là lập tức tôi trở thành thằng ăn cắp, rành rành là thằng ăn cắp, không còn chối cãi gì được nữa, suốt đời là một kẻ bất lương” [5, 697] Ta có

thể nhìn nhận quán rượu này là nơi khởi đầu mọi nỗi bất hạnh và oan khuất của Đmitri bởi vì sau lần đầu tiên đưa Grusenca đến đây và chơi bời thả cửa, Đmitri đã phải đối mặt với sự dằn vặt của lương tâm Chàng cảm thấy xấu hổ thậm chí không dám đối mặt với Caterina vì đã lỡ tiêu số tiền mà nàng đã tin cậy đưa cho mình để nhờ gửi cho người chị họ ở Maxcơva Và chính Đmitri

đã tuyên bố với mọi người rằng trong cuộc ăn chơi đó chàng đã tiêu hết tất cả

ba ngàn rúp mà Caterina đưa, điều này khiến cho việc chàng tiếp tục có tiền

để tổ chức ăn chơi cùng Grusenca sau cái chết của Fiodor Pavlovitr bị nghi ngờ Chính những cuộc ăn chơi trong quán rượu là một trong những nguyên nhân chính khiến cho Đmitri bị kết án là kẻ có tội

Và cuối cùng, ta không thể không kể đến căn phòng trọ của Xmerdiacop Căn phòng này là nơi đã diễn ra hai cuộc trò chuyện thứ hai và thứ ba của Xmediacop và Ivan Lần đầu tiên Ivan đến căn phòng của hắn, đó là một gian

phòng có “lò sưởi lát gạch men và tỏa hơi rất nóng Tường dán giấy bồi màu

xanh thật đẹp, tuy đã rách cả rồi, bên dưới, trong những vết nứt, gián bò lúc nhúc, thành thử luôn luôn có tiếng loạt xoạt Đồ đạc thảm hại: hai chiếc ghế băng hai bên tường và hai chiếc ghế dựa …Trên bàn có chiếc xamova nhỏ bằng đồng đã méo mó nhiều và một chiếc khay với hai cái chén” [5, 850]

Trong lần viếng thăm này, Ivan tiếp tục chất vấn Xmerdiacop về cái chết của cha mình Ivan có phần bàng hoàng, phẫn nộ về những lí lẽ của Xmerdiacop

và sau khi trò chuyện với Xmerdiacop, Ivan đau khổ như “bị đâm nhát dao”

và tâm trí chàng lại bị những lí lẽ của Xmerdiacop ảnh hưởng “Phải, ta mong

muốn điều đó, đấy là sự thật! ta mong muốn, ta mong muốn có vụ giết người!

Ta có muốn xảy ra vụ giết người không, ta có muốn không?…” [5, 856]

Thậm chí, Ivan còn nảy ra ý định giết Xmerdiacop Ở lần thứ ba Ivan tìm đến

để chất vấn Xmerdiacop, căn phòng đã có sự thay đổi “một trong số những

ghế băng ở phía bên đã được mang đi, thay vào đó là chiếc đi văng giả gỗ đào cũ kĩ, lớn, bọc da Trên trải nệm với những chiếc gối trắng sạch sẽ” [5,

862] Ta thấy trong khi Ivan lo lắng với cảm giác có thể mình là hung thủ trong cái chết của cha thì Xmerdiacop, kẻ chính tay sát hại cha lại không mảy may có chút gì gọi là lo sợ hay đau khổ Hắn vẫn còn thời gian để sắp xếp lại căn phòng của hắn, hắn vẫn mỉa mai sự lo lắng của Ivan và hắn còn khuyên

chàng nên về nhà ngủ kĩ, chẳng cần lo gì hết Trong chính cuộc gặp gỡ này, Xmerdiacop đã thú nhận với Ivan rằng chính hắn là kẻ đã giết chết Fiodor

Pavlovitr và theo như lời hắn nói hắn giết lão già cùng với Ivan “Chỉ cùng với

cậu thôi Giết cùng với cậu, còn Đmitri Fiodorrovitr hoàn toàn vô tội” [5,

866] Hắn thú nhận tội lỗi như lẽ đương nhiên và không có gì đáng hổ thẹn cả, đáng nói hơn nữa là Xmerdiacop còn ngồi và phân tích cho Ivan nghe quá trình gây án của mình một cách bình tĩnh, thản nhiên như đang nói một câu chuyện phiếm bình thường Xmerdiacop là một con quỷ độc ác, trâng tráo nhưng mềm dẻo, linh hoạt, hắn luôn có thể biện bạch cho bất cứ hành động đê tiện nào mà hắn gây ra… Vì vậy, sau mỗi cuộc nói chuyện với Xmerdiacop, Ivan đều bị những triết lí, những sự lí giải của Xmerdiacop về chính tư tưởng của mình làm cho bối rối, ngạc nhiên và đôi khi còn cảm thấy kinh sợ…

1.1.2 Những căn phòng “thánh thiện”

Những căn phòng “thánh thiện” trong tiểu thuyết Anh em nhà

Karamadop gắn liền với mảng không gian trong tu viện Sự “thánh thiện” này

được hiểu theo những cảm nhận của nhân vật chính Aliosa Không gian tu viện là khoảng không gian mà đối với Aliosa nó giống như là chốn dừng chân

sau những chặng đường mỏi mệt, là nơi anh có thể thả lỏng chính mình “Ở

đây yên tĩnh, thánh thiện, còn ở ngoài thì rối loạn, ở đấy tối tăm mịt mù làm

ta lập tức mất hướng và lạc đường” [5, 229]

