Tóm tắt luận văn thạc sĩ bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa LAC trong phát triển du lịch tại vườn quốc gia cúc phương

Tóm tắt luận văn thạc sĩ bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa LAC trong phát triển du lịch tại vườn quốc gia cúc phương Tóm tắt luận văn thạc sĩ bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa LAC trong phát triển du lịch tại vườn quốc gia cúc phương Tóm tắt luận văn thạc sĩ bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa LAC trong phát triển du lịch tại vườn quốc gia cúc phương Tóm tắt luận văn thạc sĩ bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa LAC trong phát triển du lịch tại vườn quốc gia cúc phương Tóm tắt luận văn thạc sĩ bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa LAC trong phát triển du lịch tại vườn quốc gia cúc phương Tóm tắt luận văn thạc sĩ bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa LAC trong phát triển du lịch tại vườn quốc gia cúc phương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-o0o -PHẠM MAI ANH

BƯỚC ĐẦU ỨNG DỤNG MÔ HÌNH QUẢN LÝ SỨC CHỨA LAC (LIMITS OF ACCEPTABLECHANGE –GIỚI HẠN CỦA NHỮNG THAY ĐỔI CÓ THỂ CHẤP NHẬN ĐƯỢC) TRONG PHÁT TRIỂN

DU LỊCH TẠI VQG CÚC PHƯƠNG – NINH BÌNH

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SỸ DU LỊCH

Hà Nội – 2014

Công trình được hoàn thành tại Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Sơn

Phản biện 1: TS Phạm Hồng Long

Phản biện 2: TS Nguyễn Mạnh Hà

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc

sỹ họp tại phòng 502 nhà B – Khoa Du lịch học – trường Đạihọc khoa học xã hội và nhân văn, vào lúc 15h30 ngày 29tháng 01 năm 2015

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Trung tâm thư viện Đại học Quốc gia Hà Nội

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay, đi cùng với sự phát triển của kinh tế văn hóa xãhội, ngành kinh doanh du lịch lữ hành được mở rộng và đạt đượcnhững kết quả ấn tượng Dường như, cuộc sống càng phát triển thì sựquan tâm của từng cá nhân và cộng đồng dành cho du lịch càng được

đề cao và trở thành một nhu cầu thường xuyên hơn Tuy nhiên sựphát triển của du lịch cũng đi cùng với những tác động đa chiềukhông thể phủ nhận, từ đó dẫn đến việc cần phải đề xuất ra nhữngcách thức quản lý, điều phối hiệu quả nhằm hạn chế tác động tiêu cực

và hướng tới mục tiêu phát triển du lịch bền vững Việc quản lý sứcchứa du lịch có ý nghĩa quan trọng trong cuộc này Du lịch là ngànhmang định hướng tài nguyên rõ rệt, khai thác các ưu thế của tàinguyên để đưa vào sản phẩm của mình Bản thân các loại tài nguyênnày thì lại mang những giới hạn tự nhiên và tính nhạy cảm nên ảnhhưởng khá nhiều tới mức độ khai thác du lịch Nếu như việc khaithác du lịch vượt quá những giới hạn tự nhiên đó thì sẽ gây ra nhữngảnh hưởng đôi khi là không thể khắc phục được

Trong nhiều nghiên cứu đã từng được thực hiện, việc xácđịnh sức chứa thường là việc tìm ra một con số xác định duy nhất -dựa trên những tính toán vật lý - để tạo ra một giới hạn trong đón tiếpkhách du lịch Việc tính toán xác định ra con số này dựa trên nhữnggiả thuyết, những số liệu cố định và ít nhiều thiếu mất sự thích ứnglinh hoạt với sự thay đổi liên tục của điều kiện môi trường – xã hộicũng như hệ thống tài nguyên du lịch Hơn nữa, những tính toán nàychủ yếu xuất phát từ nhu cầu của nhà quản lý, mà không xét trên nhucầu và đánh giá của du khách cũng như những yếu tố đặc biệt của tàinguyên tự nhiên, môi trường xã hội Vì thế đặt ra yêu cầu có mộtphương thức linh hoạt hơn, hữu hiệu hơn trong việc quản lý sức chứatại điểm du lịch Thay vì bắt đầu việc quản lý sức chứa bằng câuhỏi :“Bao nhiêu du khách đến đây là quá nhiều?”, thì giờ đây câu hỏiđầu tiên được đưa ra sẽ là: “Điều kiện môi trường của điểm du lịchcần được duy trì ở mức độ như thế nào thì chấp nhận được?” Từ đó,bản chất vấn đề “đảm bảo sự bền vững” sẽ được giải quyết theo

