Tình hình thực hiện chế độ hưu trí tại huyện Thọ Xuân tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2003-2008

Để đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển, con người phải lao động để tạo ra của cải vật chất. Nhưng cùng với thời gian con người bị già đi, sức khỏe, sức lao động bị giảm sút, khó có thể tự đáp ứng nhu cầu cuộc sống. Khi đó hoặc người lao động sử dụng số tiền tự tích cóp được trong quá trình lao động hoặc sống nhờ vào con cháu. Nhưng những nguồn thu nhập này thường không thường xuyên và phụ thuộc vào điều kiện của từng người.

LỜI MỞ ĐẦU

Để đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển, con người phải lao động đểtạo ra của cải vật chất Nhưng cùng với thời gian con người bị già đi, sứckhỏe, sức lao động bị giảm sút, khó có thể tự đáp ứng nhu cầu cuộc sống Khiđó hoặc người lao động sử dụng số tiền tự tích cóp được trong quá trình laođộng hoặc sống nhờ vào con cháu Nhưng những nguồn thu nhập này thườngkhông thường xuyên và phụ thuộc vào điều kiện của từng người

Xuất phát từ nhu cầu thiết thực đó, từ khi ra đời cho đến nay chế độhưu trí luôn là một trong những chế độ quan trọng không thể thiếu trong hệthống an sinh xã hội quốc gia Chế độ này đảm bảo quyền lợi cho người laođộng, giúp họ tự bảo vệ mình trước khi hết tuổi lao động, tự lo cho bản thânmột cách hợp lý nhất nhờ vào việc đã cống hiến sức lao động của mình tạo racủa cải vật chất cho xã hội trước đó Đây là chế dộ mang tính xã hội hóa caođược thực hiện một cách thường xuyên, đều đặn trong khoảng thời gian dài vànhận được sự quan tâm của toàn xã hội

BHXH Việt Nam là cơ quan sự nghiệp thuộc Chính phủ được thành lậpđể đảm nhiệm vai trò tổ chức thực hiện Chính sách BHXH trong cả nước.Trong hệ thống BHXH, BHXH cấp huyện là cấp cơ sở trực tiếp thực hiện tiếpnhận hồ sơ và chi trả chế độ hưu trí cho người lao đông BHXH huyện ThọXuân, tỉnh Thanh Hóa từ khi được thành lập đã luôn là lá cờ đầu của tỉnh ThanhHóa trong việc thực hiện nhiệm vụ được giao Là cấp thực hiện chế độ hưu trícho người lao động trên địa bàn huyện, trong thời gian vừa qua BHXH huyệnThọ Xuân đã thực hiện chi trả lương hưu và trợ cấp BHXH cho nhiều người vớisố lượng tiền lớn, đảm bảo đầy đủ, kịp thời và an toàn Tuy nhiên, BHXHhuyện cũng không tránh khỏi những khó khăn vướng mắc như: Việc quản lý chitrả cho đối tượng hưởng lương hưu hàng tháng chưa chặt chẽ, thủ tục nhậnlương hưu tại nơi cư trú chưa thuận tiện, chưa có đủ biện pháp đảm bảo an toàntrong việc cấp phát tiền cho đại diện chi trả, việc tổ chức chi trả chế độ còn sửdụng quá nhiều biểu mẫu tốn thời gian và công sức, việc ứng dụng công nghệthông tin trong quản lý chi trả BHXH chưa được khai thác đầy đủ…

Với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về chế độ hưu trí cả về lý luận lẫn

thực tiễn, em lựa chọn báo cáo thực tập “Tình hình thực hiện chế độ hưu trí

tại huyện Thọ Xuân tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2003-2008”

Trong khuôn khổ có hạn của báo cáo khoa học với đối tượng nghiêncứu là Công tác chi trả chế độ hưu trí em tập trung đưa ra khái niệm, nội dung,những quy định của Pháp luật hiện hành về chế độ hưu trí Về thực tiễn, emlàm rõ tình hình thực hiện chế độ hưu trí trong phạm vi nghiên cứu là BHXHhuyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2003-2008, đánh giá kết quả đạtđược, phân tích nguyên nhân của những thành công và hạn chế Trên cơ sở đóđưa ra một số đề xuất nhằm thực hiện tốt hơn chế độ hưu trí cho người laođộng trên địa bàn huyện trong thời gian tới

