Trong do, Blau nhan manh va phan tich nhirng khai ni$m ca ban nhw tinh hdn tap, bat binh ding, tinh da dang, tinh khac biet, cac loai to chirc, cau true xa hoi, cac loai gia tri trong tr
Trang 1THUYiT TRAO D 6 | XA HOI VA QUYfeN LUC CUA PETER BLAU VA VAN HOA QUAN LY
VO HAD QUANG
Thuyet trao dot cda P Blau de cap den hien timng trao dot xa hoi va quyin li/c - hai vSn de ca ban cua ddi song xa hgi tir cap vi mo dSn cap vi mo Trong do, Blau nhan manh va phan tich nhirng khai ni$m ca ban nhw tinh hdn tap, bat binh ding, tinh da dang, tinh khac biet, cac loai to chirc, cau true xa hoi, cac loai gia tri trong trao doi, co che hinh thanh quyin tire va trao doi quyin luc cung nhw he qua cua nd trong quan ly
1 TRAO B 6 | V A Q U Y E N L y C TRONG
QUAN HE XA HOI C A P VI M 6
Muc dfch cua thuyet trao doi xa hoi cua P
Blau la ly giai va t h i u hieu cac cau true
xa hpi tren co sa phan tich cac qua trinh
xa hgi dieu tiet cac quan he giu-a con
ngu-oi cung nhu" cac nhom xa hgi voi
nhau Cau hoi nghien CLPU CO ban ma P
Blau (1964, tr 2) dat ra cho cong trinh
nghien ciru thuylt trao doi xa hgi la doi
song xa hgi du-gc to chLrc trong cau true
cua cac lien ket xa hgi ngay cang tro nen
phirc tap nhu' the nao D l dat toi muc
dich do, tru-oc tien phai nghien ciru
nhu'ng tu-ong tac xa hgi tru-c tilp giu'a
cac ca nhan trong cac nhom xa hoi vi mo,
tren co so do xay dirng nen mong cho
nghien ciru xa hgi o cap do vT mo, tire
nghien ciru moi quan he xa hoi diln ra
trong va gi&a cac nhom xa hpi rgng Ion
P Blau cho rang can nghien ciru tu'ong
tac mat doi mat d l xay dirng co so nhan
thirc cau true xa hgi cung nhu' sir phat
trien ciia no Tu'ong tac xa hgi la co so
d l tao ra cac quan he xa hgi de tir dg
Vu Hao Quang Pho giao su tien si Hpc vien
hinh thanh cau true xa hgi (P Blau, 1964,
tr 13-15) Qua trinh tu'ong tae x5 hgi la qua trinh trao d i i giCra cac ca nhan cung nhir cac nhcm xa hpi d l xay dyng eae
quan he xa hpi voi \\s each la ryong cpt
ciia eac c i u true xa hpi Sir biln dpi cau true xa hpi eung dp biln dpi cac quan he
xa hpi va he qua ciia no la biln doi xa hpi Theo P Blau, qua trinh trao doi xa hgi d i n toi bien dpi xa hgi diln ra thep ben bu'oc Biroc 1, sir chuyin giao trao doi giu-a cac ca nhan; Bu-ac 2, sir phan hoa vi the va quyen lire; Bu'oc 3, sy hgp phap hoa va tp chirc, giep hat gilng cho biln doi; Byoc 4, sy doi lap va biln d i i Hanh dgng diln ra trgng cuge trao d i i xa hpi la tinh co hpac n g l u nhien, nhyng cugc trap dpi chf cc t h i tiep tuc neu cac ben tham gla trao d l l co the dap irng l i n nhau boi nhii'ng phan thygng ma m l i ben mong dgi Neu phan thyong chf co tir mgt ben thi cupc trap d i i ed t h i bi pha
vg hoac bi dimg I9I Cupc trap dpi dygc diln ra mgt each lau dai hay b i n chat phu thupc vap cac phan thyong ma cSe ben tham gla trap chp nhau Phan thyong
cc the la vat chat hpac tinh than va deu
CP y nghTa xac djnh trpng cugc trac d i i
Trang 2Khong phai chF vgt chit (tien bgc, cua cat,
sue lao dgng) mdi cung co dugc quan
he trao doi ma tinh than cung cd vai trd
tuang tu Cai "gia" cua v|t dua ra trao
d i i CO gia trj nhu the nao phu thugc vao
su danh gia chu quan cua cac chu t h i
hanh dgng trong mgt tinh huong xa hpi
cu t h i Tinh huong xa hdi do cung do
nhan thuc chu quan cua tung ben tham
gia tuang tac xa hpi hay trao doi xa hgi
Ttnh hudng xa hdi gom cac nhan to chu
quan va nhan td khach quan Nhan to
ehu quan la tri thuc, quan niem hay dao
due, nilm tin, tinh cam, y ehi cua chu the
hanh ddng Nhan to khach quan gdm
dilu kien ben ngoai doi vdi ehu t h i hanh
dgng nhu du lugn xa hgi, dieu kipn ehinh
trj, the c h i , dieu kien vgt chit, tai san,
chuc vu hay chd dung trong xa hpi, v.v
Trong trao doi, eac ehu t h i chd dgi phin
thudng l l n nhau kilu "c6 di cd Igi mdi
togi long nhau" N l u giu'a hp phan
