Bước đầu nghiên cứu phân loại chi dương xỉ gỗ (alsophila r br ) ở việt nam

ở Việt Nam và góp phần cung cấp dữ liệu cho việc nhận biết, sử dụng các loài thuộc chi này, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Bước đầu nghiên cứu phân loại chi Dương xỉ gỗ Also

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH - KTNN

BẠCH THỊ THẢO

BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU PHÂN LOẠI

CHI DƯƠNG XỈ GỖ (ALSOPHILA R Br.)

HÀ NỘI, 2015

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình làm khóa luận, tôi đã nhận được sự hướng dẫn và giúp

đỡ của TS Đỗ Thị Xuyến và TS Hà Minh Tâm Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ

lòng biết ơn sâu sắc nhất đến các thầy cô

Tôi xin trân trọng cảm ơn tập thể cán bộ phòng Thực vật - Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi còn nhận được sự giúp đỡ của nhiều tổ chức và cá nhân trong và ngoài trường Nhân dịp này tôi xin trân trọng cảm ơn Phòng Tiêu bản thực vật - Viện Dược liệu; Phòng Tiêu bản thực vật - Trường ĐH Khoa học Tự nhiên - ĐH Quốc gia Hà Nội; Ban chủ nhiệm khoa Sinh - KTNN - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2; đặc biệt là sự giúp

đỡ, động viên của gia đình, bạn bè trong suốt thời gian tôi học tập và nghiên cứu

Một lần nữa, tôi xin trân trọng cảm ơn!

ĐHSP Hà Nội 2, ngày 10/ 05/ 2015

SINH VIÊN

Bạch Thị Thảo

LỜI CAM ĐOAN

Để đảm bảo tính trung thực của khóa luận, tôi xin cam đoan:

Khóa luận “Bước đầu nghiên cứu phân loại chi Dương xỉ gỗ

(Alsophylla R Br.) ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Đỗ Thị Xuyến và TS Hà Minh Tâm Các kết quả trình bày trong khóa luận là trung thực và chưa được công

bố trong bất kỳ công trình nào trước đây

ĐHSP Hà Nội 2, ngày 10/ 05/ 2015

SINH VIÊN

Bạch Thị Thảo

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: Tổng quan tài liệu 3

1.1 Trên thế giới 3

1.2 Ở Việt Nam 5

Chương 2: Đối tương, phạm vi, thời gian và phương pháp nghiên cứu 2.1 Đối tượng nghiên cứu 8

2.2 Phạm vi nghiên cứu 8

2.3 Thời gian nghiên cứu 8

2.4 Phương pháp nghiên cứu 8

Chương 3: Kết quả nghiên cứu 3.1 Hệ thống và vị trí phân loại chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam 12

3.2 Đặc điểm phân loại chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam 13

3.3 Khóa định loại các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam 15

3.4 Đặc điểm phân loại các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam 18

3.4.1 Alsophila costularis (Baken) - Dương xỉ gỗ tàu 18

3.4.2 Alsophila contaminans (Hook.) Copel - Dương xỉ gỗ mùn 21

3.4.3 Alsophila latebrosa (Hook.) Copel - Dương xỉ gỗ rộng 25

3.4.4 Alsophila mettenniana (Hance) C Chr - Dương xỉ gỗ tiên tọa

3.4.5 Alsophila podophylla (Hook.) Copel - Dương xỉ gỗ cuống 30 3.4.6 Alsophila salleti (Tardieu & C Chr.) R M Tryon - Dương xỉ gỗ mùn 33 3.4.7 Alsophila spinulosa Wall ex Hook - Dương xỉ gỗ gai 35 3.5 Giá trị tài nguyên của các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở

Việt Nam 39

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 40 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Thế giới thực vật vô cùng phong phú và đa dạng Trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có rất nhiều chuyên ngành khoa học nghiên cứu về thực vật Trong đó, chuyên ngành Phân loại thực vật đóng vai trò nền tảng Phân loại thực vật một cách chính xác sẽ giúp các ngành khoa học khác lựa chọn đúng đối tượng

Chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) còn gọi là Ráng gỗ, Dương xỉ mộc,

thuộc họ Dương xỉ gỗ (Cyatheaceae.) Ở Việt Nam, tuy là một chi nhỏ, nhưng chúng thường có mặt trong các hệ sinh thái rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, đóng vai trò quan trọng trong tầng dưới tán rừng; cho đến nay một số loài thuộc chi này được ghi nhận sử dụng làm thuốc, nhiều loài cho thân làm giá thể trồng Lan Cho nên, bên cạnh giá trị về khoa học, các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ còn có giá trị về kinh tế

Để chuẩn bị cho việc nghiên cứu một cách toàn diện về phân loại chi

Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam và góp phần cung cấp dữ liệu cho

việc nhận biết, sử dụng các loài thuộc chi này, chúng tôi đã tiến hành nghiên

cứu đề tài: “Bước đầu nghiên cứu phân loại chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R

Br.) ở Việt Nam”