Như chúng ta đã biết, Aliosa là một anh chàng tập tu và anh sống trong

tu viện cùng với thầy của mình là trưởng lão Zoxima, một vị trưởng lão đáng

kính Đây là một tu viện ở một thị trấn nhỏ tên là “Bãi thả gia súc”, nó trở nên nổi tiếng là nhờ có các “trưởng lão” Nhờ có các trưởng lão mà “người hành

hương từ khắp nước Nga vượt hàng ngàn dặm đường” [5, 38] để đến thăm tu

viện Người ta tin ở các trưởng lão và người ta đến để xưng tội và xin ban phước lành Và chính tu viện này là nơi đã diễn ra cuộc gặp mặt của gia đình

Karamadop, nói đúng hơn là cuộc gặp mặt để nói về vấn đề tài sản giữa Đmitri và người cha Fiodor Pavlovitr mà tác giả đã đặt tên cho cuộc họp mặt

này là “Cuộc họp mặt không đúng chỗ”

Cuộc họp mặt này diễn ra ở căn phòng trong tu xá của trưởng lão

Zoxima Căn phòng này “chẳng rộng rãi chút nào và nom có vẻ ủ ê Đồ vật

và bàn ghế đều thô sơ, tồi tàn và chỉ là những thứ cần thiết nhất Hai chậu hoa trên cửa sổ, trong góc có nhiều tranh thánh, một bức vẽ Đức Mẹ đồng trinh, kích thước rất lớn và có lẽ vẽ từ rất lâu trước cuộc li giáo Trước bức tranh leo lét một cây đèn thờ Cạnh bức tranh đó là hai bức tranh khác lồng trong những tấm khung lấp lánh, rồi cạnh đó là những thiên thần nhỏ bé thiếu

vẻ tự nhiên, những quả trứng nhỏ bằng sứ, một cây thập giá bằng ngà voi với Materdolorosa ôm lấy nó và mấy bức tranh khắc của các nghệ sĩ Ý vĩ đại ở các thế kỉ trước Bên cạnh những tranh khắc duyên dáng và đắt tiền ấy là mấy bức in thạch bản kiểu dân gian Nga, họa hình các thánh, những bậc tuẫn đạo, các giáo sĩ thánh thiện có bán ở tất cả các chợ phiên với giá vài xu Có mấy bức chân dung các tổng giám mục Nga thời nay và thời trước, nhưng ở các bức tường khác…” [5, 55] Trưởng lão Zoxima là một con người giản dị, yêu

thiên nhiên và đức hạnh, một lòng tin tưởng vào Chúa Căn phòng ông ở tất

cả đồ dùng đều là những thứ cần thiết nhất và đều đã cũ hết cả Tất cả những thứ để trang trí trong phòng Cha đều là những bức tranh, những đồ vật dù đắt hay rẻ đều liên quan đến đạo Kito giáo Khi các vị khách đến, trưởng lão thì

ngồi trên “chiếc đi văng nhỏ bằng gỗ đỏ bọc da kiểu cách rất cổ” [5, 54]còn các vị khách thì ngồi đối diện trên “bốn chiếc ghế bằng gỗ đỏ bọc da màu đen

đã xơ xác lắm rồi” [5, 55], ngoài ra, “các giáo sĩ ngồi hai bên, một người cạnh cửa ra vào, người kia cạnh cửa sổ Anh chủng sinh, Aliosa và người tập

tu vẫn đứng” [5, 55], và lúc này Đmitri vẫn còn chưa đến Đây là khung cảnh

khi diễn ra cuộc trò chuyện giữa các nhân vật Tại không gian này, Fiodor

Pavlovitr đã cư xử một cách lố bịch, dù cố tỏ ra là lịch sự nhưng ông ta vẫn cứ thích diễn kịch như mọi khi dù đây có là trong tu viện đi chăng nữa Ông ta là

kẻ vô học và thích biến mình thành một thằng hề “Trước mặt cha đây là một

thằng hề, một thằng hề đích thực! Tôi xin tự giới thiệu như thế Một thói quen

cũ, than ôi! Còn đôi khi tôi nói dóc không đúng lúc thì đấy là có chủ ý, cốt để pha trò và làm cho mình trở nên dễ thương” [5, 56] Thậm chí, ông ta kể

những câu chuyện không có thật, xuyên tạc về kinh thánh, ông ta nói về kinh thánh, về Chúa Trời với thái độ bông đùa, cợt nhả chứ không phải là với lòng

thành kính Đây là “một việc không thể dung thứ được Có đến bốn năm chục

năm nay, từ thời các trưởng lão trước, khách khứa vẫn tụ tập trong căn phòng này, nhưng bao giờ cũng rất mực sùng kính, không bao giờ khác Tất