thudng cho nhau khdng chac chin thi
quan he trao d i i hay su lien kit giua ho
se yeu di hoac se bi chim dut Trong
trao d i i , it khi diln ra su trao doi ngang
bang Khi mot ben c i n cai gi dd tu doi
tac nhung khong nhan duac mpt sy trao
doi tuang duang tu phia ngugc Igi thi ed
4 phuang an cd t h i diln ra: (1) Ngudi
nay cd t h i ep ngudi kia giup dd minh; (2)
Ngudi nay ed t h i tim nguon Iue thay the
khae d ngudi kia de dgt dugc eai ma
minh mong muln; (3) Ngudi nay e l
ging d l duy tri quan he mpt each lau dai
vdi ngudi kia ngoai cai ma ngudi nay
c i n d ngudi kia (vi dugc quan hp eung
la phin thudng); (4) Dieu quan trpng
nhit, ngudi nay cd the ty lam eho nd
phg thupc vao ngudi kia va coi d6 nhu la
"eai the tin dyng ehung" de ngudi kia cd the su dung khi muon (G Ritzer, 1996, tr 274-275)
Cac cupc trao doi ca nhan deu dien ra mpt each ngau nhien, tuy nhien cac chu the hanh dpng co xu hudng gia nhgp vao nhdm va lien ket thanh nhdm Nhung ngudi mdi d i n mudn tham gia vao nhdm
vi hp nhin thiy nhu'ng phan thugng cc
t h i nhan dugc n l u trd thanh thanh vien cua nhdm Trong khi do, nhicng thanh vien cu cua nhdm thi lai mong dgi ngudi mdi d i n ed nhu'ng ddng gdp gi eho nhdm Vi t h i , nhicng ngudi muln tham gia vao nhdm thudng chung td rang minh la ngudi ed nang luc va vipc tham gia vao nhdm se lam cho nhdm mgnh them, Cac thanh vien trong nhdm cung
d i u muln chung to nang luc cua minh
d l duac nhung thanh vien khae thda nhgn Qua trinh tuang tac va cgnh tranh trong nhdm cang mgnh me han khi ed them thanh vien mdi Cac thanh vien eua nhdm chf thua nhgn thanh vien mdi sau khi hp nhgn duge nhOng phan thudng
do thanh vien mdi mang igi, vi t h i thanh vien mdi cd gang gay an tugng va hiln dang eho nhdm nhung gi cd the de nhgn lai su thua nhan cua cae thanh vien khac cua nhdm Kit qua cua qua trinh dong hda nhdm dan tdi ciu kit nhdm Mat khac, qua trinh canh tranh giCfa cac thanh vien nhim gay an tugng cho nhdm
t i t y l u d i n tdi su phan hda nhdm do ngudi nay ed t h i ddng gdp nhieu han,
cd uy tin han so vdi ngudi kia Mpt nghich ly diln ra trong qua trinh tuang tac nhdm khi nhung ngudi cd kha nang gay an tugng de tgo ra sy lien k i t nhdm thi nhung ngudi khac Igi cam nhgn i n
Trang 3tugng mdt each miin cudng vl hp sg bj
phu thupc bdi nhdm gay an tugng Trong
giai dogn d i u cua qua trinh hinh thanh
nhom, cac cupc canh tranh gianh su
thua nhgn cua nhdm da d i n tdi mpt hien
tugng khach quan la viec xuit hien
nhung thu ITnh tilm nang Nhung ngudi
cd kha nang mang Igi nhung phin
thudng t i t nhit cho nhdm chinh la
nhung nhan vat ed tiem nang nhat d l
chiem vj tri thu ITnh nhdm
Qua trinh phan hda nhdm thdng thudng
se dl ddi vdi qua trinh xac djnh ai la thu
ITnh cua nhom, do k i t qua cua cgnh
tranh mang tdi Trong qua trinh cgnh
tranh d l gianh sy thua nhgn trong nhdm,
cae thanh vien y l u nang luc han c6 xu
hudng thua nhan sue manh cua nhung
ngudi ed kha nang mang Igi eho nhdm
nhilu phin thudng han Cudi cung,
nhung ngudi yeu the han trong eupe
cgnh tranh mong muon tilp nhgn nhu'ng
phin thudng cua nhu'ng thu ITnh tiem
nang, dieu nay da giup cho hp bo dugc
tam ly sg bj phu thupc Nhd ca c h i den
bu nay ma nhdm thu ITnh tiem nang va
nhdm yeu t h i v i n cd t h i lien k i t dugc
vdi nhau K i t qua, nhung thu ITnh tiem
nang trd thanh thu ITnh chinh thuc va
nhdm bj phan hda thanh ngudi lanh dgo
va ke phu thupc (cip dudi) Nhung
ngudi thit the sau nhicng eupe cgnh
tranh trong nhdm v i n cd nhu cau cao d i i
vdi viec lien k i t nhdm, do dd hp thudng
tuyen b l rang "khdng muln" lam thu ITnh
de Idi keo va tgo sy dong cam, sy chip
nhan tu phia nhicng ngudi v i n cdn dang
thuc hipn nhu'ng eudc dua chilm vi tri
thu ITnh Nhung ngudi chilm duac vi tri
ngudi thua cudc, ngugc Igi hp mudn tgo
ra su doan k i t trong nhdm nen hg tuyen