hướng đi từ việc đạt được những mục tiêu tổng quát rồi sau đó đi đếnnhững yếu tố nhỏ hơn cụ thể hơn Đây chính là phương pháp tiếp cậncủa các mô hình lập kế hoạch quản lý sức chứa nói chung và sứcchứa du lịch nói riêng Các mô hình lập kế hoạch quản lý sức chứakhông dựa trên các giả thuyết khoa học mà là sự kết hợp giữa khoahọc, sự tham gia của cộng đồng và kinh nghiệm của nhà quản lý Mộttrong số những mô hình như thế được lựa chọn để giới thiệu trong đềtài này là LAC (viết tắt của Limits of acceptable change) – Nhữnggiới hạn của thay đổi có thể được chấp nhận, không chỉ cung cấpnhững câu trả lời đơn giản cho những câu hỏi phức tạp và khó khăn

mà phát triển du lịch bền vững đưa ra, mà còn giải quyết một phứchợp những vấn đề nhỏ để cùng hướng tới mục tiêu chung

Hệ thống quy hoạch theo phương pháp LAC ban đầu đượcthiết kế để giải quyết các vấn đề quản lý du khách tại Hệ thống bảotồn vùng hoang dã quốc gia Hoa Kỳ và là một sản phẩm của nhậnthức sâu rộng rằng việc đánh giá năng lực chịu tải một cách máy móc

đã thất bại trong việc đặt được những mục tiêu của mình Trong khi

đó có rất nhiều lý do giải thích tại sao mô hình năng lực chịu tải lạithất bại, và lý do cơ bản nhất được nhắc tới đó là nó đã hướng cácnhà quản lý theo một câu hỏi sai “Bao nhiêu là quá nhiều?” Nănglực chịu tải về bản chất là một thuật ngữ định lượng, nhưng nghiêncứu đã cho thấy rằng những vấn đề của việc sử dụng tài nguyên chohoạt động du lịch không liên quan quá nhiều về số lượng người, mà

về hành vi của họ Trong khí đó, phương pháp LAC giải quyết nhữngcâu hỏi khác nhau đáng kể: “Điều kiện tài nguyên và điều kiện xã hộinào phù hợp (hoặc có thể chấp nhận được), và làm thế nào để chúng

ta đạt được những điều kiện đấy? Câu hỏi này thể hiện một cách tiếpcận căn bản khác đến tư duy về các vấn đề sử dụng cho hoạt động dulịch, nhưng đã thực sự liên kết chặt chẽ với công việc chính của cácnhà quản lý hoạt động du lịch – đó là bảo vệ các giá trị mà vì đó mộtkhu vực được thành lập - hơn so với mô hình năng lực chịu tải.Nhận thấy đây là một hướng mới, hữu ích trong việc giải quyếtvấn đề quản lý phát triển du lịch bền vững ở các vùng hoang dã, đềtài đã mạnh dạn tiếp cận nội hàm của mô hình LAC và bước đầu áp

dụng những kiến thức đã tìm hiểu được để nghiên cứu áp dụng tạimột địa điểm tại Việt Nam đó là VQG Cúc Phương Ở Việt Nam nóichung và tại VQG Cúc Phương nói riêng, đã có nhiều công trìnhnghiên cứu, định hướng về phát triển du lịch sinh thái – du lịch bềnvững, thể hiện sâu sắc mối quan tâm của chính phủ và các nhà khoahọc tới vấn đề này Với mức độ phát triển ngày càng mạnh mẽ củahoạt động du lịch, càng cần có thêm những công cụ tối ưu để quản lýviệc phát triển sao cho đạt được hiệu quả cao nhưng vẫn mang tínhbền vững Và LAC được kì vọng sẽ đóng góp hữu hiệu vào côngcuộc này.