cả những ai được vào đây đều hiểu rằng đây là một ân huệ lớn đối với họ” [5,

59] Ở đây, ta thấy, sự thánh thiện của căn phòng này đang bị những kẻ vô thần, những kẻ lố lăng, đồi bại làm cho bị ô uế Ngay từ đầu cuộc nói chuyện, Piot’r Alecxandrovitr Miuxov; Fiodor Pavlovitr và Ivan đã cố ý không tiếp nhận sự ban phước của Cha như những con chiên ngoan đạo, tuy nhiên, dù có như vậy hay kể cả khi Fiodor Pavlovitr có những lời nói và hành động lố bịch

và quá đáng thì trưởng lão Zoxima vẫn luôn mỉm cười Cha không chê trách

ai cả, luôn mỉm cười và lắng nghe hết những câu chuyện của mọi người và đưa ra những lời khuyên hữu ích Chính bằng sự hiểu biết và đức hạnh của

mình mà trưởng lão đã khiến cho Ivan, một con người vô thần, “đứng dậy, tới

trước Cha, nhận phước Cha ban cho, rồi hôn tay Cha và lẳng lặng trở về chỗ…” [5, 101] Trưởng lão Zoxima giống như một vị sứ giả của Chúa, ông

lặng lẽ ngồi, nghe người ta nói chuyện, mỉm cười và cầu nguyện cho bọn họ Ông như đã tiên tri được tội ác và những nỗi bất hạnh mà Đmitri sắp phải gánh chịu Vì vậy, ông đã quỳ gối trước chàng trai này Ông đã khuyên Aliosa nên hoàn tục, nên trở về nhà để giúp đỡ, giải hòa mối mâu thuẫn giữa bố và

các anh, đồng thời, trưởng lão cũng hi vọng Aliosa có thể ngăn chặn được những tội ác sắp xảy ra trong gia đình mình

Không chỉ là nơi diễn ra cuộc trò chuyện của nhà Karamadop, căn phòng đơn sơ này còn là nơi mà trưởng lão Zoxima trút hơi thở cuối cùng Và tại đây, trưởng lão đã đưa ra những lời thuyết giảng về cuộc sống và về niềm tin vào Chúa Qua thư từ của Đôxtôiepxki chúng ta được biết rằng với nhân vật Zoxima, nhà văn định khắc họa một người Kito giáo trong trắng, lý tưởng, có

lý luận mà những lời thuyết giảng của ông sẽ đập tan tành những lời lẽ báng

bổ Thượng Đế của Ivan Tuy nhiên, qua tác phẩm, chúng ta lại thấy rằng chính trong những lời thuyết giảng tràng giang đại hải của trưởng lão về đời sống của nhân dân tồn tại sự đau khổ đầy rẫy dưới thế gian và cái ác đánh bại cái thiện Người dân chết dần chết mòn vì nạn say rượu, tàn bạo với gia đình,

với vợ con, “ở các công xưởng thậm chí tôi đã thấy cả những trẻ em mười

tuổi, chúng còm cõi, héo hon và đã trụy lạc” [5, 453] Trưởng lão nhìn thấy

sự đối kháng giữa chủ và tớ diễn ra khắp nơi, ở châu Âu người nghèo nổi dậy dùng sức mạnh chống lại bọn bóc lột giàu có, đầu rơi máu chảy khắp nơi vậy thì làm sao mà chấp nhận được thế giới của Chúa Trời? Cuối cùng, lối thoát

mà trưởng lão đề ra cho nước Nga là “Chúa Trời sẽ cứu vớt con dân của

Ngài, bởi vì nước Nga vĩ đại do sự quy thuận của mình” và “rồi đây cuối cùng ngay cả người giàu đồi bại nhất của chúng ta cũng sẽ xấu hổ với người nghèo về sự giàu có của mình, còn người nghèo thấy người giàu khiêm nhượng như vậy, sẽ hiểu họ và vui sướng nhượng bộ” [5, 455] Ta thấy lập

luận của trưởng lão Zoxima đáp lại những lời lẽ vô thần và báng bổ Thượng

Đế của Ivan thì thật là yếu ớt, không có sức thuyết phục và rõ ràng ý định của Đôxtôiepxki dành cho trưởng lão Zoxima vai trò người thầy của cuộc sống rõ ràng là không thành công Cũng trong không gian tu viện này, sau khi trưởng lão Zoxima qua đời (trước đó, rất nhiều người (trong đó có Aliosa) đã kì vọng

và tin chắc rằng cái chết của trưởng lão sẽ tạo ra một điều gì đó kì diệu và làm

vẻ vang cho tu viện), cái chết của ông không những không đem lại điều gì kì

diệu mà xác của ông còn bốc mùi “đi trước cả diễn biến của tự nhiên” [5,

478] Khi chứng kiến sự kiện này, nhiều người, dù là những người từng rất

quý mến và ủng hộ Cha lại cảm thấy vô cùng thích thú bởi vì “người đời

thích thấy bậc công chính sa ngã và bị ô nhục” [5, 475].Và chính Aliosa cũng

có sự nghi ngờ về tính thần thánh của trưởng lão Zoxima khi xác ông bốc mùi Đó là sự thắng lợi của chủ nghĩa hiện thực của Đôxtôiepxki và cũng là thắng lợi của thực tế đối với ý đồ chủ quan Nó đã làm cho Aliosa mất lòng tin vào sự thần thánh của trưởng lão Zoxima và cả với Chúa Trời

