khảo sát hàm lượng và sự thu hút lân trên cây bắp nếp lai f1mx10 (zea mays l) trồng ngoài đồng tại xã mỹ an, huyện chợ mới, tỉnh an giang ở vụ 3 và vụ 4, năm 2012

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠKHOA NÔNG NGHIỆP & SHƯDBỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT--- Xác nhận của bộ môn Khoa Học Đất về đề tài “Khảo sát hàm lượng và sự thu hút lân trên cây bắp nếp lai F1MX10 Zea mays

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠKHOA NÔNG NGHIỆP & SHƯD

BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT



HUỲNH NHƯ

KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG VÀ SỰ THU HÚT LÂN

TRÊN CÂY BẮP NẾP LAI F1MX10 (Zea mays L)

TRỒNG NGOÀI ĐỒNG TẠI XÃ MỸ AN,

HUYỆN CHỢ MỚI, TỈNH AN GIANG

Ở VỤ 3 VÀ VỤ 4, NĂM 2012

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌCNGÀNH KHOA HỌC ĐẤT

KHÓA 36

CẦN THƠ 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠKHOA NÔNG NGHIỆP & SHƯD

BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT

HUỲNH NHƯ

KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG VÀ SỰ THU HÚT LÂN

TRÊN CÂY BẮP NẾP LAI F1MX10 (Zea mays L)

TRỒNG NGOÀI ĐỒNG TẠI XÃ MỸ AN,

HUYỆN CHỢ MỚI, TỈNH AN GIANG

Ở VỤ 3 VÀ VỤ 4, NĂM 2012

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪNThs Nguyễn Đỗ Châu GiangPGS Ts Nguyễn Mỹ HoaCẦN THƠ 2013

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠKHOA NÔNG NGHIỆP & SHƯD

BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT -

Xác nhận của cán bộ hướng dẫn về đề tài

“Khảo sát hàm lượng và sự thu thu lân trên cây bắp nếp lai F1MX10 (Zea

mays L) trồng ngoài đồng tại xã Mỹ An huyện Chợ Mới tỉnh An Giang ở vụ 3

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠKHOA NÔNG NGHIỆP & SHƯD

BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT -

Xác nhận của bộ môn Khoa Học Đất về đề tài

“Khảo sát hàm lượng và sự thu hút lân trên cây bắp nếp lai F1MX10 (Zea

mays L) trồng ngoài đồng tại xã Mỹ An huyện Chợ Mới tỉnh An Giang ở vụ 3

và vụ 4 năm 2012”

Do sinh viên Huỳnh Như lớp Khoa Học Đất Khóa 36, Bộ Môn Khoa Học Đất,Khoa Nông Nghiệp và Sinh Học Ứng Dụng, Trường Đại Học Cần Thơ thực hiện.Xác nhận của bộ môn : Đánh giá :

Cần Thơ, ngày…tháng…năm 2013

Bộ Môn Khoa Học Đất

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠKHOA NÔNG NGHIỆP & SHƯD

BỘ MÔN KHOA HỌC ĐẤT -

Hội đồng báo cáo luận văn tốt nghiệp chứng nhận báo cáo tốt nghiệp với đề tài:

“Khảo sát hàm lượng và sự thu hút lân trên cây bắp nếp lai F1MX10 (Zea

mays L) trồng ngoài đồng tại xã Mỹ An huyện Chợ Mới tỉnh An Giang ở vụ 3

và vụ 4 năm 2012”

Do sinh viên Huỳnh Như lớp Khoa Học Đất Khóa 36, Bộ Môn Khoa Học Đất,Khoa Nông Nghiệp và Sinh Học Ứng Dụng, Trường Đại Học Cần Thơ thực hiện

Bài báo cáo được đánh giá :

Ý kiến của hội đồng :

Trưởng Khoa Nông Nghiệp & SHƯD Chủ tịch hội đồng

LỜI CẢM TẠ

Xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến

- PGS Ts Nguyễn Mỹ Hoa, người đã tận tình hướng dẫn, gợi ý và cho nhữnglời khuyên hết sức bổ ích giúp tôi hoàn thành luận văn này

- Ths Nguyễn Đỗ Châu Giang, người đã đóng góp những ý kiến xác thực,phát hiện những sai sót góp phần hoàn chỉnh luận văn này

- Ks Võ Thị Thu Trân, người đã hết lòng giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi đểtôi thưc hiện tốt quá trình nghiên cứu luận văn này

- Ts Tất Anh Thư, cô cố vấn của lớp Khoa Học Đất Khóa 36 cũng là người đãtận tình giảng dạy, giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình học và thựchiện luận văn này

- Cho phép em gửi lời cảm ơn chân thành đến các anh chị phòng thí nghiệpHóa học Đất đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp em cũng như các sinh viênkhác hoàn thành tốt luận văn tốt nghiệp

Xin chân thành cảm ơn

- Tập thể lớp Khoa Học Đất Khóa 36, những người bạn đã sát cánh cùng tôitrong suốt khóa học và thời gian thực hiện nghiên cứu luận văn này