2 Mục đích nghiên cứu

Hoàn thành công trình khoa học về phân loại chi Dương xỉ gỗ

(Alsophila R Br.) ở Việt Nam một cách có hệ thống, làm cơ sở cho việc

nghiên cứu họ Dương xỉ gỗ (Cyatheaceae) phục vụ cho việc biên soạn Thực vật chí Việt Nam và cho những nghiên cứu có liên quan

3 Nội dung nghiên cứu

- Phân tích các hệ thống phân loại và vị trí của chi Dương xỉ gỗ

(Alsophila R Br.) trên thế giới, từ đó lựa chọn hệ thống phù hợp để sắp xếp

chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) và các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam

- Xây dựng bản mô tả chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam

- Xây dựng khoá định loại các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila

R Br.) ở Việt Nam

- Xây dựng bản mô tả các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam

- Tìm hiểu giá trị tài nguyên của các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ

(Alsophila R Br.) ở Việt Nam

4 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

- Ý nghĩa khoa học: Cung cấp tài liệu phục vụ cho việc viết Thực vật

chí Việt Nam về họ Dương xỉ gỗ (Cyatheaceae) ở Việt Nam; bổ sung kiến thức cho chuyên ngành phân loại thực vật, đặc biệt là sự hiểu biết về nhóm thực vật có bào tử, làm cơ sở dữ liệu cho những nghiên cứu sau này về chi

Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam

- Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài phục vụ trực tiếp cho các ngành ứng dụng và sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, y dược, sinh thái và tài

nguyên sinh vật,…

5 Điểm mới của đề tài

Đây là công trình đầu tiên ở Việt Nam tiến hành phân loại chi Dương xỉ

gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam một cách đầy đủ và có hệ thống tính đến

thời điểm hiện tại

Bố cục của khóa luận: gồm 49 trang, 3 hình vẽ, 30 ảnh, 2 bảng được

chia thành các phần chính như sau: Mở đầu (3 trang), chương 1 (Tổng quan tài liệu: 5 trang), chương 2 (Đối tượng, phạm vi, thời gian và phương pháp nghiên cứu: 4 trang), chương 3 (Kết quả nghiên cứu: 30 trang), kết luận và kiến nghị: 1 trang), tài liệu tham khảo: 32 tài liệu; bảng tra tên khoa học; bảng tra tên Việt Nam, phụ lục

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Trên thế giới

Chi Dương xỉ gỗ được R Brown đặt tên là Alsophyla vào năm 1810

trong công trình "Prodr." Thực chất, đây là một nhóm loài được tách ra từ chi

Cyathea do có cùng đặc điểm bề mặt của thân luôn luôn có các đường gờ, vẩy

trên thân và trên cuống lá có mép nghĩa là các tế bào nằm ở mép của vẩy có hình dạng và kích thước khác hẳn các tế bào bên trong giữa vẩy (khác hẳn với

chi Cyathea là có đặc điểm vẩy không có mép, các tế bào trên vẩy thường có

hình dạng và kích thước như nhau), cuống lá có nốt sần đậm màu hay có gai

Về sau, có khá nhiều công trình nghiên cứu về chi này Các quan điểm về việc

có tồn tại độc lập chi Alsophyla hay không cũng còn nhiều ý kiến Đáng lưu ý

là một số công trình như:

F C How (1956) trong công trình "Flora Cantonia" đã nghiên cứu các

loài thuộc chi Alsophila thuộc khu vực Cantonia Tác giả đã đặt chi Alsophyla vào họ Ráng gỗ (Cyatheaceae) cùng một số chi khác như Sphaeropteris,

Cyathea, [24]

A Takhtazan (1978) khi nghiên cứu về họ chi Cyatheaceae trên toàn

thế giới đã đưa ra quan điểm chi Alsophyla là một chi độc lập, thuộc họ

Cyatheaceae [29]

Tagawa & K Iwats (1979) khi nghiên cứu về hệ thực vật của Thái Lan

trong cuốn "Flora of Thailand" đã đề cập tới một số loài thuộc chi Cyathea

mà hiện nay đã được chuyển sang chi Alsophila như Cyathea chinensis, Cyathea latebrosa, Cyathea spinulosa, Cyathea podophylla, Cyathea gigantea, Cyathea contaminans Trong công trình này, tác giả đã xây dựng

khóa định loại các loài và mô tả chi tiết về đặc điểm sinh học, sinh thái, và

K U Kramer (1990) (Kubitzki K chủ biên) trong công trình "The families and Genera of Vascular Plants" đã đưa ra quan điểm không chấp

nhận sự tồn tại của chi Alsophyla do nhiều đặc điểm của áo túi còn chưa được

rõ ràng Tác giả đi theo quan điểm họ Cyatheaceae chỉ tồn tại duy nhất một

chi là Cyathea Các chi khác như Alsophyla, Sphaeropteris đều được nhập lại

với chi Cyathea do cùng có đặc điểm bào tử hình cầu có 3 rãnh, ổ túi bào tử hình chén, vòng cơ hoàn toàn [25]

