Khóa luận tốt nghiệp công tác quản lý, tu tạo, bảo tồn khu di tích danh thắng chùa hương giai đoạn 2008 2014

Hoạt động Lễ hội chùa Hương thường diễn ra dài ngày với nhiều hoạtđộng phong phú, ở nhiều điểm du lịch khác nhau, cho nên công tác tổ chức,quản lý,tu tạo khu vực này luôn đặt ra: những y

TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM HÀ NỘI 2

• • • • KHOA LICH SỬ

NGUYỄN THỊ HỒNG

ĐẲNG Bộ THÀNH PHỐ HÀ NỘI LÃNH ĐẠO CÔNG TÁC QUẢN LÝ,

TU TẠO, BẢO TỒN KHU DI TÍCH DANH THẮNG

CHÙA HƯƠNG GIAI ĐOẠN 2008 - 2014

KHÓA LUẬN TÓT NGHIỆP ĐẠI HỌC •

• • •

Chuyên ngành: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

Ngưòi hướng dẫn khoa học

TS BÙI NGỌC THẠCH HÀ NỘI, 2015

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận của mình, em xin gửi lời cảm ơn chân thành tớicác thầy cô giáo trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 và các thầy cô giáo khoaLịch Sử đã nhiệt tình truyền đạt những kiến thức quý báu cho em trong suốt quátrình học tập và hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Với lòng biết ơn chân thành, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo

T.s Bùi Ngọc Thạch đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn em trong suốt quá trìnhnghiên cứu và hoàn thành khóa luận này

Do điều kiện thòi gian nghiên cứu và vốn kiến thức còn hạn chế nên đềtài của em không tránh khỏi những thiếu sót Em rất mong nhận được sự đónggóp ý kiến của các thầy, cô để đề tài khóa luận được hoàn thiện hơn

Em xỉn chân thành cảm ơn.

Hà Nội, ngày tháng năm 2015 Tác giả Nguyễn Thị Hồng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài: “Đảng bộ Thành phố Hà Nội lãnh đạo

công tác quản lý, tu tạo, bảo tằn khu di tích danh thắng chùa Hương giai đoạn 2008 -2014” là một công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Những số liệu và kết quả trong đề tài là hoàn toàn trung thực Đề tàichưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào khác

Hà Nội, ngày tháng năm 2015

Tác giả Nguyễn Thị Hồng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của khóa luận 6

7 Bố cục của khóa luận 7

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ KHU DI TÍCH DANH THẮNG CHÙA HƯƠNG TRƯỚC NĂM 2008 8

1.1 ĐIỀU KIỆN Tự NHIÊN, DÂN CƯ, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU DI TÍCH DANH THẮNG CHÙA HƯƠNG 8

1.1.1.Điều kiện tự nhiên, dân cư 8

1.1.2.Điều kiện kinh tế - xã hội 12

1.2 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH KHU DI TÍCH DANH THẮNG CHÙA HƯƠNG 15

1.2.1.Truyền thuyết về Phật Bà chùa Hương 18

1.2.2.Truyền thống Lễ hội chùa Hương 20

1.3 CÔNG TÁC QUẢN LÝ, BẢO TỒN, TU TẠO KHU DI TÍCH DANH THẲNG CHÙA HƯƠNG TRƯỚC NĂM 2008 23

1.3.1.Chủ trương của Đảng bộ Hà Tây về công tác quản lý, tu tạo, bảo tồn khu di tích danh thắng chùa Hương trước năm 2008 23

1.3.2.Tình hình công tác quản lý, bảo tồn, tu tạo 26

Chương 2 ĐẢNG Bộ THÀNH PHỐ HÀ NỘI LÃNH ĐẠO CÔNG TÁC

QUẢN LÍ, TU TẠO, BẢO TỒN KHU DU LỊCH DANH THẮNG CHÙA HƯƠNG GIAI ĐOẠN 2008 - 2014 34 2.1 CHỦ TRƯƠNG CỦA ĐẢNG Bộ THÀNH PHỐ HÀ NỘI VỀ CÔNG

TÁC QUẢN LÍ, TU TẠO, BẢO TỒN KHU DU LỊCH DANH THẲNG

CHÙA HƯƠNG 34

2.1.1 Chủ trương, định hướng công tác của Đảng bộ, tàm nhìn đến năm 2020 34

2.1.2 Kế hoạch công tác phát triển kinh tế - xã hội (2008 - 2014) 41

2.1.3 Dự án đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng khu du lịch danh thắng chùa Hương 48

2.2 THÀNH Tựu 55 2.2.1 Công tác quản lý 55

2.2.2 Công tác tu tạo 57

2.2.3 Công tác bảo tồn 58

2.2.4 Công tác tuyên truyền quảng bá 58

2.2.5 Công tác trật tự an ninh 59

2.2.6 Công tác vệ sinh môi trường 60

2.3 HẠN CHẾ 61

• 2.3.1 Công tác quản lý 61

2.3.2 Công tác tu bổ, tôn tạo 61

2.3.3 Công tác an ninh trật tự 62

2.3.4 Hoạt động dịch vụ 62

2.3.5 Quản lý phương tiện và điều hành cổng trạm 62

Chương 3 NHẬN XÉT VÀ MỘT SỐ KINH NGHIỆM VÈ CÔNG TÁC LÃNH ĐẠO, QUẢN LÝ, TU TẠO, BẢO TỒN KHU DU LỊCH DANH THẮNG CHÙA HƯƠNG CỦA ĐẢNG Bộ THÀNH PHỐ HÀ

•

NỘI 64

3.1 TÍCH cực 64

3.1.1 Nhà nước đã được phát huy có hiệu quả 64

3.1.2 Công tác an ninh, an toàn giao thông có nhiều tiến bộ 66

3.1.3 Công tác vệ sinh môi trường - an toàn thực phẩm được đảm bảo 66 3.2 BÀI HỌC KINH NGHIỆM 67

3.2.1 Chủ trương của Đảng bộ Thành phố Hà Nội đề ra phải được thực hiện có hiệu quả 67

3.2.2 Các ban, ngành phải thực hiện đúng pháp luật Nhà nước về các lĩnh vực khác nhau 68

3.2.3 Nghiêm túc thực hiện chức năng nhà nước về công tác quản lý, tu tạo, bảo tồn di tích thắng cảnh 68

3.2.4 Đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục ừong nhân dân địa phương và du khách 68

KẾT LUÂN 71

TÀI LIỆU THAM KHẢO 73

1 Lý do chọn đề tài

Khu di tích danh thắng chùa Hương là một khu di tích lịch sử văn hóa

“Nhất Nam Thiên” nổi tiếng của Việt Nam và đã được nhà nước xếp hạng

là di tích quốc gia đặc biệt Đây là nơi có cảnh quan thiên nhiên đa dạng, phong phú, sông nước mênh mang, núi non trùng điệp, là nơi gắn liền với Phật thoại về công chúa Diệu Thiện dày công tu luyện đắc đạo thành Quan

Thế Âm Bồ Tát hiển linh Đó là vị Bồ Tát, Đại từ, Đại bi, luôn luôn quantâm cứu khổ, cứu nạn, phổ độ chúng sinh.

Với những giá trị to lớn về cảnh quan thiên nhiên và tín ngưỡng thờPhật, khu di tích danh thắng chùa Hương đã trở thành trung tâm du lịch tâmlinh hằng năm, thu hút đông đảo du khách mọi nơi về đây trẩy hội mỗi khiTết đến, xuân về

Hoạt động Lễ hội chùa Hương thường diễn ra dài ngày với nhiều hoạtđộng phong phú, ở nhiều điểm du lịch khác nhau, cho nên công tác tổ chức,quản lý,tu tạo khu vực này luôn đặt ra: những yêu cầu to lớn về mặt quản lýNhà nước

Trước đây, khu vực này thuộc quyền quản lý của tỉnh Hà Tây Mặc

dù, Đảng bộ và chính quyền Hà Tây đã có nhiều cố gắng trong công tácquản lý, tu tạo đối vói khu di tích danh thắng chùa Hương, song vẫn còn tồntại nhiều hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra

Từ năm 2008, khi Hà Tây sát nhập vào Hà Nội, thì khu di tích danhthắng chùa Hương đã thuộc quyền quản lý của Thành phố Hà Nội Với tinhthần đổi mói ữong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, Đảng bộ Thànhphố Hà Nội đã đề ra nhiều chủ trương, giải pháp nhằm tăng cường công tácquản lý, tu tạo, phát triển khu di tích danh thắng chùa Hương và đạt đượcnhiều

thành tựu to lớn Tính đến cuối năm 2014 và đầu năm 2015, khu di tíchdanh thắng chùa Hương đã có nhiều biến chuyển tích cực về mọi mặt

Việc nghiên cứu về vấn đề Đảng bộ Hà Nội lãnh đạo công tác quản

lý, tu tạo, phát triển khu di tích danh thắng chùa Hương trong giai đoạn

2008 - 2014, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc Không những làm sáng

tỏ các vấn đề kết họp phát triển kinh tế vói du lịch, phát triển du lịch gắn

vói phát triển kinh tế, khai thác tiềm năng du lịch mà còn làm sáng tỏ cáchoạt động thực tiễn của Đảng bộ Hà Nội về công tác quản lý, tu tạo đối vớikhu di tích danh thắng này, rút ra những bìa học kinh nghiệm, góp phần xâydựng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của Hà Nội ngày cảng có hiệuquả.

