Luận văn: Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông (vận dụng qua phần lịch sử việt nam từ 1945 đến 1954 – chương trình chuẩn)

Luận văn: Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông (vận dụng qua phần lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 – chương trình chuẩn) Chương 1 RÈN LUYỆN KỸ NĂNG NHẬN THỨC TÍCH CỰCCHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬỞ TRƯỜNG THPT – LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN1.1Cơ sở lý luận1.1.1Một số khái niệm cơ bản liên quan đến đề tài 1.1.1.1Nhận thức tích cực và nhận thức tích cực trong dạy học lịch sửNhận thứcTheo Từ điển Tiếng việt: Nhận thức là quá trình hoặc kết quả phản ánh và tái hiện hiện thực vào tư duy, quá trình con người nhận biết và hiểu biết thế giới khách quan.Trong Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: “nhận thức là quá trình biện chứng của sự phản ánh thế giới khách quan trong ý thức con người, nhờ đó con người tư duy và không ngừng tiến đến gần khách thể”.Từ việc phân tích các quan điểm trên, chúng ta có thể hiểu:Nhận thức là quá trình tiếp thu và xử lý thông tin vào trong tư duy con người nhằm phản ánh sự vật, sự việc, hiện tượng xung quanh giúp chúng ta nắm được đặc tính, bản chất của chúng.Nhận thức tích cựcNhận thức tích cực là quá trình nhận thức chủ động, tự giác của chủ thể, nhằm chiếm lĩnh đối tượng nhận thức bằng sự nỗ lực cao của hoạt động trí tuệ và sự huy động tối ưu các chức năng tâm lý, dựa trên nền tảng của hứng thú và khát vọng sáng tạo.Nhận thức tích cực trong dạy học lịch sửNhận thức tích cực trong học tập lịch sử là quá trình nhận thức chủ động, tự giác của người học, nhằm chiếm lĩnh tri thức lịch sử bằng sự nỗ lực cao của hoạt động trí tuệ và tự huy động tối ưu các chức năng tâm lý dựa trên nền tảng của hứng thú và khát vọng sáng tạo, phù hợp với đặc trưng, bản chất của tri thức lịch sử và vận dụng sáng tạo tri thức đó vào cuộc sống.1.1.1.2Kỹ năng nhận thức tích cực và kỹ năng nhận thức tích cực trong học tập lịch sửKỹ năngTheo Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế.Từ điển Tâm lý học: kỹ năng là năng lực vận dụng có kết quả những tri thức về phương thức hoạt động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụ tương ứng.Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu bàn về kỹ năng và những luận điểm trên, chúng tôi cho rằng:Kỹ năng là khả năng, là năng lực vận dụng những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế thông qua hệ thống của các hoạt động hoặc các thao tác, nhằm đạt được hiệu quả tương ứng.Kỹ năng nhận thức và kỹ năng nhận thức tích cựcKỹ năng nhận thức là khả năng tiếp thu và xử lý thông tin về các sự vật, hiện tượng xung quanh thông qua hệ thống của các thao tác tư duy tương ứng.Kỹ năng nhận thức tích cực là khả năng tiếp thu và xử lý thông tin về các sự vật, hiện tượng thông qua hệ thống của các thao tác tư duy tích cực, tự giác, chủ động nhằm chiếm lĩnh đối tượng nhận thức trên cơ sở của hứng thú và khát vọng sáng tạo.Kỹ năng nhận thức tích cực trong học tập lịch sửKỹ năng nhận thức tích cực trong học tập lịch sử là khả năng HS tiếp thu và xử lý kiến thức lịch sử một cách hứng thú, chủ động và tích cực thông qua hệ thống của các thao tác tư duy thuần thục nhằm giúp các em có khả năng vừa nhận thức hiệu quả kiến thức đã học, vừa vận dụng sáng tạo kiến thức vào cuộc sống.1.1.2Cơ sở xuất phát điểm của vấn đề nghiên cứu1.1.2.1Xuất phát từ mục tiêu và đặc trưng của bộ môn lịch sử1.1.2.2Xuất phát từ yêu cầu đổi mới hoạt động DHLS hiện nay1.1.2.3Xuất phát từ đặc điểm nhận thức và tâm lý của HS THPT1.1.3Vai trò, ý nghĩa của việc rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT1.1.3.1Vai tròThứ nhất, đối với GV: giúp cho GV không ngừng nâng cao trình độ lý luận dạy học bộ môn, từ đó góp phần đổi mới phương pháp dạy học.Thứ hai, đối với HS: với việc nhận thức tích cực, HS vừa được rèn luyện kỹ năng học tập bộ môn như: tính kiên trì, nhẫn nại khi tìm hiểu vấn đề, chăm chỉ chịu khó trong học tập... vừa góp phần bồi bổ và phong phú thêm vốn hiểu biết cũng như kiến thức đối với các môn học khác có liên quan (Địa Lý, Triết học...)1.1.3.2Ý nghĩaVề kiến thứcTrước hết rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực có ý nghĩa quan trọng trong việc hình thành kiến thức LS cho HSHai là, rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực giúp HS hiểu sâu sắc sự kiện LSNhận thức tích cực còn giúp HS biết cách lý giải, trả lời tốt các câu hỏi “Vì sao?”, “...Tại sao?” và “Như thế nào?” mà không đơn giản là những câu hỏi Ai?, Ở đâu?... ; vận dụng những kiến thức đã học của bộ môn vào những tình huống cụ thể mà cuộc sống thực tiễn đặt raBa là, qua việc rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực, GV giúp HS hình thành được quy luật và bài học lịch sử. Về kỹ năngTrước hết, kỹ năng nhận thức tích cực góp phần phát triển kỹ năng quan sát (quan sát tranh, ảnh, bản đồ, lược đồ lịch sử), phát triển kỹ năng đánh giá (nhân vật, sự kiện...) cho HS.Thứ hai, phát triển các thành phần nhân cách của các em như sự chú ý, xúc c