b l rang, ehinh nhung ngudi "tu cho minh" la y l u han v l n cd nang luc trong mgt Tnh vyc nao dd de lam giam cai dau cua "vit thuang" trong qua trinh cgnh tranh Nhung ngudi chiem vi tri thu ITnh mdi tuyen bo hg khdng kilm soat khu vyc hay ITnh vuc ma nhung ngudi thua cupc dang hoat ddng de tao su doan k i t
va tai lien k i t trong toan nhdm
P Blau eho rang, ed hai loai hinh t l chuc ton tai trong xa hpi duang dgi Loai thu nhit hinh thanh trong qua trinh trao ddi
va canh tranh; logi thu hai, hinh thanh do
y dinh chu quan eua mdt nhdm ngudi hay eua mpt to chuc xa hgi nao do Trong ca hai logi hinh td chuc tren d i u xuit hien nhdm lanh dao va nhdm bj lanh dgo (phu thugc) Qua trinh phan hda nhdm thanh cac tieu nhdm (thanh ban lanh dgo va e i p dudi) la qua trinh tat yeu Tuy nhien, sy phan hda thanh cac cue
d i i lap giua cac nhdm lgi r i t khac nhau Loai nhdm thu nhit do qua trinh cgnh tranh d i n d i n phan hda va hinh thanh cau true nhdm (lanh dgo va cap dudi) NhiJng xung dgt xa hdi diln ra giua nhdm lanh dgo va bi lanh dao cd the dugc dieu tilt bing su den bu va nhugng bp lin nhau do da trai qua qua trinh hogt dpng thyc tiln va thda nhgn l i n nhau ve mgt
uy tin eung nhu nang luc Trong khi dd, nhdm thu hai do "ban tay t l ehuc" sap xIp, nen sy bat binh dang da nam san trong c i u true cua to chuc Nhung bit binh dang xa hpi, mau thuin va xung dpt gii>a hai tilu nhdm da nam ngay trong eiu true cua logi hinh t l chuc nay Tren
Trang 4can thipp vao logi hinh t l chuc thu hai
d l giai quyet nhung nhipm vy dgc thu cua
xa hoi duang dgi, vi du: cac nhdm dgc
nhiem chong khung bo; cac nhdm cdng
tac dac biet chong tham nhung, v.v
Su chuyen doi cac quan he xa hpi t u c i p
dg vi md den cap dd vT md la su chuyin
doi v l chit Bdi eiu true xa hgi vT md va
sy trao d i i cua nd phue tgp han nhilu
so vdi c i p vi md (nhdm nhd, cac quan he
trao doi mat doi mat)
2 TRAO D 6 I X A H O I V A Q U Y E N L y c
TRONG CAU T R O C Vl MO
Cae quan he xa hpi d cap vT md ed mgt
so thupc tinh khac can ban so vdi quan
he vi md P Blau cho rang khdng thd
dung ly thuylt hanh vi xa hgi d l giai thich
cae quan h$ xa hpi vT md nhu cac nha
hanh vi xa hgi thudng lam Viec xac djnh
vat trung gian giua ca nhan va tap the
hay nhdm Idn chinh la cac chuan myc va
gia trj Chuin muc la vat trung gian d l
thyc hipn nhijng cupc trao doi giua tap
t h i vdi ea nhan Trong khi do gia tri la
vat trung gian d l thyc hipn cupc trao doi
trong xa hpi rpng Idn nhat gii>a cac tap
the, cac nhdm xa hdi vT md Tieu chuin
gia trj cd t h i xem xet nhu la vat trung
gian cua ddi song xa hgi
Theo P Blau, cd 4 logi gia trj vdi nhung
ehde nang rieng cua nd:
Thu nhit, gia trj dac thu la vgt trung gian
cua lien ket va doan k i t xa hgi Gia tri
dac thu cd chuc nang thing nhit, quy tu
cac thanh vien eua nhdm hay cua tap t h i
v l mgt m l i nhu chu nghTa yeu nudc hay
tinh thin tgp the Gia trj dgc thu khdng
nhijng chf thyc hipn khau trung gian d l
chuyin tai cdc thugc tinh cua tgp the hay
toan xa hdi den ca nhan ma con chuyin tai ca tinh chit dong chit hay ddng dang cua nh&ng ca nhan den nhung ca nhan khac trong nhdm tao ra sy thong cam,
su ding thuan nhdm Gia tn dac thu cdn giup chu t h i hanh dpng phan biet cai trong nhdm, cai ngoai nhdm de tgo ra su
c i u k i t nhdm cung nhu tang cudng tinh thong nhit trong nhdm
Thu hai, gia trj pho quat Dd la cac tieu chuan d l danh gia va dugc chip nhgn chung giOa cac thanh vien xa hgi hay nhdm Nhd cd tieu chuan chung ma cac cugc trao d i i gian tiep van dugc diln ra Cae ca nhan cd the ddng gdp vao sy nghiep chung cua tap the bdi vi ea nhan