Tuy nhiên, sự mất lòng tin của Aliosa cũng không kéo dài quá lâu Ngay

khi chàng bỏ đi, Cha Paixi chắc chắn một điều rằng “Con sẽ còn trở lại” [5,

486] Và cuối cùng, ngay sau cuộc trò chuyện tại nhà Grusenca, Aliosa đã quyết định trở về tu viện, quỳ gối bên linh cữu của vị trưởng lão mà anh luôn

kính trọng Lúc này,“trong tâm hồn anh không còn sự thương cảm sướt mướt,

nhức nhối, đau khổ như sáng nay nữa” mà giờ đây “trong tâm hồn có một cái

gì toàn vẹn, vững chắc, thư thái, anh ý thức được điều đó” [5, 517]

Trong Anh em nhà Karamadop, không gian tu viện có thể xem là chốn

dừng chân nghỉ lấy sức của Aliosa trên con đường ngăn chặn cái ác có thể xảy

ra ngay chính trong gia đình của mình Không gian này xuất hiện không nhiều nhưng lại là không gian không thể thiếu trong tác phẩm Nó đã tạo ra những tình huống để nhà văn nói lên quan niệm về Chúa Trời thông qua ngôn ngữ

của các nhân vật Đối với Đôxtôiepxki “Đức Chúa Giêsu với ý nghĩa tượng

trưng của hình tượng này không những chỉ là chân lí tuyệt đối mà còn là một kiểu hành động vốn phù hợp với chân lí đó” và “Tình hữu ái về mặt đạo đức giữa mọi người do Đức Chúa Giêsu nêu lên được thực hiện bằng lòng nhân ái tuyệt đối cao Đức Chúa Giêsu là một chỉnh thể toàn vẹn, trong đó giữa chân

lí và phương tiện thể hiện chân lí xuất hiện mối liên hệ ngược và hình thành kiểu ứng xử xã hội mà Đôxtôiepxki quý trọng” [9, 81]

1.1.3 Không gian “ngưỡng cửa”

“Ngưỡng cửa là nơi phân biệt bên trong và bên ngoài, là ranh giới của bình yên và thay đổi, cái mà con người sẽ bước qua để tiến tới hoặc thụt lùi

và đó là thời điểm khủng hoảng có thể dẫn đến thành công hay tai họa” [11,

88] Khi tìm hiểu các sáng tác của Đôxtôiepxki, chúng ta không thể không

nhắc tới không gian “ngưỡng cửa” bởi: “ông bao giờ cũng miêu tả con người

ở thời điểm sắp đưa ra quyết định cuối cùng trong thời điểm khủng hoảng, vào thời điểm bước ngoặt chưa hoàn thành và không được ấn định trước của tâm hồn” [1, 51] và Đôxtôiepxki thường miêu tả cuộc đời con người trên các

“ngưỡng giới hạn” Trong tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop, không gian

“ngưỡng cửa” xuất hiện khá nhiều Đầu tiên, chúng ta cần kể đến cái cửa sổ trong căn buồng ngủ của Fiodor Pavlovitr, nơi mà Đmitri có ý định giết bố Cửa sổ này luôn luôn được đóng kín và nó chỉ mở ra khi nghe thấy những tín hiệu mà Fiodor Pavlovitr đã nói trước với Xmediacop Khoảng không gian vắng lặng, Đmitri đứng trong vườn và nhìn qua cửa sổ để theo dõi căn buồng ngủ của cha mình bởi vì chàng nghi ngờ Grusenca đang ở chỗ ông cụ Để xác định sự chắc chắn cho nghi ngờ của mình, Đmitri đã thử gõ tín hiệu theo đúng

lời của Xmerdiacop dặn và gần như ngay lập tức, cánh cửa được mở ra “Ông

già suýt nhào ra khỏi của sổ, nhìn về phía bên phải, phía có cửa ra vào vườn,

cố nhìn kĩ trong bóng tối…Mitia đứng nhìn ở phía bên, không động đậy Cả khuôn mặt trông nghiêng đáng ghét của ông già, cái yết hầu thây lẩy, cái mũi khoằm hớn hở chờ đợi khoái lạc, cặp môi, tất cả đều được soi tỏ trong ánh sáng chênh chếch của ngọn đèn ở bên tay trái phòng…” [5, 562] Hình ảnh

đáng ghét của Fiodor Pavlovitr khiến cho Đmitri điên lên và anh ta thậm chí

muốn giết cha mình “Sự ghê tởm mỗi lúc một tăng, đến mức không thể chịu

đựng nổi, Mitia không còn biết thế nào là phải nữa và rút phăng chiếc chày đồng ra…” [5, 562] Đọc đến đây, ta có cảm giác như Đmitri đã lựa chọn việc

giết bố Anh ta đã bị quỷ dẫn đường và gây nên một tội lỗi không thể tha thứ Anh ta đã vượt qua ngưỡng cửa cuối cùng của cái thiện để đến với cái

