Bước đầu nghiên cứu phân loại chi vi tử (sporoxeia smith) ở việt nam

Để chuẩn bị cho việc nghiên cứu một cách toàn diện về chi Vi tử ở Việt Nam và góp phần cung cấp dữ liệu cho việc nhận biết, sử dụng các loài thuộc chi này, chúng tôi đã tiến hành nghiên

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH – KTNN -

BÙI THỊ LINH

BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU PHÂN LOẠI

CHI VI TỬ (SPOROXEIA Smith)

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình làm khóa luận, tôi đã nhận được sự hướng dẫn và giúp

đỡ của TS Đỗ Thị Xuyến và TS Hà Minh Tâm Nhân dịp này, tôi xin bày

tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến các thầy cô

Tôi xin trân trọng cảm ơn TS Dương Đức Huyến cùng tập thể cán bộ

phòng Thực vật - Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi còn nhận được sự giúp đỡ của nhiều tổ chức và cá nhân trong và ngoài trường Nhân dịp này tôi xin trân trọng cảm ơn Phòng Tiêu bản thực vật - Viện Dược liệu; Phòng Tiêu bản thực vật - Trường ĐH Khoa học Tự nhiên - ĐH Quốc gia Hà Nội; Ban chủ nhiệm khoa Sinh - KTNN - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2; đặc biệt là sự giúp

đỡ, động viên của gia đình, bạn bè trong suốt thời gian tôi học tập và nghiên cứu

Một lần nữa, tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội 2, ngày 10 tháng 05 năm 2015

Sinh viên

BÙI THỊ LINH

LỜI CAM ĐOAN

Để đảm bảo tính trung thực của khóa luận, tôi xin cam đoan:

Khóa luận “Bước đầu nghiên cứu phân loại chi Vi tử (Sporoxeia

Smith) ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện

dưới sự hướng dẫn của TS Đỗ Thị Xuyến và TS Hà Minh Tâm Các kết quả

trình bày trong khóa luận là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào trước đây

Hà Nội 2, ngày 10 tháng 05 năm 2015

Sinh viên

BÙI THỊ LINH

MỤC LỤC

Trang LỜI CẢM ƠN LỜI CAM ĐOAN MỞ ĐẦU 1

Chương 1: Tổng quan tài liệu 3

Chương 2: Đối tương, phạm vi, thời gian và phương pháp nghiên cứu 2.1 Đối tượng nghiên cứu 7

2.2 Phạm vi nghiên cứu 7

2.3 Thời gian nghiên cứu 7

2.4 Nội dung nghiên cứu 7

2.5 Phương pháp nghiên cứu 8

Chương 3: Kết quả nghiên cứu 3.1 Hệ thống và vị trí phân loại chi Vi tử (Sporoxeia Smith) 11

3.2 Đặc điểm phân loại chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam 11

3.3 Khóa định loại các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam 15 3.4 Đặc điểm phân loại các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam 17

3.4.1 Sporoxeia blastifolia (Guillaum) C.Hansen 17

3.4.2 Sporoxeia ochthocharioides C Hensen 20

3.4.3 Sporoxeia rosea (Guillaum) C.Hansen 23

3.4.4 Sporoxeia sciadophila W.W Smith 25

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 28

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

có hại Phân loại thực vật một cách chính xác sẽ cung cấp tài liệu cho nhiều ngành khoa học khác có liên quan

Chi Vi tử (Sporoxeia Smith), thuộc họ Mua (Melastomataceae Juss.) Ở

Việt Nam chi này tuy có số loài nhỏ, nhưng chúng đóng vai trò quan trọng trong các hệ sinh thái rừng nguyên sinh và thứ sinh nơi chúng có mặt, các loài này tạo thành tầng cây bụi và cỏ quyết dưới tán rừng Tuy nhiên, cho đến nay,

việc nghiên cứu các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia Smith) vẫn còn hạn chế