Shieh Wang Chueng (1994) trong công trình "Flora of Taiwan" đã

công bố 3 loài thuộc chi Cyathea mà về sau được chuyển vào chi Alsophyla là Cyathea metteniana, Cyathea podophyla, Cyathea spinulosa Trong công

trình này, tác giả đã đưa ra khóa định loại cho các loài thuộc chi, mô tả chi tiết

về đặc điểm sinh học, sinh thái và phân bố của các loài đó [27]

Zhang Xianchun (2004) trong công trình "Flore Reipblic Reipularis

Sinica" đã công bố ở Trung Quốc chi Dương xỉ gỗ gồm 6 loài là Cyathea costularis, Cyathea spinulosa, Cyathea latebrosa, Cyathea gigantea, Cyathea podophylla, Cyathea metteniana Khi đó, tác giả chưa đồng ý quan điểm tồn tại sự độc lập của chi Alsophyla Tuy nhiên, đến năm 2013, cùng tác giả này

cùng Harufumi Nishida trong công trình tái bản có bổ sung ở Thực vật chí

Trung Quốc "Flora of China" đã đưa ra quan điểm chi Alsophyla là một chi

độc lập, thuộc họ Cyatheaceae Tác giả đã xây dựng khóa định loại cho 12

loài thuộc chi Alsophila và mô tả chi tiết về đặc điểm sinh học, sinh thái, một

số hình ảnh và phân bố của các loài có ở Trung Quốc như là Alsophila costularis, Alsophila spinulosa, Alsophila latebrosa, Alsophila gigantea, Alsophila podophylla, Alsophila metteniana, Điều đáng lưu ý là khi xây

dựng khóa định loại cho 12 loài có ở Trung Quốc, tác giả đã đưa ra hệ thống

chi Alsophyla gồm 2 phân chi (2 subgenus) là Subgen Alsophyla và Subgen

Gymnosphaera Hai phân chi này được khác nhau cơ bản là đặc điểm có áo

túi hay không có áo túi [32]

Alan Smith và cộng sự (2006) đã dùng các dữ liệu về mặt hình thái và sinh học phân tử để đưa ra quan điểm cho sự tồn tại độc lập của chi

Alsophyla Các đặc điểm đưa ra chính là hình thái của vẩy trên thân và cuống

lá Đặc điểm này bền vững ở các loài và có tính đại diện cho từng vùng địa lý

Theo đó các loài thuộc chi Cyathea chỉ phân bố ở Châu Mỹ, còn các loài thuộc chi Alsophyla thì phân bố khắp các nước nhiệt đới [19]

1.2 Ở Việt Nam

Người đầu tiên nghiên cứu về các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ phải kể đến Tardieu-Blot & C.Chr (năm 1939) trong công trình "Flore Genneral D'Indo - Chine" Tác giả đã mô tả chi tiết về đặc điểm sinh học, sinh thái và

phân bố của 8 loài có ở Đông Dương là: Cyathea glabra, Cyathea metteniana, Cyathea brunoniana, Cyathea contaminans, Cyathea latebrosa, Cyathea podophylla, Cyathea saletti và Cyathea spinosa, trong đó có 7 loài có phân bố

ở Việt Nam là Cyathea glabra, Cyathea metteniana, Cyathea salleti, Cyathea contaminans, Cyathea latebrosa, Cyathea bruniana, Cyathea podophylla Sau

công trình này, chỉ có một số ít công trình nghiên cứu về các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ như:

Phạm Hoàng Hộ (năm 1991, tái bản năm 1999) đã đề cập đến các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ trong cuốn sách “Cây cỏ Việt Nam” Trong công trình

này, tác giả đã công bố chi Dương xỉ gỗ ở Việt Nam có 10 loài là Cyathea brunoniana, Cyathea chinensis, Cyathea gigantea, Cyathea latebrosa, Cyathea metteniana, Cyathea spinulosa, Cyathea podophylla, Cyathea contaminans, Cyathea salleti và Cyathea borneensis Mỗi loài, tác giả đã nên

vắn tắt các đặc điểm hình thái, sinh học, phân bố, giá trị và kèm theo hình vẽ

borneensis và Cyathea brunoniana không có các thông tin mô tả, hình ảnh, loài Cyathea borneensis chỉ đưa ra tên và không có bất kỳ thông tin khác kèm

theo [10 và 11]

Năm 2001, Phan Kế Lộc đã đề cập tới chi Dương xỉ gỗ trong cuốn

“Danh lục các loài thực vật Việt Nam” tập 1 Tác giả đã ghi nhận ở Việt Nam

có 8 loài là Cyathea chinensis (mà có tên đồng nghĩa là Cyathea brunoniana), Cyathea gigantea (có tên đồng nghĩa là Cyathea glabra), Cyathea latebrosa, Cyathea metteniana, Cyathea spinulosa, Alsophila salleti, Alsophila podophylla, Cyathea contaminans Mỗi loài, tác giả trình bày tên gọi cùng với

đặc điểm sinh học, phân bố, giá trị của chúng Khi đó, tác giả vẫn xếp các loài

thuộc chi Dương xỉ gỗ vào chi Cyathea [14]

