“thành phần loài động vật nổi (zooplankton) ở mô hình nuôi tôm sú – lúa luân canh ở tỉnh kiên giang và tỉnh cà mau”

Từ những vai trò quan trọng của động vật nổi đem lại nên đề tài: “Thành phần loài động vật nổi Zooplankton ở mô hình nuôi tôm sú-lúa luân canh ở tỉnh Kiên Giang và tỉnh Cà Mau” được thự

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA THỦY SẢN



BÀNH THỊ BÍCH TRÂM

“THÀNH PHẦN LOÀI ĐỘNG VẬT NỔI (ZOOPLANKTON) Ở MÔ HÌNH NUÔI TÔM SÚ – LÚA LUÂN CANH Ở TỈNH KIÊN GIANG VÀ

TỈNH CÀ MAU”

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH NUÔI TRỒNG THỦY SẢN

2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ

KHOA THỦY SẢN



BÀNH THỊ BÍCH TRÂM

“THÀNH PHẦN LOÀI ĐỘNG VẬT NỔI (ZOOPLANKTON) Ở MÔ HÌNH NUÔI TÔM SÚ – LÚA LUÂN CANH Ở TỈNH KIÊN GIANG VÀ

TỈNH CÀ MAU”

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC NGÀNH NUÔI TRỒNG THỦY SẢN

CÁN BỘ HƯỚNG DẪN Ths NGUYỄN THỊ KIM LIÊN

2014

THÀNH PHẦN LOÀI ĐỘNG VẬT NỔI (Zooplankton) Ở MÔ HÌNH NUÔI TÔM SÚ–LÚA LUÂN CANH Ở TỈNH KIÊN GIANG VÀ TỈNH CÀ MAU

Bành Thị Bích Trâm

Bộ môn Thủy sinh học ứng dụng, Khoa thủy sản, trường Đại học Cần Thơ

ABSTRACT

The objective of this study was to determine the diversity of zooplankton composition

in the rotational rice-shrimp system of Kien Giang and Ca Mau provinces in order to evaluate natural food of research area At the every province, zooplankton samples were collected at three sites such as water inlet and two rice-shrimp systems stocked

at 3 shrimp/m 2 density The result indicated that a total of 93 zooplankton species was identified at Kien Giang Among them, Rotifera was the most abundant group with 40 species (43.01%) Species number of zooplankton in shrimp crop (74 species) was higher than that in rice crop (51 species) Densities of zooplankton of the rice and shrimp crops was from 48,167-878,750 ind.m -3 and 35,292-392,583 ind.m -3 , respectively The mean of Shannon-Wiener diversity index (H’) was varying from 0.49 to 3.19 At Ca Mau province, the total of 102 zooplankton species was recorded, in which Rotifera had the highest composition with 40 species (39.22%) The different about species number of rice and shrimp crops was not found Species number and density of rice and shrimp crops were 63 species and 8,021-159,200 ind.m -3 , 65 species and 12,750-1,082,000 ind.m -3 , respectively The mean H’ index was varying from 0.40 to 2.64 In general, the abundance of zooplankton community

in the rice-shrimp system is quite high and usefully natural food for shrimp juvenile

Keyword: Zooplankton, compositon, density, rice-shrimp system, natural food

TÓM TẮT

Mục tiêu của nghiên cứu là xác định tính đa dạng thành phần loài động vật nổi trong

mô hình tôm sú-lúa luân canh thuộc tỉnh Kiên Giang và Cà Mau để làm cơ sở cho việc đánh giá nguồn thức ăn tự nhiên trong khu vực nghiên cứu Tại mỗi tỉnh, các mẫu động vật nổi được thu tại 3 điểm như: kênh cấp và hai mô hình tôm sú-lúa luân canh với mật độ thả là 3 con/m2 Tổng cộng ở tỉnh Kiên Giang xác định được 93 loài động vật nổi, trong đó ngành Rotifera có số loài phong phú nhất 40 loài (43,01%) Số loài động vật nổi trong vụ tôm (74 loài) cao hơn so với vụ lúa (51 loài) Mật độ động vật nổi ở vụ lúa và vụ tôm tương ứng là 48.167-878.750 ct/m3 và 35.292-392.583 ct/m3 Chỉ số đa dạng Shannon-Weiner (H’) qua 6 đợt khảo sát dao động 0,49-3,19 Tại tỉnh Cà Mau, số loài động vật nổi tổng cộng ghi nhận được 102 loài, trong đó ngành Rotifera có thành phần loài cao nhất với 40 loài (39,22%) Thành phần loài ở

vụ lúa và vụ tôm là không khác biệt Số lượng loài và mật độ của vụ lúa và tôm tương ứng là 63 loài và 8.021-159.200 ct/m3