Để chuẩn bị cho việc nghiên cứu một cách toàn diện về chi Vi tử ở Việt Nam và góp phần cung cấp dữ liệu cho việc nhận biết, sử dụng các loài thuộc

chi này, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Bước đầu nghiên cứu

phân loại chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam”

Mục đích nghiên cứu

Hoàn thành công trình khoa học về phân loại chi Vi tử (Sporoxeia

Smith) ở Việt Nam một cách có hệ thống, làm cơ sở cho việc nghiên cứu họ Mua (Melastomataceae Juss.), phục vụ cho việc biên soạn Thực vật chí Việt Nam và cho những nghiên cứu có liên quan

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- Ý nghĩa khoa học: Cung cấp tài liệu phục vụ cho việc viết Thực vật

chí Việt Nam về họ Mua (Melastomataceae); bổ sung kiến thức cho chuyên

2

ngành phân loại thực vật và cơ sở dữ liệu cho những nghiên cứu sau này về

chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam

- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài phục vụ trực tiếp cho các ngành ứng dụng và sản xuất như lâm nghiệp, y dược, sinh thái và tài nguyên sinh vật,…

Điểm mới của đề tài

Đây là công trình đầu tiên ở Việt Nam tiến hành phân loại chi Vi tử

(Sporoxeia Smith) một cách có hệ thống

Bố cục của khóa luận: gồm 29 trang, 7 hình vẽ, 6 ảnh, 1 bản đồ, 1

bảng được chia thành các phần chính như sau: Mở đầu (2 trang), chương 1 (Tổng quan tài liệu: 4 trang), chương 2 (Đối tượng, phạm vi, thời gian và phương pháp nghiên cứu: 4 trang), chương 3 (Kết quả nghiên cứu: 18 trang), kết luận và kiến nghị: 1 trang), tài liệu tham khảo: 21 tài liệu; bảng tra tên khoa học và tên Việt Nam, phụ lục

3

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1 1 Trên thế giới

Người đầu tiên đề cập đến chi Vi tử là W W Smith vào năm 1917

(trong tạp chí Notes Royal Botanic Garden, Edinburgh,tập 10 trang 69), tác

giả đã đặt tên cho chi này là Sporoxeia với Typus là loài Sporoxeia

sciadophila Smith Sau đó, nhiều tác giả cũng đề cập đến chi Sporoxeia trong

các công trình nghiên cứu như:

- Năm 1972, trong công trình “Iconographia Cormophytorum

Sinicorum Supplementum I” [12], Authors - tập thể tác giả Trung Quốc đã mô

tả được 2 loài thuộc chi Sporoxeia có ở Trung Quốc là Sporoxeia hirsuta,

Sporoxeia latifolia, và xếp chi này vào trong họ Mua (Melastomataceae) Về

sau, vào năm 1994, công trình trên được tái bản có bổ sung trong

“Iconographia Cormophytorum Sinicorum Supplementum I” [12], đã mô tả thêm 1 loài là Sporoxeia sciadophila đưa số loài đã biết đến thời điểm đó tại

Trung Quốc là 3 loài Trong công trình này, tác giả đã lập bản mô tả cho các loài nhưng không có khóa định loại cho các loài này

- Trong công trình "Flora Yunnanica" (1979) [21], tác giả C Y Chun

đã mô tả 3 loài thuộc chi Sporoxeia là Sporoxeia hirsuta, Sporoxeia latifolia,

Sporoxeia sciadophila có ở khu vực Hải Nam của Trung Quốc và xếp chi này

vào họ Mua (Melastomataceae) Trong công trình này tác giả đã mô tả đặc điểm vắn tắt của chi, các loài thuộc chi, có khóa định loại đến loài và có hình ảnh của 2 loài