Chương 1: Một số vấn đề chung về chế độ hưu trí

1.1. Khái niệm chế độ hưu trí

BHXH là sự tổ chức bảo đảm bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhậpcho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp do bịgiảm hoặc mất khả năng lao động hoặc sức lao động không được sử dụng,thông qua việc hình thành và sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của cácbên tham gia BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác, nhằm góp phần đảm bảo

an toàn kinh tế cho người lao động và gia đình họ; đồng thời góp phần bảo đảm

an toàn xã hội

Chế độ BHXH là sự cụ thể hóa chính sách BHXH, là xương sống củachính sách BHXH Để hình thành nên mỗi một chế độ BHXH cần thiết phảidựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn như nhu cầu của người lao động, khả năngđáp ứng của người lao động, người sử dụng lao động cũng như cơ quan BHXH(về tài chính, trình độ quản lý…), điều kiện kinh tế xã hội hay một số căn cứkhác như kinh nghiệm của các nước trong khu vực và trên thế giới, công ướcquốc tế Trong hệ thống các chế độ đã được quy định tại các công ước và đangđược thực hiện tại Việt Nam, có thể nói chế độ hưu trí là chế độ quan trọngnhất, ảnh hưởng nhiều nhất đến đời sống của tất cả mọi người lao động Chế độhưu trí là hình thức đảm bảo thu nhập cho người lao động khi hết tuổi lao độngvới những nội dung cụ thể được quy định trong Luật BHXH năm 2006 như đốitượng hưởng, mức hưởng, điều kiện hưởng, thời gian hưởng

1.2 Sự cần thiết khách quan và vai trò của chế độ hưu trí 1.2.1 Sự cần thiết khách quan.

Con người muốn tồn tại và phát triển trước hết phải ăn, mặc, ở Đểthỏa mãn nhu cầu tối thiểu này, con người phải lao động làm ra những sảnphẩm cần thiết Của cải xã hội càng nhiều, mức độ thoả mãn nhu cầu càngcao, có nghĩa là việc thoả mãn nhu cầu phụ thuộc vào khả năng lao động của

Khi rơi vào các trường hợp đó, các nhu cầu thiết yếu của con người không vìthế mà mất đi Trái lại, có cái còn tăng lên, thậm chí còn xuất hiện thêm nhucầu mới Bởi vậy, muốn tồn tại, con người và xã hội loài người phải tìm ra vàthực tế đã tìm ra nhiều cách giải quyết khác nhau

Để khắc phục những rủi ro, bất hạnh giảm bớt khó khăn cho bản thânvà gia đình thì ngoài việc tự mình khắc phục, người lao động phải được sự bảotrợ của cộng đồng và xã hội Sự tương trợ dần dần được mở rộng và phát triểndưới nhiều hình thức khác nhau Những yếu tố đoàn kết, hướng thiện đó đã tácđộng tích cực đến Nhà nước dù thuộc các chế độ xã hội khác nhau Trong quátrình phát triển xã hội, đặc biệt là từ sau cuộc cách mạng công nghiệp, hệthống BHXH đã có những cơ sở để hình thành và phát triển Quá trình côngnghiệp hoá làm cho đội ngũ người làm công ăn lương tăng lên, cuộc sống củahọ phụ thuộc chủ yếu vào thu nhập do lao động làm thuê đem lại Sự hẫng hụtvề tiền lương trong nhiều trường hợp trong đó quan trọng nhất là nỗi lo khi vềgià không có thu nhập để sinh sống hoặc phải dựa dẫm vào con cháu đã trởthành mối đe doạ đối với cuộc sống bình thường của những người không cónguồn thu nhập nào khác ngoài tiền lương Sự bắt buộc phải đối mặt vớinhững nhu cầu thiết yếu hàng ngày đã buộc những người làm công ăn lươngtìm cách khắc phục bằng những hành động tương thân, tương ái (lập các quỹtương tế, các hội đoàn ); đồng thời, đòi hỏi giới chủ và Nhà nước phải có trợgiúp bảo đảm cuộc sống cho họ