, 65 loài và 12.750-1.082.000 ct/m3 Chỉ

số H’ qua 6 đợt thu mẫu dao động 0,40-2,64 Nhìn chung, nguồn thức ăn tự nhiên

trong mô hình nuôi tôm sú-lúa luân canh khá phong phú làm thức ăn tốt cho tôm, đặc biệt giai đoạn nhỏ

Từ khóa: động vật nổi, thành phần loài, mật độ, mô hình tôm sú-lúa luân canh, thức ăn tự nhiên

1.GIỚI THIỆU

Hiện nay, một số vùng thuộc tỉnh Kiên Giang và Cà Mau có đặc tính chất lượng nước bị nhiễm mặn theo mùa, cụ thể là có nước lợ-mặn vào mùa khô và nước ngọt vào mùa mưa Do đó, các tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp để tiến hành chuyển dịch

cơ cấu sản xuất, nhằm khai thác một cách hiệu quả cả nguồn nước trong hai mùa mặn-ngọt sẽ tạo ra năng suất cao hơn trên cùng một diện tích đất sản xuất Việc trồng lúa trên đất nuôi tôm là biện pháp tốt nhất để cải tạo môi trường ruộng nuôi, cân bằng hệ sinh thái trong đầm nuôi do có sự kết hợp hài hòa giữa động vật và thực vật Việc áp dụng mô hình lúa-tôm còn góp phần cách ly, hạn chế sự lây lan mầm bệnh từ

vụ nuôi tôm này sang vụ nuôi tôm khác Sau khi thu hoạch lúa, gốc rạ để lại trong ruộng nuôi là nguồn dinh dưỡng tốt, giúp cho hệ sinh vật phát triển, tạo nguồn thức

ăn tự nhiên phong phú cho tôm giống Theo Vũ Ngọc Út và Dương Thị Hoàng Oanh (2012) động vật nổi là nguồn thức ăn có giá trị dinh dưỡng cao có lợi cho ấu trùng tôm, cua, cá, là mắc xích quan trọng thứ hai trong chuỗi thức ăn của thủy vực Qua kết quả nghiên cứu của Trần Thị Mỹ Hạnh (2013) cho thấy mật độ của động vật nổi

có sự khác biệt lớn giữa giai đoạn trước khi thả tôm (659.044 cá thể/m3

) và sau khi thả tôm 1 tháng (8.824 cá thể/m3

), đồng thời với sự xuất hiện mật độ khá cao của

giống Brachionus plicatilis cho thấy đây là nguồn thức ăn phong phú và rất tốt cho

giai đoạn tôm mới thả nuôi, góp phần tăng tỉ lệ sống cho tôm Ngoài ra, việc nghiên cứu động vật nổi sẽ làm cơ sở khoa học phân vùng sinh thái, đánh giá tính dạng, tiềm năng sinh học hay nhóm sinh vật chỉ thị môi trường (Nguyễn Dương Thạo, 2007)

Từ những vai trò quan trọng của động vật nổi đem lại nên đề tài: “Thành phần loài

động vật nổi (Zooplankton) ở mô hình nuôi tôm sú-lúa luân canh ở tỉnh Kiên Giang và tỉnh Cà Mau” được thực hiện nhằm xác định tính đa dạng thành phần loài

động vật nổi từ đó đánh giá nguồn thức ăn tự nhiên trong thủy vực, đồng thời cung cấp cơ sở dữ liệu cho những nghiên cứu tiếp theo

2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 09/2013 đến 04/2014 trong mô hình nuôi tôm sú-lúa luân canh với 6 đợt thu mẫu (2 đợt trong vụ lúa và 4 đợt trong vụ tôm) Trong