C Chen (1984) [15], trong công trình “Flora Reipublicae Popularis

Sinicae” khi nghiên cứu hệ thực vật Trung Quốc đã mô tả 2 loài thuộc chi Vi

tử (Sporoxeia Smith) có ở vùng nghiên cứu là Sporoxeia hirsuta và Sporoxeia

latifolia và xếp chi này vào trong họ Mua (Melastomataceae) Tác giả đã mô

tả đặc điểm vắn tắt của chi, các loài thuộc chi, có khóa định loại đến loài Đến

4

năm 2007, cũng tác giả này kết hợp với S R Susanne đã tái bản có bổ sung

công trình này bằng tiếng anh trong “Flora of China”, trong đó, đáng lưu ý là việc đổi danh pháp của loài, tác giả đã gộp hai loài Sporoxeia hirsuta và

Sporoxeia latifolia thành một và đổi thành loài Sporoxeia sciadophila, bên

cạnh đó, bổ sung thêm loài Sporoxeia clavicalcarata, và cố định tổng số loài

thuộc chi này có ở Trung Quốc vẫn là 2 loài

Carole A Ritchie, H Joseeph và J Kirkbride (1992) đã đề cập đến chi

Sporoxeia trong công trình nghiên cứu "Families and Genera of Spermatophytes Recognized by the Agricultural Research Service" [13], tác

giả cho rằng chi Sporoxeia nằm trong họ Mua (Melastomataceae)

Takhtajan (2009) [19] khi nghiên cứu về các họ thực vật có hoa trên thế

giới công trình “Flowering Plants” cũng có quan điểm xếp chi Sporoxeia Smith vào họ Melastomataceae

1.2 Ở Việt Nam

Cho đến nay, các công trình nghiên cứu về chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở

Việt Nam còn tương đối ít Những năm đầu thế kỷ XX, các công trình nghiên cứu về chi Vi tử thường đều là do người nước ngoài thực hiện Guillaum (1921) [16] trong công trình Thực vật chí đại cương Đông Dương (Flore Générale de L'Indo-Chine) là người đầu tiên đã công bố cho 2 loài mà về sau

được chuyển vào chi Vi tử (Sporoxeia Smith) là Anerincleistus rosea và

Anerincleistus blastifolia Tác giả đã xếp hai loài này vào chi Anerincleistus

Korth cùng với loài Anerincleistus sessilifolius Ở đây tác giả đã mô tả đặc

điểm của 2 loài này, có khoá định loại kèm theo Tuy nhiên, tài liệu này viết bằng tiếng Pháp, công bố cách đây gần 1 thế kỷ nên số loài đã bị thay đổi

nhiều, không có typus để đối chiếu, không có danh pháp, mẫu nghiên cứu nên

rất khó khăn trong việc nghiên cứu

5

Về sau các công trình nghiên cứu về chi Vi tử (Sporoxeia Smith) thường

do người Việt Nam công bố như: Phạm Hoàng Hộ (1992, 2000), Nguyễn Tiến Bân (1997), Võ Văn Chi (1997, 2012), Nguyễn Kim Đào (2003),…

Phạm Hoàng Hộ (1992) trong công trình “Cây cỏ Việt Nam” [8, 9], đã

xếp chi Vi tử vào trong họ Mua (Melastomataceae), đã mô tả vắn tắt đặc điểm

5 loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia) là Sporoxeia blastifolia, Sporoxeia hirsuta,

Sporoxeia ochthocharioides, Sporoxeia rosea, Sporoxeia sciadophila kèm

theo hình ảnh minh họa đơn giản, vùng phân bố của loài Cũng tác giả này đến năm 2000 trong cuốn "Cây cỏ Việt Nam" - công trình đã được tái bản có

bổ sung thêm một loài nữa vào chi Vi tử là Sporoxeia imparifolia nhưng chưa

ra đặc điểm gì, chưa có hình ảnh của loài Tuy nhiên, hiện nay Sporoxeia

hirsuta được coi là tên đồng nghĩa của Sporoxeia sciadophila

Năm 1997, trong công trình “Cẩm nang tra cứu và nhận biết họ thực vật

hạt kín ở Việt Nam” [10], Nguyễn Tiến Bân đã xếp chi Vi tử vào trong họ

Mua (Melastomataceae)