Người lao động tạo ra thu nhập để nuôi sống bản thân và gia đình quaquá trình lao động Quá trình này diễn ra trong các nhà máy, xí nghiệp, đơn vịkinh tế, cơ quan hành chính sự nghiệp, trong hoặc ngoài quốc doanh Trongquá trình đó, họ cống hiến sức lao động để xây dựng đất nước bằng cách tạo rathu nhập cho xã hội và cho chính bản thân mình Do đó đến khi họ không cònkhả lao động nữa phải nhận được sự quan tâm ngược lại từ phía xã hội Cónhiều cách để thể hiện sự quan tâm đó, song có thể nói khoản tiền lương hưuhàng tháng phù hợp với số phí mà người lao động đã đóng góp trong suốt quátrình lao động là biện pháp được thực hiện một cách chủ động, có diện bao

với khoản tiền lương tiền công lúc đang làm việc nhưng rất quan trọng và cầnthiết giúp cho người về hưu ổn định cả vật chất lẫn tinh thần.

Chế độ hưu trí đảm bảo quyền lợi cho người lao động, giúp họ tự bảovệ mình khi hết tuổi lao động, tự lo cho chính bản thân minh một cách hợp lýnhất nhờ vào việc họ đã cống hiến sức lao động của mình để tạo ra của cải vậtchất cho xã hội trước đó Người lao động cần trích một tỷ lệ % tiền lươngtương đối nhỏ khi còn đang làm việc trong một thời gian nhất định Đến khihết tuổi lao động phải nghỉ việc họ sẽ được đảm bảo của xã hội nhằm giảmbớt phần nào khó khăn về mặt tài chính do không có thu nhập do không cònlao động nữa

Như vậy, chế độ hưu trí là một chế độ mang tính xã hội hóa cao đượcthực hiện một cách thường xuyên và đều đặn, kế tiếp từ thế hệ này sang thế hệkhác Nói cách khác, chế độ hưu trí lấy đóng góp của thế hệ sau để chi trả chothế hệ trước Vì vậy nó tạo ra sự ràng buộc và đoàn kết giữa các thế hệ, làmcho mọi người trong xã hội quan tâm và gắn bó với nhau hơn, thể hiện mốiquan tâm sâu sắc giữa người với người trong xã hội

1.2.2 Vai trò và đặc trưng của chế độ hưu trí

1.2.2.1 Vai trò của chế độ hưu trí

- Đối với Nhà nước

Với việc đảm bảo đời sống vật chất và tinh thần cho người nghỉ hưusẽ góp phần đảm bảo ổn định xã hội, đảm bảo thực hiện thắng lợi các chínhsách xã hội khác của quốc gia Mặt khác tạo ra động lực mới để khuyến khíchngười lao động chăm chỉ, yên tâm hơn trong lao động sản xuất để nâng caonăng suất và chất lượng sản phẩm Thực tế cho thấy ở các nước thực hiện tốtchính sách chế độ đối với người nghỉ hưu đã tạo ra một cơ sở xã hội bền vững.Ngược lại ở những nước chưa thực hiện tốt chính sách đối với người nghỉ hưu,xã hội mất ổn định, người lao động luôn phải đối mặt với những khó khăn khiphải nghỉ việc do hết tuổi lao động mà không có những đảm bảo cho cuộcsống phía trước Điều này dẫn đến nguy cơ mất ổn định về chính trị và ảnh

Theo nguyên tắc đóng- hưởng, người lao động và người sử dụng laođộng hàng tháng đóng một tỷ lệ % trên tiền lương, tiền công tháng và trêntổng quỹ lương vào quỹ BHXH Tuy nhiên so không phải mọi người cùngnghỉ hưu một lúc nên luôn tồn tại một lượng tiền nhàn rỗi, lượng tiền nàyđược dùng để đầu tư theo lĩnh vực được Pháp luật quy định để đảm bảo antoàn và tăng trưởng quỹ Đây là lượng vốn đáng kể đầu tư trở lại nền kinh tế,góp phần phát triển kinh tế, tạo việc làm không chỉ trong ngành bảo hiểm màtrong tất cả các lĩnh vực khác, góp phần nâng cao cơ sở vật chất Từ đó, tệ nạnxã hội được hạn chế, an sinh xã hội được đảm bảo.