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Vào tháng 1/1985, “Hệ thống giới hạn những thay đổi có thểchấp nhận được (LAC) dành cho việc quy hoạch các vùng hoang dã”được Cục Kiểm lâm xuất bản [19] Vào tháng 4/1985, ứng dụng đầutiên của Phương pháp LAC – cho Khu tổ hợp Hoang dã BobMarshall – đã được chứng minh bằng tài liệu trong 1 bản chỉnh sửaquy hoạch rừng Báo cáo và quy hoạch này là đỉnh cao của một nỗlực, khởi nguồn từ đầu những năm 1980, để xây dựng và thực hiệnmột phương pháp nhằm giải quyết vấn đề năng lực chịu tải các hoạtđộng du lịch ở các vùng hoang dã Tiền đề của nỗ lực này bắt đầu từnhững năm 1930 khi các nhà quản lý lần đầu tiên khẳng định cầnthiết phải giữ cho mức độ sử dụng cho hoạt động du lịch ở dưới

“năng lực chịu tải” hoặc ở “điểm bão hòa” của một khu vực Từ năm

1985 đến nay, một số phương pháp liên quan nhằm giải quyết nănglực chịu tải các hoạt động du lịch đã được phát triển – ví dụ, phươngpháp “Đánh giá năng lực chịu tải”, “Quản lý tác động của du khách” ,

“Bảo vệ tài nguyên và trải nghiệm của du khách” Kể từ năm 1985,phương pháp LAC và các phương pháp liên quan đã có một sự ảnhhưởng được công nhận lên việc quy hoạch quản lý du lịch ở Hoa Kỳ

và ngày càng tăng trên khắp thế giới Sự hiệu quả về các phươngpháp này đã khiến cho có rất nhiều lời kêu gọi áp dụng các phươngpháp này một cách rộng rãi cho các vấn đề quản lý tài nguyên thiênnhiên

Từ đó đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về mặt lý luận

và thực tiễn về vấn đề này Đi đầu trong việc nghiên cứu này là haitác giả Hoa Kỳ Stephan F McCool và George H Stankey

Sau hơn 10 năm áp dụng tại Hoa Kỳ, Stephan F McCool và cộng sự

đã xuất bản cuốn sách “Limits of Acceptable Change and Related Planning Processes: Progress and Future Directions” [14], là một

đánh giá tổng hợp quá trình áp dụng, những ưu điểm, yếu điểm, ýnghĩa khoa học và thực tiễn, cùng phương hướng tương lai củaphương pháp này

Gần đây hơn, vào năm 2007, Stephan và nhóm tác giả đã cho

ra đời cuốn sách “An Assessment of Frameworks Useful for Public Land Recreation Planning” là một công trình tương đối hoàn chỉnh,

bao gồm việc đánh giá tất cả các phương pháp quản lý sức chứa mớinổi bật như LAC, VERP, ROS Đồng thời ghi nhận lại các áp dụngthực tiễn của các phương pháp trên tại Hoa Kỳ

Ngoài Hoa Kỳ, cũng có nhiều quốc gia đã áp dụng phươngpháp LAC với nhiều cấp độ khác nhau tuy nhiên, chưa có một quốcgia nào mà LAC được nghiên cứu và áp dụng một cách hoàn chỉnhnhư ở Hoa Kỳ