- Các thầy cô và cán bộ trong bộ môn Khoa Học Đất, những người đã nhiệttình giúp đỡ trong quá trình thực hiện nghiên cứu luận văn này

Thành kính gửi lòng biết ơn sâu sắc đến Cha Mẹ đã hết lòng thương yêu, nuôi nấngcon khôn lớn nên người Người luôn động viên, giúp đỡ con trong những giai đoạnkhó khăn nhất

LÝ LỊCH KHOA HỌC

I LÝ LỊCH SƠ LƯỢC :

Ngày, tháng, năm sinh : 16/06/1991 Dân tộc : KinhNơi sinh : Phường 2, Thành phố Cà Mau, Tỉnh Cà Mau

Địa chỉ lien lac: khóm 4, phường 9, thành phố Cà Mau, tỉnh Cà Mau

Điện Thoại : 01238049990

Email: nhu103907@student.ctu.edu.vn

II QUÁ TRÌNH HỌC TẬP

1 Tiểu học

Thời gian đào tạo từ năm 1997 đến năm 2001

Trường : Tiểu Học Nguyễn Tạo

Địa chỉ : Phường 2, Thành phố Cà Mau, Tỉnh Cà Mau

2 Trung học cơ sở

Thời gian đào tạo từ năm 2001 đến năm 2005

Trường : Trung Học Phổ Thông Hồ Thị Kỷ

Địa chỉ : Phường 2, Thành phố Cà Mau, Tỉnh Cà Mau

3 Trung Học Phổ Thông

Thời gian đào tạo từ năm 2005 đến năm 2009

Trường : Trung Học Phổ Thông Hồ Thị Kỷ

Địa chỉ : Phường 2, Thành phố Cà Mau, Tỉnh Cà Mau

4 Đại Học

Thời gian đào tạo từ năm 2010 đến năm 2014

Trường Đại Học Cần Thơ

Địa chỉ : đường 3/2 Phường Xuân Khánh, Quận Ninh Kiều, Thành Phố Cần Thơ

Ngày….tháng….năm 2013

Người khai ký tên

Huỳnh Như

LỜI CAM ĐOANTôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân Các số liệu, kếtquả trình bày trong luận văn tốt nghiệp là trung thực và chưa từng được ai công

bố trong bất kỳ công trình luận văn nào trước đây

Tác giả luận văn

Huỳnh Như

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG ix

DANH SÁCH NHỮNG TỪ VIẾT TẮT ix

TÓM LƯỢC xi

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU 2

1.1 LÂN 2

1.2.1 Lân trong cây: 3

1.2.2 Lân trong đất: 4

a Lân tổng số 4

b Lân dễ tiêu 7

c Sự lưu tồn lân trong đất 8

1.2.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến độ hữu dụng của lân trong đất: 9

1.2 CÂY BẮP (ZEA MAYS L): 11

1.2.1 Vài nét về cây bắp: 11

1.2.2 Đặc điểm của cây bắp: 12

1.2.3 Nhu cầu dinh dưỡng của cây bắp: 12

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG TIỆN & PHƯƠNG PHÁP 15

2.1 Thí nghiệm 1: khảo sát ảnh hưởng của liều lượng phân lân lên hàm lượng lân trong lá bắp 15

2.2 Thí nghiệm 2: khảo sát ảnh hưởng của liều lượng lân đến tổng hấp thu lân trên cây bắp 17

CHƯƠNG 3 19

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 19

3.1 GHI NHẬN TỔNG QUÁT VỀ SINH TRƯỞNG VÀ NĂNG SUẤT Ở NGOÀI ĐỒNG TRONG VỤ 3 VÀ VỤ 4 TRÊN BẮP NẾP LAI 19

3.2 ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG THU HÚT CỦA LÁ BẮP TỪ ĐẤT TRONG THÍ

NGHIỆM NGOÀI ĐỒNG VỤ ĐÔNG XUÂN TẠI CHỢ MỚI-AN GIANG .19

3.3 ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG THU HÚT TRÊN CÁC BỘ PHẬN CỦA CÂY BẮP TRONG THÍ NGHIỆM NGOÀI ĐỒNG VỤ XUÂN-HÈ Ở CHỢ MỚI-AN GIANG 20