đó, tổng cộng có 3 điểm thu trên mỗi tỉnh (Kiên Giang và Cà Mau) bao gồm: kênh cấp thoát nước, ruộng khảo nghiệm (ruộng 1) và ruộng đối chứng (ruộng 2) Phương

pháp thu mẫu động vật nổi được tiến hành theo phương pháp của APHA et al

(1999) Định danh tên các giống loài động vật nổi theo Shirota (1966); Boltovskoy (1999) và Nguyễn Văn Khôi (2001) Phương pháp định lượng động vật nổi được sử dụng theo phương pháp của Boyd và Tucker (1992) Kết quả nghiên cứu được tính toán và xử lý số liệu bằng phần mềm Excel Nghiên cứu còn dựa vào công thức tính

chỉ số đa dạng Shannon-Weaver (H´) (1963) để đánh giá tính đa dạng về thành phần loài giữa các đợt thu mẫu:

Trong đó:

Pi: tỉ lệ cá thể của loài i trên tổng số cá thể của các loài (pi = ni/N)

ni: số lượng cá thể (mật độ) của loài thứ i

N: tổng số lượng động vật nổi trong mẫu thu

Ngoài ra, phân mức xếp hạng chất lượng nước dựa theo Nguyễn Dương Thạo (2007) Bảng 1: Các đợt thu mẫu của vụ lúa và vụ tôm

Đợt 1 Trước khi xạ lúa Ngày 28/09/2013

Vụ lúa Đợt 2 Trước khi thu hoạch lúa Ngày 08/12/2013 và

04/01/2014 Đợt 3 Trước khi thả tôm Ngày 18/01/2014

Vụ tôm Đợt4 Sau khi thả tôm 1 tháng Ngày 26/02/2014

Đợt 5 Sau khi thả tôm 2 tháng Ngày 22/03/2014 Đợt 6 Trước khi thu hoạch Ngày 25 và 26/04/2014

3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN

3.1 Huyện An Minh, tỉnh Kiên Giang

3.1.1 Thành phần loài động vật nổi qua 6 đợt khảo sát của vụ lúa và vụ tôm

Kết quả phân tích thành phần loài động vật nổi (ĐVN) ở tỉnh Kiên Giang qua 6 đợt khảo sát đã ghi nhận được tổng cộng 93 loài thuộc các nhóm ngành: động vật nguyên sinh (Protozoa), ngành luân trùng (Rotifera), bộ giáp xác râu ngành (Cladocera), giáp xác chân chèo (Copepoda) và nhóm động vật nổi ít gặp thuộc ấu trùng côn trùng (Insecta), giun tròn (Nematoda), giáp xác (Crustacea), giun nhiều tơ (Polychaeta) và

ấu trùng Veliger… Trong đó Rotifera có thành phần loài cao nhất là 40 loài (43,01%) và thấp nhất là bộ Cladocera với 7 loài (7,53%), các nhóm động vật nổi còn lại có số loài từ 9-24 loài (9,68-25,8%) (Hình 1)

Hình 1: Thành phần loài động vật nổi của cả vụ lúa và vụ tôm qua 6 đợt

Qua hai vụ khảo sát kết quả cho thấy ngành Rotifera có thành phần loài phong phú nhất, nhưng chủ yếu là các giống loài xuất hiện trong vụ tôm, cho thấy môi trường khá giàu dinh dưỡng bởi vì đây là nhóm sinh vật chỉ thị cho môi trường giàu dinh dưỡng (Herzig, 1987) Ngoài ra, sự hiện diện của các giống loài thuộc ngành Protozoa và lớp Copepoda trong hai vụ khảo sát trên điều này cho thấy đây là các giống loài động vật nổi có sự phân bố rộng thích hợp phát triển ở vùng ven biển, cửa sông, hàm lượng dinh dưỡng cao Điều này phù hợp với kết quả nghiên cứu của Trần Thị Mỹ Hạnh (2013), ngành Rotifera cao nhất với 35 loài (40%), kế đến là ngành Protozoa (25 loài, 28%), Copepoda (17 loài, 19%), Cladocera (3 loài, 3%) và loài khác (9 loài, 10%) Sự phong phú của quần thể luân trùng ở khu vực khảo sát là nguồn thức ăn tự nhiên tốt nhất cho động vật thủy sản, nhất là giai đoạn ấu trùng

Một số giống loài Rotifera thường gặp trong 2 vụ khảo sát là: Brachionus angulagis,

Brachionus plicatilis, Brachionus caudatus, Brachionus falcatus, Filinia terminalis, Keratella tropica,

3.1.2 Thành phần loài ĐVN của vụ lúa và vụ tôm qua các đợt khảo sát

3.1.2.1 Vụ lúa

Số loài động vật nổi tại các điểm thu mẫu ở vụ lúa qua 2 đợt khảo sát dao động từ