Tuy nhiên, cũng tác giả này, vào năm 2010, đã sử dụng hệ thống của Alan Smith và cộng sự (2006) để sắp xếp lại cho các taxon thuộc chi Dương

xỉ gỗ ở Việt Nam Theo đó, các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ được chuyển sang

chi Alsophyla, ghi nhận này đã đưa ra Việt Nam có 7 loài thuộc chi này là Alsophila spinulosa, Alsophila costularis, Alsophila podophylla, Alsophila gigantea, Alsophyla latebrosa, Alsophyla metteniana, Alsophyla salleti [26]

Cũng trong năm 2011, Lữ Thị Ngân trong công trình “Lựa chọn hệ thống thích hợp cho phân loại họ Ráng gỗ có vẩy (Cyatheaceae Kaulf.) ở Việt Nam” đã ghi nhận chi Alsophyla ở Việt Nam có 7 loài là Alsophila spinulosa, Alsophila costularis, Alsophila podophylla, Alsophila gigantea, Alsophyla latebrosa, Alsophyla metteniana, Alsophyla salleti [13]

Bên cạnh các công trình nghiên cứu về phân loại học, còn có một số công trình nghiên cứu về giá trị tài nguyên của các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ như:

Võ Văn Chi (1999) trong cuốn “Cây cỏ có ích ở Việt Nam” đã đề cập

và miêu tả chi tiết các đặc điểm hình thái, sinh học, phân bố và giá trị của các

loài trong chi 4 loài trong chi Cyathea là: Cyathea spinulosa, Cyathea costularis, Cyathea podophylla, Cyathea contaminans [4]

Trần Hợp năm 2004, trong công trình “Tài nguyên cây gỗ Việt Nam”

đã mô tả cơ bản về đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái, phân bố và giá trị

của các loài thuộc chi Cyathea như: Alsophila costularis, Alsophila contaminans, Alsophila gigantea, Alsophila latebrosa, Alsophila phodophilla, Alsophila spinulosa [12]

Một số công trình như Nguyễn Hữu Hiến (1993), Vũ Nguyên Tự (1989) nhưng chỉ đề cập đến thành phần loài Dương xỉ gỗ trong các hệ sinh thái rừng hay ở một số khu vực nghiên cứu cụ thể [9 và 17]

Như vậy, cho đến nay, tuy đã có một số công trình ghi nhận về các loài Dương xỉ gỗ nhưng các công trình này đã được xuất bản cách đây từ rất nhiều năm, về danh pháp một số loài hiện có nhiều thay đổi, các dẫn liệu vẫn chưa đầy đủ, nhất là các thông tin về phân bố, sinh thái Chính vì vậy, công trình

nghiên cứu: “Bước đầu nghiên cứu phân loại chi Dương xỉ gỗ (Alsophila

R Br.) ở Việt Nam” của chúng tôi nhằm mục đích cung cấp các dẫn diệu

một cách đầy đủ và có hệ thống về phân loại các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ

(Alsophila R Br.) ở Việt Nam

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam, dựa trên cơ sở mẫu vật và tài liệu

Tài liệu: Các tài liệu về chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) trên thế

giới và của Việt Nam, nhất là các chuyên khảo về phân loại

Mẫu vật: Các mẫu vật thực vật thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam, hiện được lưu giữ ở các phòng tiêu bản thực vật như Phòng tiêu bản thực vật thuộc Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật (HN), phòng tiêu bản thực vật thuộc Khoa Sinh học, trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội (HNU), phòng tiêu bản thực vật thuộc Viện Dược liệu, Hà Nội (HNPM)

Việc phân tích mẫu vật được tiến hành tại phòng Thực vật (Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật) Tổng số mẫu nghiên cứu tại phòng Tiêu bản Thực vật (Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật) là 106 số hiệu với hơn 167 tiêu bản Ngoài ra, chúng tôi còn tham khảo 35 mẫu tiêu bản ở phòng tiêu bản thực vật thuộc trường Đại học Khoa học Tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội (HNU), 96 mẫu tiêu bản ở Viện Dược liệu (HNPM) và một số mẫu thu thập được trong khi điều tra thực địa cùng các ảnh chụp mẫu vật trên internet

2.2 Phạm vi nghiên cứu: Khắp cả nước

2.3 Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 2/2014 - 4/2015

2.4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu phân loại chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.), chúng tôi

sử dụng phương pháp Hình thái so sánh [15] Đây là phương pháp cổ điển nhưng cho tới nay vẫn là phương pháp chính và phổ biến nhất trên thế giới và phù hợp với điều kiện nghiên cứu ở nước ta Phương pháp này dựa trên đặc

điểm cấu tạo bên ngoài các cơ quan của thực vật, quan trọng nhất là cơ quan sinh sản vì đặc điểm của nó liên quan chặt chẽ với bộ mã di truyền và ít biến đổi bởi tác động của môi trường Việc so sánh dựa trên nguyên tắc chỉ so sánh các cơ quan tương ứng với nhau trong cùng một giai đoạn phát triển (cây trưởng thành so sánh với cây trưởng thành, ổ túi bào tử so sánh với ổ túi bào tử,

bào tử so sánh với bào tử, )

