Đặt vấn đề.Nh mọi ngời đã biết, yêu cầu quan trọng nhất của giáo dục học sinh là mối liên hệ với cuộc sống, với thực tiễn - giáo viên cần phải luôn luôn nhớ mối liên hệ này khi giảng dạy
Trang 1A Đặt vấn đề.
Nh mọi ngời đã biết, yêu cầu quan trọng nhất của giáo dục học sinh là mối liên hệ với cuộc sống, với thực tiễn - giáo viên cần phải luôn luôn nhớ mối liên hệ này khi giảng dạy
Khái niệm cuộc sống rất rộng Đó là cuộc sống của thiên nhiên, cuộc sống của xã hội con ngời và sản xuất Ngợc lại thiên nhiên, xã hội con ngời và sản xuất cũng rất phức tạp Chúng bao gồm thế giới hữu sinh và vô sinh, gồm tổ chức xã hội của con ngời, gồm khoa học kỷ thuật, nghệ thuật văn học và các lĩnh vực sản xuất muôn hình muôn vẻ Nh vậy số lợng những đờng dây liên hệ của dạy học với cuộc sống trở nên rất rộng lớn
Trong khi xác định những liên hệ với cuộc sống phải xuất phát từ đặc điểm của đối tợng đợc giảng dạy, các môn học tự nhiên phải chú ý một cách hợp lý đến
mối liên hệ với cuộc sống thiên nhiên và sản xuất là chính (các cơ sở khoa học của
kỷ thuật và của công nghệ học) các môn học xã hội thì chú trọng đến mối liên hệ với cuộc sống xã hội trong tất cả sự biểu hiện của nó với cuộc sống sản xuất ( tổ chức và kinh tế học của sản xuất)
Trong thực tiễn ở nhà trờng có lẽ các môn học tự nhiên liên hệ với cuộc sống tốt hơn cả Nhng nếu lạm dụng quá vấn đề này sẽ biến thành các bộ môn ứng dụng sản xuất; thực vật học biến thành môn kỹ thuật nông nghiệp ; động vật học biến thành kỹ thuật chăn nuôi; vật lý học biến thành quy trình sản xuất máy móc; hoá học biến thành công nghệ hoá học
Về nguyên tắc không thể thừa nhận điều này đợc vì nó làm tổn hại đến chính các cơ sở của giáo dục phổ thông, nó đã thay thế chính các cơ sở khoa học bằng các bộ môn ứng dụng
Nhng nếu các môn học đoạn tuyệt với thiên nhiên, xã hội sản xuất thì cũng thật là vô bổ cho ngời học , trái với nguyên tắc học đi đôi với hành - chính vì vậy kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn là một nội dung rất quan trọng mà học sinh cấp THCS cần phải có sau khi kết thúc chơng trình học tập các bộ môn
Đối với bộ môn Hoá học nó đã góp phần giải quyết vấn đề về năng lợng , nhiên liệu
và vật liệu cho xã hội trong hiện tại và tơng lai
Hoá học đã giúp phát hiện và sử dụng nguyên liệu cho công nghiệp nh quặng chất khoáng sản, các hoá chất, không khí và nớc nguồn nguyên liệu thực vật, dầu
mỡ, than đá, khí thiên nhiên
Trang 2Hoá học giúp sản xuất ra những vật liệu có nguồn gốc vô cơ nh kim loại, gạch, ngói, gốm, sứ, xi măng, thuỷ tinh một số hoá chất cơ bản nh HCl, H2SO4, NaOH, HNO3, NH3 những vật liệu có nguồn gốc hữu cơ nh sơn tổng hợp , nhựa chất dẻo PVC, PE, cao su tổng hợp, tơ sợi tổng hợp Hớng giải quyết vấn đề năng l-ợng vào nhiên liệu cho tơng lai là sản xuất và sử dụng nguồn năng ll-ợng nhân tạo thay cho nguồn nhiên liệu tự nhiên