Nguyễn Kim Đào (2003) trong công trình “Danh lục các loài thực vật ở

Việt Nam” [7], tác giả đã xếp chi Vi tử (Sporoxeia) thuộc họ Mua

(Melastomataceae), đã chỉnh lý danh pháp và đưa ra danh lục 5 loài thuộc chi

Vi tử hiện biết ở Việt Nam là Sporoxeia blastifolia, Sporoxeia hirsuta,

Sporoxeia ochthocharioides, Sporoxeia rosea, Sporoxeia sciadophila Tác giả

đã cung cấp một số dẫn liệu về vùng phân bố, dạng sống và sinh thái nhưng chưa có bản mô tả, không có hình vẽ minh họa Tuy nhiên, hiện nay

Sporoxeia hirsuta được coi là tên đồng nghĩa của Sporoxeia sciadophila

Võ Văn Chi (2004) [4], trong công trình “Từ điển thực vật thông dụng”

tác giả đã mô tả đặc điểm vắn tắt của họ Mua (Melastomataceae) và xếp chi

Vi tử (Sporoxeia) thuộc họ Mua

6

Năm 2007 trong công trình “Sách tra cứu cây cỏ Việt Nam” [5], Võ Văn Chi đã xếp chi Vi tử (Sporoxeia) vào trong họ Mua (Melastomataceae), tác giả đã ghi nhận 5 loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia) là Sporoxeia blastifolia,

Sporoxeia hirsuta, Sporoxeia ochthocharioides, Sporoxeia rosea, Sporoxeia

sciadophila kèm theo tên gọi tiếng Việt Nam của loài

Như vậy, cho đến nay, chưa có một công trình nào được coi là đầy đủ

nhất về phân loại chi Vi tử (Sporoxeia) ở Việt Nam mặc dù công trình của

Phạm Hoàng Hộ đã đưa ra được 5 loài ở Việt Nam nhưng mới chỉ nêu tóm tắt

đặc điểm nhận biết các loài Chính vì vậy, công trình nghiên cứu: “Bước đầu

nghiên cứu phân loại chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam” của chúng

tôi sẽ là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách đầy đủ và có hệ thống về

phân loại chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam

7

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN, NỘI DUNG

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam, dựa trên cơ sở mẫu vật và tài liệu

Tài liệu: Các tài liệu về phân loại chi Vi tử (Sporoxeia W W Smith)

trên thế giới và của Việt Nam, nhất là các chuyên khảo

Mẫu vật: Các mẫu vật thực vật thuộc chi Vi tử (Sporoxeia W W Smith)

ở Việt Nam, hiện được lưu giữ ở các phòng tiêu bản thực vật Viện Sinh thái

và Tài nguyên Sinh vật (HN), phòng tiêu bản thực vật trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội (HNU)

Tổng số mẫu nghiên cứu là 18 số hiệu với 29 tiêu bản Việc phân tích mẫu vật được tiến hành tại phòng tiêu bản thực vật (Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật) Ngoài ra, chúng tôi còn tham khảo một số mẫu thu thập được trong khi điều tra thực địa và các ảnh chụp mẫu vật trên internet

2.2 Phạm vi nghiên cứu: Các loài thuộc chi Vi tử trên toàn lãnh thổ Việt

Nam

2.3 Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 10/2014 - 4/2015

2.4 Nội dung nghiên cứu

- Tìm hiểu các hệ thống và vị trí phân loại chi Sporoxeia Smith: Phân tích các hệ thống phân loại chi Vi tử (Sporoxeia W W Smith) trên thế giới,

từ đó lựa chọn hệ thống phù hợp để sắp xếp chi và các loài thuộc chi Vi tử ở

Việt Nam

- Xây dựng bản mô tả chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam”

- Xây dựng khoá định loại các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở

Việt Nam

8

- Xây dựng bản mô tả các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam

2.5 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu phân loại chi Vi tử (Sporoxeia Smith), chúng tôi sử

dụng phương pháp Hình thái so sánh [11] Đây là phương pháp cổ điển nhưng cho tới nay vẫn là phương pháp chính và phổ biến nhất trên thế giới và phù hợp với điều kiện nghiên cứu ở nước ta Phương pháp này dựa trên đặc điểm cấu tạo bên ngoài các cơ quan của thực vật, quan trọng nhất là cơ quan sinh sản vì đặc điểm của nó liên quan chặt chẽ với bộ mã di truyền và ít biến đổi bởi tác động của môi trường Việc so sánh dựa trên nguyên tắc chỉ so sánh các

cơ quan tương ứng với nhau trong cùng một giai đoạn phát triển (cây trưởng thành so sánh với cây trưởng thành, nụ so sánh với nụ, hoa so sánh với

hoa, )

Để làm tốt phương pháp nghiên cứu hình thái so sánh, cần tiến hành

đồng thời cả 2 công tác là ngoại nghiệp và nội nghiệp

Công tác ngoại nghiệp: Được thực hiện trong các chuyến đi thực địa

nhằm thu thập mẫu vật, chụp ảnh, quan sát và ghi chép các đặc điểm của mẫu

ở trạng thái tươi, quan sát về phân bố, môi trường sống và các đặc điểm khác

Công tác nội nghiệp: Xử lý và bảo quản mẫu vật Việc nghiên cứu các

mẫu vật khô được tiến hành tại các phòng thí nghiệm Tại đây, các mẫu vật được phân tích, chụp ảnh, vẽ hình và mô tả, sau đó dựa vào các bản mô tả gốc

và mẫu vật chuẩn (nếu có), các chuyên khảo, các bộ thực vật chí (nhất là của

Việt Nam và các nước lân cận) để phân tích, so sánh và định loại

Việc nghiên cứu phân loại chi Vi tử (Sporoxeia Smith) được tiến hành theo các bước như sau:

9

Bước 1: Tổng hợp, phân tích các tài liệu trong và ngoài nước về chi Vi

tử (Sporoxeia W W Smith) Từ đó lựa chọn hệ thống phân loại phù hợp với

việc phân loại chi này ở Việt Nam

Bước 2: Phân tích, định loại các mẫu vật thuộc chi Vi tử (Sporoxeia W

W Smith) hiện có

Bước 3: Tham gia các chuyến điều tra, nghiên cứu thực địa để thu thêm mẫu, tìm hiểu thêm về sinh thái học, sự phân bố và các thông tin có liên quan khác

Bước 4: Tổng hợp kết quả nghiên cứu, mô tả các đặc điểm chung của chi, xây dựng khoá định loại, mô tả các phân chi và các loài, chỉnh lý phần danh pháp theo luật danh pháp quốc tế và cuối cùng hoàn chỉnh các nội dung khoa học khác của đề tài

- Soạn thảo chi và các loài dựa theo quy ước quốc tế về soạn thảo thực vật và quy phạm soạn thảo thực vật chí Việt Nam, thứ tự như sau:

Thứ tự soạn thảo chi: Tên khoa học chính thức kèm theo tên tác giả công

bố tên gọi, tên Việt Nam thường dùng, trích dẫn lại tên tác giả công bố tên khoa học, năm công bố, tài liệu công bố, số trang, tài liệu chính và các tài liệu

ở Việt Nam đề cập đến, các tên đồng nghĩa (nếu có), tên Việt Nam khác (nếu có), mô tả, loài typ của chi, ghi chú (nếu có)

Thứ tự soạn thảo loài: Tên khoa học chính thức kèm theo tên tác giả công bố tên gọi, tên Việt Nam thường dùng, trích dẫn lại tên tác giả công bố tên khoa học, năm công bố, tài liệu công bố, số trang, tài liệu chính và các tài liệu ở Việt nam đề cập đến, tên đồng nghĩa gốc (nếu có), các tên đồng nghĩa (nếu có), tên Việt Nam khác (nếu có), mô tả, địa điểm thu mẫu chuẩn (Loc class.), mẫu vật chuẩn (Typus) kèm theo nơi bảo quản (theo quy ước quốc tế), sinh học và sinh thái, phân bố, mẫu nghiên cứu, giá trị sử dụng, ghi chú (nếu có)