Để làm tốt phương pháp nghiên cứu hình thái so sánh, cần tiến hành

đồng thời cả 2 công tác là ngoại nghiệp và nội nghiệp

Công tác ngoại nghiệp: Được thực hiện trong các chuyến đi thực địa nhằm thu thập mẫu vật, chụp ảnh, quan sát và ghi chép các đặc điểm của mẫu

ở trạng thái tươi, quan sát về phân bố, môi trường sống và các đặc điểm khác

Công tác nội nghiệp: Xử lý và bảo quản mẫu vật Việc nghiên cứu các mẫu vật khô được tiến hành tại các phòng thí nghiệm Tại đây, các mẫu vật được phân tích, chụp ảnh, vẽ hình và mô tả, sau đó dựa vào các bản mô tả gốc

và mẫu vật chuẩn (nếu có), các chuyên khảo, các bộ thực vật chí (nhất là của

Việt Nam và các nước lân cận) để phân tích, so sánh và định loại

Việc nghiên cứu phân loại chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) được tiến hành theo các bước như sau:

Bước 1: Tổng hợp, phân tích các tài liệu trong và ngoài nước về chi

Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) Từ đó lựa chọn hệ thống phân loại phù hợp

với việc phân loại chi này ở Việt Nam

Bước 2: Phân tích, định loại các mẫu vật thuộc chi Dương xỉ gỗ

(Alsophila R Br.) hiện có

Bước 3: Tham gia các chuyến điều tra, nghiên cứu thực địa để thu thêm mẫu, tìm hiểu thêm về sinh thái học, sự phân bố và các thông tin có liên quan khác

Bước 4: Tổng hợp kết quả nghiên cứu, mô tả các đặc điểm chung của chi, xây dựng khoá định loại, mô tả các phân chi và các loài, chỉnh lý phần danh pháp theo luật danh pháp quốc tế và cuối cùng hoàn chỉnh các nội dung khoa học khác của đề tài

- Soạn thảo chi và các loài dựa theo quy ước quốc tế về soạn thảo thực vật và quy phạm soạn thảo thực vật chí Việt Nam, thứ tự như sau:

Thứ tự soạn thảo chi: Tên khoa học chính thức kèm theo tên tác giả công bố tên gọi, tên Việt Nam thường dùng, trích dẫn lại tên tác giả công bố tên khoa học, năm công bố, tài liệu công bố, số trang, tài liệu chính và các tài liệu ở Việt Nam đề cập đến, các tên đồng nghĩa (nếu có), tên Việt Nam khác (nếu có), mô tả, loài typ của chi, ghi chú (nếu có)

Thứ tự soạn thảo loài: Tên khoa học chính thức kèm theo tên tác giả công bố tên gọi, tên Việt Nam thường dùng, trích dẫn lại tên tác giả công bố tên khoa học, năm công bố, tài liệu công bố, số trang, tài liệu chính và các tài liệu ở Việt nam đề cập đến, tên đồng nghĩa gốc (nếu có), các tên đồng nghĩa (nếu có), tên Việt Nam khác (nếu có), mô tả, địa điểm thu mẫu chuẩn (Loc class.), mẫu vật chuẩn (Typus) kèm theo nơi bảo quản (theo quy ước quốc tế), sinh học và sinh thái, phân bố, mẫu nghiên cứu, giá trị sử dụng, ghi chú (nếu có)

- Cách mô tả: Mô tả liên tục những đặc điểm cơ bản theo nguyên tắc truyền tin ngắn gọn, theo trình tự từ cơ quan dinh dưỡng (dạng sống, cành, lá, ) đến cơ quan sinh sản (cụm hoa, cấu trúc của hoa, quả, hạt)

Để xây dựng bản mô tả cho một loài, chúng tôi tập hợp các số liệu đã phân tích về loài đó sau đó so sánh với tài liệu gốc, các chuyên khảo và mẫu typ (nếu có), từ đó xác định các tiêu chuẩn và dấu hiệu định loại cho loài Bản

mô tả chi được xây dựng trên cơ sở tập hợp các bản mô tả của các loài trong chi Nếu bản mô tả này có sự khác biệt so với tài liệu gốc và các tài liệu khác

(thường do số loài trong chi ở mỗi tài liệu khác nhau), chúng tôi sẽ có những ghi chú bổ sung

- Xây dựng khoá định loại: Trong phạm vi của đề tài này, chúng tôi lựa chọn cách xây dựng khoá lưỡng phân kiểu zic-zắc, cách làm được tiến hành

như sau: Từ tập hợp các đặc điểm mô tả cho các taxon, chọn ra cặp các tập

hợp đặc điểm đối lập và xếp chúng vào hai nhóm (các đặc điểm được chọn phải ổn định, dễ nhận biết và thể hiện tính chất phân biệt giữa các taxon) Trong mỗi nhóm, lại tiếp tục chọn ra cặp đặc điểm đối lập và xếp chúng vào

hai nhóm khác, cứ tiếp tục như vậy đến khi phân biệt hết các taxon

Danh pháp của các taxon được chỉnh lý theo luật danh pháp quốc tế hiện hành và theo Quy phạm soạn thảo thực vật chí Việt Nam [2]

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Hệ thống phân loại và vị trí chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.)