Để giải quyết vấn đề lơng thực, thực phẩm cho nhân loại hoá học đã cho những đóng góp sau đây:
Nghiên cứu và sản xuất các chất hoá học có tác dụng bảo vệ phát triển thực vật giúp tăng sản lợng và bảo quản tốt hơn nh phân bón hoá học, thuốc kích thích sinh trởng, thuốc bảo vệ thực vật
Chế biến thực phẩm theo công nghệ hoá học , để giải quyết may mặc hoá học
đã góp phần sản xuất ra tơ sợi hoá học có đặc tính dai, đàn hồi, ít thấm nớc, mềm mại, nhẹ, xốp đẹp và rẻ tiền
Để giải quyết vấn đề dợc phẩm để chữa bệnh hoá học đã góp phần tạo ra những loại thuốc tân dợc đặc hiệu có tác dụng chữa bệnh hiểm nghèo, thuốc bồi bổ cơ thể thuốc hạn chế sinh đẻ, thuốc chống HIV
Với tầm quan trọng của hoá học đối với thực tiễn nh vậy nên kỷ năng vận dụng kiến thức hoá học vào thực tiễn là một nội dung rất quan trọng mà học sinh cấp THCS cần phải có sau khi kết thúc chơng trình học tập bộ môn hóa học ở THCS
Các biện pháp giúp phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức hoá học nh thế nào?
B Nội dung.
1 Khi giảng dạy giáo viên cần gắn liền tên gọi hoá học với tên gọi thông thờng trong thực tế nếu có thể
Ví dụ :
- Sắt (III) hiđroxit là gỉ sắt
- Kẽm oxit là loại sơn kẽm dùng sơn khung cửa sổ
- Nhôm oxit là chất cơ bản của đất sét vậy đất sét chứa quặng nhôm
- Sắt ba oxit là quặng sắt
- Kaly cacbonat là một phần tử của tro bếp
- Bu tan là khí đốt của bếp ga có tính chất tơng tự mêtan
- Axetilen còn gọi là khí đất đèn vị cho đất đèn vào nớc thì thoát ra khí này
Trang 3- Glucozơ là đờng nho, Scarozơ là đờng mía, Xenlulozơ hình dung là sợi của quả bông hay gọi là chất xơ
2 Phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức hoá học để giải thích một số hiện tợng liên quan đến hoá học
a Nhiều hiện tợng trong thực tế có thể đợc đợc giải thích bằng kiến thức hóa học một cách dễ dàng
VD1: Tại sao các vật khi đốt lại có thể cháy đợc và một số đợc dùng làm chất
đốt
Giải thích : Các vật có thể cháy đợc là vì các chất có trong vật thể đó đã tác
dụng với oxi trong không khí khi đốt nóng; các phản ứng với oxi thờng là phản ứng toản nhiệt Do đó ngời ta dùng củi, than, rơm rạ đốt lên để đun nấu thức ăn, cung cấp nhiệt cho các quá trình nh nung vôi, luyện thép
VD2: Khi cho vôi sống vào nớc ta thấy khói bốc lên mù mịt, nớc vôi nh sôi lên và nhiệt độ hố vôi rất cao có thể gây nguy hiểm đến tính mạng của ngời và động vật
Giải thích : Khi tôi vôi đã xảy ra PƯHH tạo thành Canxi hiđroxit ( vôi tôi)
Phản ứng này toả nhiều nhiệt nên làm nớc sôi lên bốc hơi đem theo cả những hạt Ca(OH)2 rất nhỏ tạo thành nh khói mù trắng do nhiệt toả ra nhiều nên nhiệt độ của hố vôi rất cao nên ngời và động vật rơi xuống hố vôi sẽ gây nguy hiểm đến tính mạng
VD3: Những đồ vật bằng sắt thờng hay bị gỉ sắt và dần dần đồ vật sẽ hỏng không dùng đợc
Giải thích : Trong không khí có Oxi; hơi nớc và một số chất khác Do tác