Tại Việt Nam, đã có một số công trình nghiên cứu có nhắc tớiphương pháp LAC như một khả năng áp dụng bổ sung cho quản lý

du lịch sinh thái tại VQG [7,tr.120], tuy nhiên trong phạm vi tìm hiểucủa tác giả luận văn, chưa có công trình nào nghiên cứu riêng về vấn

đề này

Đối với VQG Cúc Phương là một điểm đến thu hút nhiều nhà khoahọc trong nhiều lĩnh vực như sinh học, địa lý, khảo cổ, du lịch, vănhóa Tuy nhiên các nghiên cứu trước đây trong lĩnh vực du lịchđược thực hiện tại Vườn chủ yếu tập trung vào nghiên cứu về du lịchsinh thái, du lịch cộng đồng Chưa có nghiên cứu cụ thể nào về việcquản lý sức chứa thông qua mô hình LAC tại Cúc Phương nói riêng

và tại Việt Nam nói chung mà tác giả luận văn được tham khảo

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích chính của công trình nghiên cứu là bước đầu tìmhiểu và áp dụng mô hình quản lý sức LAC tại VQG Cúc Phươngnhằm hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý sức chứa du lịch đây

Để đạt tới mục đích nghiên cứu trên, luận văn đã thực hiệncác nhiệm vụ nghiên cứu bao gồm: Thứ nhất, luận văn đã giới thiệu

về mô hình quản lý sức chứa LAC, bao gồm các vấn đề lý luận vàthực tiễn Thứ hai, luận văn tiến hành đánh giá hiện trạng hoạt động

du lịch tại VQG Cúc Phương và nêu ra những vấn đề tồn tại cần giảiquyết Thứ ba, luận văn thực hiện một số khảo sát xã hội học đốitượng du khách thăm quan tại VQG Cúc Phương để đánh giá nhậnthức du khách về các vấn đề tồn tại ở đây, Thứ tư, Luận văn cũngđưa ra những khuyến nghị hợp lý cho việc khai thác du lịch bền vữngtại nơi đây Xa hơn nữa luận văn đưa ra đề xuất xây dựng một lộtrình áp dụng LAC trong quản lý sức chứa du lịch tại VQG CúcPhương vào thời gian tiếp theo Theo thống kê trong nhiều năm,VQG Cúc Phương luôn là một trong những VQG thu hút lượngkhách đến thăm quan đông nhất trong cả nước Kéo theo đó là nhữngtác động của hoạt động du lịch đến môi trường tự nhiên tại vườncũng thể hiện tương đối rõ rệt Từ đó, thông qua việc thống kê nguồnlực và lấy ý kiến từ du khách và các bên liên quan, cần tìm ra mộtđiều kiện tự nhiên và xã hội có thể chấp nhận được để vừa duy trìhoạt động du lịch vừa đáp ứng yêu cầu bảo tồn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu khái quát các vấn đề của mô hình quản

lý sức chứa LAC Đồng thời chọn VQG Cúc Phương là điển hìnhthực tế để bước đầu áp dụng mô hình LAC Khởi thủy của mô hìnhLAC được xây dựng trước hết để giải quyết các vấn đề trong quản lý

sử dụng các khu vực tự nhiên hoang dã Vì thế, VQG Cúc Phương có

sự tương đồng cao về tiêu chí áp dụng Nơi đây cũng là địa điểm cóhoạt động du lịch đã được duy trì và phát triển trong một thời giandài Tuy nhiên với quy mô rộng lớn gồm nhiều khu vực và tuyến khaithác du lịch thì việc áp dụng mô hình quản lý sức chứa LAC cho toàn

bộ VQG Cúc Phương đòi hỏi một lộ trình đánh giá lâu dài với sựtham gia của nhiều đối tượng liên quan mới có thể bao quát hết các

vấn đề đang đặt ra tại Vườn Vì vậy trong phạm vi đề tài này, vớichuyên môn và mức độ hiểu biết giới hạn của tác giả, đề tài chỉ tậptrung vào xây dựng một bảng hỏi nhằm khảo sát ý kiến của du khách

