Song néu ché theo câc phuong phâp này thi tfnh dông nhât vè thành phân hoâ hoc và tâc dung sinh hoc giüa câc lô ché khâc nhau, bi han ché.. Vôi y tu'ông nâng cao tfnh dông nhât cüa sân p
Trang 1BÔ Y TÉ
TRl/ÔNG DAI HOC Dl/OC HÀ NÔI
-PHAM THI THUÔNG
NGHIÊN CtJtJ PHÜONG PHÂP CHE BIEN CO TRUYEN
VÀ THLT MOT SÔ TAC DUNG Dl/OC LŸ VITHUÔC
Trang 2L o ic â m o n
Em xin bày tô long kinh trong và biê't cfn sâu sac dê'n TS PHÙNG HOÀ BÎNH, TS NGUYEN TRONG THÔNG nguài â â hiïông dân và tao nhiêu dieu kiên thuân Içfi giûp em nghiên cûu và hoàn thành khôa luân tôt nghiêp.
Em cüng xin bày tô long biê't on chân thành tâ i:
Câc thây cô giâo, ky thuât viên trong bô mon Diïçfc hoc co truyên truâng Dai hoc Duçfc Hà Nôi.
DS Nguyên Kim Phitûng và câc cô ky thuât viên Viên Duçfc Lieu Th.s Bùi Hong Cudng công tyTraphaco.
Cuoi cüng em xin chân thành câm on câc ban bè dâ giûp dd dông viên rat nhiêu de em hoàn thành tôt khoâ luân này.
J û M)i, ngày 2Sthâng Jnâm 2003.
Sinh viên rf)h a m ÇJlii
p u ■
Trang 3BÂNG CHÜ CÂI VIÉT TÂT
MNC : Mâu nghiên ciru
MS : Mâu song
PT1 : Phu tuf ché theo phuang phâp 2
PT2 : Cao long 1:1 thêm MgCl2
MC : Mâu ché theo phuang phâp Hâi Thuçmg Lan ÔngBPT1 : Bâ duoc lieu sau ché cao long 1 : 1
Trang 4MUC LUC
Trang
Dât van de 1
Phân 1: Tong quan 2
1.1 Dâc diëm thuc v â t 2
1.2 Thành phàn hoâ hoc 5
1.3 Câu truc hoâ hoc .5
1.4 Tac dung sinh hoc 7
1.5 Công dung 12
1.6 Phuang phâp ché bién 13
Phàn 2: Thuc nghiêm và két q u â 16
2.1 Nguyên lieu - phuang tien - phuang phâp nghiên ciru 16
2.1.1 Nguyên lie u 16
2.1.2 Phuang tie n 16
2.1.3 Phuang phâp nghiên ciru 16
2.2 Thuc nghiêm và két quâ 19
2.2.1 Nghiên ciru vê ché bién 19
2.2.2 Nghiên crïu vê hoâ hoc 19
2.2.3 Nghiên ciru vê tâc dung duçfc lÿ 23
2.3 Bàn luân 26
2.3.1 Vê hoâ hoc 26
2.3.2 Vê tâc dung sinh hoc 27
Phàn 3: Két luân và de xuât 28
3.1 Két lu ân 28
3.1.1 Vê hoâ hoc 28
3.1.2 Vê tâc dung sinh hoc 28
3.1.3 Két luân chung 29
Trang 5a .