dụng nhiệt độ cao của ánh sáng mặt trời, hi nớc, oxi và nớc ma (hoà tan khí CO2 tạo môi trờn axit yếu) có phản ứng với sắt tạo thành một số hợp chất của sắt Fe(OH)3 gọi là gỉ sắt Gỉ sắt không còn tính cứng, dẻo, có ánh kim của sắt mà xốp, giòn nên làm đồ vật bị hỏng
Vì vậy để bảo vệ đồ vật bằng sắt ngời ta thờng phủ bên ngoài đồ vật bằng sắt một lớp sơn, kim loại khác để ngăn không cho sắt tiếp xúc với nớc, oxi và một số chất khác trong môi trờng
VD4: Trong các mỏ than ở nớc ta và ở nhiều nớc trên thế giới có tai nạn nổ
mỏ than gây thiệt hại về ngời vàc của
Trang 4Giải thích : Trong các mỏ than thờng có nhiều khí Metan Do đó ở một nhiẹt
độ chất định khí Metan phản ứng với oxi không khí trong hầm lò gây nổ
VD5: Xung quanh nhà máy sản xuất axit Sunfuric, xút, phân lân , gạch ngói, gốm sứ, gang thép cây cối thờng ít xanh tơi, nguồn nớc bị ô nhiễm Điều đó đợc giải thích :
Việc gây ô nhiễm môi trờng đất, nớc, không khí là do nguồn chất thải dới dạng khí thải, chất rắn thải Những chất thải này có thể là dới dạng khí độc hại
Ví dụ nh khí SO2 ; H2S ; CO2 ; CO ; HCl; Cl2 có thể có tác dụng trực tiếp họăc nguyên nhân gây nên ma axit làm hại cho cây
Nguồn nớc thải có chứa kim loại nặng, các gốc Nitơrat, clorua, sunfat sẽ
có tác hại đối với sinh vật sống trong nớc và thực vật
Những chất thải rắn nh xỉ than, và một số chất hoá học sẽ làm cho đất bị ô nhiễm không thụân lợi cho sự phát triển của cây
Do đó để chống ô nhiễm môi trờng, các nhà máy cần đợc xây dựng theo chu trình khép kín đảm bảo đợc phần lớn chất độc hại thải ra môi trờng
Chẳng hạn Fe2O3 là chất thải của nhà máy sản xuất axit sunfuric nhng là nguyên liệu của sản xuất gang thép
SO2 là chất thải trong sản xuất gang thép nhng lại là nguyên liệu sản xuất axit sunfurric
b Phơng pháp dạy học giúp phát triển kỹ năng giải thích các hiện tợng có liên quan đến hoá học
Trong quá trình dạy học hoá học , giáo viên cần luôn luôn có những câu hỏi, bài tập, giúp học sinh liên hệ vận dụng các kiến thức hoá học để giải thích một số hiện tợng thực tiễn
VD1: Từ 1 thí nghiệm đơn giản, khi thổi khí CO2 vào nớc vôi trong ( dung dịch Ca(OH)2 ) có hiện tợng : ban đầu nớc vôi trong vẩn đục nếu tiếp tục thổi CO2 vào thì dung dịch trong trở lại
Vấn đề đật ra là phản ứng giữa CO2 và dung dịch Ca(OH)2 tạo ra những sản phẩm khác nhau nếu tỷ lệ các chất phản ứng khác nhau Giáo viên giải thích qua PTHH:
Ban đầu thổi CO2 vào dung dịch Ca(OH)2 có PƯ:
CO2 + Ca(OH)2 CaCO3 + H2O
Lúc này tỷ lệ n CO2 /n Ca(OH)2 < 1
Trang 5Tiếp tục thổi CO2 vào sản phẩm có phản ứng
CO2 + CaCO3 + H2O Ca ( HCO3)2
Luc này tỷ lệ
1 < n CO2/ n Ca (OH)2 < 2
Tiếp tục thổi đến khi đ trong trở lại
2 CO2 + Ca(OH)2 Ca(HCO3)2
Lúc này tỷ lệ n CO2 / n Ca(OH)2 > 2
Nh vậy từ một thí nghiệm đơn giản hình thành một dạng toán rất phức tạp