dd nhgn thuc tuang doi dung ve eai chuin hay cai thudc do cua tap the Ngugc Igi, dua vao cai chuan chung, tgp the ed t h i thudng phgt ca nhan Thu ba, gia tri cua sy hgp ly hda thim quyen Nhung ngudi lanh dgo hap ly hda tham quyin cua minh doi vdi mdt ehue vu hay cuang Vj xa hpi cu the nhim kilm soat hanh vi eua nhiJng ngudi khae Thu tu, gia trj cua su doi lap hay ching doi Gia trj ching doi la vat trung gian eho phep nhijng ngudi cd quan dilm doi lap vdi mpt trat t y xa hdi hay trgt tu cua mpt
to ehuc tap hap lai vdi nhau d l thuc hien hanh dpng cai t l td ehue hoae xa hpi
P Blau de xuit he thong cac khai nipm nhdm, tap t h i , to ehuc, chuin gia trj trong eiu true xa hdi vT md nham ly giai cae quan he xa hdi d t i m vT md de xay dyng mdt xa hdi thong nhat, on dinh, nham ching lai nhung b i t on, nhiJng chia re cac bp phan cua hp thong xa hpi
De giai thieh hipn tugng trao doi va quyen luc nhu la eai t i t y l u cua quan hp
Trang 5xa hgi, P Blau tiep tuc nghien cuu cac
quan he nay d c i p eiu true vT mo xa hpi
v i n d l trung tam eua thuyet eiu true vT
md la cac dieu kien c i u true vT md trong
cac cdng dong va dan eu tac ddng d i n
ddi sing xa hdi nhu t h i nao P Blau cho
rang ed 3 logi hinh phan b l dan s i : tinh
hdn tgp; tinh bit binh dang; tinh da chilu
egnh xa hpi Trong dd, tinh hdn tap trong
mdt tap hgp dan s i phu thudc vao s i
lugng cae nhdm khac nhau va sy phan
bd dan cu mdt each nglu nhien trong cac
nhdm do nhu t h i nao; Tinh bit binh dang
de cap d i n sy khac biet giua cac ca nhan
va cae nhdm xa hpi v l mue dp tu ddi da
la duang vd cue va toi thilu la bing 0
Sy bit binh ding trong xa hdi cd t h i do
ludng bang phuang phap djnh do Tinh
da dang d l cap d i n sd lugng nhung
khac biet trong mpt tap hgp dan sd
Nhung khia canh chinh cua sy khae biet
trong trao doi xa hpi da d i n d i n viec
hinh thanh eac kilu quan he xa hdi khac
nhau tao ra cac c i u true xa hpi C i u true
xa hdi la mpt khdng gian da chilu canh
eua cac vj tri xa hgi trong dd eae ea nhan
duge phan bd theo cac dgc trung nhan
khau xa hgi va eae quan he xa hpi cua
nd N6i each khae, c i u true xa hpi la eac
kilu phan bo dan s i theo cac vj tri xa hdi
khac nhau trong khdng gian da chilu
canh xa hdi, cac vi tri dd phan anh va tac
dong den m6i quan he giua ehung vdi
nhau Vi tri xa hdi la chd dung cua ca
nhan trong khdng gian xa hdi Chd dung
dd dugc xac djnh khdng nhung v l mat
thu bae, chuc nang trong xa hdi ma cdn
dugc xac dinh bdi sy khac biet trong
danh gia xa hdi ddi khi chua duge phan
loai mpt each chinh xac
Cac quan he lien nhdm la loai quan he duge quan tam phan tich han trong thuylt cau true vT md cua P Blau Tan xuit quan he lien nhdm dien ra it han so vdi quan hp trong nhdm Quan he trong nhdm cd ehue nang cung co sy doan k i t nhom tuy nhien nd Igi sinh ra mpt hidn tugng can trd su lien k i t nhdm nay vdi nhdm khae vi tinh cau ket eua cac thanh vien trong nhdm Do vay viee tgo ra eae quan he lien nhdm la r i t quan trgng doi vdi viee eung cd cac c i u k i t cgng dong, tap t h i (nhdm Idn) tham chi d eip quoc gia dan tdc
c i u true xa hdi phu thupc vao kha nang hay xac suit cac t i l p xuc hay cae quan
he xa hdi Con ngudi cang song g i n nhau trong mpt khdng gian cang cd nhieu kha nang gap gd nhau va kit giao vdi nhau (P Blau, 2006, tr 343-354) Tuy nhien, sy k i t giao chi xay ra khi cac cupc tilp xuc d trong khdng gian dang tin cay chu khdng phai nhiJng quen bilt hdi hgt be ngoai nhu euge gap ga nai cdng cdng hay tren xe buyt Ca hdi gap ga cua hai thanh vien eua hai nhdm khac nhau tang len cung vdi su da dang hay tinh khdng ddng nhat eua nhdm Ndi each khae, tinh khdng dong nhit cua nhdm eang cao thi eang cd nhilu ea hpi gap gd eho cae thanh vien eua hai nhdm khae nhau Ngugc lai, hai nhdm cang cd tinh dong nhit (giong nhau) thi ca hdi gap gd giua hai thanh vien cua hai nhdm eang giam
Trong tap hgp dan so, mue dp lien he hay ket giao xa hpi eua nhdm nhd nhilu han so vdi nhdm Idn Kich thudc cua nhdm cang Idn, cac k i t giao xa hpi giOa