3.3.1 Hàm lượng lân và hấp thu trong thân lá giữa các nghiệm thức tại thí nghiệm ngoài đồng vụ 4, năm 2012 20

3.3.2 Hàm lượng lân và sự thu hút trong lá mang trái giữa các nghiệm thức tại thí nghiệm ngoài đồng vụ 4, năm 2012 21

3.3.3 Hàm lượng lân và sự hấp thu trong hạt bắp giữa các nghiệm thức tại thí nghiệm ngoài đồng vụ 4, năm 2012 22

3.3.4 Hàm lượng lân và sự hấp thu trong lõi (cùi bắp) giữa các nghiệm thức trong thí nghiệm ngoài đồng vụ 4, năm 2012 23

3.4 TỔNG HẤP THU CỦA CÂY BẮP NẾP LAI 24

CHƯƠNG 4 26

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 26

4.1 KẾT LUẬN 26

4.2 ĐỀ NGHỊ 26

TÀI LIỆU THAM KHẢO 27

PHỤ CHƯƠNG 30

DANH MỤC BẢNG

DANH SÁCH NHỮNG TỪ VIẾT TẮT

1.2 Lượng NPK bón cho từng giống bắp trên từng loại bắp khác

1.3 Chuẩn đoán nhu cầu dinh dưỡng qua lá của cây bắp 143.1 Hàm lượng lân trong lá đối diện mang trái (%P2O5) 19

3.3 Hàm lượng lân và hấp thu trong lá mang trái 21

S Lưu huỳnh

An Giang, trên đất có hàm lượng lân trung bình (15.13 mg P/kg) với 3 nghiệm thứcmỗi nghiệm thức được lặp lại 4 lần (1) nghiệm thức 1: không bón lân 0 kg P2O5/ha,(2) nghiệm thức 2: bón 45 kg P2O5/ha, (3) nghiệm thức 3: bón 90 kg P2O5/ha.Lượng đạm và lượng kali bón lần lượt là 160 kg N/ha, 90 kg K2O/ha Kết quả thínghiệm cho thấy việc bón phân lân trên đất có hàm lượng lân dễ tiêu trung bìnhkhông có tác dụng làm gia tăng hàm lượng lân trong cây cũng như sự hấp thu lâncủa cây bắp Không bón lân 0 kg P2O5/ha thì tổng hấp thu trên cây cao hơn so vớinghiệm thức có bón lân 90 kg P2O5/ha Do đó có thể khuyến cáo nông dân bón 45

kg P2O5kg/ha trên đất có hàm lượng lân dễ tiêu trung bình để duy trì hàm lượng lân

dễ tiêu trong đất nhắm giúp giảm chi phí phân bón tăng hiệu quả kinh tế trong sảnxuất và bảo vệ môi trường

MỞ ĐẦU

Trên đa số các loại cây trồng ở Đồng Bằng Sông Cửu Long, nhất là rau màu,phân lân được sử dụng với liều lượng rất cao mà chưa chú ý đến đặc tính độ phìkhác nhau của từng cánh đồng Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Mỹ Hoa và ctv.,(2006) cho thấy nông dân ở vùng khảo sát đã sử dụng phân lân rất cao (100-150 kgP2O5/ha/vụ) để bón cho các loại cây trồng Điều này cho thấy hiện tượng tích lũylân trong đất đã và đang diễn ra trên các vùng trồng rau chuyên canh gây lãng phílượng phân bón, tăng chi phí trong sản xuất của người dân Đã có nhiều kết quảnghiên cứu cho thấy sự lưu tồn các loại phân bón có ảnh hưởng rất tốt đến sinhtrưởng và năng suất cây trồng Theo Correll (1985), dưới ảnh hưởng của lưu tồn lân,lượng phân lân cần thiết cung cấp cho cây trồng giảm một cách có ý nghĩa

Ở ĐBSCL, hiệu quả lưu tồn có thể ảnh hưởng đến vụ lúa thứ 3 (trồng ở đấtphèn Hoà An) với mức bón 90 kg P2O5/ha kết hợp với 120 kg N/ha ở vụ đầu và các

vụ sau không bón lân, năng suất liên tục của hai vụ lúa sau khác nhau không có ýnghĩa so với các nghiệm thức có bón lân (Võ Thị Gương và ctv, 1994) Một kết quảkhảo sát khác của Trần Thanh Huy (2012) trong thí nghiệm ngoài đồng ở Chợ Mới– An Giang cho thấy hàm lượng lân tổng số trên lá mang trái của cây bắp nếp lai đạt

ở mức thấp (0,23-0,69% P2O5) nhưng vẫn đủ cung cấp cho cây và không có sự khácbiệt giữa nghiệm thức có bón và không bón lân Tuy nhiên vấn đề đặt ra là ảnhhưởng liều lượng phân lân đến hàm lượng lân trong lá bắp nếp lai ở vụ 4 như thếnào? Hàm lượng lân trong lá vẫn đủ cho nhu cầu sử dụng lân của cây bắp hay

không? Với những vấn đề trên đề tài: “Khảo sát hàm lượng và sự thu hút lân trên cây bắp nếp lai F1MX10 (Zea mays L) trồng ngoài đồng ở xã Mỹ An huyện Chợ Mới tỉnh An Giang ở vụ 3 và vụ 4 năm 2012” được thực hiện nhằm

mục tiêu khảo sát hàm luợng lân trong lá cây bắp nếp lai và đánh giá ảnh hưởng của

sự lưu tồn lân và lượng lân bón trong đất đối với hàm lượng lân trong lá của câybắp, qua đó có thể khuyến cáo người dân bón phân lân hợp lý, tránh gây lãng phíđồng thời không làm giảm năng suất