Sau khi phân tích các hệ thống phân loại cũng như vị trí của chi Dương

xỉ gỗ (Alsophila R Br.) và họ Dương xỉ gỗ (Cyatheaceae), tham khảo các

công trình thực vật chí ở trên thế giới, các nước gần Việt Nam và các công trình nghiên cứu về họ Dương xỉ gỗ ở Việt Nam, chúng tôi nhận thấy:

- Về hệ thống: có hai quan điểm được đưa ra

+ Quan điểm 1: hệ thống các loài có nhiều đặc điểm gần nhau tập hợp thành phân chi (subgen.), các phân chi tập hợp thành chi Theo quan điểm này

có Nanxicun Xiangshan & Harufumi Nishida (2013)

+ Quan điểm 2: hệ thống từ chi phân loại trực tiếp đến các loài mà không thông qua các phân chi (subgen.) hay nhánh (section) Theo quan điểm này hầu như tất cả các tác giả khi nghiên cứu phân loại trên vùng lãnh thổ không rộng lớn, số lượng loài ít đều sử dụng

- Về sự tồn tại của chi Alsophyla R Br cho đến nay được hầu hết các

tác giả nghiên cứu về Dương xỉ gỗ trên thế giới đồng ý Theo đó đặc điểm về mặt hình thái kết hợp với đặc điểm về sinh học phân tử đã cũng cố vững chắc

cho quan điểm về sự tồn tại độc lập của chi Alsophyla Các đặc điểm về hình

thái của vẩy trên thân và cuống lá là đặc điểm lớn, dễ nhận biết, liên quan chặt chẽ đến quá trình phát triển của nhóm loài

- Về vị trí: Hầu hết các tác giả đều xếp chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R

Br.) vào họ Dương xỉ gỗ (Cyatheaceae) như A Takhtazan (1978), Alan Smith

và cộng sự (2006), Phan Kế Lộc (2011), Lữ Thị Ngân (2011),

Chính vì vậy, khi nghiên cứu chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở

Việt Nam, tôi đã đi theo quan điểm này để xác định giới hạn và vị trí của chi

và sắp xếp các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ ở Việt Nam Trên cơ sở các quan

điểm trên chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam có 7 loài, được xếp

vào họ Dương xỉ gỗ (Cyatheacea), lớp Dương xỉ (Polypodiidae), ngành Dương xỉ (Pteridophyta, Polypodiophyta)

3.2 Đặc điểm phân loại chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam 3.2.1 Dạng sống

Cây thân dạng cột, có thể cao tới 20 m hay hơn nhưng chủ yếu gặp độ cao khoảng 3-7 m; thân thẳng, không phân nhánh, thường mang nhiều cuống

lá tồn tại sau khi lá rụng nên nhìn từ xa như tạo thành các "vảy" lớn, trên thân còn có các vảy mỏng màu nâu hay đen

3.2.2 Lá

Lá đơn, mọc cách, tập trung ở đỉnh của thân, lá mọc xít lại với nhau nên tạo thành dạng lá mọc vòng; kích thước lá thường rất lớn, xẻ thùy lông chim 2

(A podophylla) hay 3 lần (Alsophyla spinulosa, Alsophyla chinensis, ), lá

chét mang nhiều lá chét con; lá chét con có cuống rõ rệt (A metteniana) hay

không có cuống (A gigantea, A latebrosa, ) Thùy lá chét con nguyên (A podophylla) hoặc xẻ thùy (Alsophyla spinulosa, A gigantea, ); gân bên thùy

lá chét con có thể chia đôi (Alsophyla latebrosa, Alsophyla spinulosa, Alsophyla chinensis, ) hay nguyên (A gigantea); trên có gân chính của lá chét con có thể có lông (A costularis) hay có vảy dạng thịt (A salleti) hay không (A latebrosa, A spinolosa) Cuống lá và sống lá biến đổi từ màu vàng như rơm, màu xanh lá cây, nâu đến đỏ hoặc đen; nhẵn đến có nốt sần (A costularis) hoặc gai (Alsophyla spinulosa), nhiều loài có bao phủ chất dạng

như sáp ong

3.2.3 Ổ túi bào tử

Túi bào tử thường tập trung thành ổ ở mặt dưới lá, gần với gân chính của

lá chét con; ổ túi bào tử có vỏ bao bọc được gọi là áo túi Áo túi có thể có

(Alsophyla latebrosa, Alsophyla spinulosa, Alsophyla chinensis, ) hay không

có áo túi (Alsophyla gigantea, Alsophyla podophylla, Alsophyla salleti,

hay chỉ bao lấy một phần (A spinulosa); hình dạng như hình cầu, mở lỗ ở

đỉnh khi già tạo thành hình chén lõm; mỗi ổ túi có nhiều túi bào tử

Gân phụ thùy lá chét con

nguyên

Gân phụ thùy lá chét con chia đôi

Túi bào tử có vòng cơ

Hình 3.1 Một số kiểu lá gân phụ lá chét con và túi bào tử của chi

Alsophyla R Br

3.2.3 Túi bào tử và bào tử

Túi bào tử hình cầu, có cuống dài; vách túi bào tử mỏng, chỉ còn 1 lớp tế bào, có vòng cơ chuyên hóa để mở túi, vòng cơ thuộc loại vòng cơ hoàn toàn, thường xiên