Trên thực tế, đã có nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu và công

bố các công trình khoa học phản ánh về khu di tích danh thắng chùa Hương

ở các mức độ, góc cạnh khác nhau Tuy yậy, cho đến nay cũng chưa có mộtcông trình khoa học nào nghiên cứu đầy đủ, cụ thể về vấn đề “Đảng bộthành phố Hà Nội lãnh đạo công tác quản lý, tu tạo, bảo tồn khu di tíchdanh thắng chùa Hương giai đoạn 2008 - 2014”

Vì vậy tôi quyết định lựa chọn vấn đề “Đảng bộ thành phố Hà Nộilãnh đạo công tác quản lý, tu tạo, bảo tồn khu di tích danh thắng chùaHương giai đoạn 2008 - 2014” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu về thắng cảnh chùa Hương đã có các công trình khoa họcđược công bố như sau:

Năm 1996, nhà sư Thích Viên Thành, đã xuất bản tác phẩm “Chùa

Hương ngày nay ”, do nhà xuất bản khoa học xã hội phát hành.

Đây là tác phẩm mang tính chất tự sự của bậc Thượng tọa có nhiềucông lao đóng góp cho quá trình xây dựng, phát triển của chùa Hương, cũngnhư cho sự phát triển của giáo hội Phật giáo Việt Nam

Viết tác phẩm này, nhà sư đã nói rõ trong lời “Phi lộ” (Mở đầu)

“Trong những tháng năm ấy, tôi không ngừng tìm hiểu về thắng cảnh củaHương Sơn, cầu thị những hành trạng oanh liệt của Tổ đức đời trước” và

“Đến hôm nay nhân buổi thanh nhàn, ngồi viết lại mấy dòng mộc mạc,

nhằm giới thiệu cảnh đẹp chùa của Hương, để cống hiến các bạn mến cảnhHương Sơn và góp thêm một tư liệu vào sách của Tùng Lâm”.

Năm 1996, Tác giả Thanh Lâm, Bút Huệ đã xuất bản tác phẩm “Trẩy

hội chùa Hương”, do nhà xuất bản văn hóa dân tộc xuất bản.

Các tác giả đã phản ánh một cách sinh động về các hoạt động lễ hộichùa Hương như một nét văn hóa tâm linh mang tính chất truyền thốnghướng Phật của người Việt Nam Tuy vậy, các tác giả cũng chưa quan tâmchú trọng phản ánh về công tác tổ chức, quản lý, tu tạo của các cấp chínhquyền đối với khu di tích chùa Hương

Năm 2000, tác giả Nguyễn Đức Bảng, xuất bản tác phẩm “Chùa

Hương cổ”,do Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc phát hành.

Tác giả đã có nhiều công sưu tầm các tư liệu để phản ánh bức tranhhiện thực về chùa Hương trong tâm thức của nhân dân, với những câuchuyện huyền thoại về công chúa Diệu Thiện, Nàng Chúa Ba

Đây là tác phẩm đi sâu phản ánh về các giá trị tâm linh mang tínhchất tĩn ngưỡng dân gian về thần, Phật ở khu vực chùa Hương, không quantâm đến công tác quản lý, tu tạo khu di tích này

Cùng năm 2000, hai tác giả Bùi Văn Vượng, Lê Thanh Bình cho xuất

bản tập thơ “Thơ chùa Hương”, do Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin phát

hành

Đó là tập thơ tuyển chọn, do nhiều tác giả khác nhau sáng tác, thểhiện tinh thần yêu thiên nhiên, cảnh sắc khu vực Hương Sơn nói chug vàquần thể chùa Hương nói riêng Tuy vậy, tập thơ này cũng không đề cậpđến các vấn đề về công tác quản lý, tu tạo của các cấp chính quyền đối vớikhu di tích danh thắng chùa Hương

Năm 2003, tác giả Nguyễn Đức Bảng lại xuất bản tác phẩm “Lịch sử

chùa Hương”, do Nhà xuất bản Văn hóa Thông tin phát hành.

Tác phẩm đã trình bày cụ thể về quá trình hình thành, xây dựng chùaHương thông qua các thòi, ghi nhận và đánh giá công lao to lớn của các bậctiền nhân, đặc biệt là công lao đóng góp của nhân dân trong vùng, đã làmnên công trình tín ngưỡng tâm linh mang tính chất nhân văn cho đòi sau

Tuy vậy, tác phẩm cũng không đi sâu phản ánh về công tác tổ chức,quản lý, tu tạo một cách cụ thể đối vói khu di tích thắng cảnh chùa Hương

Năm 2005, tác giả Trần Lê Văn đã xuất bản tập thơ “Thung mơ

Hương Tích ”, do Nhà xuất bản Lao Động phát hành.

Tập thơ gồm nhiều bài tập trung ca ngại vẻ đẹp non sông, núi rừngtrùng điệp đậm chất hương mơ của vùng Hương Tích, nơi đất Phật linhthiêng

Vì đây là tập thơ, nên tác giả cũng không đề cập gì đến công tác quản

lý, tu tạo, bảo tồn khu di tích danh thắng chùa Hương

Năm 2009, các tác giả Tràn Đăng Hùng, Nguyễn Quang Đại, Nguyễn

Hồng Hạnh, xuất bản tác phẩm “Trẩy hội chùa Hưong”, do Nhà xuất bản

Hà Nội phát hành

Tác phẩm này tuy có cùng tên vói tác phẩm nêu trên, song các tác giả

đã nghiên cứu một cách sâu sắc, giới thiệu cho bạn đọc cái nhìn đầy đủ vàtoàn diện về Lễ hội chùa Hương, một Lễ hội nổi tiếng và có thòi gian diễn

ra lâu nhất

Tuy vậy, tác phẩm này cũng chưa đề cập đến những chủ trương chínhsách trong công tác quản lý, tu tạo, bảo tồn khu di tích danh thắng chùaHương

Ngoài các tác phẩm nói trên, còn có nhiều bài viết đăng trên các báođiện tử, mạng internet, đã ít nhiều phản ánh về công tác quản lý, tu tạo khu

di tích danh thắng chùa Hương ở các lĩnh vực khác nhau, các năm khácnhau, không mang tính tổng hợp Vì vậy, các bài viết đó khó tạo ra đượcmột bức tranh cụ thể về công tác quản lý, tu tạo khu di tích danh thắng chùaHương do Đảng bộ Hà Nội lãnh đạo ừong giai đoạn 2008 - 2014

Như vậy, cho đến nay vẫn chưa có một công trình khoa học nào đisâu nghiên cứu về những chủ trương, chính sách của Đảng bộ Thành phố

Hà Nội trong công tác quản lý, tu tạo, bảo tồn khu di tích danh thắng chùaHương, đồng thòi nêu lên những thành tựu và những hạn chế về công tácnày ữong những năm 2008 - 2014 Đó chính là những hạn chế mà đề tàikhóa luận sẽ cố gắng khắc phục

3 Mục đích và nhiệm yụ nghiên cứu

3.1. Mục đích

Nghiên cứu về “Đảng bộ Thành phố Hà Nội lãnh đạo công tác quản

lý, tu tạo, bảo tồn khu di tích danh thắng chùa Hương của Đảng bộ Thànhphố Hà Nội nhằm nêu lên những thành tựu và hạn chế trong công tác này để

từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm, góp phàn xây dựng khu di tíchthắng cảnh chùa Hương ngày càng phát triển

3.2. Nhiệm vụ nghiền cứu

Giới thiệu khái quát về khu di tích danh thắng chùa Hương năm 2008.Nêu rõ những thành tựu và hạn chế của Đảng bộ Thành phố Hà Nội trongcông tác quản lý, tu tạo khu di tích thắng cảnh chùa Hương giai đoạn 2008 -2014

Rút ra bài học kinh nghiệm về công tác quản lý, tu tạo khu di tíchthắng cảnh chùa Hương của Đảng bộ Thành phố Hà Nội giai đoạn 2008 -2014.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đảng bộ Thành phố Hà Nội lãnh đạo công tác quản lý, tu tạo, bảo tồnkhu di tích danh thắng chùa Hương giai đoạn 2008 - 2014

4.2 Phạm vi nghiên cứu

về không gian: đề tài nghiên cứu trên phạm vi địa bàn xã Hương Sơn

và các xã liền kề, huyện Mỹ Đức, Hà Nội Trong đó, tập trung chủ yếu vàođịa bàn khu di tích thắng cảnh chùa Hương

về thời gian: Từ 2008 đến năm 2014 Tuy nhiên đề tài có mở rộngđến Lễ hội chùa Hương đầu năm 2015

5 Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác-Lênin và Tư tưởng

Sử dụng phương pháp khảo sát thực địa

6 Đóng góp của khóa ỉuận

Đánh giá về mặt tích cực và hạn chế của công tác quản lý, tu tạo, bảotồn khu di tích danh thắng chùa Hương do Đảng bộ Thành phố Hà Nội lãnhđạo trong giai đoạn 2008 - 2014

Sử dụng những kết quả đánh giá đó để rút ra những bài học kinhnghiệm, nhằm góp phần xây dựng phát triển khu di tích danh thắng cảnhchùa Hương.

7 Bổ cục của khóa luận

Chương 1: Khái quát về khu di tích thắng cảnh chùa Hương trướcnăm

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ KHU DI TÍCH DANH THẲNG CHÙA HƯƠNG

Khu di tích chùa Hương nằm trong tọa độ địa lí từ 20° 29 vĩ độ Bắc

và 105°41 kinh độ Đông Phía Nam giáp tỉnh Nam Hà, phía Bắc và Đông

thuộc Thành phố Hà Nội, phía Tây giáp tỉnh Hòa Bình Khu di tích danhthắng chùa Hương cách Hà Nội về phía Tây - Nam khoảng 60km.