CHƯƠNG 1:LƯỢC KHẢO TÀI LIỆU 1.1 LÂN

Lân có vai trò quan trọng trong đời sống, cây trồng và động vật không thểphát triển được nếu thiếu lân Hàm lượng lân trong cây và trong đất thường thấphơn đạm và kali Trong đất lân có khuynh hướng phản ứng với thành phần trong đấttạo thành các hợp chất, không hòa tan, chậm hữu dụng cho cây trồng Nguyên tố lânkhông ở dạng tự do trong tự nhiên, nó kết hợp với oxy để cho ra P2O5, từ đó kết hợpvới nước tạo ra acid orthophosphoric (theo Đỗ Thị Thanh Ren, 2004)

Khác với đạm, lân luôn giữ ở dạng oxy hóa bên trong cây Lân hiện diện ở dạnglân vô cơ hoặc dạng ester của acid phosphorid, nghĩa là trong acid nuclêic (DNA vàRNA), lân hiện diện mang tính không thể thay thế được cho sự tạo tính di truyền củacây trồng Bên cạnh đó lân còn đóng vai trò quan trọng trong việc tạo năng lượng biếndưỡng trong cây Adenosin triphosphate là một nucleic acid đơn, một hợp chất trữ nănglượng cho tiến trình hô hấp hoặc quang tổng hợp trong cây Lân là thành phần của lipidđặc biệt là phospholipids Những hợp chất này là thành phần chính của màng tế bào.Các thành phần khác của lân trong cây ở dạng lân vô cơ Các dạng này là thành phần

dự trữ của lân trong cây ở điều kiện lân được hấp thu cao (Đỗ Thị Thanh Ren, 1999)

Theo Đỗ Ánh (2003) lân là thành phần của adenosin triphosphate (ATP), lân

có tác dụng thúc đẩy các quá trình chín, lân là nguồn năng lượng vận chuyển và bảotồn vật chất, lân cần thiết cho hình thành acid nucleic và phospholipid, thúc đẩy đẻnhánh trổ bông và tăng cường chất lượng hạt Lân giúp việc phân chia tế bào dễdàng hơn (Vũ Hữu Yêm, 1995)

Lân giúp rễ cây phát triển mạnh, ăn sâu lan rộng, giúp cây đứng vững, hút đượcnhiều dưỡng chất khác trong đất Thúc đẩy việc ra rễ bên đặc biệt là lông hút (Vũ HữuYêm, 1995)

Lân làm tăng cường phẩm chất nông sản Lân làm tăng cường khả năng thuhút đạm do nó có tác dụng chống chế độ độc của lượng đạm khoáng, tăng cườngviệc chuyển hóa đạm thành protid Bón lân làm tăng quá trình chuyển hóa đạm

nitrate, do đó làm giảm mạnh nồng độ đạm nitrate trong cây (Trần Thị Tường Linh

và ctv, 2005)

1.2.1 Lân trong cây:

Theo Vũ Hữu Yêm (1995), trong cây lân chủ yếu nằm dưới dạng hữu cơ, chỉ

có một phần nhỏ nằm dưới dạng vô cơ Lân hữu cơ rất đa dạng đóng vai trò quantrọng trong quá trình trao đổi chất, hút chất dinh dưỡng và vận chuyển các chất đótrong cây

Lân hữu cơ bao gồm axit photphoglixeric, axit nucleic, các chất dự trữ caonăng lượng adenozin diphotphat (ADP), adenozin triphotphat (ATP),photpholipid… đó là các chất quan trọng trong hoạt động sống của cây (Ngô ThịĐào và Vũ Hữu Yêm, 2005)

Cây trồng hút lân chủ yếu dưới dạng khoáng của photphate hóa trị I (H2PO4-)

và photphat hóa trị II (HPO42-) Hai dạng lân này đều dễ tiêu với cây nhưng chúnglại có rất ít ở trong đất (Nguyễn Như Hà, 2006)

Những loại phosphate dễ tiêu cho cây nhất là những phosphate của muối kimloại hóa trị I, những loại muối này ở trong đất với tỷ lệ nhỏ thường không quá1mg/kg đất Trong thực tế người ta thấy có nhiều kim loại muối phosphate khó tan

trong nước nhưng cây vẫn có thể sử dụng được (Nguyễn Chí Thuộc và ctv., 1974).