Bào tử giống nhau (chỉ gồm một loại bào tử), hình dạng thay đổi tùy loài

từ hình cầu hoặc có ba cạnh, nàu nâu sáng, có ba rãnh Nguyên tản lưỡng tính Trên thế giới có khoảng 230 loài, phân bố khắp miền nhiệt đới, đôi khi

có thể mở rộng vào vùng ôn đới, trong các khu rừng ẩm ướt trên sườn núi hoặc trong khe núi Khoảng 20 loài có ở Châu Á, ở Việt Nam có 7 loài, mọc rải rác trong rừng nguyên sinh và thứ sinh [22]

Hình 3.1 Hình dạng lá của chi Alsophyla R Br

Loài Alsophilla podophylla (Ảnh: Đỗ Thị Xuyến chụp tại Tam Đảo, Vĩnh Phúc)

3.3 Khoá định loại các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam

3.3.1 Xây dựng bảng so sánh các đặc điểm:

Trên cơ sở nghiên cứu các đặc điểm hình thái của các loài thuộc chi

Alsophyla, chúng tôi đã lập bảng so sánh các đặc điểm khác nhau của các loài

Chi tiết được chỉ ra ở bảng sau:

Bảng 1 So sánh các đặc điểm hình thái của các loài thuộc chi Dương xỉ

gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam (bảng khóa mở)

Lông trên gân lá (+),

vảy trên gân (-), không

Chia đôi

Chia đôi

Chia đôi

Chia đôi Mép lá chét con có răng

Nâu đậm

Vàng, Nâu

Đỏ tía sẫm

Đỏ, nâu

Nâu, đen

Túi bào tử có áo túi (+),

Hình cầu

Hình cầu, 3 cạnh

Hình cầu, 3 cạnh

Hình cầu, 3 cạnh

Hình cầu, 3 cạnh

Hình cầu, 3 cạnh

3.3.2 Khoá định loại các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophila R Br.) ở Việt Nam

1A Cuống có màu rạ, màu xanh lá cây, hoặc nâu, có gai hoặc có nốt sần; ổ túi bào tử có vỏ bao bọc hay còn gọi là áo túi

2A Mặt trên của gân chính lá có lông 1 A costularis

2B Mặt trên của gân chính lá không có lông

3A Ổ túi bào tử có vỏ bao bọc hoàn toàn, gốc cuống lá không có gai

4A Lá chét con có kích thước lớn, chiều dài thường > 12 cm, có thùy

nông hay gần như nguyên 5 A podophylla

4B Lá chét con có kích thước nhỏ, chiều dài thường <12 cm, chia thùy hay xẻ thùy sâu quá 1/2 của thùy lá

5A Trên gân ở mặt dưới của lá chét con có các vảy dạng vảy thịt

6 A salleti

5B Trên gân ở mặt dưới của lá chét con không có các vảy dạng vảy thịt

6A Lá chét con có cuống ngắn hay gần như không, gân bên

nguyên, có lông dày mặt dưới 2 A gigantea

6B Lá chét con có cuống rõ rệt, gân bên chia đôi, không lông mặt

dưới 4 A mettenniana

3.4 Đặc điểm phân loại các loài thuộc chi Dương xỉ gỗ (Alsophilla R Br.) ở Việt Nam

3.4.1 Alsophila costularis Baker - Dương xỉ gỗ tàu

Baker, 1906 Bull Misc Inform Kew 1906: 8; P K Loc, 2010 J Fairylake Bot Gard 9(3): 5; Nanxicun Xiangshan & Harufumi Nishida, 2013

Fl Chin 2-3: 136

– Cyathea chinensis Copel 1909; Phamh 1991 Illustr Fl Vietn 2(1): 74; Phamh 1999 Illustr Fl Vietn 2: 118; Tagawa & K Iwats 1979