DAT VAN DE
Trong nhüng nâm gàn rîây mot so nhà nghiên cuu nuôc ta tiép tue
nghiên cûu mot loài phu tü dang duoc trong trot tai Sapa cô tên khoa hoc là:
Aconitum carmichaeli Debx, Rannunculaceae[l] vôi mue dich làm thuoc cô hiêu lue diêu tri cao nhung an toàn và ché bien don giàn nhat
Phu tû là vi thuoc rat dôc, dôc tfnh cûa phu tu chu yéu là do Aconitin: gây loan nhip, ô liêu 1-5 mg gây chét dôi vôi nguefi lôn Vî vây viêc ché bien
dé làm giâm dôc tfnh là dieu kiên tien quyét Hàm luong aie toàn phân khâc nhau theo câc phuong phâp ché bién khâc nhau không côn vét aconitin
Tuf truôc dén nay, câc nhà nghiên cüu vê ché bién phu tir chu yéu tâp trung nghiên ciru theo phuong phâp ché bién co truyèn: hâc phu, bach phu, diêm phu [5] hoâc cô câi tién Song néu ché theo câc phuong phâp này thi tfnh dông nhât vè thành phân hoâ hoc và tâc dung sinh hoc giüa câc lô ché khâc nhau, bi han ché Vi vây xây dung tiêu chuân chung së rat khô khân
Vôi y tu'ông nâng cao tfnh dông nhât cüa sân phàm phu tu’ nhung vân dâm bâo hiêu lue dieu tri cao, dô an toàn cao, chüng tôi tién hành nghiên cüu phuong phâp ché cao phu tu vôi câc nôi dung sau:
-Chécao phu tü -Nghiên cûu vê thành phân hoâ hoc cao phu tü.
-Nghiên cüu dôc tinh và tâc dung cuàng tim cüa cao phu tü.
Trang 6PHÀN 1: TÔNG QUAN
1.1 Dâc diëm thuc vât.
1.1.1 Phân bo.
Chi Aconitum cô 300 loài [8], phân bo chü yéu ô vùng cân nhiêt dôi [8]
và ôn dôi, hàn dôi bâc ban câu [8] Ô dâu diroc trong nhiêu ô Trung Quoc
Âu ô dàu( A.napellus và A.spp) moc hoang và trong ô Châu Âu[2]
Ô dâu Trung Quôc( A.chinesis Paxt, A.carmichaeli Debx, A.spp) moc hoang và trong ô Trung Quoc ( Tir Xuyên, Quÿ Châu, Vân Nam, Thiëm Tây, Cam Tue) [2]
Ô dâu Viêt Nam moc hoang và trong ô câc vùng nui cao nhu’ Hà Giang, Lào Cai(Sapa) [2]
1.1.2 Phu tir Sapa.
Phu tu” dang diroc trong ô Sapa hiên nay là: Aconitum carmichaeli Dexb[l]
1.1.2.1 Dâc diëm hînh thâi.
Cây cô sông lâu nâm, cao chùrng 0,6 -2,5m Rê phât triën thành cü, duôi thân cây, rê câi phinh thành cü giông nhu cü dâu,goi là cü me vôi tên ô dâu Canh co rê câi moc ra câc nhânh nôi lièn cü me (cü con) duoc goi là phu tü Sau khi cây nô hoa, cü me sê héo và tiêu dan di La moc so le, nom tua la ngâi cüli, phién lâ rông 5 - 1 2 cm, xè thành 3 thuÿ, cum hoa dài 10 -20 cm, hoa màu xanh tim, nô vào thâng 6-7 Quà dài dô 2 cm, thu hoach vào thâng 7- 8[ 13], ô Sapa hoa moc vào thâng 8,9
Trang 7Aconitum carmichaelii
Trang 8Ânh 2.2: Ânh cây Aconitum carmichaelii
Trang 91.1.1.2 Bô phân dùng: Rê cü.