- Đối với người lao động

Người nghỉ hưu là một nhóm xã hội đặc thù Xét về mặt tuổi đời thìphần lớn trong số họ là những người cao tuổi, bị giảm hoặc hết khả năng laođộng Xét về mặt xã hội, người nghỉ hưu là những người có nhiều đóng góp chosự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Một bộ phận người nghỉ hưu là quânnhân, những thương binh, những lão thành cách mạng Đó là những người cócông với đất nước Trong quá trình lao động, người lao động có sự đảm bảochắc chắn về phần thu nhập khi họ nghỉ hưu, giúp họ yên tâm, chú tâm hơn vàocông việc

Ngoài ra với việc hàng tháng người lao động đóng một khoản tiềnnhất định vào quỹ BHXH, người lao động đã tiết kiệm cho bản thân mìnhngay trong quá trình làm việc để đảm bảo cuộc sống khi nghỉ hưu, giảm bớtphần nào gánh nặng cho người thân, gia đình và xã hội Nói cách khác chế độhưu trí đã góp phần nâng cao hiệu quả trong việc chi dùng cá nhân, cân đối chitiêu, dự phòng cho những lúc già cả, mất sức lao động một cách chủ động vàkhoa học Đây cũng là cơ hội để mọi người trong xã hội thực hiện trách nhiệmtương trợ cho những thành viên khác khi gặp khó khăn, rủi ro làm mất hoặcgiảm thu nhập

- Đối với người sử dụng lao động

Khi các chế độ BHXH, trong đó quan trọng nhất là chế độ hưu trí được

sử dụng lao động, giảm mâu thuẫn, tranh chấp, hạn chế tình trạng đình công,bãi công Ngoài ra, do tâm lý yên tâm về khoản thu nhập đều đặn khi hết tuổilao động, người lao động có động lực để hăng hái, tích cực làm việc, góp phầntăng năng suất lao động và chất lượng sản phẩm Đây là điều kiện cần thiết đểdoanh nghiệp hạ giá thành sản phẩm, tăng khả năng cạnh tranh, từng bước mởrộng thị phần, từ đó tối đa hóa lợi nhuận BHXH còn là một yếu tố quan trọnggóp phần thu hút, ổn định thị trường lao động, góp phần ổn định và phát triểnsản xuất do người lao động có xu hướng lựa chọn những doanh nghiệp cótham gia BHXH cho người lao động để vào làm việc.

1.2.2.2 Đặc trưng của chế độ hưu trí

- Chế độ hưu trí là chế độ dài hạn nằm ngoài quá trình lao động.Đặc trưng này thể hiện cả quá trình đóng và hưởng chế độ hưu trí Ngườilao động tham gia đóng phí BHXH trong một thời gian dài Thời gian đóliên tục đủ lớn theo quy định thì sẽ đủ một trong những điều kiện để đượchưởng chế độ hưu trí Khi đã đủ các điều kiện thì người lao động sẽ đượchưởng trợ cấp hưu trí trong khoảng thời gian tính từ lúc người lao độngnghỉ hưu đến lúc chết Quá trình hưởng này dài ngắn bao nhiêu tùy thuộcvào tuổi thọ của từng người

- Trong chế độ hưu trí có sự tách bạch tương đối giữa đóng vàhưởng Trong suốt quá trình lao động, số tiền người lao động đóng góp vàoquỹ Bảo hiểm hưu trí dùng để chi trả hưu bổng cho thế hệ trước Như vậy cósự kế thừa liên tiếp giữa các thế hệ lao động trong việc hình thành quỹ Bảohiểm hưu trí

- Chế độ hưu trí phụ thuộc chặt chẽ vào quan hệ sử dụng lao động.Người lao động và người sử dụng lao động có mối quan hệ chặt chẽ với nhau.người sử dụng lao động muốn ổn định và phát triển kinh doanh thì ngoài việcchăm lo đến đời sống người lao động mà mình đang sử dụng phải tạo điềukiện cho họ làm việc đảm bảo cuộc sống cho đến khi hết tuổi lao động bằngviệc đóng BHXH cho người lao động Đây cũng là chế độ BHXH duy nhất tại

Việt Nam hiện nay có sự tham gia đóng góp của cả người lao động và ngườisử dụng lao động.