Fl Thail 3: 102; P K Loc, 2003 Checkl Pl Sp Vietn 1: 985

– Cyathea brunoniana auct non (Wall ex Hook.) C.B Clarke &

Baker: Tardieu & C Chr., 1939 Fl Gen Indo-Chine, 7(2): 86

_ Ráng tiên tọa trung quốc

Cây có thân cột, thẳng, cao khoảng 3-5 m hoặc đôi khi cao hơn, đường kính 15-30 (45) cm Bề mặt thân có cuống lá rụng để lại như dạng vảy Trên cuống lá có vảy; vảy dài 3 - 4 cm, màu nâu đậm, bóng Lá mọc cách, kích thước lớn, tập trung ở đỉnh thân, xòe đều tạo thành tán tròn; dài 1-1,5 m, có khi dài tới 2,5 m; chia thùy kép lông chim 3 lần; cuống lá có rãnh, có lông, có các gai nhỏ như các nốt sần, chủ yếu có màu vàng, nâu, nâu-đỏ, đôi khi có màu vàng như rạ, màu xanh-vàng, bóng; lá chét cấp 1 dài đến 0,5 m; lá chét con kích thước khoảng 5-7 x 1,2-1,5 cm, xẻ thùy sâu thành các thùy lá chét con có dạng thuôn dài, với đầu tù hay tròn, mép có khía răng, màu xanh xám,

cả hai mặt có lông đặc biệt có cả trên gân, gân bên của thùy lá chét con thường chia đôi; cuống lá chét con và gân có vảy và lông dài Ổ túi bào tử nhiều, xếp gần gân giữa của thùy lá chét con, có áo túi Túi bào tử có cuống dài Bào tử được bao bọc bởi lớp vỏ màu vàng sáng, hình trứng hay hình cầu

có 3 cạnh

Loc class.: China (Szemao forest); Typus: E00385947 (E)

Sinh học và sinh thái: Cây mọc chủ yếu ở các vùng núi cao, nơi ven

rừng ẩm thường xanh nhiệt đới mưa mùa, ven suối, trong rừng thứ sinh, ở độ cao khoảng 100-500 m, có thể lên tới độ cao 1500 m Cây có bào tử chủ yếu vào tháng 4-8

Phân bố: Phân bố khá hẹp ở nước ta, mới chỉ ghi nhận có ở một số

vùng núi thấp của Lai Châu (Phong Thổ), Hà Nội (Ba Vì), Hòa Bình (Mai Châu), Nghệ An (Tương Dương) Còn có ở Trung Quốc, Lào về phía Tây Bắc thì đến dãy Himalaya

Mẫu nghiên cứu: LAI CHÂU, HAL 10590 (HN) _ NGHỆ AN, HLF

6806 (HN, HNU)

Giá trị sử dụng: Cây có dáng đẹp, có thể trồng làm cây cảnh trong các

vườn thực vật, thân cây xốp mềm (có nhiều rễ bao bọc) làm giá thể trồng Phong lan

(3) (4) (5)

Ảnh 3.1 Alsophila costularis Baker

1 Lá ; 2 mặt trên của lá; 3 mặt dưới của lá; 4 ổ túi bào tử ; 5 Bào tử

(Ảnh B T Thảo, chụp theo mẫu HLF 8608, HN)

3.4.2 Alsophila gigantea Wallich ex Hook - Dương xỉ gỗ lớn

Wall ex Hook 1844 Sp Fil 1: 53; P K Loc, 2010 J Fairylake Bot

Gard 9(3): 5; Nanxicun Xiangshan & Harufumi Nishida, 2013 Fl Chin 2-3: 137

– Cyathea gigantea (Wall ex Hook.) Holttum, 1844 Blumea 24: 378;

Phamh 1991 Illustr Fl Vietn 2(1): 45; Phamh 1999 Illustr Fl Vietn 1:

118; P K Loc, 2003 Checkl Pl Sp Vietn 1: 985

– Cyathea glabra auct non (Blume) Copel.: Tardieu & C Chr., 1939

Fl Gen Indo-Chine, 7(2): 83

_ Ráng gỗ nhẵn, Ráng tiên tọa khổng lồ

Cây dạng thân cột, cao 2-5 m hoặc đặc biệt cao tới 20 m, đường kính lên đến 20-40 cm, trên thân có các cuống lá tồn tại bền khi lá rụng tạo thành dạng như vảy cá; vảy trên thân màu nâu sẫm, bóng Lá đơn, mọc cách, tập trung ở đỉnh thân tạo thành tán xòe đều; kích thước lá lớn, dài 2-3 m, chia thùy lông chim 3 lần; cuống lá to khỏe, dài đến 50-70 cm, màu vàng-đậm, có chất sáp bao phủ, có nhiều vảy thon, vảy kích thước 20-30 x 2-4 mm, màu nâu sẫm đến gần như màu đen, vảy hình đường, nhọn đầu, nhọn ở đỉnh, hình tim hay tròn ở gốc; lá chét con dài 7-12 cm, chia thùy sâu quá nửa phiến, mép

có răng cưa, mặt trên có lông hoặc các nốt sần nhỏ, mặt dưới có lông dày và nhám, trên gân cũng có lông nhưng không có vảy dạng thịt, gân bên của thùy

lá chét con nguyên; cuống lá chét con rất ngắn, đôi khi gần như không có Ổ túi bào tử nằm trên gân bên của thùy lá chét con, xếp đều hình chữ V, khi chín xít nhau, không có áo túi Bào tử hình cầu, có 3 rãnh

Loc class.: Bangladesh Typus: S-P-7635 (S)

Sinh học và sinh thái: Thường cây mọc ở độ cao 200 - 1500m, ưa ẩm

và ưa bóng, mọc rải rác trong rừng thường xanh, chủ yếu gần suối, đất ẩm,