về điều kiện tự nhiên và điều kiện cơ sở vật chất kỹ thuật – dịch vụ

mà du khách cảm thấy chấp nhận được và mong muốn được duy trìtại tuyến thăm quan từ trung tâm Bống tới cây Chò ngàn năm Đây làtuyến thăm quan chính thu hút hơn 80% du khách tới thăm vườn Nơiđây có cây Chò ngàn năm là biểu tượng của Vườn nhưng đồng thờiđiểm thăm quan này cũng nằm trong vùng lõi của Vườn, nơi hệ sinh thái

vô cùng nhạy cảm và cần sự bảo vệ nghiêm ngặt Các giải pháp và kiếnnghị đưa ra trong đề tài nghiên cứu được áp dụng cho thời kỳ đến năm

2020

5 Phương pháp nghiên cứu dự kiến thực hiện

Dự kiến trong quá trình thực hiện công trình nghiên cứu, tác giả

sẽ sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp khảo cứu tài liệu

Tiến hành thu thập thông tin và các tài liệu thứ cấp thông qua việc sưu tầm, tham khảo và xử lý các tài liệu sẵn có như: các công trình nghiên cứu khoa học, sách, tạp chí khoa học, văn bản pháp luật, một

số báo in và báo điện tử liên quan tới các vấn đề ….đặc biệt là nguồn tài liệu nghiên cứu chuyên ngành bằng tiếng Anh Bên cạnh đó còn

có các số liệu tổng kết hoạt động kinh doanh du lịch tại VQG Cúc Phương do Trung tâm DLST và giáo dục môi trường cung cấp

- Phương pháp nghiên cứu điền dã

Đây là một trong những phương pháp quan trọng trong nghiên cứu

du lịch vì nó cho kết quả mang tính xác thực Đồng thời do đặc thù

của đề tài, đây được coi là phương pháp then chốt để thực hiện đề tài.Quá trình khảo sát thực địa và điều tra xã hội học diễn ra từ ngày19/09/2014 đến ngày 22/09/2014 tại VQG Cúc Phương Bảng hỏiđược xây dựng gồm 21 câu, sử dụng để điều tra đối tượng là khách

du lịch đang thực hiện hoạt động thăm quan tại đây Số lượng phiếuđiều tra phát ra là 170 phiếu, số phiếu thu về là 169 phiếu

6 Kết cấu luận văn

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về du lịch và sức chứa du

lịch

Chương 2: Các điều kiện ảnh hưởng tới quản lý sức chứa du lịch và

bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa du lịch LAC tại Vườnquốc gia Cúc Phương

Chương 3: Định hướng ứng dụng và một số kiến nghị cho việc quản

lý sức chứa du lịch tại Vườn quốc gia Cúc Phương

Kết luận

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ

SỨC CHỨA DU LỊCH

1.1 Một số vấn đề lý luận về sức chứa du lịch

1.1.1 Khái niệm sức chứa du lịch

Sức chứa du lịch là một khái niệm hàng đầu trong quản lý dulịch do Hội đồng Du lịch và môi trường Anh đề xuất vào năm 1960[2, tr.39] Có nhiều nỗ lực của các học giả trong và ngoài nước trongviệc xây dựng khái niệm sức chứa du lịch Hai học giả Middleton vàHawkins Chamberlain đưa ra định nghĩa sức chứa du lịch là: “Mức

độ hoạt động của con người mà một khu vực có thể đáp ứng màkhông làm tổn hại tới môi trường, không làm ảnh hưởng tới cuộcsống của cộng đồng địa phương, hoặc chất lượng trải nghiệm của dukhách bị suy giảm.” [13, pg 54]

Các định nghĩa trên đều có một điểm chung đó là coi sứcchứa là một điểm thể hiện số lượng du khách mà nếu vượt qua điểm

đó thì sẽ dẫn tới những tác động có hại tới điểm thăm quan

1.1.2 Một số công thức tính sức chứa du lịch

Hai nhà nghiên cứu A.M.Cifuentes và H Ceballos-Lascurain đã đưa

ra các công thức tính toán về khả năng tải vật lý, khả năng tải thực tếnhư sau:

 Khả năng chịu tải vật lý (PCC- Physical carrying capacity) là giới hạn tối đa cho phép về số lượng khách đến tham quan du lịch tại một khu, điểm du lịch tham quan trong một giới hạn thời gian được xác định trước.