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong dạy học lịch

sử ở trường trung học phổ thông (vận dụng qua phần lịch sử Việt

Nam từ 1945 đến 1954 – chương trình chuẩn)

LUẬN ÁN THẠC SĨ

Hà Nội, 2014

đạo trên đây của Đảng đã đặt ra hệ thống tổng hợp của các nhiệm vụ giáo dục và đàotạo, trong đó việc nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, coi trọng năng lực sáng tạo, kỹnăng thực hành cho HS là một trong những nhiệm vụ quan trọng.

Để nâng cao chất lượng dạy học theo định hướng phát huy năng lực sáng tạo vàkhả năng thực hành cho HS hiện nay, vấn đề tạo hứng thú học tập và năng lực nhậnthức tích cực cho HS trong dạy học luôn là nhân tố cơ bản và có ảnh hưởng quyếtđịnh tới việc thực hiện mục tiêu nói trên

Bộ môn LS ở trường phổ thông với đặc trưng riêng của mình có vị trí quan trọngtrong việc bồi dưỡng nhận thức và giáo dục nhân cách cho thế hệ trẻ Nội dung họctập nhằm trang bị cho học sinh những tri thức lịch sử cơ bản hiện đại, những tri thức

về quy luật xã hội, những kinh nghiệm và bài học lịch sử Trên cơ sở đó dần hìnhthành cho các em có được hệ thống thế giới quan duy vật biện chứng khoa học, xâydựng niềm tin vững chắc vào sự phát triển của dân tộc trong sự nghiệp xây dựng đấtnước hiện nay Đồng thời qua dạy học lịch sử, phải phát triển các năng lực nhận thức,đặc biệt là năng lực tư duy độc lập và tích cực cho học sinh

Tuy nhiên, thực tế nhiều năm trở lại đây, việc dạy học lịch sử ở trường phổthông, bên cạnh mặt tích cực, còn không ít những bất cập Chúng ta thường quan tâmđến việc học sinh nhận thức được cái gì? nhận thức được bao nhiêu? mà ít coi trọng

việc học sinh nhận thức như thế nào? Các vấn đề về kỹ năng nhận thức, kỹ năng thực

hành, trong đó có kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh, ít được quan tâm đầy đủ

Do vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học để phát triển kỹ năng nhận thức tích cựccho học sinh là một vấn đề cần được đặc biệt quan tâm trong dạy học lịch sử ởtrường phổ thông hiện nay