đó là sản phẩm phản ứng phụ thuộc tỷ lệ khối lợng khác nhau giữa các chất phản ứng Giáo viên có thể cho học sinh tiếp cận và giải thích dễ dàng hơn
VD2: Khi dạy nội dung ứng dụng của oxi; giáo viên nên cho học sinh liên hệ với những hiện tợng trong đời sống có vai trò của oxi Ví dụ nh tại sao oxi đợc dùng làm nhiên liệu chất đốt? Tại sao khí oxi cần thiết cho sự sống của ngời và động vật (
sự hô hấp) với thực vật ( sự hô hấp và sự quang hợp của cây xanh)
Giáo viên hớng dẫn học sinh giải thích các ứng dụng của oxi là do các tính chất của oxi
+ Oxi có phản ứng oxi hoá các chất khác thờng toả nhiều nhiệt
+ Trong sự hô hấp của ngời, oxi kết hợp với henioglobin trogn máu đi đến các
tế bào tham gia quá trình oxi hoá chậm giải phóng CO2
+ Trong sự quang hợp của cây xanh, khí CO2 tác dụng với nớc dới tác dụng của chất diệp lục và ánh sáng mặt trời tạo thành tinh bột giài phóng khí oxi Do đó trồng nhiều cây xanh sẽ giúp cho việc giảm khí CO2 và tăng O2 trong khí quyển
VD3: Khi dạy bài " Chất béo" có hiện tợng trong thực tế là : Mỡ hoặc dầu dễ
bị ôi khi nhiệt độ cao
Có thể dựa vào tính chất : Este có trong chất béo dễ bị phản ứng thuỷ phân
VD4: Khi dạy bài Prôtêin có thể dựa vào tính chất thuỷ phân của Protêin trong môi trờng axit để giải thích vì sao khi ăn thịt cá thờng chấm với nớc mắm dấm hoặc chanh thì thấy ngon và dễ tiêu hơn
VD5: Khi dạy bài mối quan hệ giữa các chất vô cơ giáo viên có thể nêu cho học sinh câu hỏi
+ Tại sao để cải tạo đất ở một số ruộng chua ngời ta thờng bón vôi bột
+ Tại sao các lò nung vôi thờng đợc xây dựng ở nơi thoáng gió và xã nơi dân
c sinh sống
Trang 62 Phơng pháp dạy học giúp phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức hoá học để giải quyết một số vấn đề của cuộc sống nh thế nào?
Trong quá trình dạy học các kiến thức và kỹ năng hoá học giáo viên cần lồng ghép việc ứng dụng sản xuất để giải quyết một số vấn đề của cuộc sống và kỹ năng vận dụng vào đời sống thực tiễn
VD1: Khi dạy bài thí nghiệm thực hành tính chất hoá học của oxi giáo viên
đặt vấn đề Sau khi thí nghiệm có một số khí thải độc hại nh SO2 , P2O5 làm thế nào
để khử chúng
Lúc này học sinh có thể cha trả lời đợc mà giáo viên sẽ giới thiệu cho các em biết dó là dùng nớc vôi ( Ca(OH)2
Nhng sau khi học bài tính chất hoá học của nớc (ở lớp 8) giáo viên yêu cầu học sinh giải thích đợc
SO2, P2O5, là oxit axit có phản ứng với dung dịch bazơ tạo ra muối ít độc hại hơn
VD2: Phản ứng giữa phốt pho và oxi giáo viên cho học sinh liên hệ hiện tợng gọi là "ma trơi" trong truyền tụng của nhân dân
Vào những ngày hè nắng nóng, đêm chuyển tiết làm áp suất thay đổi thoát ra phôt pho trong xơng và não ngời chết ở các nghĩa trang, đủ nhiệt độ cháy thì phốt pho cháy tạo ra đốm lửa lạnh bay lơ lửng mà nhân dân gọi là "ma trơi"; nếu là ngời yếu bóng vía khi gặp "ma trơi" thờng bị "ma trơi" đuổi theo Vì sao?