10

- Cách mô tả: Mô tả liên tục những đặc điểm cơ bản theo nguyên tắc truyền tin ngắn gọn, theo trình tự từ cơ quan sinh dưỡng (dạng sống, cành, lá, ) đến cơ quan sinh sản (cụm hoa, cấu trúc của hoa, quả, hạt)

Để xây dựng bản mô tả cho một loài, chúng tôi tập hợp các số liệu đã phân tích về loài đó sau đó so sánh với tài liệu gốc, các chuyên khảo và mẫu typ (nếu có), từ đó xác định các tiêu chuẩn và dấu hiệu định loại cho loài Bản

mô tả chi được xây dựng trên cơ sở tập hợp các bản mô tả của các loài trong chi Nếu bản mô tả này có sự khác biệt so với tài liệu gốc và các tài liệu khác (thường do số loài trong chi ở mỗi tài liệu khác nhau), chúng tôi sẽ có những ghi chú bổ sung

- Xây dựng khoá định loại: Trong phạm vi của đề tài này, chúng tôi lựa chọn cách xây dựng khoá lưỡng phân kiểu zic-zắc, cách làm được tiến hành

như sau: Từ tập hợp các đặc điểm mô tả cho các taxon, chọn ra cặp các tập

hợp đặc điểm đối lập và xếp chúng vào hai nhóm (các đặc điểm được chọn phải ổn định, dễ nhận biết và thể hiện tính chất phân biệt giữa các taxon) Trong mỗi nhóm, lại tiếp tục chọn ra cặp đặc điểm đối lập và xếp chúng vào

hai nhóm khác, cứ tiếp tục như vậy đến khi phân biệt hết các taxon

Danh pháp của các taxon được chỉnh lý theo luật danh pháp quốc tế hiện hành và theo Quy phạm soạn thảo thực vật chí Việt Nam [1]

11

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Hệ thống phân loại và vị trí chi Vi tử (Sporoxeia Smith)

Sau khi phân tích các hệ thống phân loại chi Vi tử và họ Mua, tham khảo các công trình thực vật chí ở các nước gần Việt Nam và các công trình nghiên cứu về họ Mua ở Việt Nam, chúng tôi nhận thấy như sau:

+ Về hệ thống: hệ thống từ chi phân loại trực tiếp đến các loài mà không

thông qua các phân chi (subgen.) hay nhánh (section)

+ Về vị trí: Hầu hết các tác giả đều xếp chi Vi tử vào họ Mua

(Melastomataceae Juss.)

Chính vì vậy, khi nghiên cứu chi Vi tử ở Việt Nam, tôi đã đi theo quan điểm của hầu hết các tác giả đã nghiên cứu về chi này để xác định giới hạn và

vị trí của chi và sắp xếp các loài thuộc chi Vi tử Trên cơ sở đó, chúng tôi

nhận thấy rằng, chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam có 4 loài, được xếp

như sau:

Chi Vi tử (Sporoxeia)

Thuộc họ Mua (Melastomataceae)

Thuộc bộ Sim (Myrtales)

Thuộc lớp Hai lá mầm (Dicotyledons) Thuộc ngành Ngọc lan (Angiospermae)

3.2 Đặc điểm phân loại chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam

SPOROXEIA Smith – VI TỬ

W.W Smith, 1917 Notes Roy Bot Gard Edinburgh 10(46): 69-70; C

Y Wu ex C Chen, 1979, Fl Yunnan 2: 107; C Chen, 1997, Fl Reip Pop Sin 53(1): 193; Chen Jie, C Chen & S R Susanne 2007 Fl China 13: 373

12

3.2.1 Dạng sống

Cây thân bụi hay cây thân cỏ (S ochthocharioides) hoặc hiếm khi là dây leo (S blastifolia) Thân có tiết diện vuông hay hơi dẹp hoặc dạng thân tròn (S rosea), không lông khi già nhưng có lông mịn lúc còn non