- Chế độ hưu trí là chế độ quan trọng nhất trong hệ thống các chếđộ BHXH của mỗi quốc gia, bởi đây là một chế độ có số người hưởng trợ cấpnhiều nhất do hầu hết người lao động tham gia BHXH đều phải có lúc già yếu,khó có thể tiếp tục lao động Chế độ hưu trí với vai trò chủ đạo trong cả hệthống BHXH từ khi ra đời cho đến nay luôn nhận được sự quan tâm của Đảng,Nhà nước và các ban ngành liên quan bằng cách thiết lập và không ngừnghoàn thiện chế độ cho phù hợp với tình hình thực tế

- Quỹ Bảo hiểm hưu trí chiếm tỷ trọng lớn trong quỹ BHXH Đâycũng là quỹ thành phần chủ yếu trong nguồn vốn nhàn rỗi để đầu tư sinh lờinhằm ổn định và tăng trưởng quỹ, đảm bảo cân đói thu chi và có dư quỹ đểphát triển nền kinh tế quốc dân tạo việc làm cho người lao động, góp phần giảiquyết vấn đề thất nghiệp, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế

1.3 Một số quy định của Pháp luật hiện hành về chế độ hưu trí 1.3.1 Chế độ Hưu trí hàng tháng

1.3.1.1. Điều kiện hưởng

Nguời lao động được hưởng lương hưu hàng tháng khi có đủ 20 nămđóng BHXH trở lên và có một trong các đìều kiện sau:

- Nam đủ 60 tuổi, nữ đủ 55 tuổi

- Nam từ đủ 55 tuổi đến đủ 60 tuổi, nữ từ đủ 50 tuổi đến đủ 55 tuổi vàcó đủ 15 năm làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc làmviệc nơi có hệ số phụ cấp khu vực từ 0,7 trở lên

- Người lao động từ đủ 50 tuổi đến đủ 55 tuổi có đủ 15 năm làm côngviệc khai thác than trong hầm lò

- Người lao động bị nhiễm HIV/AIDS do tai nạn rủi ro nghề nghiệp

Người lao động có đủ 20 năm đóng BHXH trở lên, bị suy giảm khảnăng lao động từ 61% trở lên được hưởng lương hưu với mức thấp hơn nếuthuộc một trong các trường hợp sau.

- Nam đủ 50 tuổi trở lên, nữ đủ 45 tuổi trở lên

- Có đủ 15 năm làm nghề hoặc công việc đặc biẹt nặng nhọc, độc hại,nguy hiểm trở lên

1.3.1.2 Mức hưởng

Mức lương hưu hàng tháng của người lao động được tính bằng tỷ lệ %lương hưu được hưởng nhân với mức bình quân tiền lương, tiền công thánglàm căn cứ đóng BHXH

Trong đó:

- Tỷ lệ lương hưu được hưởng tính bằng 45% mức bình quân tiềnlương, tiền công tháng cho 15 năm đóng BHXH trở lên, từ năm thứ 16 trở đi,cứ thêm mỗi năm đóng BHXH thì tính thếm 2% đối với nam và 3% đối vớinữ, tối đa bằng 75% Đối với người nghỉ hưu trước tuổi do bị suy giảm khảnăng lao động từ 61% trở lên thì tỷ lệ lương hưu sau khi tính như trên sẽ bịgiảm di 1% cho mỗi năm nghỉ hưu trước tuổi

- Mức bình quân tiền lương, tiền công tháng làm căn cứ dóng BHXHđể tính lương hưu, trợ cấp 1 lần được xác định như sau:

Đối với người lao động có toàn bộ thời gian đóng BHXH theo chếđộ lao động tiền lương do Nhà nước quy định thì mức tiền lương tiền côngđể tính lương hưu được tính bằng mức bình quân tiền lương tháng đóngBHXH của 5 năm cuối trước khi nghỉ hưu nếu bắt đầu tham gia BHXHtrước tháng 1 năm 1995, bằng mức bình quân tiền lương tháng đóngBHXH của 6 năm cuối trước khi nghỉ hưu nếu bắt đầu tham gia BHXHtrong khoảng thời gian từ tháng 1 năm 1995 đến tháng 12 năm 2000, bằngmức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH của 8 năm cuối trước khi

năm 2001 đến tháng 12 năm 2006, bằng mức bình quân tiền lương thángđóng BXHH của 10 năm cuối trước khi nghỉ hưu nếu bắt đầu tham giaBHXH trong khoảng thời gian từ tháng 1 năm 2007 trở đi.