1.2 Thành phân hoa hoc
Rê cü chiïa ché bien hàm luong alkaloid cao Sau khi chê' bien hàm luçmg alkaloid và dôc tmh giâm[22]
Câc loài cüa chi Aconitum dêu cô chüa aconitin côn goi là acetyl- benzoylaconin là chat aie dôc nhât Ngoài ra, côn cô mot sô aie khâc
Hàm lirong aie toàn phân nhiêu ît khâc nhau tuÿ theo nguôn gôc moc hoang hay trong và câch chê bien, theo thû tu tù nhiêu dën ft so bô nhu sau: thâo ô, xuyên ô, quan bach phu(tÿ le 0,4-0,8%), diêm phu tü(tÿ
le 0,15%), hâc phu phiën, bach phu phién(0,05%) [11] Ngoài ra thay doi tuÿ theo loài, thôfi kÿ thu hâi [2], và giâm theo dô cao mà cây moc
Cü tuai cüa cây moc ô dô cao 1750 m chüa 0,82% alkaloid toàn phân, à
dô cao 2500 m là 0,29%
A.carmichaeli chü’a 0,32-0,77% aie toàn phân [2] trong dô cô hypaconitin, aconitin, mesaconitin, jesaconitin atisin, kobusin, ignavin, higenamin, corynein, yokonoside và songorine [2]
1.3 Câu truc hoa hoc
Câc aconite cô tâc dung sinh hoc dâc trung hâu hët là câc alkaloid
cô khung diterpen duçfc chia làm 3 nhôm [16]
-Nhôm 1 : Câc aconite cô 2 nhôm chüc este gân vào khung diterpen -Nhôm 2: Câc aconite cô 1 nhôm chü’c este gân vào khung diterpen -Nhôm 3: Câc aconite không cô nhôm chü’c este gân vào khung diterpen
1.3.1 Công thüfc câu tao cüa mot sô aconite chinh
Trang 11h i = c h 2
NH
-OH
Atisine
1.3.2.Tînh chat cüa aconitine và câc sân pham thuÿ phân
Aconitin kém bên, sau khi thuÿ phân së cho: aconin, acid.acetic, acid.benzoic
Aconitin + H20 -> Benzoyl aconine + acid.acetic
Thuÿ phân tiép Benzoyl aconine duoc aconine và acid benzoic
Benzoyl aconine + H20 Aconine + Acid benzoic
Rat ft tan trong nuée và côn, tan vira trong cloroform, ft tan trong benzen, rat
ft tan trong ete và ete dâu hôa [14]
1.4.Tâc dung sinh hoc
1.4.1.Trên hê tim mach
1.4.1.1 Tâc cuông tim
Nghiên ciîu trên tim éch cô lâp [1], thây à nông dô dich chiét toàn phân
phu tü ché liêu 10-20g/l dich tâc dung cudng tim tôt, nhung không gây loan nhjp
-Aconin :
Trang 12Phu tü cô dôc tmh cô tac dung cuông tim Sau khi chë bien, alkaloid aconitin (thành phân chmh trong rê) duôi tac dung cüa nhiêt dô và phu lieu dâ chuyën thành aconin, aconin cô dô dôc kém hon aconitin nhiêu làn mà lai cô tac dung cuông tim [5] Higenamine rat bên vôi nhiêt dô âp suât, sau khi hâ'p 110-150°trong 40 phüt hiêu lue cuông tim chi giâm 2 lân trong khi dôc tmh cüa nuôc sâc giâm tcii 200 làn [12] Higenamine và mot sô chat khâc cô tac dung tro tim [25].