Nhận thức tích cực là một trong những nội dung cơ bản và chủ yếu của lý luậndạy học hiện đại Đó cũng là một trong những khác biệt cơ bản giữa dạy học theo lốitruyền thống và lối dạy học theo phương pháp hiện đại Theo đó, tính chủ động và

tích cực nhận thức của người học luôn chiếm vị trí chủ đạo và chi phối toàn bộ quátrình dạy học Có thể nói, sự chuyển hướng từ lối dạy học thụ động “thầy đọc tròchép” sang lối dạy học tích cực “thầy thiết kế, trò thi công” thực sự là một cuộc cáchmạng lớn trong dạy học và là xu hướng chủ đạo trong dạy học hiện nay Luật Giáo

dục 2011 (sửa đổi bổ sung), Điều 28.2, đã ghi rõ: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.

Nhận thức tích cực là yêu cầu quan trọng, có giá trị quyết định tới chất lượngdạy học, và theo đó cũng có ảnh hưởng quyết định tới hiệu quả của hoạt động dạyhọc Nhưng nhận thức tích cực không phải tự nhiên mà có Để có nhận thức tích cực,phải hiểu bản chất của nhận thức tích cực và quan trọng hơn, phải hình thành được kỹnăng nhận thức tích cực và thường xuyên rèn luyện kỹ năng ấy trong thực tiễn nhậnthức Không quan tâm tới kỹ năng nhận thức tích cực và thường xuyên rèn luyện kỹnăng ấy, mục tiêu của nhận thức tích cực, mặc dù rất quan trọng và cần thiết, nhưngmãi sẽ chỉ là khẩu hiệu xuông mà thôi Vấn đề này càng trở nên quan trọng hơn trongdạy học lịch sử hiện nay, khi mà việc học tập lịch sử theo lối nhận thức thụ động,nhồi nhét, thầy đọc trò chép vẫn đang còn là phổ biến và dẫn đến thực trạng báođộng: học sinh chán sử, thờ ơ với lịch sử, không hứng thú học tập lịch sử

Xuất phát từ quan điểm trên, chúng tôi chọn vấn đề “Rèn luyện kỹ năng nhận

thức tích cực cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông (vận dụng qua phần lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 – chương trình chuẩn)

làm đề tài Luận văn tốt nghiệp Thạc sỹ của mình Với bản thân tôi, đây là vấn đề mới

và khó, nhưng xác định được ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của vấn đề này, tôimạnh dạn đi sâu nghiên cứu và tin tưởng, kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phầnnhất định vào việc nâng cao năng lực nghề nghiệp cho bản thân và hy vọng góp mộtphần nhỏ bé vào nhiệm vụ nâng cao chất lượng DHLS ở trường THPT hiện nay

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1.Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

Khổng Tử (551 - 479 TCN) – nhà sư phạm kiệt xuất của giáo dục phương Đông

cổ đại đã rất coi trọng vai trò của giáo dục, đòi hỏi người ta phải học và tìm tòi, suynghĩ, đào sâu trong quá trình học Khổng Tử cho rằng mục đích của giáo dục là “học

dĩ chí dụng” tức học để ứng dụng, học để có ích với đời Ông đưa ra phương phápdạy học đúng đắn mà đến ngày nay chúng ta vẫn thực hiện đó là: “Ôn cố nhi tri tân”

– học thì phải ôn tập, ôn cũ để biết mới Như vậy Khổng Tử đã chú ý phần nào đóđến kỹ năng nhận thức theo hướng tích cực của HS nhất là kỹ năng thực hành và tựhọc, ôn tập ở nhà để có kỹ năng tiếp thu bài mới Tuy nhiên, do hạn chế về thời đại, ôngchưa đưa ra được lý luận và các biện pháp rèn kỹ năng nhận thức cho học sinh Mặc dùvậy, tư tưởng về giáo dục của Khổng Tử đến nay vẫn còn nguyên giá trị.