Theo Nguyễn Như Hà (2006) cây có thể hút được một số hợp chất lân hữu cơđơn giản, nhưng ít và chậm hơn nhiều Một đặc điểm nổi bật về dinh dưỡng lân củacây là: cây non rất mẫn cảm với lân, việc thiếu lân ở thời kỳ cây non sẽ cho hậu quảrất xấu, mà về sau dù có cung cấp bù đủ lân cho cây cũng không khắc phục được.Cho nên cần chú ý cung cấp đủ lân cho cây trồng ngay từ đầu Một đặc điểm kháccũng cần lưu ý là tất cả các loại cây trồng đều có khả năng thu hút được lân có ởtrong đất ở nồng độ rất thấp nên đất có thể bị khai thác kiệt quệ lân nếu người trồngtrọt không quan tâm bón đủ lân cho cây

Lân có vai trò quan trọng với cây bắp, tuy nhiên khả năng hút lân ở giai đoạncây con rất yếu Thời kỳ 3-4 lá cây bắp hút không được nhiều lân, đó là thời kỳkhủng hoảng lân của bắp, nếu thiếu lân ở giai đoạn này sẽ làm giảm năng suất

nghiêm trọng Cây bắp hút nhiều lân nhất (khoảng 62% tổng lượng lân yêu cầu) ở

thời kỳ 6-12 lá sau đó giảm dần đi ở các thời kỳ sau (Nguyễn Xuân Trường và ctv,

2000) Bắp khi thiếu lân lá chuyển sang màu đỏ đến tím Lá xanh đậm hơn bìnhthường, chuyển sang màu tím ở mặt dưới lá và sau cùng là toàn bộ cây phát triểnchậm, thân nhỏ và ngắn, trì hoãn trưởng thành nên cây tăng trưởng kém Thiếu lânthường xuất hiện đầu tiên ở lá già nhất, thường xuất hiện trên đất nén dẻ, đất phènnặng, đất kiềm hay đất có hàm lượng lân nghèo Ngoài ra đối với bắp lấy hạt thiếulân làm cho trái cong queo, trường hợp nặng lá sẽ chuyển sang màu vàng và chết

(Nguyễn Xuân Trường và ctv, 2000).

1.2.2 Lân trong đất:

a Lân tổng số

Tổng số các hợp chất lân trong đất, dù kết hợp với cation nào, hữu cơ hoặc

vô cơ gộp lại thành “Lân tổng số” của đất, thể hiện bằng hàm lượng tổng số P2O5(Lê Văn Căn, 1985) Do đó lân tổng số chỉ cho chúng ta biết được tổng lượng lântrong đất mà không cho biết khả năng cung cấp lân cho cây trồng, vì lân trong đấtđược kiểm soát bởi nhiều yếu tố môi trường, có thể bị giữ lại bởi các hợp chất khótan như phosphate sắt nhôm Mặt khác các loại cây trồng khác nhau thì khả năng sửdụng lân cũng khác nhau Các đất có hàm lượng lân tổng số khác nhau, đặc biệt ởViệt Nam hàm lượng lân tổng số rất thấp Nhưng xét về phì nhiêu thực tế thì lântổng số không có ý nghĩa gì nhiều, vì đại bộ phận lân tổng số ở dạng khó tiêu đốivới thực vật (Nguyễn Tử Siêm và ctv., 2000)

Ta có thể đánh giá đất lân tổng số trong đất theo từng nức độ như sau:

Bảng 1.1: Đánh giá lân tổng số trong đất

0,010,01 – 0,05

005 – 0,10,1 – 0,20,2

Hàm lượng lân tổng số trong đất biến thiên trung bình từ 0,02-0,15% P2O5.Đất vùng ĐBSCL nhìn chung nghèo lân tổng số, hàm lượng lân trung bình của cácnhóm đất chính là 0,06% Đất phù sa nhiễm mặn có hàm lượng lân tổng số khá0,088% P2O5 Đất phù sa sông Hồng có hàm lượng lân tổng số và lân dễ tiêu nhiềuhơn vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long (Đỗ Thị Thanh Ren, 1999) Phù sa sông

Hồng, mặn trung tính kiềm có tỷ lệ lân trung bình 0,1% (Nguyễn Tử Siêm và ctv.,

2000) Hai dạng lân chủ yếu là lân vô cơ và lân hữu cơ

 Lân hữu cơ

Lân hữu cơ được tìm thấy trong đất mùn, lá cây và các dư thừa thực vật vàđộng vật đất vì đây là dạng liên kết với chất hữu cơ nên nó được tìm thấy chủ yếu ởlớp đất mặt Hàm lượng lân trong đất thay đổi tùy theo loại đất và gia tăng với hàmlượng chất hữu cơ theo thứ tự sau: đất cát < đất sét < đất than bùn (Đỗ Thị ThanhRen, 2004)

Dạng lân hữu cơ trong đất biến động từ 10-15% lân tổng số bao gồm cácphytin, nucleoprotein, lectin, hợp chất mùn và các chất acid hữu cơ chứa lân, cácacid mùn chứa từ 4-5% lân trong điều kiện thuận lợi có thể giải phóng từ 15-20 kg

lân/ha/năm (Nguyễn Tử Siêm và ctv., 2000).

