một số quan điểm về cảnh quan, các dạng địa hình khu vực trong một tổng thể, các khái niệm liên quan

e Khoa hoc canh quan là khoa học địa lý tổng hợp mang tính liên ngành multidisciplinary doi hoi cac nghién ciru theo các qui mô khác nhau toàn cầu đến các điềm địa lý với việc áp dụng

e Phụ trách: PGS.TS Hà Quang Hải s‹ Bồ mồn: Khoa học Môi trường,

Khoa Mồi trường, trường ĐHKHTN, Đại học Quốc gia-TP.HCM

e Email: hghai@hcmuns.edu.vn

GIOT THIEU

e Moi hoat dong kinh té, san xuat của xã hội

loài người đều được tiên hành trên bê mặt trái đât, nơi có cá thạch quyên khí quyền

thủy quyền và sinh quyên

s Các quyên này tiêp xúc với nhau, tác động tương tác với nhau trong một hệ thông

chung øoọïi là môi trường địa lý

se Sự tác động tương tác này fạo ra sự phần hoá những lãnh thô tự nhiên khác nhau được øọi là những

se Tronø phạm vi quan sát thông thường, những lãnh thổ tự nhiên đó thường được coi mot cach thong dung la cảnh quan

(tiếng Dire - Landschaft, tiéng Anh

Landscape©)

e Canh quan co y nghia rat quan trọng đôi với

viéc qui hoach va phat trién kinh té cho tirng khu vực (nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư

nghiệp, đồ thị )

Tìm hiểu cảnh quan để phục vụ cho qui

hoạch lãnh thổ phải dựa trên các luận cứ khoa học đúng đắn, toàn diện, chính xác, nghĩa là dựa vào các luận cứ khoa học dé trên những lãnh thô nào đú có thê qui hoạch các đề án phát triên sao cho có hiệu quả về mặt kinh tê và bảo vệ môi trường bên vững

e Khoa hoc canh quan là khoa học địa lý tổng

hợp mang tính liên ngành (multidisciplinary) doi hoi cac nghién ciru

theo các qui mô khác nhau (toàn cầu đến

các điềm địa lý) với việc áp dụng đồng bộ các phương pháp cả truyền thông và hiện

đại

J XI Ni|Ì£ niêm Ve€ canmmñủm que

1.1 Nhận thức về vỏ cảnh quan và cảnh quan 1.1.1 Lớp vo canh quan

Khai niém

X.V Kanexnik dua vao hai dau hiéu co ban dé

xac định VỎ fet quan:

Ranh giới trên

Đa số các nhà nghiên cứu vạch ranh giới trên

cua Vo canh quan di theo đường định của tầng

đối lưu (Ermolaev wa thH nghĩa là lớp phần chia

ranh giới giữa tầng đồi lưu và tầng binh lưu, bởi

vì lên đến giới hạn đó còn có tác dụng nhiệt của

mat dat tol cac qua trinh khi quyên như:

Ranh giới dưới

Ranh giới dưới của Vỏ cảnh quan còn có mot so y kiến khác nhau, trong giáo

trinh này chúng tôi sử dụng khải niệm

ranh giới dưới của Vỏ cảnh quan trùng voi mat day cua vo Trai dat:

‹ Dưới các dây núi trên đất nổi ranh giới

nay phan bo o do sau 60-80km

° rp các vùng trũng đại dương là 5-

m

Nguon goc phat sinh

D.L Armand (1975) chorang Vo canh |

quan la mot a he cua Trai dat ma vat chat

trong nó do ba trạng thái răn, lỏng và khí

hợp thành

Nghĩa là Vỏ cảnh quan đã xuất hiện trước

khi có sinh quyển và chỉ gôm ba thành

"Nghiên cứu toàn bồ thiên nhiên thống nhất

toàn ven không chia cắt, không tách rời chúng

ra thanh tưng phân

V.V Docursaev cũng là người đầu tiên thực hiện

nguyên tác tổng hợp nghiên cứu các điêu kiện

tự nhiên ở le địa phương cụ it khởi xướng học thuyết vê đới tự nhiên Ong và LH:

người kế tục đề xuất cơ sở đánh gia đất đai nong nghiép mot cach khoa hoc, dong thời đề

remy pháp trồng trọt, cải tạo, tổ chức hợp lý lãnh thổ

2) L.X Berg (1913)

Cảnh quan là một miền, trong đó đặc điềm địa hình, khí hậu, thực vật và lớp phủ thô nhưỡng hợp nhât với nhau thành một thê toàn vẹn, cần đôi và lặp lại một cách điền hình trong phạm vi đới ây trên trái đâầt