Quần thể thắng cảnh chùa Hương bao gồm 18 đền, chùa, hang độngnằm rải rác ở bốn thôn thuộc địa phận xã Hương Sơn - Mỹ Đức, Hà Nội.Các chùa, động ở đây phàn lớn được phát hiện và xây dựng vào các thế kỷxvin và XIX, đa số dựa vào sườn núi hoặc nằm dưới thung lũng những nơi

có địa thế đẹp dễ kiến tạovói 18 điểm di tích danh thắng này được chia làm

4 khu vực:

1 Khu Hương Thiên có 8 di tích: động Hương Tích, chùa Thiên Trù,đền Trình Ngũ Nhạc, chùa Giải Oan, chùa Hing Bồng và động Đại Binh

2 Khu Thanh Hương: chùa Thanh Sơn và động Hương Đài

3 Khu Long Vân: chùa Long Vân, động Long Vân, động Cây Khế,hang Thánh Hóa

4 Khu Tuyết Sơn: chùa Bảo Đài, động Ngọc Long, chùa Ngư Trì,đền Trình Phú Yên

Với vị trí các khu vực như vậy, đã tạo điều kiện cho các hoạt động dulịch của khách thập phương rất thuận lợi “Vị trí địa lý của khu du lịch chùaHương có lọi thế hơn hẳn các điểm du lịch khác Từ thủ đô Hà Nội hoặc cáctỉnh đồng bằng có thể liên hệ thuận tiện với khu du lịch bằng đường bộ,đường sông” [23, tr.15]

Ngoài ra, nơi dừng chân của khách quốc tế ở khu vực phía Bắcthường là Hà Nội, nên chùa Hương chính là điểm thu hút khách tới thamquan để tìm hiểu phong tục tập quán của người Việt Nam cũng như tínngưỡng Phật giáo Đây là điểm du lịch văn hóa, tham quan có ý nghĩa quốcgia và quốc tế với trung tâm du lịch Hà Nội và phụ cận, vùng du lịch BắcBộ

Khí hậu

Khí hậu thòi tiết luôn là nhân tố ảnh hưởng rất lớn tới khách du lịch.Khu di tích chùa Hương nằm hoàn toàn trong vành đai khí nóng, hàngnăm có hai lần mặt tròi đi qua thiên đỉnh

Đặc biệt, ở khu vực chùa Hương thì thời tiết mùa xuân là quan trọng

vì nó trực tiếp tác động tới các hoạt động lễ hội Thời tiết mùa xuân vớinhiệt độ dễ chịu, tiết xuân ấm dịu Mưa chủ yếu là mưa bay, mưa bụi, mưaphùn sẽ tạo nên lên màu ữắng hư ảo, mong manh trước chùa và ữên cả núirừng Hương Sơn Điều đó sẽ tạo cho du khách cảm giác lạ, một bầu khôngkhí yên tĩnh, tôn nghiêm, linh thiêng và phần nào bớt mệt mỏi khi leo núi.Thòi kỳ tháng 3,4,9,11 rất thích hợp cho việc tham quan nghỉ dưỡng

Lượng mưa trung bình năm khoảng 1800 - 2000 mm/năm, vói ngàymưa là 140/150 ngày/năm Khí hậu ở đây thích hợp cho cây cối ra hoa kếttrái quanh năm

Thủy văn

Nguồn nước cũng đóng vai trò quan trọng ữong việc phục vụ cho dukhách Mạng lưới thủy văn ở huyện Mỹ Đức rất phong phú bao gồm: lưulượng nước của hai con sông lớn là sông Đáy, sông Thanh Hà và hệ thốngsuối như: suối Yến, suối Long Vân đều do nước ngầm Karst cung cấp tạothành dòng chảy quanh năm Đặc biệt với suối Yến dài 3km không chỉ đóngvai trò đưa đón khách mà còn tạo cho du khách cảm giác lãng mạn, sơnthủy hữu tình Hệ thống thủy văn phong phú với tầng nước ngầm dồi dào sẽ

là một điểm mạnh để cung cấp nước đảm bảo cho việc khai thác, phục vụcác nhu cầu du lịch, sinh hoạt của khách và dân cư

Tài nguyên đất

Tài nguyên đất Khu di tích danh thắng chùa Hương thuộc vùng núiHương Sơn, một vùng núi ừong dãy “Hạ Long cạn” [27, ữ.2] của hệ thốngđồi núi sót nổi lên giữa trung tâm Bắc Bộ Là vùng chuyển tiếp giữa hệthống đồi núi đá vôi từ Tây Bắc qua Hoà Bình và bên kia là thềm đồng bằngchâu thổ sông Hồng, nên mặc dù có diện tích không lớn (5000 ha) nhưng có

sự phân hoá mạnh mẽ của địa hình thổ nhưỡng Điều này đã tạo cho khu dulịch nhiều danh lam thắng cảnh, đặc biệt là hệ thống hang động trong cácnúi đá vôi

Vói tổng diện tích đất của vùng trên 5000 ha bao gồm 2 dãy núi đávôi chính, kẹp giữa là thung lũng suối Yến, ngoài ra còn có các đồng bằng

và các khu dân cư Khu du lịch thuộc vùng núi do chặt phá rừng bừa bãi

Đất chưa sử dụng ở Hương Sơn chiếm tới 53%, đất cho nông nghiệpchiếm 24.5% Điều này chứng tỏ tài nguyên đất ở đây đang được sử dụngmột cách lãng phí

Rừng núi

Sinh vật của khu di tích danh thắng chùa Hương có diện tích 5130 ha

là một quần thể núi rừng, núi đá nguyên sinh những thảm thực yật đa dạngphong phú Rừng của huyện Mỹ Đức thuộc rừng kín thường xanh, mưa ẩmnhiệt đới Diện tích rừng toàn huyện là 694 ha bao gồm rừng tự nhiên vàrừng thường Trước hết, khu vực này là nơi giao thoa của ba luồng thực vật:Bách - Việt Nam - Indonêxia, Skim - Malayxia nên hệ thực vật khá đa dạngvới đặc trưng cho hệ thực vật đá vôi ở vùng thấp Theo điều tra thống kê sơ

bộ thì nơi đây có khoảng 350 loài thảo mộc, thuộc 92 họ Ở đây có 6 ngànhthực yật bậc cao đó là ngành lá thông, ngành tháp bút, ngành thông đất,ngành dương xỉ, ngành hạt trần, ngành hạt kín Trong rừng có nhiều loại gỗquý như: lát hoa, thông, bách, lim Có những cây cổ thụ sống lẻ loi như cây

sang (hoa phớt vàng, quả giống quả bồ kết) Tuy nhiên cây ở đây phần lớn

là cây thứ sinh: dẻ, gai, muồng, cây dây leo, nhiều nhất là cây Quạch Cũng

có nhiều cây làm thuốc như cây ổ rồng vàng chữa bệnh lành xương, củ khúcchữa bệnh tê thấp, củ sâm làm thuốc bổ Ngoài ra có một lớp phủ thực yậtdày đặc mọc ở các ngọn núi như lan, cỏ tranh, cỏ vông tạo nên một bứctranh thiên nhiên tạo cảm giác khá hấp dẫn du khách du lịch Đặc biệt khinói đến tài nguyên thực vật không thể không nhắc tới một số loài cây quý,trong đó có một số loài đang có nguy cơ tuyệt chủng được đưa vào “Sáchđỏ” của Việt Nam

Rừng núi nơi đây còn cung cấp cho con người những đặc sản mà ít ởđâu có được như: mơ Hương Tích, canh rau sắng, củ mài chùa Hương.Khách đến đây không chỉ tham quan ngắm cảnh đẹp mà còn được thưởngthức những món đặc sản của khu du lịch Đây không chỉ là yếu tố thu hútmột lượng khách lớn mà còn tăng thêm nguồn thu cho người dân địaphương Nhìn chung, hệ động yật trong khu yực không đa dạng về số lượngloài nhưng xét về giá tri tài nguyên của động yật lại khá độc đáo Nơi đây

có những dấu hiệu của một số loài động vật quý hiếm và đặc hữu

Qua điều tra sơ bộ đã phát hiện “thú thuộc 17 họ, 7 bộ; 88 loài chimthuộc 37 họ, 15 bộ và 35 loài bò sát thuộc 16 họ, 3 bộ, riêng về côn trùng đãliệt kê được 56 loài” [23, tr.l] Rừng còn có những loại động vật quý hiếmnhư: gà lôi trắng, trăn đất, hoa mai, báo gấm, voọc má trắng, ôrô vảy, kỳ đànước là những loài được ghi vào “Sách đỏ” của Việt Nam và thế giói

Dân cư

Con người đã có mặt ở Hương Sơn từ rất sớm Các nhà khảo cổ học

đã tìm thấy ở hang Sũng Sàm, Hang Luộn (thuộc quần thể danh thắng

Hương Sơn) những chứng tích của người xưa cách ngày nay trên một vạnnăm.

Khu du lịch Hương Sơn nằm trong khu dân cư bao gồm 4 xã HươngSơn, An Tiến, Hùng Tiến, An Phú Trong đó, Hương Sơn là xã đông dân cưnhất vói gần 7000 hộ, có 32.210 nhân khẩu Đây là vùng đất nông nghiệpnên nhân dân sống chủ yếu bằng nghề nông Cứ đến mùa Lễ hội chùaHương, nhân dân trong vùng tập trung chủ yếu là phục vụ khách du lịch.Nhân dân xã Yến Vĩ chủ yếu sống bằng nghề chèo đò còn các xã khác chủyếu là bán hàng lưu niệm hoặc gánh hàng thuê cho khách

Tất cả những yếu tố thuận lợi đó đã tạo cho Hương Sơn một vẻ đẹpkhông những về “Tiểu sơn lâm mà có đại kỳ quan” mà còn hình thành lênnhững di tích có giá trị lịch sử văn hoá tín ngưỡng lâu đời, tạo lên một Lễhội văn hoá lớn

1.1.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

Điều kiện kỉnh tế

Xã Hương Sơn thuộc huyện Mỹ Đức tỉnh Hà Tây có diện tích 4280

ha, có 4380 hộ với số dân 19.160 người (tháng 11/2006) Những năm gànđây, được sự chỉ đạo sát sao của tỉnh Hà Tây, với sự đồng tâm của cán bộ

và nhân dân toàn xã, xã đã khai thác có hiệu quả tiềm năng về nguồn nhânlực, đất đai, di tích lịch sử, văn hoá và thắng cảnh thiên nhiên của địaphương mình làm biến đổi mạnh mẽ kinh tế - xã hội, vươn lên làm giàubằng chính nội lực, tiềm năng đất đai và di sản vô giá của cha ông để lại

Sản xuất nông nghiệp

Với diện tích phần lớn là đồi núi, sông suối, xã có diện tích gieo trồnglúa không nhiều, tính chung cả năm 2008 là: 1227.3 ha, trong đó diện tích

vụ đông là 424 ha Năng suất bình quân vụ chiêm đạt 6.25 tấn/ha, còn vụmùa chỉ đạt 5.9 tấn/ha

Các loại cây hoa màu cũng phát triển khá: đậu tương đạt 360 ha, cácloại rau mầu và cây lương thực phụ hàng năm khoảng 64 ha, chủ yếu trồngvào vụ đông cho sản lượng 7.498 tấn.