7-24 loài (Hình 2) Tại ruộng 2 có thành phần loài cao nhất với 7-24 loài (đợt 2), thấp nhất là ở ruộng 1 với 7 loài (đợt 1) Nhìn chung tại các điểm thu mẫu ở vụ lúa thì thành phần loài động vật nổi có xu hướng tăng cao vào cuối vụ nhưng ngược lại mật

độ ĐVN lại có xu hướng giảm dần vào cuối vụ (Hình 3) Điều này phù hợp với qui luật ưu thế về sự phân bố của thủy sinh vật, nghĩa là khi một thủy vực có thành phần loài cao thì mật độ sẽ thấp và ngược lại Riêng điểm thu ở kênh cấp thành phần loài ở cuối vụ giảm so với đầu vụ còn mật độ ĐVN cũng giảm vào cuối vụ

Ở kênh cấp, thành phần loài ĐVN có sự biến động rõ rệt giữa 2 đợt khảo sát với tổng số loài được xác định là 21 loài và 15 loài lần lượt cho giai đoạn đầu vụ và cuối

vụ Ngành Rotifera có thành phần loài phong phú nhất giai đoạn đầu vụ (12 loài; 57,14%) do vào thời điểm này môi trường có độ mặn thấp nên thích hợp cho các giống loài phân bố đặc trưng trưng môi trường nước ngọt phát triển nhưng khi độ mặn tăng lên vào giai đoạn cuối vụ thì thành phần loài giảm xuống chỉ còn 7 loài (46,67%).Ngành Protozoa có số loài khá thấp và chỉ phát hiện được ở giai đoạn đầu

vụ là 3 loài (14,29%) Ngược lại, lớp Copepoda có xu hướng tăng lên vào cuối vụ (tăng từ 2 loài (9,52%lên 5 loài 33,33%)) Điều này là do Copepoda là nhóm sinh vật phân bố đặc trưng trong môi trường nước lợ-mặn nên khi độ mặn tăng vào cuối vụ

là điều kiện thuận lợi cho Copepoda phát triển Một số loài Rotifera phân bố đặc

trưng cho môi trường nước ngọt, ví dụ như các loài thuộc giống Brachionus,

Karatella, Polyarthra, Filinia,… Kế đến là lớp Copepoda do độ mặn tăng vào cuối

vụ nên có sự xuất hiện của một số loài phân bố ở môi trường có độ mặn thấp như:

Oithona simplex, Schmackeria dubia, Acartia clausi

Ở ruộng lúa, thành phần loài ĐVN ở ruộng 1 và ruộng 2 đều có sự biến động lớn giữa đợt 1 và đợt 2 Trong đó ngành Rotifera có thành phần loài cao nhất ở cả 2

ruộng và có xu hướng tăng lên vào cuối vụ Ở ruộng 1 với 3 loài (42,86%) vào giai đoạn đầu vụ và có sự gia tăng về thành phần loài vào giai đoạn cuối vụ với 11 loài (55%) Tương tự, ở ruộng 2 thành phần loài cũng có sự tăng lên vào cuối vụ với 7 loài (đầu vụ) tăng lên 12 loài (cuối vụ) Nhìn chung, chất lượng nước cả hai ruộng vào giai đoạn cuối vụ có hàm lượng dinh dưỡng cao thông qua việc bón phân trong quá trình canh tác lúa đã tạo điều kiện thuận lợi cho quần thể ĐVN phát triển vào cuối vụ

0

5

10

15

20

25

30

35

40

Đợt

1

Đợt

2

Đợt

1

Đợt 2

Đợt 1

Đợt 2

Đợt 3

Đợt 4

Đợt 5

Đợt 6

Đợt 3

Đợt 4

Đợt 5

Đợt 6

Đợt 3

Đợt 4

Đợt 5

Đợt 6

Hình 2: Biến động thành phần loài ĐVN ở các điểm thu của vụ lúa và vụ tôm 3.1.2.2 Vụ tôm

