Sự phân bố và vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết dengue của hai loài muỗi ae aegypti và ae albopictus tại hà nội, 2011 2013 (TT)

Bên cạnh đó vai trò truyền bệnh thực sự của 2 loài muỗi này tại các ổ dịch đang hoạt động, cũng như khả năng nhiễm vi rút Dengue của chúng trong phòng thí nghiệm ở nước ta vẫn chưa được

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

VIỆN VỆ SINH DỊCH TỄ TRUNG ƯƠNG

- -

VŨ TRỌNG DƯỢC

SỰ PHÂN BỐ VÀ VAI TRÒ TRUYỀN BỆNH SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE CỦA HAI

LOÀI MUỖI AEDES AEGYPTI VÀ AEDES

ALBOPICTUS TẠI HÀ NỘI,

2011-2013

Chuyên ngành: Dịch tễ học

Mã số: 62.72.01.17 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC

HÀ NỘI – 2015

Công trình được hoàn thành tại Viện Vệ sinh Dịch tễ

Trung ương

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS,TS Trần Như Dương

2 PGS,TS Nguyễn Văn Bình Phản biện 1:

tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại:

1 Thư viện Quốc gia

2 Thư viện Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương

ĐẶT VẤN ĐỀ

Bệnh SXHD được lây truyền qua muỗi Trên thế giới, các

nghiên cứu đã chỉ ra rằng có 2 loài muỗi quan trọng truyền

bệnh là muỗi Ae aegypti và muỗi Ae albopictus, trong đó Ae aegypti là véc tơ chính Phân bố của chúng liên tục thay đổi

theo thời gian, theo vùng miền và theo sinh cảnh khác nhau Bên cạnh đó vai trò truyền bệnh thực sự của 2 loài muỗi này tại các ổ dịch đang hoạt động, cũng như khả năng nhiễm vi rút

Dengue của chúng trong phòng thí nghiệm ở nước ta vẫn chưa

được nghiên cứu đầy đủ và chưa có câu trả lời Xuất phất từ những cơ sở trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu: “Sự phân bố

và vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue của hai loài muỗi

Ae aegypti và Ae albopictus tại Hà Nội, 2011-2013”

Nghiên cứu có các mục tiêu cụ thể sau:

1 Xác định một số đặc điểm phân bố quần thể hai loài muỗi Ae aegypti và Ae albopictus tại một số vùng dân cư của Hà Nộ, 2011-2013

2 Xác định vai trò truyền bệnh SXHD của hai loài muỗi

Ae aegypti và Ae albopictus tại Hà Nội, 2011-2013

* Những đóng góp mới của luận án:

- Cung cấp các số liệu mới về đặc điểm phân bố quần thể hai

loài muỗi Ae aegypti và Ae albopictus tại một số vùng dân cư

của Hà Nội (mật độ muỗi, nhà có muỗi, BI, ổ bọ gậy nguồn…)

- Cung cấp các bằng chứng chứng minh vai trò truyền bệnh

của muỗi Ae aegypti và Ae albopictus cả trên thực địa và

trong phòng thí nghiệm

- Góp phần đưa các kỹ thuật mới, hiện đại vào nghiên cứu và công tác phòng chống dịch bệnh tại Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, đặc biệt là quy trình gây nhiễm thực nghiệm vi rút

Dengue trên muỗi

* Bố cục luận án: Luận án có 126 trang bao gồm: Đặt vấn đề:

3 trang; Tổng quan: 33 trang; Phương pháp nghiên cứu: 17 trang; Kết quả nghiên cứu: 38 trang; Bàn luận: 23 trang; Kết luận: 2 trang; Kiến nghị: 1 trang Luận án có 16 bảng, có 18 biểu đồ, 14 hình và 129 tài liệu tham khảo

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN 1.1. Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue

Hàng năm, trên thế giới ước tính có ít nhất 100 triệu trường hợp mắc SXHD, trong đó có khoảng 500.000 trường hợp mắc SXHD cần phải nhập viện Tại Việt Nam, vụ dịch SXHD đầu tiên xảy ra ở khu vực miền Bắc vào năm 1958 và ở khu vực phía Nam vào năm 1960 với 60 bệnh nhân nhi đã được ghi nhận tử vong Từ đó bệnh trở thành dịch lưu hành địa phương