Xã còn tổ chức cho dân tận dụng đất bờ bãi ven suối, chân đồi, thunglũng duy trì và phát triển ổn định diện tích ữồng dâu tằm được 52.5 ha, hàngnăm cho sản lượng kén đạt 16.6 tạ/ha với giá trị 1,903 tỷ đồng

Tận dụng mọi diện tích có thể để trồng cây phân tán và cây rừng,trong đó trung bình hàng năm xã trồng được 10.000 cây ăn quả và 23.000cây lấy gỗ, tăng cường tuyên truyền giáo dục để nâng cao ý thức bảo vệ ditích và rừng đặc dụng, tổ chức thường xuyên công tác phòng chống cháyrừng “Xã đã thành lập ban chỉ đạo thực hiện chỉ thị 12/TTg của Thủ tướngChính phủ tổ chức xây dựng quy ước bảo vệ rừng tại cả 4 thôn: Hội Xá,Yến Vĩ, Đục Khê và Phú Yên” [33, Ừ.2]

Vì vậy công tác bảo yệ, chăm sóc rừng đã thực hiện khá tốt, tạo nênmột vùng cây xanh ưải rộng đôi bờ suối Yến và những đồi, núi ừong lưuvực, góp phần điều tiết nguồn nước cho suối Yến và tăng thêm cảnh quantươi đẹp của chùa Hương

Xã cũng đã quan tâm vận động nhân dân trồng, bảo vệ và chăm sóccây rau sắng, cây mơ đây là hai loại rau, quả đặc sản có giá trị cao của địaphương mà khách du lịch rất ưa chuộng

Chăn nuôi

Xã đã tổ chức phát triển chăn nuôi đàn gia súc, gia cầm có giá trị kinh

tế cao như: lợn hướng nạc, gà, vịt siêu trứng “Năm 2008, đàn trâu, bò đạt

994 con, đàn lợn 17.655 con, gia cầm 56.450 con, đàn dê 850 con, diện tíchmặt nước nuôi thuỷ sản đạt 39 ha” [33, tr.2]

Để công tác chăn nuôi đạt hiệu quả đồng thòi tạo cho khách yên tâmkhi hành hương và du lịch chùa Hương, xã đã chỉ đạo tốt việc tiêm phòng

cho gia súc, gia cầm và phối họp chặt chẽ với đội quản lý thị trường duy trìthường xuyên việc kiểm dịch giết mổ gia súc, gia cầm trong mùa Lễ hộicũng như hàng ngày tại chợ và từ các địa phương khác đưa đến.

Vì vậy, những năm gần đây không có dịch lớn xảy ra tại địa phương,tạo điều kiện yên tâm và bảo vệ sức khoẻ cho du khách đến Lễ hội chùaHương

Kinh tế công - thương nghiệp: đã và đang phát triển nhưng còn chậm

do những nguyên nhân chủ quan và khách quan

Văn hóa - xã hội

Mặc dù là địa phương vùng sâu, vùng xa của Thành phố Hà Nội,nhưng một trong những quan tâm của người dân trong xã là điều kiện thuậnlợi để cho con em của họ cắp sách đến trường Trong những năm qua, xãphối họp với nhà trường tu sửa trường lớp thường xuyên, đảm bảo cơ sở vậtchất phục vụ giảng dạy và học tập, trong đó có 93 em học sinh giỏi cấphuyện và tỉnh

Công tác thể dục thể thao, phong trào văn hóa, văn nghệ phát triển từ

xã đến các thôn xóm và đang ừở thành phong trào quần chúng sâu rộng

lình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội nhìn chung được giữvững và ổn định, giải quyết các vụ việc và triển khai các phương án đảmbảo an toàn cho địa phương và đặc biệt trong mùa Lễ hội với lưu lượngkhách hành hương rất đông so với thời gian bình thường

Khu vực danh thắng chùa Hương là một vùng văn hóa đặc sắc vớicác Lễ hội và nếp sống thuần khiết của người nông dân nông thôn ViệtNam, đồng thòi là một vùng đất Phật với nhiều huyền thoại, túi ngưỡng dângian

Vùng đất này không chỉ là vùng đất có ý nghĩa riêng cho Phật giáo

mà còn là vùng chứa đựng tinh thần văn hóa sâu sắc của dân tộc Việt Nam.Đây là khu đặc trưng cho Phật giáo không chỉ ở vùng Bắc Bộ Việt Nam màcòn tất cả khu vực Đông Nam Á

Chùa Hương là một trong những cơ sở hàng đầu hiếm thấycho sựphát triển của du lịch Việt Nam, bởi sự kết họp giữa thắng cảnh thiên nhiênnổi tiếng kết hợp vói tài nguyên kinh tế - xã hội, nhân văn đặc sắc và đadạng

1.2 LỊCH SỬ HÌNH THÀNH KHU DI TÍCH DANH THẮNG CHÙA HƯƠNG

Non sông đất nước Việt Nam có biết bao nhiêu danh lam thắng cảnh

do thiên nhiên tạo thành và cũng không ít những thắng cảnh do nhân tạo.Chúa Trịnh Sâm là người đã nổi tiếng hay chữ và sành sỏi các thú du ngoạnxưa kia đã không phẩm bình Hương Sơn là một chốn "Sơn tìiuỷ hữu tình",hay "Kỳ sơn tú thủy" mà phong cho Hương Sơn là "Nam Thiên Đệ NhấtĐộng" [24, tr.2] Đó vừa là sự so sánh, vừa là một sự khẳng định một chốncảnh đẹp tuyệt vời mà không đâu sánh nổi trên đất nước Việt Nam

Qua những tài liệu khác nhau về lịch sử tỉnh Hà Tây trước đây và HàNội ngày nay, thì trên đất Hương Sơn xưa kia đã sớm có dấu tích của conngười Hương Sơn như một cảnh quan thẩm mỹ và tâm linh, với bao câuchuyện truyền thuyết về những con người đã từng làm nên di tích danhthắng chùa Hương Đó là truyền thuyết về một bộ tướng của Vua Hùng đờithứ 16 (Hiển Quan) đã đến đây xây nên Hương Tích, Bếp Trời (Thiên Trù).Hay truyền thuyết bên bờ Suối Yến về một chàng trai tên Hùng Lang cùngthời với

Ông Gióng, tham gia đánh giặc Ân, có công diệt được tướng giặc ThạchLinh, khi chết được phong làm phúc thần làng Yến Vĩ.

Theo sách "Hương Sơn Ký" của Nguyễn Ưông người làng Thanh Oai(Hà Tây) làm đốc học Nam Định, thì đến (khoảng đời Hồng Đức (1470-1496) con đường vào Hương Sơn mới được mở Nhờ đó mà phong cảnh

kỳ thú của núi rừng mới lộ ra, rồi trở thành một kỳ quan lớn trong vũ trụ.Chính sức hấp dẫn của cảnh quan thiên nhiên Hương Sơn đã bồi đắp chodanh thắng này một giá trị lịch sử và đã trở thảnh nơi hội tụ của những danhnhân lịch sử về văn hoá dân tộc, của những bậc đế vương còn lưu lại nơicác bia đá với những nét chữ để đời và những bài thơ chữ Nôm hay chữHán của Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm vào năm Canh Dần (1770), giúp người

ta mới biết đến dấu tích của các bà Chúa, vợ của Trịnh Căn đã góp công,của để xây dựng các chùa

Các tao nhân mặc khách đến với Hương Sơn thường có những bài thơcòn để lưu truyền lại cho các thế hệ kế tục am hiểu được những cảnh quantuyệt vời của Hương Sơn như: Chu Mạnh Trinh, Ngô Thi Sĩ, NguyễnThượng Hiền, Nguyễn Cao, Cao Bá Quát, Bùi Di, Bùi Kỷ rồi đến thế hệTản Đà, Xuân Diệu, Chế Lan Viên Không kể đến những huyền tích vềthời các Vua Hùng mà những chiếc trống đồng còn lưu lại nơi đây, trong đó

có chiếc trống đồng tìm được ở Thượng Lâm (Mỹ Đức năm 1934) mangtruyền thuyết là món quà của Đinh Tiên Hoàng tặng cho dân làng cùng vớidấu tích của con đường mang tên Vua Đinh

Cả một vùng thiên nhiên hùng vĩ và tuyệt đẹp của Hương Sơn kể từkhi được vua Lê Thánh Tông, vị vua sáng chói của Triều Lê phát hiện, đếnnay đã ừải qua đúng nửa thiên niên kỷ Thời gian ấy, bên cạnh những huyềnthoại, những truyền thuyết trải qua của một thời lịch sử xa xưa, cũng đã đủ

để tạo dựng lên một bề dày truyền thống với những giá trị lịch sử Khôngnhững giữ gìn cảnh quan thiên nhiên, đó là món quà của đất Mẹ trao chohiện hữu, mà còn cả những di sản tinh thần đã được hun đúc từ khí thiêngsông núi, khí phách của các bậc tiền bối để lại cho cảnh quan Hương Sơn có

cả bề rộng của không gian và bề dầy của lịch sử

Đến chùa Hương tất cả các du khách từ bốn phương đổ về gặp nhautrong một trái tim Cảnh sơn núi hữu tình, nên thơ Trai gái trẻ già dập dìudắt nhau lên chùa lễ Phật thật là "Bầu Trời Cảnh Bụt" bao la với nhữngđoàn thiện nam, tín nữ từ khắp nơi đổ về hành hương chiêm bái