Trong đất phytin thường chiếm với tỷ lệ dưới 30-40% tổng số lân hữu cơ vàkhông hòa tan được trong nước (Đỗ Thị Thanh Ren, 1999) Phospholipd là hợp chấtbéo được tìm thấy ở thực vật, cùng với nucleic acid chúng chiếm tỷ lệ 1-2% lân hữu

cơ trong đất (Đỗ Thị Thanh Ren, 2004)

Theo Nguyễn Chí Thuộc và ctv., (1974), dạng lân hữu cơ trong đất rất phổ

biến là phytate chiếm 50% tổng số lân hữu cơ Ở đất chua, lân hữu cơ chủ yếu làdạng nhôm phytate, sắt phytate, còn ở đất trung tính chủ yếu là canxiphytate.Canxiphytate hòa tan trong acid và không hòa tan trong môi trường trung tính vàmôi trường kiềm, trái lại phytate nhôm và sắt không hòa tan trong dung dịch acidnhưng hòa tan trong môi trường kiềm (Đỗ Thị Thanh Ren, 2004)

Ngoài ra lân trong đất còn tồn tại ở cơ thể sinh vật nhưng cây không thể húttrực tiếp được, đến khi vi sinh vật chết đi và cơ thể của chúng bị khoáng hóa cây

mới hút được (Nguyễn Chí Thuộc và ctv.,1974) Theo Lê Văn Căn (1978) trong đất

mùn, lân hữu cơ dao động từ 0,81-2,45% phụ thuộc vào các loại đất khác nhau vàđiều kiện sinh học hình thành nên loại đất đó Trong các loại đất khoáng, tỷ lệ lânhữu cơ từ 25-65% và ở các chân đất nhẹ, đất bạc màu có ít keo sét thì tỷ lệ lânthường thấp hơn các chân đất khác

Sau khi các chất hữu cơ trong đất được phân hủy thì chất hữu cơ mới đượcgiải phóng ra acid orthophosphoric và những muối dễ tan của nó Nhưng nhữngdạng này bị hấp phụ bởi đất và sinh vật cho nên lân hòa tan trong đất rất ít Nếu tavùi chất hữu cơ nghèo lân vào trong đất, sau khi bị khoáng hóa thì lân dễ tiêu trongđất không tăng mà còn bị giảm xuống, khi chất hữu cơ vùi vào trong đất ít hơn 0,2-0,3% P2O5 thì khi phân giải sẽ không có thêm chút lân dễ tiêu nào vì bị vi sinh vật

hút hết (Nguyễn Chí Thuộc và ctv., 1974)

 Lân vô cơ (lân khoáng)

Hợp chất lân vô cơ chứa lân chủ yếu là những muối axit octophosphoric với

Ca, Mg, Fe và Al Trong đất lân còn có trong thành phần của apatit, photphoric vàvivianit, cũng như trong trạng thái hấp phụ của anion photphat Apatit là nguồn gốcđầu tiên của tất cả các hợp chất lân trong đất Nó chiếm tới 95% hợp chất lân trong

vỏ trái đất Các hợp chất lân vô cơ trong đất phần lớn có tính di động kém (TrầnVăn Chính và ctv, 2006)

Hàm lượng lân vô cơ trong đất thường cao hơn lân hữu cơ, ngoại trừ trên cácloại đất hữu cơ, hàm lượng lân vô cơ gia tăng theo phẫu diện (Đỗ Thị Thanh Ren,2004) Lân vô cơ chiếm khoảng 80% lân tổng số, bao gồm phosphate K, Na, NH4,

Ca, Mg, Fe, Al đây là những sản phẩm do phong hóa đá mẹ, do phân giải chất hữu

cơ hoặc do sự chuyển biến phân lân từ ngoài vào Dạng dễ tan là phosphate củacation hóa trị I (KH2PO4; NaH2PO4), hay phosphate của kim loại kiềm thổ,phosphate Ca, Mg ở dạng khó tan (CaHPO4; MgHPO4; Ca(PO4)2; Mg3(PO4)2 và còn

có thể ở dạng hydroxyt apatit (Ca5(PO4)3OH) khó tan hơn (Nguyễn Vy, Trần Khải,1978) Lân vô cơ nằm dưới dạng muối phosphate Ở đất chua giàu sắt, nhôm là cácphosphate sắt nhôm Ở đất kiềm là các phosphate canxi và phosphate magie Ở đất

Theo Nguyễn Tử Siêm và ctv, (2000) các nhóm phosphate vô cơ tự do vàliên kết với các cation hóa trị I hầu như không có trong dung dịch đất, dạng liên kếtvới các cation hóa trị II cũng rất ít Lân tồn tại chủ yếu dưới dạng các phosphate vớicác cation đa hóa trị Fe-P, Al-P khó tan (chiếm tới 65-90%, thậm chí 95% lân tổngsố) Phosphate sắt chiếm trên 50% lân khoáng trong đất, có độ hòa tan thấp hơn P-

Ca nhưng trong môi trường chua chúng bền vững hơn P-Ca, trong đất lúa chua P-Ca

và P-Mg đóng vai trò không lớn (Nguyễn Tử Siêm và ctv, 2000) Thí nghiệm bằngđồng vị phóng xạ P32 cũng cho thấy cây lúa hút phosphate sắt không kém gìphosphate canxi (Đỗ Ánh, 2003)