ác…Tuy nhiên, hoàn toàn không phải như vậy “Lúc ấy Chúa đã ngăn dữ tôi

…” [5, 562] Đmitri đã không sa chân vào tội ác Anh ta đã giữ lại được cho

mình tia lí trí cuối cùng Ngay nơi cửa sổ đã diễn ra sự đấu tranh trong thế giới nội tâm của Đmitri Nếu như Đmitri bất chấp tất cả nhảy qua cửa sổ vào phòng giết bố có nghĩa là ở trong con người chàng cái ác đã chiến thắng và nó đang ngự trị trong tâm hồn chàng Tuy nhiên, cuối cùng thì cái thiện cũng đã chiến thắng cái ác Trong hoàn cảnh này, Đôxtôiepxki đã đặt Đmitri vào tình thế buộc phải lựa chọn “đi tiếp” hay “quay đầu” Đây cũng là bút pháp quen thuộc của ông Ông luôn đặt nhân vật của mình vào những hoàn cảnh, những ranh giới giữa tốt và xấu, thiện và ác, …mà ở đó nhân vật buộc phải lựa chọn hướng đi cho mình

Không gian “ngưỡng cửa” không chỉ được thể hiện ở chi tiết ô cửa sổ trong căn buồng của Fiodor Pavlovitr mà nó còn được thể hiện ở cánh cửa phòng trọ của Đmitri Khi Đmitri còn làm lính, chàng đã gặp Caterina Như chúng ta đã biết, Caterina là một người con gái xinh đẹp và kiêu ngạo Khi

nàng trở về thăm nhà, nàng trở thành “hoàng hậu của các vũ hội” [5, 162]

Tuy nhiên, khi cha nàng bị thiếu tiền nợ công quỹ, để giúp người cha của mình không bị cách chức và bị làm nhục khi đã về già nàng đã quyết định đến gặp Đnitri theo lời hẹn của anh, đến để vay tiền Nàng lẻn vào nhà để gặp

Đmitri “ngoài phố, không ai nhận ra nàng lẻn vào nhà tôi, vì thế trong thành

phố không có điều tiếng gì…” và “Nàng vào và nhìn thẳng vào tôi, cặp mắt tối sầm đầy vẻ kiên quyết, thậm chí táo tợn, nhưng môi và xung quanh môi, tôi thấy vẫn lộ vẻ do dự” [5, 165] Có lẽ trước khi bước vào căn phòng này,

Caterina vẫn phải băn khoăn lo nghĩ Một bên là người cha già và một bên là danh dự của bản thân Cuối cùng, Caterina cũng đã quyết định bỏ qua những băn khoăn về mặt danh dự của mình và việc cô cần làm là giúp đỡ cha mình sao cho ông không bị ám ảnh bởi số tền quỹ thiếu hụt ấy… Nàng quyết định

hi sinh vì cha mình và đặc biệt, khi đó, nàng không biết Đmitri sẽ xử sự với mình như thế nào, liệu có khinh bạc nàng hay không Qua đó, ta thấy được sự hiếu thảo và tấm lòng cao đẹp của Caterina

Không chỉ có vậy, không gian này còn được thể hiện ở sự ra đi của Ivan sau cuộc nói chuyện với Xmediacop Dù có nghe ra sự ám chỉ trong lời nói của Xmerdiacop, Ivan vẫn quyết định bỏ đi Anh không hề mảy may có ý định ở lại để ngăn cản cái ác có thể xảy ra trong gia đình mình Sau khi ra

khỏi nhà bố “Xe chuyển bánh và phóng đi Tâm hồn người đi rối bời, nhưng

chàng hau háu nhìn xung quanh - đồng ruộng, đồi, cây cối, đàn ngỗng bay cao trên bầu trời sáng sủa Bỗng nhiên chàng cảm thấy hết sức thư thái…”

[5, 404] Và khi lên xe lửa về Maxcơva, Ivan đã tự nhủ: “Vứt hết mọi chuyện

trước đây, đoạn tuyệt vĩnh viễn với thế giới trước đây, sao cho không bao giờ còn nhận được tin tức hay hồi âm của nó nữa: đi vào thế giới mới, đến những chốn mới, không ngoái nhìn lại!” [5, 405] Đây là sự lựa chọn của Ivan và sau

suốt một đêm nghĩ ngợi, mãi đến khi xe lửa đã vào Maxcơva, Ivan mới sực

tỉnh và chàng đã tự nhủ: “ta là thằng đê tiện” [5, 405]…

1.2 Không gian con đường

“Con đường là nơi gặp gỡ, nơi xảy ra sự kiện, nơi làm quen… Con đường chạy quanh nhiều tuyến cốt truyện, gắn bó thế giới vào một khối “Đó

là điểm thắt chặt và hoàn thành các sự kiện” [11, 88] Trong tiểu thuyết Anh

em nhà Karamadop, ngoài không gian căn phòng thì không gian con đường là

một kiểu không gian quan trọng đã được Đôxtôiepxki xây dựng một cách

thành công

1.2.1 Những con đường lầm lỡ

Trong tiểu thuyết Anh em nhà Karamadop, từ “điểm nhìn” của mình,

Đôxtôiepxki đã xây dựng kiểu không gian con đường một cách thành công Mỗi nhân vật trong tác phẩm này đều lựa chọn cho mình một lối đi riêng Lối