Trang 6phan tang do b i t binh ding ve vj t h i xa
hpi cOa cac ca nhan va cac nhdm nen xa
hgi cd xu hudng phan tang hinh chop
Ket qua eua phan hda xa hdi trong qua
trinh ket giao giua cae nhdm xa hpi phy
thudc vao ba nhan to chinh la hdn tap,
b i t binh dang va tinh da dang cac nhan
t l xa hOi da tgo ra cac t i n g ldp xa hpi
hay phSn hda xa hgi thanh cac giai cip,
giai tang va dugc xIp dgt theo muc cao
thip cua dja vj kinh t l hay quyin luc
Nhung vj tri xa hpi d t i n g tren cd nhilu
quan he k i t giao vdi eae vi tri xa hdi d
tang dudi han (Le Ngpc Hung, 2013, tr
113-124) IWdc dg giam bdt b i t binh
dang xa hgi lam giam nhp anh hudng
cua cac vj t h i eao ddi vdi cac vj t h i thip
trong kit giao xa hpi Mue dg bat binh
dang cang giam, khoang each xa hpi
giiJa cae vj the cang giam nen cae ca
nhan cang cd kha nang k i t giao vdi nhau
Dieu nay the hipn ro trong quan hp xa hpi
hi$n nay, nhung ngudi giau it k i t giao vdi
ngudi ngheo, nhung ngudi ed chuc vy
eao it kit giao vdi ngudi cd chuc vu thip
Ban ve tuang quan cac k i t giao trong
nhdm, P Blau cho rang, trong quan hp
nhdm, ting cua cac quan he dpc lap va
phy thugc = 1 Gpi muc quan he dpc lap
Id X, muc quan he phu thupc l l n nhau la
Y thi X+Y = 1 Muc dp dgc lap cdn gpi la
tham s i gigp nhau, muc dp phu thupc
l i n nhau la tham s i hgp nhit Tham s i
giap nhau cang eao phan anh kha nang
quan hp lien nhdm cang cao Tham so
hgp nhit cdng cao phan anh muc quan
he (kit giao) lien nhdm cang thip Cac
k i t giao xd hpi phan anh quan he xa hgi
gida cdc cd nhan cung nhu cdc nhdm,
Trong mdt cau true xa hdi lai cd the hinh thanh cae t i l u c i u true dua tren ca ehe hinh thdnh tuang t y ndi tren
P Blau dua ra 3 k i t Iuan quan trpng de tdm tat npi dung chinh ly thuyet c i u true
vT md cua minh nhu sau:
(1) Cd sy phan biet giua nhung khdc biet
ca ban cua moi ca nhan vdi tat ca nhung ngudi khac va nhung khae bipt ve mat
c i u true giua t i t ca eac cap trong mdt tap hgp dan s i
(2) Muc dp hdn tgp giua eon ngudi trong tgp hgp dan s i cang Idn thi eang cd ca hpi md hai ngudi gap gd, kit giao vdi nhau trd nen khac nhau Tuy nhien, muc
dp hdn tgp v l mgt c i u true trong mgt tgp hgp dan so (ma tap hgp dan s i do ed gia trj khac biet trung binh cua t i t ca cac cgp) edng idn thi cang cd nhieu kha nang d l hai ngudi khac nhau (ve mat dae trung xa hpi) cd cae quan he vdi ngudi kia, k l ca quan hp hdn nhan (3) B i t binh dang giua eon ngudi lam giam quan he k i t bgn vdi nhau, nhung bat binh dang v l eiu true (duge hinh thanh tren ca sd khac biet cua t i t cd cdc cgp) Idm tang cudng kha nang cua cdc quan he khac bipt v l mat vj t h i cua tat
ca eac logi quan he xa hgi, ke ea quan
he hdn nhan
3 TRAO D 6 | Q U Y £ N Ll/C VA V A N HOA QUAN LY
Nhu tren da d l cap, tuang tdc hay trao ddi xa hdi gida con ngudi vdi nhau cd nguon gdc tu trong quan hp thuc tiln trai nghiem cua con ngudi Quyen lyc sinh
ra t u trao doi xa hoi giua ben cd quyen
va ben khdng cd hogc it quyen, ndi each
Trang 7Trao ddi xa hpi tren thuc t l la trao doi
giua cac ben bit binh ding xa hdi B i t
binh dang xa hdi cd t u khi eon ngudi
sinh ra, vi vgy nd mang tinh t u nhien Xa
hdi hinh thanh d l giai quylt cdi b i t binh
dang cd tinh t y nhien dd Con ngudi phai
trao doi vdi nhau cdi ma minh khdng ed
nhung minh c i n hogc muln Qui lugt dd
dugc cac nha ly thuylt trao ddi gpi la "ehi
phi" vd "Igi nhuan", hay "eai mit" va "cai
dugc" Trong ddi sdng xa hdi tai mpt thdi
dilm nhit djnh, ting so "eai ed" hay tai
san (vat chit l l n tinh than) cua toan bp
xa hdi la khdng ddi, tuy nhien sy phan bd
tai san do bit binh dang ddi vdi ea nhan
hay nhdm Phan phdi cua eai cua xa hdi
la mdt v i n d l quan trpng nhit va phuc
tap nhit cua lich su nhan loai Ban ehit
xa hdi loai ngudi la sy hgp tae d l eung
ton tgi, trong qud trinh hgp tac dd cd sy