Nam 1947 L X Berg da đặt nên móng cho nghiên cứu cảnh quan ở Liên Xô:

“Cảnh quan la tap hop các đổi tượng và hiện (rợng ma trong do cac dac tinh cua dia hinh, khi hậu, thuy van, lop phi tho nhwong — thực Ví vat, giới động Vật vd ở một chung mực nhật định, của cả a ket UML VU cua COH HOIỜI, đã hình thành một thê thông nhất hoàn chính, được Ud lai

một cách điển hình trên LT nhất đình nảo đO của trải

Pu

3) N.A Xontxev

N.A Xontxev (1962) xem cảnh quan là tổng hợp

thể tự nhiên với định nghĩa:

"Cảnh quan là một tổng hợp thể tự nhiên đồng

nhất về mất phát sinh, có một nên đĩa chat dong

nhất, một kiểu địa hình, môt khí hậu giống nhau

và bao gồm một tập hợp các cảnh dang chính vả

phụ quan hê với nhau về mặt đông lực và lặp lại

một cách có qui luật trong không gian, tập hợp

nảy chỉ thuốc riêng cho cảnh quan đó”

4) G Ixatsenko

G Ixatsenko (1965) đưa ra khải niệm về

tinh đĩa đới va phi địa đới trong cành

ru bo sung định nghĩa cho cảnh quan

ông bằng và miện nủi

Đối với đồng băng "Cảnh quan la mot bo

phận được tách ra trong quá trinh phát

Doi voi mién nui: “canh quan la mot bo

phan cua tang canh quan, trong pham vi

một hệ thông đai cao riéng (dia phuong), đồng nhất vê phương diện câu trúc, nham thạch va địa mạo”

Ld

^^“ A

D.L Armand

D.L Armand đại diện cho quan điểm coi

cảnh quan la mot danh tư chung cho tất

rere oye thể lãnh thổ tư nhiên tư nhỏ đến lớn (cả cỡ hành tỉnh là lop vo canh quan)

tL nghĩa cảnh quan cũng là định nghĩa của tổng thể tự nhiên Năm 1975 ônc

Như vậy, cảnh quan là từ đồng nghĩa với tông thé

lãnh thổ (hoặc khu vực) tự nhiên Từ “cảnh

quan” không những có thể dùng cho bất kỳ một đơn vị phần loại nào, ví dụ nói: cảnh quan

khoảng trông øiữa rừng, cảnh quan bán đảo Cà Mau, cảnh quan núi lua, ma con dung theo y

nghĩa chung, gidng nhw khai niém “dat dai”, “khi hau” v.v., ”

Hinh 1.1 Dia hé (1) va

tông thể lãnh thô tự nhiên (H) của khối

Hủi

L Giới hạn của địa hệ

va dia tong thé; 2 boc hot; 3 chuyén iD trong dia hé; 4 giang

Khai niém cua cac nha dia ly Viet Nam Nghiên cứu cảnh quan của Việt Nam phải

kể đến các công trình của Vũ Tự Lập với

các cöng trinh xuất bản năm 1976, 1999

Vũ Tự Lập (1976) trong công trinh "Cảnh quan miền Bắc Việt Nam) đã định nghĩa cảnh địa lý (cảnh quan) như sau:

"Cảnh địa lý là một địa tổng thể, được

phân hóa ra trong phạm ví một phân đới

ngang ở đồng băng và một đai cao miên

núi, có một cấu trúc thẳng đứng đồng

nhất về nền địa chất, về kiểu địa hình,

kiểu khí hậu, kiểu thủy văn, về đai tổ hợp

Nam 1999 trong cong trinh “Dia ly tu

nhiên Việt Nam” ông sử dụng thuật ngữ

"hệ địa - sinh thái- -Geo-ecosystem” thay

cho địa tổng thể và có một vài điều chỉnh

vê chỉ tiêu của cảnh quan:

"Canh quan đĩa lý la một hề địa - sinh

thái, pg phân pil ra trong Tu) vi

Khai niém cua cac nha dia ly Tay Au va M

1) G Bertrand

Nam 1968 G Bertrand dinh nghia: canh

quan là sự phối hợp cơ động, bất ổn định

của các yếu tổ địa lý khác nhau: vật lý,

sinh học, nhân tác Chúng tác đồng lên

Geotope: la đơn vi cơ sở, rồng vài mét

vuông, cö vi khi hậu, có khi là một vũng

bùn trên cao nguyên, một hốc lốm trên

vách đá, một hố karst, nó chứa một quần

xã sinh cảnh (biocénose) đặc trưng

Géofacies: Đồng nhất trên vai tram hoac re

0

e Geosysteme (dia hé): ROng IGn hon, tu

hang chuc dén hang 100 km2 Chang han

miên núi, nó là một vành đai có khí hậu, dia hình và thạch học đồng nhất Nó gồm nhiều géofaciès khác nhau Ví dụ sườn

nắng và sườn khuất nắng được khai thác

khác nhau

Co thé so sanh cac cap canh quan cua

G.Bertrand với các cấp cảnh quan của các nhà khoa học Liên Xö:

s‹ Geosystème tương đương với cảnh quan

s‹ Géofacies tương đương với dạng cảnh

quan

e Geotope tương đương với diện cảnh

quan

2) R Forman va M Godron

e Trong cong trinh Sinh thai canh quan xuat

ban nam 1986, R Forman va M Godron

trích dân khái niệm cảnh quan từ các từ điển Webster (1963), Oxford (1933)

Cảnh quan bao gồm:

1) Một bức tranh mồ tả phong cảnh nội địa tự nhiên như: thảo nguyên, khu rừng, dầy núi v.v

e 2) Cac dang dia hinh khu vuc trong mot

tong thé

e 3) Mot phan dat hoac phan mo rong cua

phong cảnh tự nhiên khi được nhìn theo một hướng

e Luu y răng, trong hình 1.2 và 1.3 nhìn các

dạng địa hình từ một điểm sẽ khác nếu

như người quan sát đứng giữa các dun cát

ko sen a 7 t z6 ata Tae am A are ~- 32 tate SA -

SS ee ee

e Hinh 1.2 Dun cat Eureka va day nui

Chan ở Công Viên Thung lũng Chết, California, nhìn vào buổi chiều tối

Hình 1.3 Cac song dun cat Mesquite ở Công Viên Thung

lũng Chết, California, nhìn vào buổi sáng sớm

Vê mặt sản phẩm có những nhận thức _

khác nhau về cảnh quan, nhưnng hầu hết

mọi người phân loại cảnh quan hoặc la

dang dia hinh vat ly, van hoa, my quan

hoặc là nghệ thuật chụp ảnh Về mặt

không Ely Cac TL thức cảnh quan có

qui mô rông, từ "cảnh quan Bắc Mỹ” đến

3) Từ điển Wikipedia có đưa ra định nghĩa

về cảnh quan như sau:

Cảnh quan bao gồm các đặc điểm trong

tâm mắt về một khu đất, gồm có các yếu

tố vật lý như các dang địa hình, các mồi

trường sống của đồng vật và thực vật, các

Nhìn chung ở các nước Tây Âu, Mỹ khái

niêm cảnh quan thường được sư dung

lĩnh đồng hơn

Ngày nay các đơn vi cảnh quan

(Landscape Units), sinh thái cảnh quan

(Landscape Ecology), kiến trúc cảnh quan

Phan tich cac dinh nghia trén chung ta

nhận thầy co ba quan niệm chính về cảnh

quan mà sau đó được áp dụng để chỉ các

hình thức cảnh quan khác nhau phụ thuộc vảo các quan niệm của người nghiền cứu:

` PA yas and Fas

uan niềm cũng như trên, nhưn

nhấn manh cảnh quan là cá thể riêng

biết không lặp lại, ở bên trong có những

sư giống nhau về mồt so yéu to hop

phần tự nhiên nào đó, nền chúng có tính

kiểu loai, lâp lai trong không gian và

3) Canh quan la khai niém chung dé chi

các tông thể lãnh thổ tư nhiên của bất

qui mồ nào có sự đồng nhất tương doi ve

mot so hop phan tu nhién nao do, chung

mang tinh kiéu loai theo cac chi tiéu (dau

hieu) cua su dong nhat tuong doi do

Cả ba quan điểm đều giống nhau ở một

e Hai quan niém đầu được các nhà nghiên

cứu chuyên ngành cảnh quan sử dụng,

trong đó phổ biến là quan niệm kiểu loại

thường được dùng trong nghiên cứu cảnh quan của một so tac gia

Quan niệm cảnh quan là một đơn vị phần

hóa chung như một địa hệ tự nhiên bất ky

nào đó được sử dụng nhiều không chỉ

trong lĩnh vực cảnh quan học thuần tủy,

mà ở cả các lĩnh vực khác, các ngành khác

khi co dong den su phan di lanh tho

Từ các quan điểm trên chúng ta nhận _

thầy trong các hợp phần cầu tạo nên cảnh

e Dién tich canh quan tuong Ung voi cap

trung dia hinh, tu 100 km2 dén hang ngan km2 Chung toi dé nghi dién tich cảnh quan tương ứng với đơn vi kiến trúc hinh thái cấp 4 (khoảng 100-