đi ấy có thể là đúng đắn, cũng có thể là sai lầm Đầu tiên, ta cần kể đến Đmitri, đứa con đầu lòng của Fiodor Pavlovitr, anh ta là mẫu người tập trung những đam mê xác thịt dữ dội, không gì kìm hãm nổi, về điểm này anh ta đích thị là dòng máu của cha mình Trong cả cuốn tiểu thuyết, Đmitri luôn đi kiếm tìm tình yêu của Grusenca, dù là tự nguyện hay ép buộc, anh đều cố chấp không muốn để cô đến với cha của mình Vì vậy, thậm chí anh còn canh giữ ở khu vườn sau nhà cha, ngó chừng cả ngày để ngăn việc Grusenca có thể đến tìm ông ta Và có lẽ chính tình yêu điên dại của Đmitri với Grusenca đã làm cho chàng trượt dài trên bờ thẳm của sự sa ngã Ban đầu, mâu thuẫn của Đmitri với bố đơn giản chỉ là ở vấn đề tiền bạc Sau đó, do sự xuất hiện của Grusenca đã làm cho mối mâu thuẫn ấy thật sự trở nên gay gắt Nếu không có

sự xuất hiện của Grusenca, có lẽ, Đmitri sẽ lấy Caterina, một cô nàng quý tộc giàu có và thánh thiện, có lẽ chàng sẽ không có sự thù hằn sâu đậm đến nỗi muốn giết bố mình như vậy Tình yêu với Grusenca đã khởi đầu mọi bất hạnh với Đmitri Đầu tiên là việc vì Grusenca mà Đmitri đã tiêu đi số tiền mà

Caterina gửi “Tôi đưa nàng đi Mocroe, cách đây hai mươi nhăm dặm, tôi cho

gọi bọn Zigan, cả nam lẫn nữ, mở sâm banh, cho tất cả bọn mugich ở đây uống sâm banh, cả đàn bà con gái nữa, tôi có tiền nghìn cơ mà Ba ngày sau tôi nhẵn túi…” [5, 173] Chính cuộc ăn chơi này đã tạo ra bao khổ đau cho

Đmitri Đầu tiên là sự hối hận và xấu hổ trước Caterina Chàng tự cho mình là

“tên ăn cắp, tên móc túi, tên ăn cắp vặt” [5, 174] Điều này làm Đmitri vô

cùng đau khổ và chàng tìm mọi cách để trả lại số tiền đó cho Caterina Thậm chí, Đmitri còn tìm đến cả ông thương nhân bao nuôi Grusenca để tìm sự giúp

đỡ và bị ông ta “chơi” cho một vố đau điếng, khiến chàng bị Liagavưi cười

nhạo và coi chàng như một tên ngốc Chàng cảm thấy “mình yếu như một đứa

trẻ” [5, 543] Tuy nhiên, điều này vẫn không làm chàng nản lòng, chàng vẫn

cố gắng tìm cách trả lại tiền cho Caterina, nhưng chính việc Grusenca bỏ đi đã làm Đmitri bị suy sụp hoàn toàn Chàng buông thả chính mình, chàng tìm đến nhà cha như một kẻ điên, chàng muốn giết cha, nhưng thật may là chuyện đó

đã không xảy ra Tuy nhiên, chàng lại làm bị thương lão Grigori, người đã từng tắm giặt và nuôi dưỡng mình, điều này làm chàng khổ tâm ghê gớm Nhưng cuối cùng, chàng vẫn quyết định đến Mocroe để tìm Grusenca Và ở đây, chàng tiếp tục ăn chơi nhậu nhẹt với ý định là qua đêm là chàng sẽ tự sát… Ta thấy xuyên suốt tác phẩm, con đường tiến tới sự sa ngã của Đmitri không bao giờ vắng mặt Grusenca

Không chỉ Đmitri, ngay cả Grusenca cũng là nạn nhân của cuộc sống Nàng vốn là một cô gái con nhà tử tế nhưng do nàng lỡ yêu một anh chàng sĩ

quan và bị hắn ta phản bội “Gã sĩ quan bỏ đi và lấy vợ ở đâu không rõ, còn

Grusenca lâm vào cảnh nhục nhã bần cùng…” và “Thế rồi trong bốn năm trời, cô bé mồ côi đa cảm, tủi hận, hồng hào, đáng thương đã trở thành một phụ nữ Nga xinh đẹp, hồng hào, đẫy đà, tính tình bạo dạn và cương quyết, kiêu căng và trâng tráo, thạo kiếm tiền, keo kiệt và thận trọng, không biết bằng cách ngay thẳng hay lừa lọc, nhưng theo người ta nói thì đã gây được một khoản vốn riêng…” [5, 495] Cũng do sự xô đẩy của cuộc sống mà

Grusenca mới trở thành một con người trơ tráo và ích kỉ…

Ngoài ra, ta không thể không kể đến Ivan Karamadop, Ivan là một người thông minh, có trí tuệ…tuy nhiên, Ivan lại là một người vô thần, anh không tin vào Chúa và sự bất diệt Điều này được thể hiện rõ nhất qua cuộc nói chuyện của Aliosa và Ivan trong quán trọ Thủ Đô Giữa quán rượu ồn ào, nhà

tu sĩ và kẻ vô thần ngồi bàn tính, quyết định những vấn đề tối hậu của thế

giới Qua một chương dài đặc sắc “nổi loạn”, Đôxtôiepxki đã thực sự “nổi

loạn” buộc những “giáo lí phải bộc lộ tính chất quanh co, nguỵ tạo, thậm chí phi lí, phản đạo đức, đồng loã với tội ác” [3, 383] Ivan đã lấy ra một dẫn