eung cd phat triln va su phan ly xa hdi
Dieu nay da duge P Blau ly giai trong ly
luan v l hinh thanh cac logi to chuc
Quyin lye eua eon ngudi duge hinh
thanh trong quan he trao ddi vdi ngudi
khac, khdng cd loai trao ddi vd quydn luc
md chi cd it hogc nhilu Trong bat ky mdt
loai hinh td chuc xa hdi nao, quyin lye
cua ca nhan hay nhdm dugc hinh thanh
tu hai hinh thuc to chuc chinh Thu nhit,
do ed nhan tu egnh tranh va cd duge
quyen lyc do "mgnh han" ngudi khdc
nen trd thanh thu ITnh Thu hai, do mpt t l
chuc eip tren hoac nhiJng ngudi ed
quyin lye han, nhung thu ITnh nhdm chi
dinh, bo nhiem Ndi each khac, cd nhan
ed dugc vi tri quan ly trong mdt nhdm
hay mdt t l chuc xa hoi la do phin d i u
d l dat dugc hoae do c i p tren chT djnh
hinh thuc to chdc (each sap xep cdn bp) nay d i u cd nhan to hgp ly Ngydi ta cung cd the ket hgp ca hai each sap x I p nhan s u tren thanh phugng phdp tong hgp d l vua dam bao tinh dan ehu vua dam bao tinh chf dgo tap trung Tuy nhien, n l u khdng cd s y kiem soat minh bgch thi ea ba hinh thuc sap xep nhan
sy ndi tren d i u bj lgi dung va iam tha hda cdng tac t l chdc Chung ta c i n thilt phai bdn tdi khia egnh cua hien tugng tha hda hay lech chuan xa hpi nay trong dilu kien xa hpi hien nay
Theo ly thuylt trao doi quyen lyc eua P Blau, ede ed nhan edng giong nhau ve mat quan dilm, lgi ich va phuang phap hanh dpng cang co k i t chat che vdi nhau trong mpt nhdm, sy lien ket npi bd nhdm cang chat cang khd cd lien k i t ngoai nhdm D i l u ndy giai thich cho hipn tugng tham nhung vd kha nang ching pha tham nhCing Id rat khd khan do tinh t y vp trong c i u k i t nhdm nay Cdc nhdm "suy
thoai t u tudng chinh trj dgo 6ifc loi song"
cung tuang t y nhu vay, tham chi cdn khd phat hipn han vi d i u hipu suy thodi
d i u nam trong cdc "tuang tac i n " , hogc
it cdng khai Mdt dilu quan trgng han cd lien quan tdi hipn tugng c i u k i t eua cac phin t u dong dang trong mgt ca cau dan
so, theo P Blau, la cac cd nhan cd vj tri
xa hdi cao cd xu hudng chi phoi cac cd nhan t h i p nhilu han tgo ra tuang tac thien hudng mpt chieu theo kieu "tren bao dudi phai nghe" Quan hp bit binh ding xa hgi cdng Idn tinh chat mgt chilu trong quan he quyin luc cang Id'n, mau thuin xa hdi cdng cao Mau thuin xa hpi giam khi trao doi quyen lyc giam, tuc Id
Trang 8rat ro trong thuc tiln ljch su nudc ta Khi
d i t nudc cd chien tranh thi "Tudng sT
mpt Idng phy t u , hda nudc sdng chen
rugu nggt ngao" Trong dilu kien chien
tranh, quan hp "tudng sT, vua tdi" khdng
con each bidt md nhgp vao mpt do do
khoang each xa hdi v l quyin lye trd nen
rit nhd vl t h i tgo dugc sue mgnh to idn
gdp phan thyc hien cupc chiln tranh
nhan dan chong giac ngoai xam thing Igi
Trong thdi ky bao cip, mac du muc sdng
ciJa ngudi dan r i t thip, nhung trgt tu xa
hOi Igi kha I n djnh, vl cae cugc trao doi
xa hdi it bit binh dang han, phan hda
gidu ngheo thip han hien nay Nghien
cuu phan tang xa hpi eung chi ra rang,
trong thdi k^ bao eip phin ddng dan cu
sing d muc trung binh, phin dmh va
phan day cua thap phan tang deu r i t hep
" thap phan ting thdi ky bao c i p se
edn phinh rpng han d mue song trung
binh vd hpp han d ea 2 phia dinh va day
thdp"'^'; dilu ndy phan dnh mue bit binh
dang thip Tuy nhien d i n cuoi nam 1990,
tinh hinh phan tang xa hdi da thay doi:
"Nam 1998, chenh Ipch ve thu nhgp giua
nhdm 20% gidu nhit vd nhdm 20%
ngheo nhit Id 11,26 l i n , giua nhdm 10%
gidu nhit va nhdm 10% ngheo nhit Id
han 20 lan, cdn giua nhdm 5% gidu nhit
va nhdm 5% ngheo nhit la han 40 lin"'^'
Sy phan hda giau ngheo ndi rieng, muc
dp bit binh ding xa hgi (dja vj kinh te,
chinh trj, uy tin xa hpi) (David Ashley,
1990, tr 273-279) ndi chung Id nguyen
nhdn ddn d i n phan t i n g xa hgi vd hinh
thanh cae logi quyen lye ehinh thong
(quyin lyc hgp phdp do to chuc trao cho)