Nơi đây đạo Phật được truyền vào ngay từ khi phát hiện ra hang độngHương Sơn Theo một số tài liệu khảo cứu thì vào đời Lê Thánh Tông thế

kỷ thứ XV, có 3 vị Hòa thượng chống Tích trượng tới đây tu hành, hàngngày vào động Hương Tích lễ tụng, toạ thiền, tối lại ra khu vực Thiên Trùngủ nghỉ Hồi đó, Thiên Trù là một thung lũng hoang vu, 3 vị Hòa thượnglàn lượt dựng lên một thảo am để trú ngụ tránh mưa nắng Sau một thờigian, 3 vị Hòa thượng viên tịch thì nơi đây gián đoạn trụ trì Tên tuổi cácngài cũng không ai nhớ rõ Di tích của các ngài để lại đến nay chỉ còn lại là

2 ngôi mộ cổ bằng đá xanh, được đục đẽo thô sơ ừong vườn tháp Thiên Trù.Ngày khoa cúng cổ ở Hương Sơn cũng chỉ gọi là "Kị Tổ Bồ Tát" và cácngài thuộc dòng phái nào cho đến nay vẫn chưa ai biết rõ

Đến năm 1687 - niên hiệu Chính Hoà mới có Hòa thượng Tràn ĐạoViên Quang ở Ty Tăng Lục (thời Lê lập ra Ty Tăng Lục để coi sóc và quản

lý các vị tu hành) chống thiền trượng tới đây mới lập cảnh Phật ở HươngSơn, tiếp theo là các vị Hòa thượng Viên Quang, trụ trì khoảng 20 năm, Đại

sư Thông Lâm thuộc dòng Thiền Lâm Tế, Hòa thượng Thanh Quyết, HòathượngThanh Hữu Hòa thượng Thanh Quyết là một vị danh tăng đương

thời, học thức uyên bác, phẩm hạnh thanh cao Các nho sĩ bấy giờ đã tônnhà sư này là "Tăng Trung Hào Kiệt".

Tiếp theo là các vị Hòa thượng Thích Thanh Tích Đây là nhà sư tutập Đại bi Chân Ngôn và trì tụng Đại bi Bát Nhã, hoàng truyền Phật Phápđồng thời đã đào tạo hàng trăm đệ tử danh tăng như các Hòa thượng TốLiên, Thanh Chân, Thanh uẩn, Thanh Khánh, Thanh Nga, Thanh Châu

Khi các Thiền sư chống Tích trượng, dựng thảo am ở Hương Sơn là xây dựng nơi quy ngưỡng các du khách thập phương vân tập về chiêm bái ngôi Tam Bảo, tô bồi nơi danh lam của đất nước cho thế nhân du ngoạn Cónhư vậy là đã làm tròn trọng trách giữa Đạo Phật và Dân tộc Giáo lý Phật giáo đã tùy duyên bất biến ăn sâu vào lòng dân Việt từ thế hệ này đến thế hệkhác Nền văn hóa Phật giáo ở Hương Sơn đã được bản địa hóa nhận thức của con người đương thời Đức Quan Thế Âm Bồ Tát (Avalokitesvah Boddhisattva) đã thành Phật Bà chùa Hương, hình ảnh một người mẹ với tình thương bao la trong lòng người dân Việt

1.2.1 Truyền thuyết về Phật Bà Chùa Hương “Theo Phật thoại đây

là nơi Đức Quan Thế Âm Bồ Tát tu hành đắc đạo Bồ Tát đã ứng thân làmcông chúa Diệu Thiện, con vua Diệu Trang Vương ở nước Hưng Lâm quyếtchí đi tu, không nghe theo lời của vua cha và hoàng hậu kén phò mã” [15,tr.l] Sau nhiều lần khuyên can Công chúa không được, nhà vua nổi giậngiam công chúa ở vườn sau Công chúa vui lòng chịu đựng để tu hành Thếrồi nhà vua sai đưa công chúa tói chùa Bạch Tước, sai các sư ở chùa bắtCông chúa làm nhiều việc nặng nhọc suốt ngày đêm Công chúa được thiênthần hộ trì, mọi việc đều hoàn tất Nhà vua thấy thế bèn đuổi hết các nhà

sư đi rồi cho phóng hỏa đốt chùa Bạch Tước và bắt lại Công chúa giam lạilãnh cung khuyên can Công chúa không nghe

Nhà vua càng nổi giận nôi đình sai đem Công chúa ra pháp trườnghành hình xử giảo Theo lệnh của Ngọc Hoàng phán truyền, các thần xuốngcứu

Công chúa Ngay lúc đó, thì thần núi Hương Tích được lệnh Ngọc Hoànghóa thành mãnh Hổ xông vào tha Công chúa về rừng

Sứ giả Vua Diêm Vương đón mòi Công chúa xuống thăm mười támcủa địa ngục Công chúa thấy cảnh quỷ sứ hành hình tội nhân mà động lòngthương và cầu mong vua Diêm vương đại xá cho tất cả các tội nhân ở mườitám cửa địa ngục đang bị giam cầm, tra khảo hành quyết

Vua Diêm Vương lại sai sứ giả đưa Công chúa về dương thế Côngchúa tỉnh dậy thấy một mình giữa chốn rừng xanh Đang lúc ngỡ ngàng thìthấy một chàng trai tuấn tú đi đến chào hỏi tỏ tình Công chúa sợ hãi từchối, chịu chết chứ không thay đổi lòng vàng

Người con trai ấy thấy lòng kiên định của Công chúa mói hiện thân làđức Phật Tổ Như Lai, cho Công chúa một quả đào ăn đường và chỉ choCông chúa vào động Hương Tích tu hành Sau chín năm tu hành khổ hạnh,Công chúa đắc đạo Nghe tin Vua cha bị ốm, Công chúa vội trở về chữabệnh cho cha, Nàng đã chặt tay, khoét mắt, cứu nước Hương Lam qua cơnbinh lửa Sau lại cứu cha mẹ và hai chị thoát khỏi tai ương yêu quái hãmhại, phổ độ cho cả gia đình bỏ tà tâm ác nghiệp, bởi lòng tham quyền lực,tâm hoàn lương thiện Công chúa được Ngọc Hoàng sắc phong là: Đại Bi,Cứu Khổ, Cứu Nạn, Nam Mô Linh Cảm Quan Thế Ấm Bồ Tát Rồi bantặng tòa báu hoa sen, trao phó vĩnh viễn làm chủ đạo ưàng núi Phổ Đà biểnNam Hải

Khi câu chuyện này được truyền bá ra, các thiền sư, cổ đức đã chốnggậy tích tới đây, nhàn du mây nước Kết quả ba vị hòa thượng đời vua Lê

Thánh Tông (1442 - 1497) đã tìm thấy động Hương Tích và dựng lên thảo

am Thiên Trù Kể từ đó động Hương Tích thường được gọi là chùa Trong,Thiên Trù được gọi là chùa Ngoài, rồi người ta lấy tên chung cả hai chùa và

cả khu vực là chùa Hương, hay “Hương Thiên Bảo Sái” Hương Tích cónghĩa là dấu vết thơm tho, ý nói đây là nơi tu hành của Quan Thế Âm BồTát, còn Thiên

Trù đọc theo âm Hán Việt nghĩa là Bếp Trời, vì chùa nằm trong khu vựcứng vói một ngôi sao chủ về việc ẩm thực Do đó, nói đi ừẩy hội ChùaHương tức là đi chiêm bái cả khu yực Hương - Thiên của vùng núi HươngSơn

1.2.2 Truyền thống Lễ hội chùa Hương

Lễ hội Chùa Hương là tài nguyên nhân văn thu hút du khách khôngkém gì tài nguyên thiên nhiên mà điều hấp dấn khách nước ngoài khi đếnViệt Nam là các Lễ hội

“Hội chùa Hương diễn ra trên địa bàn xã Hương Sơn, trong địa phậnhuyện Mỹ Đức, Hà Nội Ngày mồng sáu tháng giêng là ngày khai hội Lễhội thường kéo dài đến hạ tuần tháng 3 âm lịch Vào dịp Lễ hội, hàng triệuPhật tử cùng du khách khắp bốn phương lại nô nức trẩy hội chùa Hương,đến đây họ có thể tìm hiểu về văn hóa, tập tục, tín ngưỡng của dân tộc ta”[16, tr.2] Hành trình về miền đất Phật - nơi Bồ Tát Quan Thế Âm ứng hiện

tu hành, để dâng lên người một lời nguyện càu, một nén tâm hương, hoặcthả hồn hòa quyện với thiên nhiên ở một vùng rừng núi còn in dấu Phật.Người chưa đi thì mong mỏi sẽ đi, người đi rồi thì vấn muốn đi nữa, vì say

mê với cảnh “hương tròi sắc núi, cảnh bụt trời tiên”

Đỉnh cao của Lễ hội là từ rằm tháng giêng đến 18 tháng hai âm lịch.Ngày này vốn là ngày lễ khai sơn (lễ mở cửa rừng) của địa phương Đếnnay nghi lễ “mở của rừng” hàm chứa ý nghĩa mói - mở cửa chùa.