chứng cụ thể về việc một em bé nhà nghèo nghịch ngợm đã ném què chân một con chó của một viên tướng hống hách và để trừng phạt em bé ấy tên viên tướng đã cho cả đàn chó hung hãn xông ra, cắn xé tan xác em bé ngay trước mặt mẹ của em để chất vấn Aliosa về sự hài hoà thiêng liêng của Chúa

khiến cho Aliosa, chàng tu sĩ rất mực ngoan đạo cũng phải thốt lên “Phải

bắn” [1, 351] Những lí lẽ phản bác tôn giáo của Ivan là xác đáng, mạnh mẽ

nhưng cốt lõi tư tưởng của chàng trai vô thần này là chủ nghĩa cá nhân cực đoan, vị kỉ… Qua cuộc đối thoại giữa Ivan với Aliosa mọi tư tưởng, cảm xúc, quan niệm của Ivan về giáo lí và luân lí từ trước đến giờ đều bị giấu kín đã

được bộc lộ rõ ràng Ta thấy: “Ivan Karamazov nổi dậy chống Thượng Đế, và

đây là con người nổi loạn có lực nhất trong thế giới nghệ thuật của Dostoievski Ivan xuất phát từ tình yêu thương đồng loại Không yêu được những con người gần cận, Ivan yêu tha thiết nhân loại xa viễn, thương xót thân phận khổ đau của họ Những nỗi thống khổ không thể biện giải của muôn triệu trẻ thơ vô tội, còn hoàn toàn trong trắng, chưa có ý niệm về thiện

ác là lập luận chính mà Ivan dùng để buộc tội Thượng Đế không có mắt Một cách cực đoan, Ivan Karamazov diễn đạt nỗi đau của chính Dostoievski, con người “suốt đời bị Thượng Đế hành hạ” bởi vì ông cũng không bao giờ là con chiên ngoan đạo một chiều của Ngài Yêu Thượng Đế và đinh ninh rằng không có niềm tin vào Thượng Đế chí thiện, chí tôn thì loài người sẽ không tồn tại được, Dostoievski lục vấn Ngài bằng những câu hỏi mà cho đến bây giờ thần học Kitô giáo vẫn vắt óc tìm giải đáp” [4] Từ những suy nghĩ chủ

quan của mình, Ivan đã đưa ra nguyên tắc “mọi việc đều được phép làm” và chính nguyên tắc này của Ivan là tiền đề thúc đẩy Xmerdiacop tiến hành thực

hiện tội ác Tuy nhiên, từ đáy tâm hồn của mình, Ivan lại thấy ngạc nhiên trước những lời biện giải của Xmerdiacop về thuyết “mọi việc đều được phép làm” của mình và chính điều này đã gây ra sự khủng hoảng trong tâm trạng của Ivan

1.2.2 Những con đường hướng đạo

Khi tìm hiểu về tác phẩm này, ta thấy một trong những nhân vật trung tâm của tác phẩm thể hiện tư tưởng nghệ thuật của nhà văn là của anh chàng

“thầy tu” Aliosa, một con người ngoan đạo, anh có năng khiếu đặc biệt là khiến cho mọi người yêu mến mình Aliosa như là sợi dây kết nối mọi con người trong nhà Karamadop lại với nhau Anh giống như sứ giả của Thượng

Đế Đây là hình mẫu nhân vật đã được Đôxtôiepxki lí tưởng hoá, và nó cũng mang trong mình lí tưởng của nhà văn

Sau khi chứng kiến vụ tai tiếng mà cha mình đã gây ra tại tu viện, Aliosa rất đau khổ và chàng đã làm theo lời khuyên của Cha Zoxima trở về nhà để cố ngăn cản một tội ác nào đó có thể sẽ xảy gia trong chính gia đình mình Khi

rời khỏi tu viện, Aliosa “giống như một con thoi, chàng gặp gỡ hết với người

này rồi lại tâm sự với người kia Chàng hi vọng có thể dệt nên những sợi dây yêu thương gắn kết mọi người trong nhà lại với nhau” [3, 383] Trong suốt

cuộc hành trình này, Aliosa cũng đã vấp phải không ít những khó khăn và có

lẽ đôi khi chàng cũng nản lòng và muốn trốn tránh Chàng muốn được ở mãi trong tu viện mà không muốn ra ngoài để đối mặt với xã hội bên ngoài Tuy nhiên, dù không muốn nhưng Aliosa vẫn không thể trốn tránh và ta thấy mỗi bước chân của Aliosa đều mang một mục đích cao cả Chàng muốn giúp mọi người có thể hòa hợp và yêu thương lẫn nhau Chàng muốn ngăn chặn mọi tội

ác có thể xảy ra…

Với nhân cách và tình yêu của mình, Aliosa đã làm “thức tỉnh” những tình cảm tốt đẹp nhất trong tâm hồn con người Đầu tiên là sự tác động của