Theo kết quả nghiên cứu thì số loài ĐVN ở vụ tôm có sự khác biệt tương đối lớn và dao động từ 9-34 loài, cao nhất với 34 loài giai đoạn trước khi thả tôm (đợt 3) và thấp nhất với 9 loài vào giai đoạn sau 2 tháng thả tôm (đợt 5) tại điểm thu kênh cấp Nguyên nhân chủ yếu là do độ mặn tăng lên làm thay đổi thành phần loài ĐVN cụ thể như ngành Rotifera ở đợt 3 phát hiện được 19 loài nhưng đến đợt 5 giảm xuống chỉ còn 1 loài Ở hầu hết các điểm thu thì đợt 3 có thành phần loài cao hơn các đợt còn lại (Hình 2)

Thành phần loài ĐVN ở đợt 3 có số loài cao nhất so với các đợt khác, ở kênh cấp với

34 loài, ở ruộng 1 và ruộng 2 đều phát hiện được 26 loài Trong đó, ngành Rotifera

có thành phần loài phong phú nhất với 21 loài (80,77%) được tìm thấy ở ruộng 1, ở kênh cấp và ở ruộng 2 đều phát hiện được 19 loài cho thấy giai đoạn trước khi thả tôm môi trường khá giàu dinh dưỡng Điều phù hợp với nhận định của Ganno and Stemberger (1978) và Sladecek (1983), Rotifera là nhóm sinh vật được sử dụng làm chỉ thị cho môi trường có mức độ dinh dưỡng khác nhau (trích dẫn bởi Đỗ Văn A

Khắc, 2013) Trong số các loài được tìm thấy thì Polyarthra sp và Filinia terminalis

chỉ thấy xuất hiện ở đợt 3 mà không tìm thấy ở các đợt còn lại do độ mặn ở các đợt sau tăng lên không thích hợp cho chúng phát triển Các loài thường xuất hiện như:

Brachionus angularis, Brachionus falcatus, Brachionus plicatilis, Polyarthra sp và Filinia terminalis Đây là những loài động vật nổi thường phân bố trong thủy vực

giàu chất hữu cơ và là nguồn thức ăn tự nhiên rất tốt cho tôm sú giai đoạn ấu trùng Nhìn chung, do nguồn nước cấp chung từ kênh dẫn vào nên giữa 2 ruộng 1 và ruộng

2 không có sự khác biệt lớn về thành phần loài ĐVN qua các đợt khảo sát

3.1.3 Mật độ động vật nổi của vụ lúa và vụ tôm qua các đợt khảo sát

3.1.3.1 Vụ lúa

Mật độ động vật nổi của vụ lúa qua 2 đợt thu có sự chênh lệch khá lớn và biến động

từ 48.167-878.750 ct/m3 Mật độ ĐVN ở ruộng 1 và ruộng 2 đều có mật độ đạt cao nhất vào đợt 1 và giảm thấp vào đợt 2 (Hình 3) Vào đầu vụ, mật độ ĐVN đạt cao nhất so với các điểm còn lại (878.750 ct/m3) với sự ưu thế của ấu trùng Nauplius của Copepoda (707.625 ct/m3,80,53%), kế đến là Rotifera (136.438 ct/m3,15,53%) cho thấy môi trường nước giàu vật chất hữu cơ Trong khi đó, ruộng 2 mật độ ĐVN ở cuối vụ với 48.167 ct/m3 giảm thấp nhất so với các điểm thu khác Nhìn chung, mật

độ động vật nổi trong vụ lúa có xu hướng giảm dần vào cuối vụ điều này cho thấy vào đầu vụ mật độ động vật nổi cao do môi trường nước vào đầu vụ có hàm lượng dinh dưỡng cao do ảnh hưởng của quá trình canh tác lúa, các đợt bón phân cung cấp dinh dưỡng cho cây lúa cũng góp phần tạo nguồn nước có hàm lượng dinh dưỡng tốt tạo điều kiện thuận lợi cho quần thể ĐVN gia tăng mật độ Còn vào cuối vụ hàm lượng dinh dưỡng trong môi trường giảm thấp xuống nên quần thể ĐVN cũng giảm

theo

0

100000

200000

300000

400000

500000

600000

700000

800000

900000

1000000

Đợt

1

Đợt

2

Đợt 1

Đợt 2

Đợt 1

Đợt 2

Đợt 3

Đợt 4

Đợt 5

Đợt 6

Đợt 3

Đợt 4

Đợt 5

Đợt 6

Đợt 3

Đợt 4

Đợt 5

Đợt 6 Kênh cấp Ruộng 1 Ruộng 2 Kênh cấp Ruộng 1 Ruộng 2

cá thể/m3 Protozoa Rotifera Cladocera Copepoda Nauplius Khác

Hình 3: Biến động mật độ động vật nổi tại các điểm thu của vụ lúa và vụ tôm 3.1.3.2 Vụ tôm