Lê Văn Căn (1978) cho rằng dạng phosphate sắt, nhôm có thể cung cấp lânđáng kể khi nó ở dạng trung tính nghĩa là t ỷ lệ phân tử giữa phosphate và kim loại1:1 Trên đất nhiệt đới, phosphate sắt, nhôm không ở dạng trung tính mà chỉ có ởdạng acid khó tan trong nước, nên đất nhiệt đới rất nghèo lân dễ tiêu (Nguyễn ChíThuộc và ctv, 1974)

b Lân dễ tiêu

Lân dễ tiêu được định nghĩa là phần hợp chất vô cơ chứa lân trong đất, cókhả năng hòa tan trong nư ớc hoặc các dung môi chủ yếu như acid vô cơ có nồng độthấp, các muối kiềm như carbonate Phần lân đó cây trồng có thể hấp thu được dễdàng (Nguyễn Vy và Trần Khải, 1978)

Lân dễ tiêu trong đất là một chỉ tiêu dao động và không ổn định ngay cảtrong một thời gian ngắn, ở ngay trong một loại đất Mặc dù vậy lân dễ tiêu cũng làmột chỉ tiêu đánh giá độ phì của đất rất quan trọng không thể thiếu được Vì nếuhàm lượng lân dễ tiêu cao thì đất có khả năng cung cấp lân nhanh và việc thu hútchất lân của bộ rễ được thuận lợi (Lê Văn Căn, 1985)

Theo Lê Văn Căn (1985) thì lân dễ tiêu trong đất rất dễ bị kết tủa dưới dạngphosphate sắt nhôm Vì vậy lượng phosphate hòa tan khi bón vào đất không bao lâu

sẽ chuyển thành những dạng khó tan hơn, và càng ít hòa tan thì càng chậm tiêu,khó được cây hút Canxi phosphate dễ dàng biến đổi thành lân dễ tiêu hơn là sắt,nhôm phosphate (Nguyễn Chí Thuộc và ctv, 1974)

Theo Đỗ Thị Thanh Ren (1999), nồng độ lân hòa tan rất thấp thường là 0,2 –0,5 mg/l Các loại đất giàu lân có thể chứa 1mg/l Cây có khả năng thu hút được lân

từ những nồng độ rất loãng trong dung dịch đất

c Sự lưu tồn lân trong đất

Cây trồng thường không sử dụng hết lượng dinh dưỡng đã đư ợc cung cấptrong một vụ, lượng dư thừa này cho các vụ sau gọi là sự lưu tồn Sự lưu tồn phụthuộc vào rất nhiều yếu tố, lượng phân cung cấp, khả năng hấp thu của cây trồng,đặc tính đất (Wilmal Marquel và ctv, 1991-1992) Với các ảnh hưởng của lưu tồndưỡng chất giúp giảm bớt lượng phân bón cho cây trồng trong các mùa vụ kế tiếp

và do đó giảm chi phí sản xuất (Nguyễn Hồng Phong, 2009)

Theo Rai và ctv (1984) thì các đáp ứng của cây trồng đối với phân lân đượcđánh giá bằng sự gia tăng tổng lượng lân hấp thu của cây Khả năng hấp thu dưỡngchất N, P, K được dùng để đánh giá sự hữu dụng của N, P, K trong đất và có thể xácđịnh sự lưu tồn của những dưỡng chất này được bón trong mùa vụ trước (Ryding vàctv, 1983) (Nguyễn Hồng Phong, 2009)

Theo Correll (1985), lưu tồn lân đã làm giảm sự hấp thu lân từ phân bón vàokhi gia tăng mức độ cung cấp phân thì khả năng hấp thu của cây trồng đối với cácchất lân lưu tồn vẫn không bị ảnh hưởng Do đó, dưới ảnh hưởng của lưu tồn lân,lượng phân lân cần thiết cung cấp cho cây trồng giảm một cách có ý nghĩa (Rai vàctv, 1984) Để xác định các mức độ lưu tồn, có thể dùng phương pháp phân tích đấthoặc bố trí thí nghiệm về phân bón (Correll, 1985) (Nguyễn Hồng Phong, 2009)

Nhiều kết quả thí nghiệm cho thấy sự lưu tồn của các loại phân bón có ảnhhưởng rất tốt đến sinh trưởng và năng suất đối với hầu hết các loại cây trồng

Theo Borzic (1985) ảnh hưởng dinh dưỡng từ vụ lúa mì sang vụ bắp của cácloại phân hỗn hợp N, P, K đã ảnh hưởng tốt đến năng suất bắp Với các ảnh hưởngcủa tổ hợp phân bón 60 kg N – 60 kg P2O5– 40 kg K2O ha-1cung cấp cho vụ lúa mìsang vụ bắp trồng tiếp theo đã cho thu đư ợc từ 1.8 kg hạt bắp trên kg NPK bóntrong vụ trước Tương tự 2.1 kg hạt bắp thu được từ kg NPK ở tổ hợp bón 90 kg N