Chùa Hương trong phần lễ thực hiện rất đơn giản Trước ngày mở hộimột ngày, tất cả các đền, chùa, đình, miếu đều khói hương nghi ngút, khôngkhí Lễ hội bao tràm cả xã Hương Sơn

Xã Hương Sơn là xã sở tại trực tiếp quản lý các tuyến du lịch Trướckhi vào chùa, du khách phải nghỉ lại ở các làng quanh bến Đục, bến Yến.Đây là Lễ hội kéo dài nhất và thu hút lượng khách đông nhất trên toàn quốc

Lễ hội tập trung vào dịp đầu xuân khi công việc còn chưa bận rộn và mọingưòi còn đang trong không khí vui xuân của ngày Tết Hội chùa Hương có

từ xa xưa, là nơi hội tụ các sinh hoạt văn hóa độc đáo như hội bơi thuyền,leo núi, hát văn Đến với Lễ hội du khách có dịp được chứng kiến tham dựvào không khí sinh hoạt của hội làng truyền thống, cảm nhận được tinh thầnhồi tưởng về quá khứ của tổ tiên của một làng ven sông kề núi, sẽ thấy hiện

ra bóng dáng lịch sử dân tộc Ngoài ra, quanh năm khu du lịch chùa Hươngcòn hấp dẫn khách trong và ngoài nước đến để chiêm ngưỡng và tìm hiểuvăn hóa, tập tục tín ngưỡng của dân tộc ta

Ở chùa Trong có lễ dâng hương gồm: hương, hoa, đèn, nến, hoa quả

và thức ăn chay Lúc cúng có hai tăng ni mặc áo cà sa mang đồ lễ chay đànrồi mới tiến dùng đồ lễ lên bàn thờ Trong lúc chạy đàn, hai vị tăng ni múarất dẻo và đẹp mắt qua những động tác ít thấy ở mọi nơi Từ ngày mở hộicho đến hết hội, chỉ thỉnh thoảng mới có sư ở các chùa trên đến gõ mõ tụngkinh chừng nửa giờ tại các chùa, miếu, đền Còn hương khói thì không baogiờ dứt về phần lễ có nghiêng về "thiền"

Nhưng ở chùa Ngoài lại thờ các vị Sơn thần thượng đẳng với đủ màusắc của Đạo giáo Đền Cửa Vòng là "chân long linh từ” thờ bà chúa ThượngNgàn, là người cai quản cả vùng rừng núi xung quanh với cái tên là "Tì nữtuý Hồng" của Sơn thần tối cao Chùa Bắc Đài, chùa Tuyết Sơn, chùa Cả vàđình Quân thờ ngũ hổ và tín ngưỡng cá thần.

Như vậy, phần lễ là toàn thể hệ thống tín ngưỡng gần như là cả mộttổng thể tôn giáo ở Việt Nam; có sự sùng bái tự nhiên, có Đạo, có Phật và

có cả Nho Những tính chất tôn giáo có phần bị tình yêu thiên nhiên, tìnhyêu nam nữ, tình cảm cộng đồng tràn đầy chất thẩm mỹ vừa thanh cao, rấtữần tục lấn đi Trẩy hội chùa Hương YÌ cả tâm hồn và thể xác đều đượcđắm sâu vào trong mây ngàn cỏ nội Ngày hội, làng tổ chức rước thần từđền ra đình Cờ trống đi trước dàn nhạc bát âm kế theo, ữai thanh gái lịchphù kiệu, ông già bà cả thành tâm tiễn thần Không khí ấy làm tâm linh mọingười sảng khoái Trong lễ hội có rước lễ và rước văn Người làng dinhkiệu tói nhà ông soạn vãn tế, rước bản văn ra đền để chủ tế trịnh trọng đọc,điều khiển các bô lão của làng làm lễ tế rước các vị thần làng

Trong suốt những ngày Lễ hội là sự nồng nhiệt của tuổi trẻ, là sựthành kính của các bậc cao niên, là sự hoan hỷ mà nam phụ lão ai ai cũng cóphần riêng của mình

Lễ hội chùa Hương là nơi hội tụ các sinh hoạt văn hóa dân tộc độcđáo như bơi thuyền, leo núi và các chiếu hát chèo, hát văn

Vào những ngày tổ chức Lễ hội, chùa Hương tấp nập vào ra hàngừăm thuyền Nét độc đáo của hội chùa Hương là thú vui ngồi thuyền vãngcảnh lạc vào non tiên cõi Phật Chính vì vậy, nói đến chùa Hương là nghĩđến con đò - một dạng của văn hóa thuyền của cư dân Việt ngay từ thuở xa

xưa Và đến nay, ngày hội bơi thuyền ở chùa Hương luôn tạo cảm hứngmãnh liệt cho người đi trẩy hội.

Ròi con thuyền, giã từ sông nước, con người được hòa nhập vào núivãn cảnh chùa chiền và bắt đàu hành trình mới - hành trình leo núi Leo núichơi hang, chơi động lý thú vui nước đông đảo mọi người tham gia vàhưởng ứng

Trong không khí linh thiêng của ngày hội Ở bất cứ chỗ nào như sânchùa, sân nhà tổ, hình thức hát chèo đò đều được thực hiện Các vãi cógiọng hay đứng dậy làm động tác chèo đò và hát những đoạn văn trên sáudưới tám liên quan đến tích nhà Phật Đây là một sinh hoạt rất được các vãihâm mộ

Có thể thấy, “ữẩy hội chùa Hương không chỉ dừng lại ở chốn Phật đàihay bầu trời - cảnh bụt, mà trước hết là do ở sự tiếp xúc, hòa nhập huyềndiệu giữa con người trước thiên nhiên cao rộng” [17, tr.l] Đó là vẻ đẹp lunglinh của sông nước, bao la của đất ữời, sâu lắng của núi rừng, huyền bí củahang động Và dường như đất, trời, sông núi đẹp hơn nhờ tài sáng tạo hìnhtượng

- trí tưởng tượng và lòng nhân ái của con người

Trẩy hội chùa Hương là hành động giải tỏa hòa hợp giữa thực và mơ,thực là nền tảng, mơ là ước vọng trên cái nền mùa xuân tươi sáng mà conngười Việt Nam hiền hậu, nhân ái thuở xưa cảm nhận hành động và truyềnlại

1.3 CÔNG TÁC QUẢN LÝ, BẢO TỒN, TU TẠO KHU DI TÍCH DANH THẲNG CHÙA HƯƠNG TRƯỚC NĂM 2008

1.3.1 Chủ trương của Đảng bộ Hà Tây về công tác quản lý, tu tạo, bảo tồn khu di tích danh thắng chùa Hương trước năm 2008

Từ năm 1986, khi bước sang thòi kỳ đổi mới, Đảng bộ tỉnh Hà Tây đãquan tâm lãnh đạo phát triển kinh tế - xã hội, trong đó đã chú trọng đến cáchoạt động du lịch Riêng về khu di tích danh thắng chùa Hương, Đảng bộtỉnh Hà Tây đã chủ trương thiết lập Ban quản lý khu du lịch chùa Hương.

Ban quản lý khu du lịch chùa Hương đặt dưới sự chỉ đạo của Ưỷ bannhân dân tỉnh Hà Tây và trực tiếp là Uỷ ban nhân dân huyện Mỹ Đức.Thành phần tham gia bao gồm: Công an tỉnh, Sở tài chính, Sở lao độngthương binh và xã hội, Uỷ ban mặt trận Tổ quốc, Sở du lịch, Sở văn hóa, Sởnông nghiệp và phát triển nông thôn, Sở thương mại và các ban ngành cóliên quan

Tại Đại hội Đảng bộ lần thứ XI, Đảng bộ Hà Tây đã đề ra chủ trươngphát triển kinh tế - xã hội, đồng thời đẩy mạnh xuất khẩu và du lịch

Từ ngày 14 đến ngày 15/10/1993, Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh họpHội nghị lần thứ 4, trong đó nhấn mạnh: “Hà Tây là một tỉnh lớn ở khu vựcsông Hồng, có nhiều danh lam, thắng cảnh nổi tiếng, nhiều điểm di tích vănhóa, di tích lịch sử được xếp hạng, là tỉnh có thế mạnh về du lịch” [3,tr.294]

Trong những năm qua, các lợi thế về xuất khẩu, du lịch chưa đượctỉnh khai thác hết tiềm năng

về du lịch do những khó khăn chung của nền kinh tế, tỉnh tách nhậpnhiều lần, những kinh nghiệm phát triển du lịch còn thiếu nên các hoạt động

về du lịch của tính chưa phát triển

về xuất khẩu, từ thị trường Liên Xô và khu vực Đông Âu không còn,thị trường mới chưa mở ra, xuất khẩu của tỉnh đang gặp nhiều khó khăn

Từ thực tế trên, Tỉnh ủy đã thảo luận và ra kết luận số 67-KL/TU về

“Một số chủ trương, biện pháp nhằm đẩy mạnh hoạt động xuất nhập khẩu

và du lịch đến năm 1995” [4, tr.255-256]

về du lịch: Xúc tiến quy hoạch tổng thể các tuyến du lịch trên địabàn tinh bao gồm các cảnh quan thiên nhiên, các di tích lịch sử, các côngtrình văn hóa lâu đời gắn với các hoạt động văn hóa, du lịch của Hà Nội

Trên cơ sở đó, nghành du lịch quy hoạch từng cụm nhỏ như: cụm BaVì

- Đồng Mô - Suối Hai, cụm Hương Sơn - Hà Đông “Trước mắt cần cóbiện pháp tăng cường cơ sở vật chất, nâng cao chất lượng phục vụ ở khuvực chùa Hương, thu hút khách tham quan ừong nước từ Hà Nội đến thamquan vãn cảnh, du lịch, để từng bước xây dựng thành khu du lịch có tầm cỡquốc gia” [3, tr.295]

Năm 1993, Thường vụ Tỉnh ủy chỉ đạo các cơ quan chức năng nghiêncứu xây dựng quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, với quan điểm: phát huycao độ tính tự chủ, sáng tạo của các thành phần kinh tế, khai thác sử dụngtốt hơn mọi tiềm năng của một Tỉnh có nguồn lực đất đai, lao động vàngành nghề khá phong phú, lại có lọi thế gàn sát Hà Nội, đồng thời liêndoanh, liên kết với Hà Nội và các tỉnh bạn, khuyến khích các doanh nghiệpngoài tỉnh và thu hút đầu tư nước ngoài để thúc đẩy phát triển kinh tế - xãhội mạnh mẽ, vững chắc hom, tạo một bước chuyển biến cơ cấu kinh tế mớibao gồm công nghiệp - nông nghiệp - du lịch và dịch vụ vào năm 2010

“Du lịch sẽ phát triển thành một nghành kinh tế mũi nhọn trong tươnglai Bước đầu hình thành 3 cụm chính là khu vực Ba Vì - Suối Hai - ĐồngMô; khu yực Hương Sơn; khu vực thị xã Hà Đông và vùng phụ cận” [4,tr.267] Với tiềm năng du lịch lớn đặc biệt là thắng cảnh Hương Sơn, hàng

năm ngành du lịch huyện Mỹ Đức thu hút hàng chục vạn khách trong vàngoài nước đến vãn cảnh.