Mật độ ĐVN trong vụ tôm có xu hướng tăng cao ở giai đoạn trước khi thả tôm (đợt 3), giảm thấp vào giai đoạn sau khi thả tôm 1 tháng (đợt 4) và tăng lên vào cuối vụ (đợt 6) Mật độ ĐVN có sự biến động tương đối lớn qua các đợt khảo sát và dao động từ 35.292-392.583 ct/m3

(Hình 3) Kết quả này là do sau khi thả tôm 1 tháng, đây là thời điểm tôm sử dụng phần lớn nguồn thức ăn tự nhiên sẵn có trong thủy vực

mà chủ yếu là động vật nổi nên mật độ của chúng giảm thấp vào giai đoạn này Vào cuối vụ nuôi hàm lượng chất dinh dưỡng tăng lên do sự tích lũy dinh dưỡng trong quá trình nuôi tôm đã tạo điều kiện thích hợp cho ấu trùng Nauplius thuộc lớp Copepoda phát triển và chiếm ưu thế với mật độ 312.667 ct/m3 (79,64%) bởi vì đây

là nhóm sinh vật thích nghi tốt với môi trường giàu dinh dưỡng (Gannon and Stremberger, 1978) Ở kênh cấp, mật độ ĐVN dao động từ 68.028-308.000 ct/m3, cao nhất là ở đợt 5 (308.000 ct/m3) và thấp nhất là ở đợt 3 (68.028 ct/m3) Có sự

chênh lệch như vậy là do có sự tăng lên về mật độ (Đợt 5) của lớp Copepoda (178.063 ct/m3; 57,81%) và ấu trùng Nauplius (118.708 ct/m3; 38,54%) so với đợt 3 lớp Copepoda chỉ có 9.472 ct/m3 (13,52%) và ấu trùng Nauplius cũng chỉ có 12.917 ct/m3 (18,99%) Do kênh cấp là thủy vực tự nhiên, chịu ảnh hưởng của thủy triều nên

độ mặn cũng tăng Điều này phù hợp với nhận định của Dương Trí Dũng (2000) cho thấy các giống loài thuộc lớp Copepoda thích hợp phát triển vùng cửa sông và có hàm lượng dinh dưỡng cao

Riêng ở ruộng 1 và ruộng 2 thì có sự thay đổi về mật độ của 2 nhóm ngành Rotifera

và ấu trùng Nauplius Trong đó, mật độ của nhóm ngành Rotifera ở đợt 3 là cao nhất với 259.194 ct/m3 (ruộng 1) và 65.104 ct/m3 (ruộng 2) nhưng lại giảm xuống vào đợt

6 với 13.139 ct/m3 (ruộng 1) và 15.167 ct/m3 (ruộng 2) Ngược lại, ấu trùng Nauplius

ở đợt 3 chỉ có 12.056 ct/m3

(ruộng 1) và 12.500 ct/m3 (ruộng 2) thì lại tăng lên ở đợt

6 với 226.944 ct/m3 (ruộng 1) và 312.667 ct/m3 (ruộng 2) Kết quả này tương đối thấp hơn so với nghiên cứu biến động của phiêu sinh vật trong ao nuôi tôm sú thâm canh thông qua ảnh hưởng của cải tạo môi trường nuôi với mật độ từ 169.321-518.587 ct/m3 (Nguyễn Hữu Lộc, 2003)

3.1.4 Chỉ số đa dạng sinh học

Chỉ số đa dạng sinh học (H´) của các điểm thu mẫu ở 2 vụ lúa và tôm qua các đợt khảo sát dao động từ 0,49-3,19 (Hình 4), ở hầu như các đợt thu mẫu thì chỉ số H’ của kênh cấp cao hơn so với ruộng 1 và ruộng 2, Trong đó, chỉ số H’ ở kênh cấp trong đợt 3 (3,19) được đánh giá là môi trường ô nhiễm nhẹ do đây là thủy vực tự nhiên ít