Aliosa với bố mình Fiodor Pavlovitr Khi anh trở về, dường như có sự ảnh

hưởng về mặt đạo lí với Fiodor: “ở con người già trước tuổi này có cái gì từ

lâu đã lụi tắt trong tâm hồn dường như bỗng thức tỉnh” [5, 30] Fiodor căm

ghét Đmitri ở mặt nào đó có sự sợ hãi với Ivan, nhưng ông ta lại thật tâm yêu

quý và tin tưởng Aliosa “Chỉ có ở với con thì ta mới có những phút giây yên

lành, còn ta thì là kẻ độc ác” [5, 252]; “Hừm! Chẳng cần có cô nhắc ta cũng vẫn yêu con, còn với những thằng đểu thì ta cũng là thằng đểu” [5, 254]…

Đối với Đmitri, Aliosa chính là một thiên thần, là người có tâm hồn

trong trắng mà anh ta vô cùng yêu quý: “Khoan Hãy nhìn cảnh đêm kia: tối

tăm biết bao, những đám mây kia, gió nổi ào ào! …, và giải thoát cho trái đất khỏi phải nặng mình vì tôi, khỏi phải ô danh vì sự có mặt hèn hạ của tôi! Thế rồi tôi nghe thấy tiếng bước chân chú Trời ơi, tuồng như có luồng sáng rọi xuống người tôi; vậy là trên đời này vẫn có một người mà tôi yêu mến…Tôi yêu chú quá chừng, giây phút ấy tôi yêu chú đến nỗi muốn nhảy bổ đến ôm quàng lấy cổ chú” [5, 224;225] Và trong khoảng thời gian ở trong tù, Aliosa

như là một điểm dựa tinh thần vững chắc cho Đmitri…

Không chỉ ông bố, Đmitri mà Aliosa có được niềm tin yêu của tất cả mọi người: Caterina Ivanovna, Grusenka, Liza, … thậm chí cả với Ivan, một con người lạnh lùng, ít nói, một con người duy lí đến đáng sợ Mọi thứ quanh

Aliosa đều có vẻ tươi sáng, vui vẻ, đâu đâu cũng là tình yêu ngập tràn: “Đây

có lẽ là người duy nhất trên thế gian mà nếu bỗng nhiên bị bỏ mặc một mình, không có chút tiền nong nào trong một thành phố lạ một triệu dân thì anh ta cũng không khốn đốn, không chết đói chết rét, bởi vì tức khắc sẽ có người cho

ăn và thu xếp cho, mà nếu không ai thu xếp cho thì anh ta cũng sẽ tự thu xếp được ngay, chẳng phải gắng gỏi gì hết và cũng không một chút quy luỵ, còn người giúp anh ta không hề cảm thấy đó là gánh nặng, trái lại có lẽ còn coi

đó là niềm thích thú” [5, 28;29]

Không chỉ có Aliosa, mà trên con đường hướng đạo này còn có sự góp mặt của vị trưởng lão đáng kính Zoxima; cô tiểu thư thánh thiện Caterina… Trưởng lão Zoxima là vị trưởng lão đáng kính, là người đã có tác động lớn lao đến những suy nghĩ và quyết định của Aliosa và cũng là người mà chàng yêu mến nhất Ngay từ đầu tiểu thuyết, con đường đi của Aliosa đã chịu sự ảnh hưởng lớn của những tư tưởng và những lời khuyên của trưởng lão Zoxima Tuy nhiên, sau khi trưởng lão mất, cái xác của trưởng lão đã bốc mùi, điều này làm cho Aliosa trong “một phút” nào đó đã từ chối việc tin vào tính thần thánh của trưởng lão, đồng thời là của Chúa Trời Đi từ nhà Grusenca về, khi ngồi bên cạnh quan tài của trưởng lão, Aliosa đã nằm mơ đến “Thành Cana

xứ Galilel” Ở đó, Aliosa được gặp và trò chuyện với vị trưởng lão tôn kính

của mình “Tại sao thấy ta con lại ngạc nhiên? Ta đã cho một nhánh hành, vì

thế ta ở đây Nhiều người có mặt ở đây chỉ vì đã cho một nhánh hành, chỉ một nhánh hành nhỏ…, hôm nay con cũng đã đưa nhánh hành cho một người phụ

nữ đang khao khát sự cứu giúp đó Hãy bắt đầu sự nghiệp của con đi …” [5,

520] Nhờ có điều đó mà trong tâm hồn và tư tưởng của Aliosa có sự biến đổi sâu sắc Anh trở nên càng thêm yêu cuộc sống và càng thêm tin yêu Chúa Trời Đôxtôiepxki ít khi miêu tả thiên nhiên trong tác phẩm của mình vậy mà

ở đây, ông đã vẽ nên một thiên nhiên đẹp đẽ, thơ mộng để diễn tả nềm vui của

Aliosa khi chàng một lần nữa được trở về với Chúa “vòm trời trải rộng bao

la, chi chít những vì sao hiền hòa lấp lánh Dải ngân hà chẻ đôi trải dài từ thiên đỉnh đến chân trời, lúc này vẫn còn mờ mờ Đêm tươi mát và thanh vắng hoàn toàn bất động, chùm lên trái đất Những ngọn tháp màu trắng và những nóc nhà thờ bọc vàng lấp lánh trên nền trời xafia Những đám hoa mùa thu lộng lẫy trong những bồn hoa quanh nhà thiếp ngủ cho đến sáng Cái tĩnh lặng của thế gian dường như hòa với cái tĩnh lặng của bầu trời, bí mật của thế gian tiếp cận với bí mật của tinh tú…” [5, 521]