Bước vào thòi kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, Hà Tâyvói ưu thế là một tỉnh có tiềm năng lớn về du lịch, ngành du lịch Tỉnh đãtiến hành xây dựng phát triển du lịch, dịch vụ tập trung ở khu vực: Sơn Tây

- Ba Vì - thị xã Hà Đông; Hương Sơn - Mỹ Đức đầu tư cơ sở vật chất để mởrộng hoạt động

Tuy vậy, việc đầu tư du lịch vấn còn thấp, quản lý các khu du lịchcòn yếu, việc khai thác tiềm năng du lịch của tỉnh nhìn chung chưa cóchuyển biến đáng kể

Trước tình hình đó, ngày 10/4/1997, Ban Thường yụ Tỉnh ủy đã rakết luận số 03-KL/TƯ về phát triển du lịch của tỉnh đến năm 2000 Kết luậncủa Tỉnh ủy đã đánh giá những kết quả đạt được của ngành du lịch trong 2năm 1996 - 1997

Mặt khác, Tỉnh ủy lãnh đạo các ngành, địa phương tăng cường côngtác tuyên truyền quảng bá du lịch, khuyến khích các thành phần kinh tế đầu

tư vào du lịch Bởi vậy, nhiều doanh nghiệp đã đầu tư nâng cấp các sảnphầm du lịch mói, mở rộng dịch vụ vui chơi, giải trí

Và thực hiện chủ trương của Đảng về xây dưng nền văn hóa tiên tiếnđậm đà bản sắc dân tộc, Tỉnh chủ trương khôi phục văn hóa truyền thống.Các huyện, thị đã khôi phục 300 đội văn nghệ xã phường, 15 đội thông tin,củng cố hệ thống đài truyền thanh xã Các Lễ hội truyền thống được khôiphục, hoạt động văn hóa kết hợp chặt chẽ giữa tổ chức Lễ hội với đón nhậnbằng di tích lịch sử, văn hóa

Các Lễ hội cơ bản đảm bảo đúng tính chất, đồng thòi tạo điều kiệnthuận lợi tăng cường công tác quản lý văn hóa, tôn giáo của tỉnh

Đại hội Đảng bộ tỉnh Hà Tây lần thứ XIII đề ra phương hướng nhiệm

vụ, mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội trong 5 năm 2001 - 2005 Quá trìnhtriển khai thực hiện Nghị quyết hội nghị Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XIII

và Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX, Tỉnh ủy chú trọng quán triệt Nghịquyết Hội nghị Trung ương làn thứ 2-NQ/TW và lần thứ 3-NQ/TW (khóaXI), kết họp vói tổ chức khảo sát thực tiễn và tổng kết một số vấn đề về sựlãnh đạo của Tỉnh ủy trong những năm trước nhằm có thêm kinh nghiệm bổkhuyết cho sự lãnh đạo của Tỉnh ủy

Nghị quyết của Tỉnh ủy đã nhấn mạnh: “Chú ừọng công tác quản lý,

tu tạo, phát triển khu di tích danh thắng chùa Hương về mọi mặt” [4,tr.355]

Ngành du lịch phải tăng cường quảng bá, giới thiệu tiềm năng du lịchtrên mạng internet, du lịch làng nghề

1.3.2 Tình hình công tác quản lý, bảo tồn, tu tạo

Thực hiện chủ trương của Đảng bộ Hà Tây về công tác quản lý, tu tạokhu di tích danh thắng chùa Hương, Uỷ ban nhân dân huyện Mỹ Đức đãtriển khai thực hiện nghiêm túc theo đúng tinh thần Chỉ thị 277CT/TW của

Bộ Chính trị, Chỉ thị số 14/1988/CT-TTg của Chính phủ, Thông tư số04/1988/TT-BVHTT của Bộ Văn hóa - Thông tin, Quyết định số39/2001/QĐ-BVHTT của Bộ Văn hóa - Thông tin và Quyết định số308/2005/QĐ-TTg của thủ tướng Chính phủ

về công tác quản lý

Thành lập các tiểu ban phục vụ cho công tác quản lý, tổ chức lễ hội,giữ gìn an ninh trật tự, giao thông, yệ sinh môi trường, an toàn yệ sinh thựcphẩm Các tiểu ban đều có quy chế hoạt động, phân công nhiệm vụ cụ thể

cho từng thành viên, kèm theo đó là các quy định nhằm đảm bảo Lễ hộiđược tổ chức theo đúng quy định pháp luật cũng được ban hành.

Để khai thác tốt hơn tiềm năng du lịch, được sự chỉ đạo của Tỉnh,Huyện ủy, Uỷ ban nhân dân huyện đã tập trung sự phối hợp của các ban,ngành trong Tỉnh cũng như của địa phương tiếp tục đầu tư, nâng cấp cơ sở

hạ tầng và tăng cường công tác quản lý, tổ chức lễ hội để phục vụ tốt hơn

du khách đến vói chùa Hương

về xây dựng cơ sở hạ tầng, một loạt các công trình được tiến hànhnhư: nâng cấp, rải nhựa đường trục từ Tế Tiêu đến Hương Sơn; tu bổ, cảitạo đường bộ khu vực chùa Hương; nạo vét suối Yến, mở rộng bến đò, tổchức quản lý Lễ hội ngày một tốt hơn đảm bảo việc đưa đón khách thamquan an toàn, thuận tiện, “năm 1996 đã có ừên 25 vạn lượt khách Nhờ vậy,các ngành dịch vụ đều phát triển, tỷ trọng kinh tế, dịch vụ du lịch năm 1996chiếm 20% GDP” [3, tr.295]

Triển khai quy hoạch các điểm du lịch chùa Trầm, Khoang Xanh,Quan Sơn, Suối Tiên Lập dự án đầu tư nâng cấp cơ sở hạ tầng thắng cảnhHương Sơn Năm 2001, các thành phần kinh tế đầu tư 45 tỷ đồng cho dulịch và tạo sản phẩm phục vụ khách du lịch

Ngành du lịch đã tiến hành phối hợp với các địa phương quy hoạchtổng thể 3 vùng du lịch trọng điểm là: Ba Vì - Sơn Tây; Hương Sơn - SơnQuan (Mỹ Đức), thị xã Hà Đông - vùng phụ cận, và xây dựng tổng thể củangành đến năm 2010

Nhằm thu hút khách tham quan du lịch, phương thức kinh doanh dulịch cũng đa dạng phong phú hơn: chú ý tour du lịch ngắn ngày, mở rộngtour du lịch trong nước và ngoài nước, gắn du lịch với tham quan các di tích

lịch sử văn hóa, Lễ hội truyền thống, du lịch sinh thái Năm 2000 đã có 1,2triệu lượt khách trong đó có 5,8 vạn lượt khách quốc tế đến du lịch.

“Đến năm 2001, ngành du lịch Tỉnh đã thu hút 1,5 triệu lượt khách,tăng 20% so với năm 2000, trong đó khách quốc tế 75000 người Doanh thu

du lịch toàn xã hội năm 2001 đạt 160 tỷ đồng, tăng 15,7% so với năm 2000”[4, tr.355]

Dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy trong 2 năm 2006 - 2007 các ngànhdịch vụ tiếp tục được đẩy mạnh

Tổng số vốn đàu tư cơ sơ hạ tàng là 79 tỷ 556 triệu đồng, trong đócác dự án đầu tư ngoài khu Du lịch Hương Sơn là 63 tỷ 250 triệu đồng, các

dự án đầu tư trong khu du lịch Hương Sơn là: 16 tỷ 306 triệu đồng, gồm các

dự án xây dựng bến Yến, trồng cây cảnh, san lấp quy hoạch mặt bằng, xâydựng trạm kiểm soát vé thắng cảnh, xây dựng nhà yệ sinh công cộng, cảitạo mở rộng đường, xây dựng nhà khách của chùa, nạo vét mở rộng suốivào chùa Tuyết Sơn và Thanh Sơn, bổ sung 12 cabin cáp treo - tổng số có

42 cabin đưa vào hoạt động

Năm 2007 tổng lượng khách du lịch đạt 3.92 triệu lượt khách, trong

đó khách quốc tế 190,5000 lượt người Do cải tiến phương pháp quản lý,lượng khách đến Lễ hội chùa Hương đạt 1 triệu lượt người, tăng gấp 3 lần

so với năm Doanh thu ngành du lịch năm 2006 đạt 365 tỷ đồng, năm 2007đạt 495 tỷ đồng

Công tác tuyên truyền, quản lý dịch vụ, quản lý vệ sinh môi trườngđều được các ban ngành tiến hành hết sức chu đáo, có nhiều đổi mới đáng

kể, tạo điều kiện thuận lọi để Tăng ni, Phật tử và du khách thập phươngviếng thăm thắng cảnh chùa Hương Nhằm mục đích quảng bá Lễ hội chùaHương đến du khách nước ngoài, Ban Tổ chức vừa xuất bản cuốn sách Du

lịch chùa Hương bằng tiếng Anh, tài liệu này sẽ phát kèm vé Công ty cổphần Thắng cảnh