Tác phẩm “Lí luận dạy học vĩ đại” của J.A Comenxki (1592 – 1670), cha đẻ của

nền giáo dục cận – hiện, đã đưa ra những yêu cầu cải tổ nền giáo dục theo hướng pháthuy sự tích cực, chủ động, sáng tạo nhu cầu người học Theo ông, dạy học thế nào đểngười học thích thú học tập và có những cố gắng bản thân để nắm lấy tri thức

Sang những năm cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX, J.Dewey với tác phẩm “The

school and Societ”, 1899 (Trường học và xã hội), ông cho rằng: vừa học vừa làm

nghĩa là giáo dục không nên quá coi trọng vào lý thuyết mà phải chú trọng đến rènluyện kỹ năng, chú ý đến nhận thức tích cực và kỹ năng thực hành cho học sinh.Đặc biệt, bộ sách đổi mới phương pháp dạy học của Tổ chức ASCD Hoa Kỳđược Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam mua bản quyền và dịch (2011) đã mang đếncho các nhà nghiên cứu, nhà quản lý giáo dục và GV có cách tiếp cận mới mẻ vềphương pháp dạy học

Thomas Armstrong với tác phẩm “Đa trí tuệ trong lớp học” gồm 16 chương,

trong đó ông đã giành hẳn chương 12 để nói về đa trí tuệ và các kỹ năng nhận thứcnhư: ghi nhớ, kỹ năng giải quyết vấn đề, và đặc biệt nhấn mạnh đến thang mức độ

nhận thức phức tạp của Bloom đó là: biết, hiểu, ứng dụng, phân tích, tổng hợp và

đánh giá Ngoài ra, ông còn cho rằng con người đều có ít nhất 8 loại trí tuệ là: trí

tuệ ngôn ngữ, trí tuệ logic – toán học, trí tuệ không gian, trí tuệ hình thể động năng,trí tuệ âm nhạc, trí tuệ giao tiếp, trí tuệ nội tâm và trí tuệ tự nhiên học tương ứng với

nó là 8 dạng khả năng tư duy Như vậy, Thomas Armstrong đã tiếp cận nhận thứcnhư một công cụ để học tập, nhớ, giải quyết vấn đề và các dạng khác nữa của tư duycao cấp

Robert J.Marzano, Debra J.Pickering và Jane E.Pollock với “Các phương pháp dạy

học hiệu quả” trên cơ sở tổng hợp các công trình nghiên cứu thực tế giảng dạy và tổng

hợp lý thuyết đã giúp giáo viên có thể rèn các kỹ năng cần thiết cho HS như: kỹ năngnhận ra sự giống và khác nhau, kỹ năng tóm tắt - ghi ý chính, kỹ năng làm bài tập vềnhà, kỹ năng thực hành, kỹ năng làm việc nhóm Đồng thời, GV cũng cần ghi nhận vàkhích lệ các em trong quá trình học tập Như vậy, đây cũng là một trong những biệnpháp góp phần nâng cao chất lượng giáo dục

Trong “Tám đổi mới để trở thành người giáo viên giỏi” của Giselle

O.Martin-Kniep cũng đề cập đến các kỹ năng trên và đưa ra cách chấm điểm của GV đối vớicác kỹ năng của HS trong đó coi trọng kỹ năng nhận thức theo hướng tích cực hóa.

Bên cạnh đó, Robert J.Marzano với “Nghệ thuật và khoa học dạy học” gồm 10 chương trong đó đi sâu vào hoạt động dạy học giúp GV có nghệ thuật dạy học như:

giúp HS tương tác hiệu quả, giúp HS thực hành hiểu sâu kiến thức mới Ngoài ra,tác giả còn đề cập đến vấn đề học nhóm nhằm phát huy tính tích cực của HS qua đóchính các em cũng tự mình rèn các kỹ năng như nhận thức tích cực, kỹ năng thựchành Không chỉ về phía HS mà tác phẩm còn đề cập đến các kỹ năng của thầy khilên lớp như giọng nói biểu cảm, cách kiểm tra và đánh giá học sinh, để dạy họckhông những là một nghề mà còn là một khoa học

Ngoài những tài liệu về giáo dục học, phương pháp dạy học, vấn đề kỹ năng vànhận thức tích cực còn được thể hiện qua các sách giáo trình về phương pháp dạy họclịch sử, tiêu biểu nhất là:

N.G Đairi trong “Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào” trình bày nguyên tắc cơ

bản của giờ học lịch sử ở trường phổ thông đã nhấn mạnh: để phát huy tư duy độc lập

và nhận thức tích cực của HS cần xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trong quátrình dạy học Qua việc giải đáp câu hỏi cũng chính là rèn cho các em những kỹ năng

cơ bản của nhận thức Những lập luận của Đairi giúp GV lịch sử hiểu rõ cách sử dụngcâu hỏi phù hợp với nhận thức học sinh Ông chú ý đến dạy học “nêu vấn đề” là cáchrèn cho học sinh kỹ năng nhận thức tích cực một cách tốt nhất

Tác giả I.a.Lecne với “Phát triển tư duy của học sinh trong dạy học lịch sử” đã

đưa ra yêu cầu đối với giáo viên trong dạy học lịch sử phải tạo ra “tình huống có vấn đềnhằm nâng cao kỹ năng nhận thức tích cực để giải quyết tốt các vấn đề” trong quá trìnhdạy học Theo tác giả, thông qua các biện pháp này sẽ kích thích năng lực sáng tạo, nhậnthức tích cực của học sinh Do đó, sẽ nâng cao chất lượng dạy học môn lịch sử nói riêng

và quá trình dạy học nói chung

2.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Trước hết, là nguồn tài liệu giáo dục học

Hà Thế Ngữ - Đặng Vũ Hoạt trong cuốn “Giáo dục học” đã nhấn mạnh những

phẩm chất quan trọng của hoạt động nhận thức tự giác, tính tích cực, tính độc lập và

tác dụng của chúng đối với kết quả học tập của HS Các tác giả còn chỉ ra rằng “kiểm

tra và đánh giá tri thức, rèn luyện kỹ năng và kỹ xảo của học sinh là một khâu quan trọng của quá trình dạy học ”.

Thái Duy Tuyên trong các tác phẩm của mình như: “Những vấn đề cơ bản của

giáo dục hiện đại”, “Phương pháp dạy học truyền thống và đổi mới”, (2008), đã tập

trung nghiên cứu các phương pháp dạy học hiện đại được sử dụng rộng rãi trên thếgiới như dạy học nêu vấn đề, dạy học tương tác, dạy học theo thuyết kiến tạo

Hai là, nguồn tài liệu phương pháp dạy học lịch sử:

Cuốn “Rèn luyện kĩ năng nghiệp vụ sư phạm môn lịch sử” do Nguyễn Thị Côi

(chủ biên), (2009) đã nêu lên khái niệm kỹ năng, kỹ năng nghiệp vụ sư phạm, các tố

chất của một người có kỹ năng “kỹ năng đòi hỏi con người phải có tri thức về hành

động và các kinh nghiệm cần thiết” [13; tr.15] Đây cũng là tác phẩm giúp ích rấtnhiều về mặt lý luận cho tác giả khi làm luận văn

Tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng với bài viết “Một số vấn đề về đổi mới phương

pháp dạy học môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay” đăng trên Tạp chí Dạy và

học ngày nay – số 5/2012; bài “Đặc trưng của việc rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư

phạm trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông” đăng trên tạp chí Giáo dục số 304

(2/2012) Đây chính là những gợi mở quan trọng để chúng tôi thực hiện đề tài này

Luận án tiến sĩ của tác giả Kiều Thế Hưng “Xây dựng hệ thống thao tác sư

phạm trong dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thông” đã đề cập đầy đủ về khái

niệm thao tác, hệ thống thao tác, kỹ năng, kỹ năng sư phạm, những yêu cầu và việcphân loại hệ thống thao tác sư phạm

Đây là những tài liệu quý giá, là cơ sở nền tảng để chúng tôi tiếp tục đi sâunghiên cứu, tìm ra các biện pháp nhằm rèn luyện kỹ năng nhận thức của HS một cáchtích cực và hiệu quả nhất, góp phần đổi mới và nâng cao chất lượng DHLS ở trườngTHPT hiện nay

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

6 Đóng góp của đề tài

- Tiếp tục khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc nghiên cứu kỹ năng nhận thứctích cực cho học sinh trong quá trình DHLS ở trường phổ thông

- Xác định được nội dung các kỹ năng nhận thức tích cực cho HS

- Đề xuất được các biện pháp nhằm rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho

HS trong DHLS ở trường THPT

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa khoa học

- Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần làm phong phú thêm lý luận về kỹ

năng nhận thức tích cực của HS trong dạy học lịch sử

- Đề xuất được nội dung và biện pháp rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho

HS trong DHLS ở trường THPT.