Ion Ca2+ trong nuôc sâc phu tü chë cô tac dung cuông tim [12] Ion Ca2+ cô trong axit Canxiphospho aconitic trong phu tü , ngoài ra duoc bo sung
tù ngoài dùng chë phu tü Nuôc sâc phu tü chë cô tâc dung cuông tim manh hon nuôc sâc phu tü sông , do hàm luong Ca2+ cao hon.Thuôc sâc càng lâu hàm luong Ca2+ càng tâng cao, sau khi trù bô Ca2+(dùng EDTA trao doi ion) thi tâc dung cuông tim cüng giâm dan Trong thành phân tro ô dâu hàm luong Ca2+ là 0,64%, cüng biëu hiên tâc dung cuông tim Do dô cho râng tâc dung manh tim cüa thuôc sac phu tü, ô dâu cüng vôi luong Ca2+ chüa ô trong cô quan hê mât thiët Khi chë biën bâng phuong phâp co truyên hàm luong aconitin giâm do dô dôc tfnh giâm[15]
Dich chiët Aconitum carmichaeli cô tâc dung cuông tim bao gôm câ truông hop suy tim cap tfnh và man tmh [25]
1.4.1.2.Tâc dung chông loan nhip tim
Tâc dung chông loan nhip cüa alkaloid dâ duoc nghiên cüu trên tâm nhT tim cô lâp cüa chuôt lang[21] Tâc dung chông loan nhip tim do phong toâ kênh Natri phu thuôc vào diên thë [16] Lappaconitin cô tâc dung chông loan nhip tim gây ra bôi liêu cao uabain [20]
Guan-fuba A(GFA) mot diterpenoid duoc phân lâp tù A.coreanum cô tâc dung làm châm và diêu hoà nhip tim [24] GFA làm giâm tiêu thu oxy cüa
co tim và tâng cuông cung cap mâu cho c O tim, tâc dung này h Cru ich cho mot
sô truông hop bênh tim nhu suy tim nhip nhanh
Trang 131.4.1.3.Tâc dung trên huyét âp
Nuôc sàc phu tü cô tâc dung ha huyét âp [10] Tâc dung này xuât hiên tuong dôi sôm và tra lai gân binh thuông sau 2 giô, tâc dung ha âp sau lân uông thrï nhâ't rô hon sau lân uông thû 2 [10] Co ché ha âp cô thé do giân mach [10]
1.4.2 Tâc dung chông viêm
Phu tùr cô tâc dung chong viêm cô thé là do ki'ch thich cua hê thông ACTH- corticosterone[22]
Aconitine là alkaloid tâch ra tir rê cü cüa Aconitum carmichaeli Khi gây viêm, sung chân chuôt công bàng câch tiêm chat gây viêm nhu protein a
long tràng trirng, tâo dô, histamin và 5-HT và phù mât chuôt bàng bimethylphenyl [16]
Ngoài ra nuôc sâc phu tir cô tâc dung chông viêm loét da dày tâc dung này thé hiên rô khi cho chuôt nhàt và chuôt công dâ gây loét da dày uông nuôc sàc phu tir [26]
Aconitine và nhüng chât tuong tu cô tâc dung chông viêm Tâc dung chông viêm cüa phu tir duoc dùng dé chüa viêm khôp [2]
1.4.3 Tâc dung giâm dau
Phu tir cô hiêu lue giâm dau Tâc dung giàm dau bàng 1/10 morphin nhung dôc trnh gâp 300 lân morphin Ngoài ra cô tâc dung gây tê, nhung dôc han procain [22]
Aconitin, hypaconitin, 3-acetylaconitin cô tâc dung giâm dau do phong toâ dân truyén thân kinh[19]
Tâc dung giâm dau cüa lappaconitine cô thé do gây tê tai chô
Ngoài ra, mesaconitin, benzoyl mesaconitin cüngcô tâc dung giâm dau.Tâc dung giâm dau cüa mesaconitin gây ra do su' Crc ché câc receptor cüa hê noradrenergic và serotonergic [24]
Trang 141.4.4 Tâc dung chông dông kinh