– 120 kg P2O5– 80 kg K2O ha-1cung cấp cho lúa mì vụ trước Theo Velayudham vàctv (1987) thì hàm lượng dinh dưỡng lưu tồn thay đổi tùy theo cơ cấu canh tác củacây trồng.,

Lân là chất dinh dưỡng chịu sự tác động của tính chất đất nhiều nhất, do đó

sự hữu dụng của lân lưu tồn cũng thay đổi tùy theo loại đất canh tác khác nhau.Marquez và ctv, (1991-1992) đã tiến hành thực nghiệm để so sánh ảnh hưởng của

sự lưu tồn phân bón và hiệu quả lưu tồn của phân lân trên 3 loại đất: đất thịt, thịtpha cát và thịt pha sét, cả 3 loại đất này đều cho hiệu quả của sự lưu tồn lân rất thấp(Nguyễn Hồng Phong, 2009)

1.2.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến độ hữu dụng của lân trong đất:

 Loại khoáng sét:

Một số loại khoáng sét có khả năng cố định P cao hơn những loại khác Thôngthường những loại khoáng sét này có khả năng trao đổi anion lớn hơn (do bề mặttích điện dương) có sự hấp dẫn lớn hơn đối với ion phosphate (Đỗ Thị Thanh Ren,1999)

Theo Bajwa (1980) khoáng sét kaolinite có thể cố định 96% lượng P bón vàođất, trong khi amorphous allophanic cố định 88%, halloysitric 86-88%, beidellitric84% và vermiculitic 77% Mức độ cố định P của các loại khoáng sét gia tăng theothứ tự sau:

Sét 2:1 << sét 1:1< tinh thể carbonate< tinh thể oxit Al, Fe, Mn < oxit Al, Fe,Mn vôđịnh hình, allophane

 Thời gian phản ứng:

Thời gian phân lân tiếp xúc với đất càng lâu, lượng lân cố định càng lớn.Ngay sau khi bón phân cây có khả năng thu hút tốt nhất lượng lân bón vào Trênmột số loại đất có khả năng cố định lân cao thời gian có thể ngắn, ngược lại trên cácloại đất khác thời gian sử dụng phân có thể dài đến một tháng hoặc đôi khi đến mộtnăm (Đỗ Thị Thanh Ren, 1999)

 Ảnh hưởng của pH đất:

Hầu hết các loại đất, độ hữu dụng của lân trong đất đạt tối đa trong khoảng

pH từ 5.5-7.0 Độ hữu dụng của lân giảm khi pH thấp hơn 5.5 và cao hơn 7.0 Ở giátrị pH thấp lân bị cầm giữ do phản ứng với Fe, Al và các hydroxyt của chúng Khi

pH tăng lớn hơn 7 thì các ion Ca2+, Mg2+sẽ hiện diện cùng với ion carbonate trongđất, sẽ làm kết tủa lượng lân bón vào, làm giảm độ hữu dụng của lân (Đỗ Thị ThanhRen, 1999) Lê Văn Căn (1985) cũng cho rằng pH từ 5.4-6.8 rất thích hợp cho việcbón lân vì ở pH này chất lân không bị kết tủa hoặc kết tủa rất ít

 Chất hữu cơ:

Theo Đỗ Thị Thanh Ren (1999) chất hữu cơ thường có ít khả năng cố địnhion phosphate Sự phân hủy chất hữu cơ đi kèm với sự giải phóng CO2 Chất CO2 sẽhòa tan trong nước tạo thành H2CO3 có khả năng phá hủy khoáng sét nguyên sinh.Trong đất kiềm và đất trung tính CO2 có vai trò quan trọng làm gia tăng sự hữudụng của chất lân, và CO2 cũng làm gia tăng s ự hữu dụng của chất lân trên các loạiđất chua Khoảng pH mà H2CO3 có ảnh hưởng quan trọng đến độ hòa tan của lântrong đất là điều kiện môi trường chua nhẹ đến kiềm

Chất mùn trong đất làm gia tăng độ hữu dụng của lân do (1) Tạo thành phứcchất phosphohumic cây thu hút dễ dàng hơn, (2) Sự thay thế anion phosphate bởiion humate và (3) Chất mùn tạo lớp vỏ bọc xung quanh các phần tử sequioxide, vìvậy làm giảm khả năng cố định lân của chúng Các anion có hiệu quả lớn nhất trongviệc thay thế phosphate là citrate, oxalate, tartrate, malate và malonate (Đỗ ThịThanh Ren, 1999)

Bón phân hữu cơ cho các loại đất khoáng có thể làm gia tăng độ hữu dụngcủa chất lân trong đất (Đỗ Thị Thanh Ren, 1999)

 Nhiệt độ

Là yếu tố ảnh hưởng đến độ hữu dụng của lân trong đất theo Nguyễn Chí

Thuộc và ctv (1974), trong điều kiện bình thường ở các nước ôn đới sự khoáng hóa

lân hữu cơ tiến hành rất chậm chạp và lượng lân cung cấp cho cây không đáng kể