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Đối với GV: có thể vận dụng các biện pháp sư phạm nhằm rèn luyện kỹ năng

nhận thức tích cực cho HS trong quá trình học tập một cách toàn diện, nâng cao hiệuquả DHLS ở trường THPT

- Đối với HS: góp phần tạo hứng thú học tập, phát huy tính tích cực của HS, có

thêm mục đích phấn đấu trong học tập

- Đối với bộ môn Lịch sử: đóng góp một cách nhìn nhận mới về bộ môn lịch sử

trước thực trạng học tập lịch sử hiện nay Đồng thời đề xuất một số biện pháp nhằmrèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho HS

8 Giả thuyết khoa học

Trong DHLS ở trường phổ thông, nếu vận dụng các biện pháp sư phạm nhằmrèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực theo những yêu cầu mà đề tài đưa ra sẽ gópphần nâng cao chất lượng DHLS, giúp HS nhận thức đúng về bộ môn, từ đó tạo hứngthú và say mê học tập lịch sử cho các em

9 Cấu trúc của đề tài

Ngoài mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung luận vănđược cấu tạo thành 3 chương:

Chương 1 Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong dạy học

lịch sử ở trường THPT – Lý luận và thực tiễn

Chương 2 Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong dạy học

lịch sử lịch sử ở trường THPT – yêu cầu và những nội dung cơ bản.

Chương 3 Các biện pháp rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong

dạy học lịch sử Việt Nam từ 1945 đến 1954 – chương trình chuẩn.

Chương 1

RÈN LUYỆN KỸ NĂNG NHẬN THỨC TÍCH CỰC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG THPT – LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

tư duy và không ngừng tiến đến gần khách thể”

Từ việc phân tích các quan điểm trên, chúng ta có thể hiểu:

Nhận thức là quá trình tiếp thu và xử lý thông tin vào trong tư duy con người nhằm phản ánh sự vật, sự việc, hiện tượng xung quanh giúp chúng ta nắm được đặc tính, bản chất của chúng.

1.1.1.2 Kỹ năng nhận thức tích cực và kỹ năng nhận thức tích cực trong học tập lịch sử

về phương thức hoạt động đã được chủ thể lĩnh hội để thực hiện những nhiệm vụtương ứng.

Trên cơ sở nghiên cứu các tài liệu bàn về kỹ năng và những luận điểm trên,chúng tôi cho rằng:

Kỹ năng là khả năng, là năng lực vận dụng những kiến thức thu nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế thông qua hệ thống của các hoạt động hoặc các thao tác, nhằm đạt được hiệu quả tương ứng.

Kỹ năng nhận thức tích cực trong học tập lịch sử

Kỹ năng nhận thức tích cực trong học tập lịch sử là khả năng HS tiếp thu và xử lý kiến thức lịch sử một cách hứng thú, chủ động và tích cực thông qua hệ thống của các thao tác tư duy thuần thục nhằm giúp các em có khả năng vừa nhận thức hiệu quả kiến thức đã học, vừa vận dụng sáng tạo kiến thức vào cuộc sống.

1.1.2 Cơ sở xuất phát điểm của vấn đề nghiên cứu

1.1.2.1 Xuất phát từ mục tiêu và đặc trưng của bộ môn lịch sử

1.1.2.2 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới hoạt động DHLS hiện nay

1.1.2.3 Xuất phát từ đặc điểm nhận thức và tâm lý của HS THPT

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT

1.1.3.1 Vai trò

Thứ nhất, đối với GV: giúp cho GV không ngừng nâng cao trình độ lý luận dạy

học bộ môn, từ đó góp phần đổi mới phương pháp dạy học

Thứ hai, đối với HS: với việc nhận thức tích cực, HS vừa được rèn luyện kỹ năng

học tập bộ môn như: tính kiên trì, nhẫn nại khi tìm hiểu vấn đề, chăm chỉ chịu khó tronghọc tập vừa góp phần bồi bổ và phong phú thêm vốn hiểu biết cũng như kiến thức đốivới các môn học khác có liên quan (Địa Lý, Triết học )

1.1.3.2 Ý nghĩa

- Về kiến thức

Trước hết rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực có ý nghĩa quan trọng trong việchình thành kiến thức LS cho HS