Aconitin, lappaconitin, 6-benzoyl heteratisine, mesaconitin cô tâc dung chông dông kinh.[17,18,26]
Aconitin cô tâc dung cat cün dau dông kinh gây ra do thiéu Mg2+ dông thôi üc ché hoat dông thàn kinh blnh thuông [17]
Lappaconitin làm diu con dông kinh bàng câch kich thfch hoat dông thân kinh binh thuông Câ aconitin và lappaconitin dêu cô tâc dung üc ché duông dân truyên thân kinh thuân chiêu và nguoc chièu à khu CA hôi hâi
xâc dinh duofc LD50[1]
Ô dâu dôc tfnh rat manh do phâm chât chüng loai, thôi gian thu hâi, câch bào ché, thôi gian nâu sac không giông nhau mà dôc tmh sai khâc rat lôn Trong quâ trînh bào ché, hàm liïçfng alcaloid cô thé ton thât 81,3% Tông hàm ltftfng aie cùng cuông dô dôc tmh không cô quan hê song song,
Luofng thuoc trüng dôc : Xuyên ô: 0,1 - 3 lang
Phu tü: 0,5 - 2 langDôc tînh cüa phu tü chü yéu là do Aconitin, câc biëu hiên ngô dôc nhu ngô dôc Aconitin
Chây râi, buôn non, non müa, dau bung di tâ, dâu mô mit, mât hoa, miêng luôi tü chi cùng toàn thân phât ngüa, mach dâp giâm yéu, hô hâp khô khân, chân tay co quap, thân chi không trong sâng dai tiëu tien mât câm, huyét âp cùng thé ôn xuông thâp, luât tim dâp roi loan, kÿ thât co bôp truôc
Trang 15Diêu tri ngô dôc: Diêu tri triêu chürng là chu yëu
Rira da dày bâng tanin, hô hâp nhân tao, giài dôc phu tir bàng atropin lieu cao hoac lidocain thuông Lidocain giâm tÿ le tir vong Can khuong, cam thâo, thuc phu phiën cùng nâ'u dôc tmh giâm nhiêu, tÿ le tir vong giâm Hoa kim ngân, dâu xanh, tê giâc giâi dôc[15]
1.4.6 Câc tâc dung khâc
Phu tù côn duoc dùng vôi mue dich khâng khuàn, ha sot, phông tri bênh ung thu, viêm dau dây thàn kinh ngoai bien [19]
1.4.7 Tâc dung cua aconitin
Trên thàn kinh ngoai bien: Aconitin kich thich roi làm tê liêt dôi vôi thàn kinh câm giâc, tê liêt thàn kinh sinh ba Nëu nguôi ta bôi aconitin lên da thî sê thây dau rat, mot lât sau tê hoàn toàn Aconitin cüng kfch thfch thàn kinh vân dông, vôi liêu cao gây tê liêt[4]
Trên xuong khôp: Dùng trong câc truông hop viêm dau xuong khôp, thâp khôp do cô tâc dung giâm dau, gây tê manh [21]
Trên thân kinh trung uong: Giâm thân nhiêt, gây tê liêt thàn kinh trung uong à liêu cao [2].
Trên tim mach: Cuông tim , chông loan nhip, liêu cao cô thé gây ngùng tim, tê liêt tim à liêu cao[2].
Dôc tfnh: Aconitin rât dôc Liêu gây chët dôi vôi nguôi lôn 1-5 mg [2], 2-3mg[14],
LD50 = 0,160 mg/kg (dôi vôi chuôt nhât)LD50 = 0,3 mg/kg(chuôt )
Tiêm tlnh mach = 0,328 mg/kg Tiêm màng bung xâp xï 1 mg/kgKhi thuÿ phân dô dôc cüa aconitin giâm manh Aconitin dôc gâp 400-
500 làn so vôi benzoyl aconin, 1000-2000 làn so vôi aconin [2]
Trang 161.5 Tâc dung cüa câc muôi MgCl2
Ion Mg2+ cô trong muoi MgCl2 là mot chat hoat hoâ enzym manh, rîông thôi can thiêp vào phàn lôn câc phàn üng bao gôm vân chuyën phospho, nhüng phàn üng sinh ra nàng luçmg, mât khâc nâng luong phân tü ATP sinh ra con giüp co thé hoat rîông [9] Ion Mg2+ giüp cho hoat rîông thàn kinh bïnh thuông, giüp càn bàng ion trong co thé, cô tâc dung chông viêm, chông di üng [9] Thiêü Mg2+ gây ra thiéu mâu, loan nhip và dôt tü Vi vây Mg2+ duoc dùng