ở vùng châu thổ sông Hồng, sông Cửu Long và dọc theo bờ biển miền Trung nước ta

1.2 Nghiên cứu về vai trò truyền bệnh của muỗi Ae aegypti

và Ae albopictus

Trên thế giới đã có rất nhiều nghiên cứu xác định vai trò truyền bệnh của loài muỗi này Các nghiên cứu trên thế giới đã

chỉ ra rằng tại thực địa và tại ổ dịch sốt xuất huyết Dengue đang hoạt động, tỷ lệ muỗi Ae aegypti bắt được dương tính với vi rút Dengue giao động trong khoảng 1,33% - 12,7% tùy

thuộc vào khu vực bắt muỗi có phải là ổ dịch đang hoạt động

hay không Kow C Y và cộng sự (2001) đã bắt muỗi đực Ae aegypti trên thực địa Singapore và xác định tỷ lệ nhiễm vi rút Dengue của muỗi đực tại đây là 1,33%

Tại Việt Nam có rất ít nghiên cứu về vai trò truyền bệnh sốt

xuất huyết Dengue của muỗi Ae aegypti và Ae albopictus trên

thực địa và trong phòng thí nghiệm Kết quả nghiên cứu của

Vũ Sinh Nam (1995) tại các ổ dịch SXHD ở Việt Nam cho

thấy, tất cả các ổ dịch SXHD đang hoạt động đều có mặt Ae aegypti, chỉ có rất ít ổ dịch có cả hai loài, trong đó Ae albopictus chỉ chiếm tỷ lệ rất thấp Nghiên cứu của Trần Văn Tiến và cs (2003) cho thấy muỗi Ae albopictus lưu hành rộng

rãi ở nhiều địa phương và các vùng dân cư khác nhau nhất là khu vực ngoại thành nơi có nhiều cây xanh bao phủ, ổ bọ gậy của loài muỗi này ghi nhận chủ yếu từ các dụng cụ chứa nước

tự nhiên, phong phú về chủng loài và chưa xác định được vai trò của chúng đối với bệnh SXHD

CHƯƠNG II: PHƯƠNG PHÁP

2.1 Địa điểm nghiên cứu

- Thực địa không có ổ dịch hoạt động:

Chọn có chủ đích 3 xã/phường của Hà Nội: 01 phường tại nội thành; 01 xã ngoại thành; 01 phường vùng ven giáp ranh giữa nội và ngoại thành theo phân vùng của thành phố Hà Nội

- Thực địa có ổ dịch đang hoạt động:

Các ổ dịch sốt xuất huyết Dengue đang hoạt động trên địa

bàn toàn thành phố Hà Nội xảy ra trong thời gian nghiên cứu

Ổ dịch SXHD được xác định theo đúng tiêu chuẩn của Bộ Y tế

- Tại phòng thí nghiệm Arbo vi rút, viện Vệ sinh Dịch tễ Trung

ương để xác định vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue

của 2 loại muỗi trong phòng thí nghiệm

2.2 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 1/2011 đến tháng 12/2013

2.3 Đối tượng nghiên cứu

- Muỗi, bọ gậy Ae aegypti và Ae albopictus

- Bệnh nhân SXHD

- Chủng vi rút Dengue

2.4 Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu mô tả cắt ngang có kết hợp phân tích

2.5 Cỡ mẫu

2.5.1 Cỡ mẫu nghiên cứu của mục tiêu 1

Số lượng hộ gia đình cần điều tra thu thập muỗi trong nghiên cứu được tính toán theo công thức chọn mẫu của nghiên cứu mô tả với số mẫu hộ gia đình tối thiểu tính theo công thức:

n: Cỡ mẫu hộ gia đình, với Z= 95%, P= 0,4 (40%), d= 4% (0,04 ) n = 369 hộ gia đình cho một đợt điều tra Như vậy mỗi đợt, tại mỗi xã/phường sẽ điều tra