Hai là, rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực giúp HS hiểu sâu sắc sự kiện LS

Nhận thức tích cực còn giúp HS biết cách lý giải, trả lời tốt các câu hỏi “Vì

sao?”, “ Tại sao?” và “Như thế nào?” mà không đơn giản là những câu hỏi Ai?,

Ở đâu? ; vận dụng những kiến thức đã học của bộ môn vào những tình huống cụ

- Về tư tưởng, thái độ

Nhờ nhận thức tích cực trong học tập mà HS hứng thú với tiết học, môn họchơn Đó là những câu chuyện kể, những đoạn miêu tả tường thuật kết hợp với ngônngữ giàu hình ảnh, sinh động của GV và sự uyển chuyển, nhuần nhuyễn trong cácthao tác, biện pháp sư phạm

Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực còn bồi dưỡng cho HS lòng yêu nước,tinh thần khâm phục, tự hào thông qua sự kiện LS cụ thể Từ đó giúp các em có quanđiểm, thái độ đúng đắn về mỗi sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử

CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT –

YÊU CẦU VÀ NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN 2.1 Những yêu cầu cơ bản của việc rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT.

2.1.1 Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực phải đảm bảo tính khoa học của nhận thức

2.1.2 Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực phải đảm bảo mục tiêu dạy học 2.1.3 Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực phải kích thích được hứng thú, tính chủ động và tự giác học tập của HS

2.1.4 Rèn luyện kỹ năng nhận thức tích cực phải gắn liền với việc chủ động tiếp thu kiến thức mới, vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề của cuộc sống.

2.2 Biểu hiện và mức độ của nhận thức tích cực trong DHLS

2.2.1 Biểu hiện của nhận thức tích cực

- Giải quyết tốt nhiệm vụ nhận thức (giải quyết đúng và nhanh)

- Biết đánh giá kết quả nhận thức và cách thức nhận thức

2.3.1.1 Luôn tạo “tình huống có vấn đề” và kích thích hứng thú nhận thức tích cực cho HS

Tình huống có vấn đề được hình thành khi trình bày các ý kiến khác nhau để HS

tự phân tích đánh giá hoặc chỉ ra sự mâu thuẫn, xung đột để HS tự tìm thấy conđường giải quyết nó Trong DHLS, muốn tạo được tình huống có vấn đề, trước hết

GV cần phải dẫn dắt HS đến chỗ khiến họ thấy cần thiết phải hoàn thành bài làmbằng những biện pháp và cách thức khác nhau như: sử dụng lời nói sinh động, giàuhình ảnh gây cảm xúc và hứng thú HS khi dẫn dắt vấn đề, nêu vấn đề của bài hoặccủa mục; sử dụng tư liệu lịch sử, hình ảnh trực quan khi nêu vấn đề; sử dụng câu hỏi

(tình huống có vấn đề), từ đó tạo ra “xung đột”, “mâu thuẫn” giữa những kiến thức

“đã biết” với “chưa biết” nên các em phải chăm chú theo dõi, suy ngẫm hi vọng lý

giải được vấn đề Do đó, sự chú ý theo dõi bài giảng ở khâu tiếp theo được tăng lên

2.3.1.2 Tổ chức quá trình dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS

Tổ chức quá trình nhận thức cho HS, GV lựa chọn các PPDH nhằm phát huy tối

đa tích cực nhận thức của người học, tạo ra hiệu quả cao nhất trong quá trình dạy học.Các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học cho thấy: hiệu quả học tập củacon người phụ thuộc vào số lượng các giác quan mà người học sử dụng trong quátrình nhận thức Khi người học hoạt động tích cực, chủ động trong quá trình nhậnthức, nghĩa là họ phải huy động tối đa các giác quan (nghe, nhìn, suy ngẫm ) Lúcnày, người học luôn trong trạng thái của một cuộc tìm kiếm, muốn có được một câutrả lời cho câu hỏi, đòi hỏi các thông tin để giải quyết vấn đề hoặc phản ánh lại trongquá trình thực hiện nhiệm vụ đó cùng với những người học khác, phối hợp chúng vớinhau để tiếp thu vấn đề đang được học thì hiệu quả của việc học không chỉ giúp họ