dé chông loan nhip tim
1.6 Công dung
*Phu tü sông dùng ngoài cô tâc dung trù hàn thâp, tân phong tà, thông kinh lac, giâm dau buôt lanh, dùng chüa câc bênh phong hàn tê thâp, dau khôp, chân tay co quâp, dau dây thàn kinh, bân thân bât toai, dau buôt dau, dau bung, turc nguc do lanh[13]
*Phu tü ché: dùng trong
Trnh vi: Dai nhiêt, cô dôc, vi cay, ngot, dàng[5]
Quy kinh : Tâm, thân, tÿ[5]; vào câ 12 kinh[22],
Công nàng chü tri:
Liêu cao cô tâc dung hôi duong cüu nghich Dùng de cap cüu truy tim mach[5] Thuông dùng vôi can khuong, cam thèoCtu1 nghich thang) hoàc gia thêm nhân sâm( tü nghich thang gia nhân sâm )[3]
Liêu thâp co tâc dung:
Khü hàn giâm dau:Duoc dùng de chüa câc chüng phong hàn, thâp tÿ [3], dau nhûc xuong khôp, thâp khôp câp [9], dau dây thàn kinh ngoai biên Thuông phôi hop vôi qué chi, can khuong [3]
Âm thân hành thuÿ: Phôi hop vôi câc vi thuoc khâc de chü'a viêm thân màn tfnh hoàc chùrc nâng thân kém [3], chüa liêt duong, lânh cam, dau bung, dau vùng thuong vi, di kèm vôi cam giâc lanh, chüa chüng dong thôi non, tiêu chây hoàc phù di kèm vôi cam giâc lanh,
Trang 17Kiên tÿ vi: Dùng khi tÿ vi hu hàn [3]
Lieu dung : 4-12 g[2], 3-15 g[2], co thé tôi 100 g hay cao hon [9]
Kiêng eu: Nhûng nguôi âm hu, duong thinh, tré em, phu nü cô thai, cho con bü [3]
1.7 Phtïang phâp ché bién
Cô nhièu phuong phâp ché bién khâc nhau nhung diëm chung nhât là phuong phâp ngâm hoâc nâ'u vôi nuôc vo gao dén khi vi tê ft hoâc không
1.7.1 Phirang phâp ché diêm phu tuf (hay sinh phu tü )
Rê eu con, loai to, rua sach, bô vào vai, thêm MgCl2, NaCl và nuôc Cir
100 kg phu tü dùng 40 kg MgCl2, 30 kg NaCl, 60 1 nuôc Ngâm 10 ngày, lây
ra phoi khô roi lai cho vào vai Cü nhu thé, ngày phoi, tôi ngâm, nuôc bao giô cüng sâm sâp trên cü Thînh thoâng thêm MgCl2, NaCl, nuôc dé muôi thâm tôi phân giüa cü Mât ngoài thây két tinh trâng là duoc (dôc bâng B) Truôc khi dùng thai lât mông 5mm, rüa nuôc dén hét vi tê, dem phoi hoâc sây khô
1.7.2 Ché hac phu tü
Chon rê cü con loai trung binh, rüa sach, cho vào va , thêm MgCl2 nuôc ngâm vài ngày (100 kg phu tü dùng 40 kg MgCl2, 20 1 nuôc ) Sau dô, dun soi 2-3 phüt, lây ra rüa sach, dé câ vô, thâi lât mông, theo chiêu doc, dây khoâng 5mm, lai ngâm trong nuôc MgCl2 Cuôi cùng thêm duông dô, dâu hat câi dé tâm dén khi lât mông cô màu nuôc chè dâc Sau dô rüa dén hét vi cay, phoi hoâc sây khô
1.7.3 Ché bach phu tü.
Rê cü con loai nhô, rüa sach cho vào vai, ngâm trong MgCl2 vài ngày ( pha nhu trên ) Sau dô dô dem toi chiên dé giü cü, lây ra bôc bô vô Thâi lât mông theo chiêu doc dày khoâng 3mm rüa dén hét vi cay tê, hâp chfn, phoi khô, xông hoi diêm sinh roi phoi dén khô