1000km2)

1 2 Các khái niệm liên quan

1.2.1 Su phan hoa Trén luc dia

‹ Sự phần hóa mãnh liệt nhất được thấy ở

bê mặt lục địa Trong môi tuyến lồ trình

chúng ta có thể quan sát sự khác biệt vê

đặc trưng của địa hình, về thực vật, các đặc điểm cua lớp phủ đất

e Trén luc dia, dia hinh phần hóa liên

tục và được phân loại thành ba nhóm

chính: đồng bằng - đồi — núi Ở mỗi nhóm này tuy theo mức đồ biến đồng

về đồ cao và hình thái các nhà đĩa

mạo lại chia ra các kiểu khác nhau

như: đồng bắng thấp-lượn sóng-phân

cát yếu; đồng băng cao-phần cắt mạnh-nhiều khe rãnh

Đáy đại dương

Trên đáy các đại dương địa hình cũng

có sự phần hóa rõ rệt Địa hình đáy

đại dương là sản phẩm trực tiếp của

các hoạt đồng kiến tạo mới nhất

Tính từ tâm tách giãn về hai phía lục

e Ngu@di ta co thé xac dinh dia hinh day bién

khả chính xác theo đặc trưng cua song,

theo màu sắc nước biển, v.v Những dao

đồng nhỏ nhất như nhiệt đồ va do man

của biển cũng tác động mạnh mẽ tới động vât biển, lôi kéo hoặc xua đuổi chúng

Nhan xet Mac du muc do phan hoa giam dan vé phia trên và phía dưới, các hợp phần nham

thạch và khôi khí biên đôi ít hơn trong không øian sọ với mặt đât, lại ảnh hưởng

không nhỏ đến các thành phần của mặt

dat

Môi một cảnh quan chỉ øiữ được cá tính của mình trong điều kiện tôn tại các kiều lớp vỏ trái đât và khí quyên dưới và trên

no khong doi

lãnh thô,

Phân chia theo địa quyền

là sự phần chia không

tônø hợp nhưng có tính

Trong số 3 mặt cặt biểu diễn Mặt cắt 2 chủ yêu

ở hình 2.2 Mặt TU I là quan được các khoa học địa ly

trọng hơn cả đôi với địa lý tự chuyên ngành nghiên cứu nhiên tông hợp vì tính tông hop của nó Z

tôn tại dưới ưu thê rõ rệt

e Khong phai ngau nhién ma canh quan là

tông thể của các hợp phân “địa hệ” Sự thay

đối của nó từ nơi này đến nơi khác bao giờ

cũnø bắt đầu từ sự thay đối một hop phan

nao do Sau do, do tinh chat dính líu của các

quan hệ tương hỗ, các hợp phân khác cũng

thay doi

Ví dụ: do hoạt động nâng kiên tạo, một phân lóp vỏ

trái đât nào đó ở đới thảo nguyên đươc nâng lên

Khoang 100-200m so voi dia hinh xung quanh,

khi đĩ địa hình sẽ rơi vào lớp khí quyền lạnh hon,

ở đó sẽ bắt đầu có mưa địa hình, dòng chảy phát

sinh, các khe rãnh có các cũHh rieng thung ling, vung phan thủy có các thảm thực vật da dang hon

thay thể thảo nguyên cĩ thảm cỏ thuần túy, điều

đó thu hút các loại động vật có guốc và găm nhấm, xuất hiện các côn trùng a Âm,v.®

Sự rời rạc — sự đứt đoạn

e Nghia la tinh chất của một vật thể hoặc hệ thông

nào do cau tao tir các phân riêng biệt phần biệt

SL liền tục

Tính liên tục của cảnh WE bắt nguôn từ We ơộc vật chật thông nhất của nó Tính liền tục của địa lý quyên khiên cho từ thành Hi Di nay sang thành phần khác có những cầu qua lại, có những

thành tạo trung øian mà khi phần loại khó xêp vào đầu

Vị dụ: mặt cắt vỏ phong hóa

Thô nhưỡng øiữa giới vô cơ và hữu cơ

se Có thể kết luận là trong quyén canh quan tinh

rời rạc hòa với tính liên tục Chú ý răng các sự chuyền tiếp dân dân nhiêu hơn hắn các sự

chuyền tiếp đột

s Như vậy: Quyền cảnh quan là liên tục, nhưng có

chứa các thành phần riêng biệt đứt đoạn