- Rf là số lượng khách tham quan tối đa cho 01 ngày.

1.2 Phương pháp quản lý du lịch thông qua mô hình quản lý sức chứa

du lịch

1.2.1 Khái niệm phương pháp mô hình du lịch sức chứa du lịch

Khái niệm mô hình quản lý (trong tiếng Anh là

“Framework”) được hiểu như là một quy trình bao gồm một chuỗinhiều bước dẫn dắt nhà quản lý và người lập kế hoạch phát triển mộtvấn đề cụ thể Một mô hình quản lý trong trường hợp này không cầnthiết đưa đến một công thức trả lời cho một vấn đề nhưng nó cungcấp nền tảng lý thuyết mà thông qua đó vấn đề có thể được giải quyếtthành công Có khá nhiều các mô hình quản lý khác nhau tồn tại và

có chung các đặc tính nhưng được phát triển trong các chính sách vàbối cảnh quản trị riêng biệt ảnh hưởng đến các yếu tố hoặc thànhphần liên quan

1.2.2 Mô hình quản lý sức chứa du lịch LAC

1.2.1.1 Khái niệm mô hình quản lý sức chứa du lịch LAC

Khái niệm LAC như định nghĩa trong Bách khoa toàn thưDLST là: “Một lý thuyết quản lý vùng thông qua việc chỉ ra các dấuhiệu chỉ thị của chất lượng môi trường và tác động của du lịch, và chỉ

ra ngưỡng giới hạn mà ở đó có thể đạt được các mục tiêu bảo tồn tạikhu vực được bảo vệ” [22, pg 140]

1.2.1.1 Nội dung mô hình quản lý sức chứa du lịch LAC

Hệ thống quy hoạch theo phương pháp giới hạn nhữngnhững thay đổi có thể chấp nhận được đã được xây dựng và pháttriển trong những năm 80 với mục đích giải quyết các vấn đề về quản

lý các hoạt động du lịch trong các khu bảo tồn quốc gia và gồm 04phần chính khớp nối với nhau:

(1) việc chỉ rõ các điều kiện xã hội và nguồn tài nguyên có thể đạtđược và chấp nhận được đã được xác định nghĩa bằng một loạt cáctham số có thể đo lường được;

(2) một sự phân tích về mối quan hệ giữa điều kiện hiện tại và nhữngđiều được đánh giá là có thể chấp nhận được;

(3) việc xác định hành động quản lý là cần thiết để đạt được những điềukiện này;

(4) một chương trình giám sát và đánh giá tính hiệu quả của công tácquản lý.[20,pg 19]

LAC được thực hiện thông qua 9 bước cụ thể như sau:

(1) Xác định những giá trị, vấn đề và mối quan

tâm đặc biệt của khu vực

(2) Xác định và mô tả các vùng cơ hội cho hoạt

động du lịch

(3) Lựa chọn các dấu hiệu chỉ thị thể hiện các

điều kiện về nguồn lực tự nhiên và xã hội

(4) Kiểm kê nguồn

tài nguyên tự nhiên và điều kiện xã hội

(5) Định rõ những tiêu chuẩn cho các điều kiện

về tự nhiên và xã hội cho từng hạng cơ hội

(6) Nhận diện các cấp độ khả năng thay thế có

(Nguồn: Stephen F McCool [18,

pg3]

Hình 1.2: 9 bước thực hiện của LAC

1.2.1.3 Các đánh giá cốt lõi của LAC