123 h ộ gia đình

2.5.2 Cỡ mẫu nghiên cứu của mục tiêu 2

- Vai trò truyền bệnh SXHD của 2 loại muỗi Aedes tại thực địa

ổ dịch đang hoạt động

Đối với ổ dịch

Mỗi mùa dịch (hàng năm) chọn khoảng 20 - 30 ổ dịch theo đúng tiêu chuẩn

Đối với bệnh nhân

Thu thập tất cả các ca bệnh theo đúng định nghĩa ca bệnh

giám sát Sốt xuất huyết Dengue của Bộ Y tế

Đối với muỗi

Toàn bộ muỗi thu thập được tại các nhà bệnh nhân và các nhà xung quanh nhà bệnh nhân

- Vai trò truyền bệnh SXHD của 2 loại muỗi Aedes bằng gây

nhiễm trong phòng thí nghiệm

Số lượng muỗi Aedes mỗi loài tính theo công thức như mục

tiêu 1:

+ Với cách chọn như trên, đối với muỗi Ae aegypti theo tác giả Mourya., D và cs (2001) khả năng nhiễm vi rút Dengue sau

gây nhiễm là p = 0,61; chọn d = 0,047; tính được n = 414

+ Đối với muỗi Ae albopictus theo tác giả Tardieux và cs (1992) khả năng nhiễm vi rút Dengue sau gây nhiễm là p =

0,38; chọn d = 0,061; tính được n = 245

2.6 Cách thức tiến hành nghiên cứu

2.6.1 Cách thức tiến hành nghiên cứu của mục tiêu 1

- Thu thập mẫu muỗi và bọ gậy theo quy trình

- Định loại muỗi thu thập từ thực địa theo khóa định loại muỗi

ở Việt Nam của Chester J Stojanovich và Harold Georye Scott

- Xác định sự phân bố của các loài muỗi Aedes theo từng loài,

địa dư và theo thời gian

- Xác định sự phân bố của các loài muỗi Aedes theo mùa vụ

- Xác định ổ bọ gậy nguồn

2.6.2 Cách thức tiến hành nghiên cứu của mục tiêu 2

Để xác định vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue của hai loài muỗi Ae aegypti và Ae albopictus nhóm nghiên cứu

tiến hành nghiên cứu và phân tích trên hai nội dung:

- Nội dung 1: Vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue của hai loài muỗi Ae aegypti và Ae albopictus trên thực địa ổ dịch

SXHD đang hoạt động được xác định qua các tiêu chí sau: + Xác định sự có mặt của muỗi véc tơ trong ổ dịch SXHD đang hoạt động

+ Xác định sự có mặt của vi rút Dengue trong muỗi thu thập

được tại ổ dịch đang hoạt động

+ Xác định mối tương quan giữa số lượng muỗi và diễn biến ổ dịch

+ Phân tích sự tương đồng giữa típ vi rút, cấu trúc đoạn gen

của vi rút Dengue trên muỗi và trên bệnh nhân trong cùng một

ổ dịch

- Nội dung 2: Vai trò truyền bệnh bằng gây nhiễm thực nghiệm trong phòng thí nghiệm

+) Xác định tỷ lệ muỗi nhiễm vi rút Dengue sau gây nhiễm

Muỗi sau khi thu hoạch được nghiền trong dung dịch đệm theo đúng quy trình Dung dịch muỗi nghiền sẽ được dùng cho các

phương pháp xét nghiệm RT-PCR để xác định vi rút Dengue

trên muỗi Nếu có tỷ lệ muỗi nhất định dương tính với vi rút

Dengue thì chứng tỏ muỗi đã có khả năng lây nhiễm

+) Xác định nồng độ nhiễm vi rút Dengue của hai loài muỗi

Dung dịch muỗi nghiền từ các phần cơ thể muỗi sẽ được dùng

cho phương pháp real time RT- PCR để định lượng nồng độ vi

rút trong muỗi

CHƯƠNG III: KẾT QUẢ

3.1 Phân bố quần thể muỗi Aedes tại Hà Nội

3.1.1 Phân bố các chỉ số muỗi và bọ gậy Ae aegypti và Ae

albopictus theo một số điểm dân cư khác nhau

Bảng 3.1 Chỉ số muỗi và bọ gậy của hai loài Aedes ở một số

điểm dân cư khác nhau tại Hà Nội, 2011-2013 (N=12)