3.2.2 Lá (hình 3.1)

Lá đơn, mọc đối, không có lá kèm; cuống có rãnh hoặc không Phiến lá

hình bầu dục hay hình trứng (S sciadophila); mặt trên xanh đậm hơn mặt

dưới; chóp lá nhọn; gốc lá tròn hay hình tim; mép có răng nhỏ Gân gốc hình chân vịt, có từ 5-7 gân, các gân gốc thường xuất phát ở gốc chạy tới ngọn

(riêng S ochthocharioides có cặp gân gốc hai bên cách gốc khoảng 0,7-0,8

cm), các gân cấp ba thường song song, tạo thành mạng lưới, các gân thường nổi ở mặt dưới và hằn lên ở mặt trên

Lá có cặp gân gốc hai bên không

cách gốc S blastifolia

Lá có cặp gân gốc hai bên cách gốc

S ochthocharioides

Hình 3.1 Một số dạng lá 3.2.3 Cụm hoa (hình 3.2, ảnh 1)

Cụm hoa hình xim, mọc ở nách lá hoặc ở những vết sẹo của cuống lá ở

cành già; phần cuống dài hoặc ngắn hầu như không có (S blastifolia)

13

Hình 3.2 Vị trí của cụm hoa Ảnh 1 Vị trí của lá bắc của

cụm hoa 3.2.4 Hoa (hình 3.3, ảnh 2)

Hoa lưỡng tính Cuống nhỏ và ngắn Lá bắc và lá bắc con thường rụng sớm, hình dạng trứng hay gần tròn

- Đài hoa dính ở 1/2 của bầu, phía dưới hình thành hình chuông, hay phễu, thường có 4 gờ tạo thành 4 mặt, phía trên có các thùy đài; thùy đài hình trứng rộng đến gần tròn

- Cánh hoa 4, rời nhau, xếp lợp, cánh hoa màu hồng, đỏ hoặc đỏ đậm, thường hình trứng, đỉnh nhọn hay gần như có gai nhọn

- Bộ nhị gồm 8 nhị rời nhau, không đều, đính trên 2 vòng xoắn; chỉ nhị rời, có khuỷu và gấp vào trong nụ Mào trung đới rất dị dạng, tạo 2 mấu nhỏ tại gốc bao phấn; bao phấn điển hình có 2 ô hình mũi mác, bao phấn có phần dưới kéo dài tạo thành tai

- Bộ nhụy: Bầu trung, thường 4-mặt, 4 ô, mỗi ô gồm rất nhiều noãn, đỉnh có mấu lồi dạng răng nhỏ Vòi đơn, hình trụ mảnh; núm nhụy nhỏ, hầu như không nhìn thấy rõ

3.2.5 Quả và hạt (hình 3.4, ảnh 3)

Quả nang, hình trứng hoặc hình cầu, thường có 4 mặt do có 4-8 gờ nổi

dễ nhìn thấy hoặc không Quả khi chín thường tự tách, tung các hạt ra ngoài

Hạt nhiều, nhỏ, có nhiều mấu lồi; nội nhũ thiếu

14

Typus: Sporoxeia sciadophila Smith

Trên thế giới chi Vi tử (Sporoxeia Smith) có khoảng 8 loài, phân bố

chủ yếu ở các nước nhiệt đới châu Á, Việt Nam hiện biết có 4 loài, phân bố rải rác khắp cả nước

15

3.3 Khoá định loại các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam 3.3.1 Xây dựng bảng tổ hợp so sánh các đặc điểm của chi Vi tử (Sporoxeia Smith) ở Việt Nam

Trên cơ sở nghiên cứu các đặc điểm hình thái của các loài thuộc chi Vi

tử (Sporoxeia Smith), chúng tôi đã lập bảng so sánh các đặc điểm khác nhau

của các loài Chi tiết được chỉ ra ở bảng sau:

Bảng So sánh các đặc điểm của các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxeia Smith)

ở Việt Nam Đặc điểm

Dạng thân cây leo cỏ bụi bụi

Chiều cao cây (m) Dài đến 3 0,3-0,8 2-3 1-1,5

Hình dạng thân Vuông Vuông Thân tròn Vuông, có

rãnh Thân có các nốt sần x 0 0 0

Lá mỏng như giấy

(x), dày (-) x - x x

Kích thước lá (cm) 7-15 x 2-5 7-9 x 4-5 9-15 x 4-5 9-15 x 6-9

Lá có lông (x), không 0 0 x

16

lông (0)

Hình dạng chóp lá Nhọn, kéo

dài Nhọn Nhọn Nhọn Hình dạng gốc lá Nhọn Nhọn tim Tròn, tim Chiều dài cuống lá

(cm) 1,5-3 2-3 2-4 3-7 Mép có răng mịn (x),

không có răng (0) 0 x x x

Số lượng gân 5 5 5 5-7 Các gân gốc xuất phát

Chiều dài cuống hoa

(mm) 0.1-0.2 0,5-0,8 0.5-1 3-4 Cuống hoa có lông

(x), không lông (0) 0 0 0 x Đài hoa có mụn lồi

nhỏ (x), không có (0) x 0 0 0 Đài hoa có lông (x),

không lông (0) 0 0 0 x Chiều dài cánh hoa

(mm) 4-5 4-6 4-7 8-9 Bao phấn có phần

17

Qủa có các mụn nhỏ x 0 x 0

Hạt có mụn nhỏ (x),

không có (0) 0 x 0

Ghi chú: Những đặc điểm để trống là chưa rõ thông tin

3.3.2 Khoá định loại lưỡng phân các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxia Smith)

ở Việt Nam

Trên cơ sở bảng so sánh, tổ hợp các đặc điểm giống và khác nhau của các loài

thuộc chi Vi tử (Sporoxia Smith), chúng tôi đã xây dựng khóa định loại theo

kiểu lưỡng phân cho các loài thuộc chi Vi tử (Sporoxia Smith) ở Việt Nam 1A Dây leo Đài hoa có các mấu lồi nhỏ như mụn 1 S blastifolia

1B Cây thân cỏ hoặc cây thân bụi Đài hoa không có các mấu lồi nhỏ như mụn

2A Thân có tiết diện tròn Hạt có các mụn nhỏ 3 S rosea

2B Thân có tiết diện vuông Hạt không có các mụn nhỏ

3A Đế hoa không lông, đài không có lông Cặp gân gốc bên xuất phát

3.4.1 Sporoxeia blastifolia (Guillaum) C Hansen – Vi tử leo

C Hansen, 1934 Bull Mus Natl Hist Nat b 432; id 1990,

Adansonia Sér 4, 12(1): 40; Guill in Lecomte 1921 Fl Gen Indo-Chine, 2: 906; Phamh 1992 Illustr Fl Vietn 2(1): 97; Phamh 2000 Illustr Fl Vietn 2: 84; N K Dao, 2003 Checkl Pl Sp Vietn 2: 911

- Anerincleistus blastifolius Guillaum 1921 Not Syst 1921 45

Loc Class.: Vietnam, tonkin

Sinh học và sinh thái: Cây có hoa tháng 4-7, có quả chín tháng 6-10

Mọc rải rác trong rừng nhiệt đới thường xanh, dưới tán rừng, ưa bóng, ở độ cao thấp

Phân bố: mới thấy ở Hòa Bình (Mai Châu), Nghệ An (Qùy Châu, Cô

Ba) Khả năng đây là loài đặc hữu của Việt Nam

Mẫu nghiên cứu: Loài này được ghi nhận bởi Guillaumin (1921),

Phạm Hoàng Hộ (2000), Nguyễn Kim Đào (2003) Tuy nhiên, khi nghiên cứu các loài thuộc chi Vi tử ở Việt Nam, chúng tôi chưa tìm được mẫu vật của loài này