vd quyin lyc truyln thong (quyen lye do
uy tin xa hpi ma cd nhdn dgt dugc) Khi
xa hdi chuyen t u md hinh quan Iy tap trung hda sang md hinh quan ly mdi kilu
"kinh t l thj trudng djnh hudng xa hpi chu nghTa" da tgo ra sy da dgng xa hpi, phdt huy duac nhung phim chit tdt cua cd nhan vd nhdm v l mat kinh t l , tuy nhien
he thong phdp luat chua tien kip vdi su biln doi nhanh chdng eua he thing kinh
t l d i n tdi viec tao ra nhung bit binh dang xa hdi theo kieu mdi D i u hieu eua bit binh dang xa hdi thdi ky nay la nhdng nhdm Igi ich dugc hinh thdnh ngay trong edc to chuc nhd nudc vd eae
ea quan cdng quyin Nhung vy dn Idn
ve tham nhung nhu Vinashin, Vinalines,.,
Id bang chung cho lugn diem tren Tp ngn xa hpi vd tdi phgm cung diln ra rit
da dang va phuc tap tren t i t ca cac ITnh vyc kinh te, chinh trj, van hda, xa hpi Nhung hien tugng tham nhung, tp ngn
xa hpi va tpi pham id nhung d i u hipu bit
on dinh cua trat tu xa hpi, tuy nhien muc
dp bit on djnh nay v l n cdn kilm sodt dugc do sy on djnh v l t h i ehl chinh trj Theo P Blau qud trinh hinh thanh to ehue gom bdn giai dogn, trong mdi giai doan cd nhicng net dac thu rieng v l mat tuang tac xa hdi Giai dogn 1, trao doi d l thich ung lln nhau Giai dogn 2, phan hda vj t h i , vai trd va quyen lyc Giai doan 3 hgp phap hda quyin luc; giai doan 4 xuit hipn mau thudn va nhicng eai caeh de to chuc phat triln len giai dogn mdi cao han hoac tan ra Tuang ung vdi eac giai doan cua sy phdt trien cua t l chuc, con ngudi trong td ehuc ed
4 kieu tuang tae trao ddi quyen tuc vdi nhau nhu da trinh bay d phan tren Tuy nhien, trong mdi n l n van hda khdc nhau thi cdc md hinh tuang tac cd nhung net
Trang 9dac thil rieng cua np B6i vol ngycri Viet,
cc 4 Ipai hinh van hca CP' ban trong irng
xir la: van hoa gia dinh, dong hp; van
hpa lang xa; van hoa liia niro'c (san xuit
nho); van hoa chien tranh B i n Ipai hinh
van hpa nay tham gia vap tat ca cac ITnh
vyc quan he xa hpi Trpng quan he quan
ly, ngydi Vipt d l diing tinh cam va vat
ehit d l trao doi, dilu nay da co nguIn
goc tir nguyen ly irng xir dan gian la "Mpt
tram eai iy khpng bang mgt ti cai tinh"
Trong quan hp d p tren c i p dyoi, cap
tren cung thien hyong dung tinh cam
hon la diing "iy" (luat) C i p dyoi thi dung
ea tinh cam l l n vat chit d l trao doi vol
nhau va vol cap tren Hipn typ'ng nay da
cu t h i hoa thanh "van hoa phong bi" va
qua mirng nhan ngay l l Tit, v.v Vol
net van hoa Icilu "gia dinh, dong hg, lang
xa", cap dyoi cc xu hyong quan he lau
dai vol cap tren d l nhan dygc "an sung"
cua cap tren vi sy trung thanh cua minh
Lcai hinh trap doi thir tu' phan anh tinh
chat van hoa chiln tranh Trong lich Viet
Nam, ngyol Viet co hon nira thoi gian
phai chiu dyng canh chiln tranh voi eac
nu'O'c h i u hit la manh hon minh, cho
nen dp mem dec, l<len nhin va dung cam
da tro thanh truyen thong Trong quan he
quan iy, cap du'Ol cung r i t "mem mai" va
tuan thu cap tren, eip dyoi san sang
dya vac cap tren nhy "cay cao, bong ca"
d l dyge nang do va bao ve; tuy nhien,
n l u mau thuin xay ra, cap dyoi cung
san sang "song mai' voi cap tren Mat
l<hae, n l u xung dot 6 mu'c dp ccn cc t h i
"ciru van" giira eip tren va cap dyoi,
ngyol ta chpn phyong an "thpal Iui' nhy
chuyin co quan i^hac de giir t h i dien
(bao tcan lyc lu'png) cho ca hai ben Xu
hu'ong "npi tri" la each tot nhat de giai
quylt xung dgt phii hg'p vdi mo hinh van hoa gia dinh, dong hp, lang xa theo kieu
"moi ho, rang lanh" hoac "6^p t i t pho ra,
x i u xa day lai" Tinh d i n g nhat trpng eae nhcm da lam giam cac eo hgi ket giao
lien nhpm Do do, neu xuit hien mpt lpi a
nhpm nap dp (vi dg tryong hpp tham nhung) lap tire cac nhom d i n g nhit se dya ra phan irng t y v$ d l bao ve sy ton tai cua nhom minh Do chinh la kho khan lyn d i i vol eong tac phong chong tham nhung va cac hien typng te nan xa hpi, toi pham hien nay