Kết quả ở bảng 3.1 cho thấy tất cả các điểm điều tra ngoài ổ

dịch tại cộng đồng, các chỉ số của muỗi Ae albopictus như mật

độ muỗi, nhà có muỗi, CSNBG, CSMDBG, BI, CSDCBG đều

vượt trội hơn loài muỗi Ae aegypti

3.1.2 Phân bố các chỉ số muỗi và bọ gậy Aedes theo thời gian

Biểu đồ 3.1 Mật độ loài muỗi Ae aegypti theo các quý điều tra

tại Hà Nội, 2011-2013 Mật độ muỗi Ae aegypti ghi nhận cao ở các quý II và quý

III (từ tháng 6 đến tháng 9) và thấp hơn ở quý I và IV trong

năm

Biểu đồ 3.2 Mật độ loài muỗi Ae albopictus theo các quý điều

tra tại Hà Nội, 2011-2013 Mật độ muỗi Ae albopictus cũng ghi nhận cao ở các quý II

và quý III và thấp hơn ở quý I và IV trong năm

3.1.3 Ổ bọ gậy nguồn của muỗi Ae aegypti và Ae albopictus

Bảng 3.2 Ổ bọ gậy nguồn ngoại thành Hà Nội, 2011-2013

Bảng 3.3 Ổ bọ gậy nguồn nội thành Hà Nội, 2011-2013

Bảng 3.4 Ổ bọ gậy nguồn khu vực đệm của Hà Nội

Tiến hành điều tra thu thập bọ gậy tại các khu vực dân cư

khác nhau của Hà Nội, mỗi khu vực điều tra 123 hộ gia đình

theo quý trong 3 năm Nghiên cứu cho thấy ổ bọ gậy nguồn tại

các khu vực này rất đa dạng về kích cỡ và phong phú về chủng

loại và có những DCCN đặc trưng cho từng khu vực Các

DCCN như phế thải, bể nước sinh hoạt, chậu cây cảnh cung

cấp nhiều bọ gậy nhất tại đây

3.1.4 Mối liên quan giữa yếu tố mùa và số lượng bọ gậy

Bảng 3.5 Mối liên quan giữa yếu tố mùa và số lượng bọ gậy

Tại điểm ngoại thành số lượng bọ gậy Ae albopictus ghi

nhận tại mùa nóng ẩm (2711) cao hơn rất nhiều so với khô lạnh

(1966), sự khác biệt này có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) Tuy

nhiên có rất ít bọ gậy Ae aegypti được ghi nhận tại đây và

không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa mùa nóng ẩm

và mùa khô hanh Tại vùng đệm, số lượng bọ gậy Ae

albopictus ghi nhận vào mùa nóng ẩm (1713) cao hơn so với

ghi nhận vào mùa khô lạnh (616) (p < 0,05) và số lượng bọ gậy

Ae aegypti ghi nhận vào mùa khô lạnh (1012) lại cao hơn mùa

nóng ẩm (614), tuy nhiên sự khác biệt này không có ý nghĩa

thống kê (P>0,05) Tại khu vực nội thành, số lượng bọ gậy Ae

aegypti ghi nhận vào mùa nóng ẩm (1196) cao hơn so với ghi

nhận vào mùa khô lạnh (147) (p <0,02) và số lượng bọ gậy Ae

albopictus ghi nhận vào mùa nóng ẩm (5333) cũng cao hơn

mùa khô lạnh (866) (p<0,01)

3.2 Vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue của hai loài muỗi Ae aegypti và Ae albopictus tại thực địa

Biểu đồ 3.3 Sự có mặt của muỗi Ae aegypti và Ae albopictus

thu thập được trong số các ổ dịch được điều tra

100% ổ dịch đang hoạt động phát hiện được muỗi Ae aegypti, trong khi đó chỉ phát hiện được muỗi Ae albopictus ở 49% ổ dịch đã điều tra (Biểu đồ 3.3) Tuy nhiên, khác với số

lượng muỗi ghi nhận được khi chọn có chủ đích 3 điểm dân cư khác nhau của Hà Nội trong mục tiêu 1 (ghi nhận lượng muỗi

Ae albopictus lớn so với Ae aegypti), tại đại đa số các ổ dịch đang hoạt động số lượng muỗi Ae aegypti bắt được chiếm tỷ lệ lớn hơn rất nhiều so với số lượng muỗi Ae albopictus