bị tác động của con người cho thấy tính đa dạng thành phần loài ĐVN ở kênh cấp cao hơn so với ruộng 1 và ruộng 2 Riêng ở đợt 5 là có khác biệt ruộng 1 có chỉ số H’ cao hơn so với kênh cấp và ruộng 2 Kết quả này cao hơn so với nghiên cứu về sự phân bố của động vật nổi trên Rạch Cái Khế, thành phố Cần Thơ vào mùa khô với chỉ số đa dạng rất thấp biến động từ 0,41 – 2,74 (Dương Trí Dũng và Nguyễn Hoàng Oanh, 2012) Theo phân mức xếp hạng chất lượng nước của Nguyễn Dương Thạo (2007) thì nhìn chung chỉ số H’ trung bình ở vụ lúa ghi nhận được là 1,26±0,40 thuộc mức ô nhiễm nặng (α) và vụ tôm 1,69±0,69 thuộc mức ô nhiễm vừa (β) Chỉ số này

có sự khác biệt giữa các điểm khảo sát và các đợt thu mẫu do sự thay thế nhau phát triển của một số loài theo từng thời điểm mặc dù tổng số loài phát hiện được khá cao

0.0

0.5

1.0

1.5

2.0

2.5

3.0

3.5

Hình 4: Chỉ số H’ ở 2 vụ khảo sát qua các đợt thu mẫu

3.2 Huyện Thới Bình, tỉnh Cà Mau

3.2.1 Thành phần loài động vật nổi qua 6 đợt khảo sát của vụ lúa và vụ tôm

Kết quả phân tích TPL ĐVN ở tỉnh Cà Mau qua 6 đợt khảo sát đã ghi nhận được tổng cộng 102 loài Trong đó Rotifera có thành phần loài cao nhất là 40 loài (39,22%), Cladocera có số loài thấp nhất với 2 loài (1,96%) và các nhóm động vật nổi còn lại có số loài từ 7-39 loài (6,86-38,24%) (Hình 5)

Hình 5: Thành phần loài động vật nổi của cả vụ lúa và vụ tôm qua 6 đợt

Qua hai vụ khảo sát kết quả ghi nhận số loài thuộc ngành Rotifera chiếm ưu thế cao nhất nhưng chủ yếu là các giống loài ở vụ lúa do trong vụ lúa có các hoạt động canh tác lúa, bón phân cung cấp dinh dưỡng cho cây lúa cũng góp phần tạo nguồn nước có hàm lượng dinh dưỡng tốt, đồng thời vào vụ lúa môi trường nước có độ mặn thấp thích hợp cho các loài luân trùng Rotifera phát triển điều này phù hợp với nhận định của Dương Trí Dũng (2000) cho thấy ngành Rotifera có sự phân bố môi trường nước

lợ mặn thấp chủ yếu sống môi trường nước ngọt Điều này phù hợp với kết quả khảo sát ở An Minh, tỉnh Kiên Giang với ngành Rotifera cao nhất với 40 loài (43,01%), thấp nhất là bộ Cladocera với 7 loài (7,53%) và các nhóm động vật nổi còn lại có số loài từ 9-24 loài (9,68-25,8%) Đồng thời kết quả này cũng cao hơn so với nghiên cứu ở ao nuôi tôm thẻ chân trắng ở huyện Mỹ Xuyên, tỉnh Sóc Trăng (Trần Minh Hậu, 2012) đã tìm thấy tổng cộng 33 loài ĐVN, trong đó ngành Protozoa có 22 loài, Copepoda có 5 loài, Rotifera có 4 loài, thấp nhất bộ Cladocera có 2 loài và các giống loài ĐVN ít gặp khác với 5 loài

3.2.2 Thành phần loài và mật độ động vật nổi của vụ lúa và vụ tôm qua các đợt khảo sát

3.2.2.1 Vụ lúa

Theo kết quả ghi nhận thành phần loài ĐVN ở các điểm thu dao động từ 10-30 loài

và cho thấy không có sự biến động lớn giữa 2 đợt cụ thể như: ở kênh cấp tìm được

30 loài ở đầu vụ và giảm còn 26 loài vào cuối vụ, tương tự, ở ruộng 2 tìm được 16 loài ở đầu vụ và giảm còn 13 loài vào cuối vụ Riêng ruộng 1 thì ngược lại vào đầu

vụ chỉ phát hiện được 10 loài nhưng vào cuối vụ lại tăng lên tìm được 17 loài (Hình 6)

Điều khác biệt ở đây là chỉ tìm thấy được bộ Cladocera (Diaphanosoma brachyurum,

Moina brachiata) ở kênh cấp mà không phát hiện được loài nào thuộc bộ Cladocera