Qui luat trao d i i xa hgi che thay, n l u mpt ngyoi trong nhom co quyin lyc cao nhit
se diing quyin lyc ay de trao d i i mgi thir
khac, boi vl suy cho ciing quan he kinh
t l va quyen lyc la g l c r l eua mgi quan
he Quyen lye con dygc danh gia cao hon ca kinh t l Khi da co kinh t l ngyoi ta
se trao doi de l i y quyen lyc va ngygc lai
Van de la a e h l , khi nap ngycri ta can
tien va khi nac ngyoi ta can quyen Trpng che dp t y ban, muon eo quyin iye trong quan ly, dieu kien tien quyet phai
CO tiln Ly do don gian la che dp ty hyu quylt djnh quyin chu so hyu cua ea nhan cua cac chu t y ban O" nyoc ta, cac chu doanh nghiep t y nhan hay cong ty
e l phan ciing l i y dieu kipn kinh t l lam tien quylt Chu tjch Hpi dong Quan trj eiia cong ty c l phan hoae traeh nhiem hCru han thypng la ngyoi co so hyu von dieu le Ion nhit so vol cac thanh vien con lai va la ngyoi eo quyen lyc cao nhat trong doanh nghipp Tuy nhien, trpng h0 thing hanh chinh, cac co quan va to chirc chinh tri xa hgi, che dp thu tryong dygc thilt lap Ngu'OI thu tryong trong
Trang 10Trong cac t l ehue thugc he thong chinh
trj d nudc ta, c i p uy Dang la ngudi lanh
dao va cd quyen cao nhit de dam bao
nguyen t i c tap trung dan chu cua Dang
Tuy nhien, thu trudng dan vj Id ngudi
duang nhien dugc ca c i u trong c i p uy
vl t h i thu trudng ca quan dong thdi cung
la "thO trudng" cap uy Do dd, n l u thu
trudng ca quan khong cd ban ITnh vd
phim chit each mgng tot thi d l thye
hien nhdng hanh vi tryc Igi cho ea nhan
minh, t u do mau thudn npi bd phdt sinh
vd cdc thdnh vien trong tap the se trao
doi theo kieu "bing mat nhung khdng
bang Idng", chu nghTa hinh thuc vd benh
ndi d i i eOng t d d i y ma sinh ra Theo P
Blau, khoang each giua edc vj tri xa hpi
(gan vdi dja vj va quyin lye) cang rpng,
b i t binh ding cdng Idn, cac k i t giao xa
hgi cdng it va nguy ea xung dgt quyin
lyc cdng eao, vd dd cung la mpt trong
nhung nhan to dan den biln d i i eau true
xa hgi Nhung dgc trung v l ung xu trong
quan h$ quan 1;^ da ddn d i n mgt so hipn
tugng ddng quan tam trong ITnh vuc
quan ly cd the dang diln ra d mpt so ca quan, to chuc xa hpi: (1) Cdc to chuc, ca quan, doanh nghiep vdn phdt triln mot edeh tuang doi on djnh nhung chgm vl tinh thdng nhit trong nhdm cao, nhung tinh k i t giao giua cdc nhdm yeu; (2) Xu hudng benh thdnh tich Id khd trdnh khdi; (3) Qud trinh giai quylt xung dpt trong npi bp td ehue (nhdm) it tdc ddng d i n tinh he thong, tinh todn the
Cd the ndi, cac hinh thue quan hp trong quan ly ndi rieng, edc kieu quan he xa hpi khdc ndi chung deu phan anh m i l quan he trao doi quyen luc Quan he trao doi quyen lyc cd quan he mgt thilt vdi cau true xa hdi va hogt dpng cua cac ca nhan cung nhu edc nhdm xa hpi Trong
xa hgi, khi b i t binh dang xa hpi tang len thi xu hudng kit giao giua eae ed nhan
ed vj tri xd hpi cao thudng g i n vdi dgc quyen dae lgi (Igi ich nhdm) ddn tdi hipn tugng phdn hda xa hpi cdng Idn, nguy
eg mau thudn xd hpi edng tang, cac tp ngn xa hpi vd tpi phgm cdng tang •
CHO THiCH
'^'•'^'littp://luatminhkhue vn/dieu-ciiinii/phan-tang-xa-hoi-o-vlet-nam-hlen-nay-phuong-phap-tJep-can-va-san-pham-nghien-cuu aspx; Truy cap 16h ngay 18/5/2014
TAI Lifu TRICH DAN
1 Blau, P M :964 Exchange and Power in Social Life NewYork: Wiley, P 2
2 David Ashley 1990 David Michael Orelstein, "Sociological Theory", Allyn and Bacon, Printed
in USA
3 http://hdnd.camau.gov.vn/detaiis php?id=1206; Truy cgp 18h ngay 18/5/2014
4 L§ Ngpc HiJng 2013 L^ thuyet xa hgi hgc vl mo cua Peter Blau vi ciu true xa hgi Tgp chi
Xahpihpc s 6 l (121)
5 Ritzer, G 1996 Modem Sociological Theory McGraw - Hill Internationa! Edition; P Blau
2006 Macrostructural Theory, In Handbook of Sociological Theory Editedby Jonathan H
Turner, Springer Science+Business Media, LLC