Nếu dùng vật nào đó chụp "ma trơi" lại sẽ thhu đợc thứ bột màu trắng Vì sao?
VD3: Khi dạy về ứng dụng của rợi etylic giáo viên cho học sinh liên hệ tại sao khi nhắm các loại thức ăn có nhiều protein, chất béo nếu có uống vào một ly rợi thì tiêu hoá tốt hơn?
Học sinh phải giải thích đợc dựa vào tính chất vật lý : Rợi etylic có thể hoà tan đợc nhiều chất nhng nh vậy cũng không có nghĩa là uống càng nhiều rợi càng tốt vì rợi còn gây hng phấn thần kinh, làm xơ vữa động mạch, làm ảnh hởng sự điều hoà của gan
VD4: Khi dạy bài Oxit cácbon giáo viên hớng dẫn cho học sinh thảo luận các vấn đề:
1 ủ than tổ ong trong nhà dễ gây tử vong cho ngời Vì sao?
2 Có trờng hợp khảo giếng cạn lâu ngày không sử dụng đã gây chết ngời Vì sao?
Học sinh dựa vào bài học để giải thích đợc
Trờng hợp thứ nhất khi ủ than có các PƯHH:
Trang 7C + O2 CO2
to
CO2 + C 2CO
Do đặt trong nhà kín gió khí CO mà ngời ngửi vào làm hồng cầu mất khả năng vận chuyển oxi nên gây chết ngạt
Khí CO2 nặng hơn rất nhiều so với không khí lạikhông duy trì sự cháy và sự thở ở các giếng sâu lâu ngày khô cạn thờng tích tụ khí Co2 và một số khí đọc khác nên không cẩn thận xuống giếng đó sẽ gây tử vong Cách khắc phục là phải thử bằng cách buộc con vật vào dây thòng xuống giếng 5 phút mà con vật không chết thì có thể xuống giếng đợc Còn nếu con vật chết thì phải dùng cành cây kéo lên kéo xuống trong giếng nhiều lần để làm tản khí độc
VD5: Khi dạy bài chất béo có thể cho học sinh thảo luận : Nếu dùng mở rán thức ăn đã bị cháy để nấu loại thức ăn khác thì có nguy cơ gây ung th Vì sao? Học sinh phải giải thích đợc: Do ở nhiệt độ cao chất béo đợc phân huỷ thành những chất có hại cho cơ thể nên tốt nhất là chỉ nên dùng dãu mỡ rán 1 lần ở nhiệt
độ vừa phải
c Kết luận :
Thay cho lời kết luận về vấn đề này tôi trích lời tâm sự của một học sinh đã
nghỉ học để đi làm “Sau này những năm em không còn đi học nữa, em đi làm thợ xây không bao giờ em dùng đồ nhôm để đựng vôi vữa; cũng nh khi bón đạm cho lúa
em không bón cùng lúc với vôi … và những đêm tối trời gặp “ma trơi” em không và những đêm tối trời gặp ma trơi em không “ma trơi” em không ” em không còn sự hãi - đi xem kịch thấy ngời bị thơng máu chảy loang cùng ng “ma trơi” em không ” em không ời em nghỉ rằng đó là một thủ thuật của diễn viên để cho dung dịch kiềm gặp phenoltalein … và những đêm tối trời gặp “ma trơi” em không tất cả những nhận thức đó là nhờ những kiến thức hoá học mà em còn nhớ đợc trong bài giảng của cô” em không
Phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức hoá học vào thực tiễn là một nội dung quan trọng giúp cho việc học hoá học có ý nghĩa với học sinh; thực hiện đợc nguyên lý học đi đôi với hành nâng cao hiệu quả của dạy học vì vậy giáo viên cần tích cực vận dụng thì việc dạy của giáo viên và việc học của học sinh sẽ ngày càng tốt hơn