3.2.1 Đối với muỗi Aedes aegypti

3.2.1.1 Tỷ lệ ổ dịch phát hiện vi rút Dengue trên muỗi Ae aegypti

Biểu đồ 3.4 Tỷ lệ ổ dịch phát hiện vi rút Dengue trên muỗi Ae

aegypti trong 67 ổ dịch bằng kỹ thuật PCR

Ghi nhận 7/67 ổ dịch phát hiện được có muỗi Ae aegypti

dương tính với vi rút Dengue chiếm tỷ lệ 10,4%

3.2.1.2 Kết quả phân típ vi rút Dengue phát hiện trên muỗi Ae aegypti theo địa điểm ổ dịch

Các ổ dịch có muỗi Ae aegypti (+) với vi rút Dengue nằm

rải rác tại các quận Ba Đình, Hai Bà Trưng, Đống Đa, Hoàng Mai, Từ Liêm và Hà Đông Trong số các ổ dịch này có 2 ổ xác

định được vi rút Dengue típ 1; 3 ổ xác định được vi rút Dengue típ 2 và 1 ổ xác định được vi rút Dengue típ 3

Bảng 3.6 Kết quả phân típ vi rút Dengue phát hiện trên muỗi

Ae aegypti theo địa điểm ổ dịch

Trong thời gian nghiên cứu nhóm đã điều tra tổng cộng 67

ổ dịch, thu được tổng số 2307 muỗi Ae aegypti, trong đó có 7

ổ dịch tìm được muỗi Ae aegypti dương tính chiếm tỷ lệ

10,5% Số muỗi trên được chia làm 196 mẫu xét nghiệm (phân theo loài muỗi, theo ổ dịch điều tra), kết quả xét nghiệm đã tìm

được 10 mẫu muỗi dương tính với vi rút Dengue

3.2.2 Đối với muỗi Aedes albopictus

Bảng 3.7 Kết quả xét nghiệm tìm vi rút Dengue trên muỗi Ae

albopictus trong ổ dịch đang hoạt động

Không phát hiện được vi rút Dengue trên muỗi Ae

albopictus thu thập ở thực địa ổ dịch

3.2.3 Phân tích mối liên quan giữa Aedes và diễn biến ổ dịch

Biểu đồ 3.5 Mối tương quan giữa số lượng muỗi Aedes và diễn

biến ổ dịch SXHD

Bằng phương pháp phân tích hệ số tương quan r, kết quả

biểu đồ 3.5 cho thấy đã tìm thấy mối tương quan rất chặt chẽ

có ý nghĩa thống kê giữa số lượng muỗi Ae aegypti thu thập

được với diễn biến ổ dịch (r>0,7; p<0,05) Cụ thể nghiên cứu

đã chứng minh rằng với những ổ dịch có số lượng muỗi Ae aegypti càng nhiều thì số lượng bệnh nhân càng nhiều và thời

gian kéo dài ổ dịch đó càng lâu hơn Tuy nhiên không tìm thấy

mối liên quan nào giữa muỗi Ae albopictus với diễn biến ổ

dịch SXHD (r<0,3; p>0,05)

3.2.4 Kết quả phân tích sự tương đồng về típ vi rút và cấu trúc

gen của vi rút Dengue trên muỗi và trên bệnh nhân

+ Xét nghiệm típ vi rút Dengue từ mẫu máu bệnh nhân và mẫu muỗi Ae aegypti trong ổ dịch tương ứng cho thấy phân típ vi

rút trên muỗi tại các ổ dịch đều trùng khớp với phân típ vi rút

Dengue được xác định trên mẫu huyết thanh của bệnh nhân

trong ổ dịch, cụ thể là: típ Dengue 1 tại Tại Ba Đình, Hoàng Mai; típ Dengue 2 tại Ba Đình, Hai Bà Trưng và Từ Liêm; típ Dengue 3 tại Hà Đông

+ Phân tích sự tương đồng về cấu trúc gen của vi rút Dengue

trên muỗi và trên bệnh nhân tại ổ dịch cũng cho thấy sự tương

đồng về trình tự nucleotit giữa vi rút Dengue trong muỗi và của

bệnh nhân tại cùng một ổ dịch ở mức tương đồng trên 98%

3.3 Vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết Dengue của hai loài muỗi Ae aegypti và Ae albopictus trong phòng thí nghiệm