Hương Sơn sẽ có 5 thuyết minh viên du lịch được cấp thẻ để giới thiệu cho

du khách

Tổ chức giao thông phòng cảnh sát giao thông Công an tỉnh Hà Tây

và chính quyền địa phương đã phối hợp giải quyết dứt điểm phức tạp về trật

tự giao thông, trật tự công cộng ở ở các cửa soát vé, bến xe, điểm đỗ - dừng

xe ôm và các điểm xếp khách chờ đò ở bến Yến, bến Trò

Bến bãi các chùa Tuyết Sơn, Thanh Sơn, Hương Đà, Long Vân đượcnâng cấp, tuyến suối Yến được mở rộng, khu Tả Vu - Hữu Vu chùa ThiênTrù được tu sửa, làm mới

Từ năm 2007, vé xuồng đò được tách rời khỏi vé thắng cảnh Có bađịa điểm bán và kiểm soát vé phục vụ du khách: trạm cầu Hội Xá, trạm cầuĐục Khê, trạm Tiên Mai, đồng thời ba trạm cũng là nơi điều tiết lượngkhách đi ừẩy hội Với hệ thống kiểm soát vé như vậy, sẽ không gây ách tắcgiao thông cục bộ, không gây quá tải về vận chuyển khách trên dòng suốicũng như cáp ừeo Đồng thời trạm kiểm soát vé lớn tại khu vực bến đòThiên Trù cũng là điểm bán vé bổ sung cho du khách chưa có vé tham quan

Ưỷ ban nhân dân xã Hương Sơn phối họp với Ban Quản lý Khu ditích thắng cảnh Hương Sơn, Sở Giao thông - Vận tải, Chi cục Đăng kiểm tổchức đăng ký - đăng kiểm, quy định trọng tải tối đa cho từng phương tiệnvận chuyển Các loại phương tiện tham gia vận chuyển khách trên dòngsuối đều được gắn biển số đò, lái đò đeo số phù hiệu, trên mỗi chiếc đò đềuphải có giỏ đựng rác Hai trạm điều hành ở hai bên bờ suối phân thành 16 tổquản lý đò, với chức năng điều hành chủ phương tiện, hướng dẫn kháchxuống đò đảm bảo an toàn, văn minh, đồng thời giải quyết mọi sự việc mà

khách có yêu cầu Kiên quyết không để tình trạng ép khách, ép giá, chèokéo khách Uỷ ban nhân dân xã Hương Sơn cũng thành lập đội kiểm tra,phối hợp với các bến ừạm xử lý nghiêm các chủ phương tiện vi phạm quyđịnh.

Ban Quản lý Khu di tích thắng cảnh Hương Sơn phối họp với cácngành chức năng của huyện lập sơ đồ quy hoạch các cụm dịch vụ tại khuvực thung Mang - bến đò Thiên Trù, thung Phủ Mã, đẩy lùi chỉ giới hàngquán dịch vụ lấn ra ngoài mép đường, đảm bảo mặt đường rộng 20m Tuyếnđường từ Thiên Trù đi Hương Tích, chỉ quy hoạch dịch vụ ở một bênđường, đảm bảo sự thông thoáng phù hợp với cảnh quan chung Tuyệt đốikhông để các dịch vụ hoạt động trong những khu nội tự

về tu tạo

Các tài nguyên du lịch nhân văn tại chùa Hương mang đậm những nétkiến trúc độc đáo của người xưa Tuy nhiên cùng với thời gian và khí hậunhiệt đới ẩm, hàu hết các công trình kiến trúc này đều đã qua tu sửa Nhưngnhững năm gần đây, lượng khách du lịch về đây rất đông, đôi lúc quá tải đãdẫn đến hiện tượng nhiều công trình bị xuống cấp nghiêm trọng Vì vậy cácban ngành liên quan đã nhiều có biện pháp và dự án trùng tu kịp thời, tu sửacác công trình kiến trúc nhưng không làm mất đi vẻ đẹp vốn có của nó

Các hạng mục công trình đã được tỉnh Hà Tây, Ban Tổ chức quantâm đàu tư như: trạm, chốt bảo vệ an ninh trật tự, mở rộng bến đền TrìnhNgũ Nhạc, các công trình vệ sinh công cộng, nâng cấp, tu sửa các hạng mụccông trình khác như: đền, chùa

Thiên Trù đã bị phá hủy vào năm 1947 Ngôi chùa hiện tại đã đượcxây dựng nhưng nhỏ hơn ngôi chùa cũ Bái đường và hậu cung chùa ThiênTrù đã được xây dựng lại Giữa điện thờ Phật có tượng Quan Ầm Nam Hải

bằng đá, tạc theo mẫu tượng trong chùa Hương Tích nhưng được phóng togấp 2,5 lần, cao đến 2,8m.

Ở đây còn có Thiên Thủy tháp là một mỏm đá mọc ngược thành mộtcây tháp thiên tạo, nước mưa trên núi theo tháp chảy xuống Năm 1986,chùa Thiên Trù đã được phục dựng lại gác chuông và đến năm 1989, thì xâyxong nhà Tam bảo hai tàng theo kiểu chữ "Đinh" Đầu năm 1994, chùa đãxây dựng lại Nam Thiên môn (cửa trời Nam) theo nguyên mẫu

về công tác bảo tồn

Ban tổ chức Lễ hội luôn hướng tới phải mục đích giáo dục truyềnthống tốt đẹp về lịch sử và truyền thống văn hóa của quê hương đất nước.Bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống cũng như những phongtục tập quán cổ truyền phù họp với thuần phong mĩ tục

Lễ hội thành lập ban tổ chức; nghi thức của các Lễ hội được tiến hànhtrang trọng theo truyền thống; trong khu vực lễ hội cờ tổ quốc được treo ởnơi trang ữọng, cao hơn cờ hội và cờ tôn giáo

Phần lễ nội dung chọn lọc có ý nghĩa giáo dục, đúng nghi thức truyềnthống, tổ chức gọn nhẹ, không rườm rà

Phần hội tổ chức các trò chơi dân gian, các hoạt động văn nghệ thểthao, có nội dung bổ ích, lành mạnh, phù họp với quy mô tính chất đặc điểmcủa Lễ hội khuyến khích các hoạt động văn hóa truyền thống

Nghiêm cấm việc lợi dụng Lễ hội để truyền bá các hoạt động mê tín

dị đoan, phục hồi hủ tục trái với thuần phong mĩ tục Nghiêm cấm các tổchức hoạt động kinh doanh, dịch vụ dưới mọi hình thức trong khu vực nộitự

Hạn chế:

Văn hóa Lễ hội hiện tại có phần nghèo nàn, yếu tố mới dựa vào chưathật phù họp “Việc lựa chọn và sáng tạo văn hóa, nhất là văn hóa tâm linh,

lễ hội phải là sự nghiệp của chính người dân, tránh mọi sự áp đặt khiêncưỡng sẽ không mang lại hiệu quả” [5, ữ.609] Một số hạn chế như:

Cơ sở hạ tầng còn nhiều yếu kém đường vào khu du lịch còn nhiềuđoạn sử dụng trong thòi gian dài mà không được tu bổ nên gập ghềnh khóđi

Các sản phẩm du lịch còn nghèo nàn đơn điệu ở dạng tự nhiên chưaxây dựng được các sản phẩm đặc trưng các tour khép kín ổn định để hấpdẫn khách và các sản phẩm thủ công gắn với điểm du lịch để bán cho kháchlàm quà lưu niệm

Các hoạt động du lịch mang tính thòi vụ chưa tổ chức tốt du lịchquanh năm gắn liền với lữ hành nên ảnh hưởng xấu đến nguồn tài nguyên

Tiểu kết chương 1

Nhìn chung từ khi bước sang thời kỳ đổi mới, Đảng bộ tỉnh Hà Tây

đã quan tâm lãnh đạo phát triển kinh tế - xã hội, trong đó chú trọng đến cáchoạt động du lịch Đặc biệt là khu di tích thắng cảnh chùa Hương, nhờ đó

Lễ hội chùa Hương đã đạt được những chuyển biến tích cực

Tỉnh ủy đã chỉ đạo, huyện ủy, ủy ban nhân dân huyện tập trung sựphối họp của các ban, nghành trong tỉnh cũng như của địa phương tiếp tụcđầu tư, nâng cấp cơ sở hạ tầng và tăng cường công tác quản lý, tổ chức Lễhội để phục vụ tốt hơn du khách đến với chùa Hương

Công tác tuyên truyền, tổ chức giao thông, quản lý dịch vụ, quản lý

vệ sinh môi trường đều được các ban ngành tiến hành hết sức chu đáo, cónhiều đổi mới đáng kể Bên cạnh đó, các hạng mục công trình đã được tỉnh

Hà Tây, Ban tổ chức quan tâm đầu tư như ừạm, chốt bảo vệ an ninh trật tự,

mở rộng bến đền Trình Ngũ Nhạc, các công trình vệ sinh công cộng, nângcấp, tu sửa

Nhưng bên cạnh đó, do Tỉnh tách nhập nhiều làn, những kinh nghiệmphát triển du lịch còn thiếu, nên các hoạt động về du lịch của Tỉnh phát triểnchưa tương xứng vói tiềm năng của khu di tích thắng cảnh Hương Sơn vẫncòn tồn tại những hạn chế cần phải khắc phục trong công tác tổ chức quản

lý, tu tạo, bảotồn khu di tích thắng cảnh Hương Sơn

Tình trạng hoạt động kinh doanh du lịch thiếu quy hoạch, hoạt độngquản lý du lịch, khai thác còn lỏng lẻo thiếu đồng bộ Nhiều tệ nạn xã hộicòn diễn ra như: nạn chặt chém, giá cả, các trò chơi không lành mạnh,những thái độ trang giành khách, treo thịt tươi sống gây phản cản, ô nhiễmmôi trường nghiêm ttọng

Chương 2