Đối với người lao động có toàn bộ thời gian đóng BHXH theo chế độtiền lương do người sử dụng lao động quyết định thì mức bình quân tiềnlương, tiền công để tính lương hưu là mức bình quân tiền lương tiền côngtháng đóng BHXH của toàn bộ thời gian

Đối với người lao động vừa có thời gian đóng BHXH theo chế độ tiềnlương do Nhà nước quy định vừa có thời gian đóng BHXH theo chế độ tiềnlương do người sử dụng lao động quyết định thì mức bình quân tiền lương,tiền công để tính lương hưu là mức bình quân tiền công tháng đóng BHXHchung của các thời gian

Tiền lương, tiền công đã đóng BHXH theo chế độ tiền lương do Nhànước quy định được điều chỉnh theo mức lương tối thiểu chung tại thờiđiểm hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH Tiền lương, tiền công đã đóngBHXH theo chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định đượcđiều chỉnh tăng tại thời điểm hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH trên cơ sởchỉ số giá sinh hoạt của từng thời kỳ theo quy định của Chính phủ

- Trường hợp lương hưu thấp hơn mức lương tối thiểu chung thì đượcquỹ BHXH bù bằng mức lương tối thiểu chung

- Lương hưu được điều chỉnh trên cơ sở mức tăng của chỉ số giá sinhhoạt và tăng trưởng kinh tế theo quy định của Chính phủ

- Lương hưu được điều chỉnh trên cơ sở mức tăng của chỉ số giá sinhhoạt và tăng trưởng kinh tế theo quy định của Chính phủ

- Người hưởng lương hưu được cấp thẻ BHYT do quỹ BHXH đảm bảo

1.3.2 Trợ cấp Bảo hiểm xã hội 1 lần

1.3.2.1. Điều kiện hưởng trợ cấp 1 lần

Người lao động được hưởng trợ cấp 1 lần do quỹ BHXH chi trả khi cómột trong các điều kiện sau:

+ Đủ tuổi nghỉ hưu nhưng chưa đủ 20 năm đóng BHXH

+ Bị suy giảm khả năng lao động từ 61% trở lên mà chưa đủ 20năm đóng BHXH

+ Sau 1 năm nghỉ việc không tiếp tục đóng BHXH và có yêu cầu nhậnBHXH 1 lần mà chưa đủ 20 năm đóng BHXH

+ Ra nước ngoài để định cư

1.3.2.2 Mức hưởng

Mức trợ cấp BHXH một lần được tính theo số năm đã đóng BHXH,cứ mỗi năm tính bằng 1,5 tháng mức bình quân tiền lương, tiền công thángđóng BHXH

1.3.3 Trợ cấp 1 lần khi nghỉ hưu

1.3.3.1 Điều kiện hưởng

Người lao động đã đóng BHXH trên 30 năm đối với nam, trên 25 nămđối với nữ, khi nghỉ hưu ngoài lương hưu còn được hưởng trợ cấp 1 lần

1.3.3.2 Mức hưởng

Mức trợ cấp được tính theo số năm đóng BHXH kể từ năm thứ 31trở đi đối với nam, năm thứ 26 trở đi đối với nữ, cứ mỗi năm đóng BHXHthì được tính bằng 0,5 tháng mức bình quân tiền lương, tiền công thángđóng BHXH

1.3.4 Bảo lưu thời gian đóng BHXH

Người lao động khi nghỉ việc hưởng lương hưu hoặc chưa hưởngBHXH một lần được bảo lưu thời gian đóng BHXH để làm cơ sở cộng nốivới thời gian đóng BHXH sau này (nếu có) hoặc hưởng chế độ BHXH khicó điều kiện

Chương 2: Thực trạng thực hiện chế độ hưu trí tại Bảo hiểm xã

hội huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa2.1 Vài nét khái quát về BHXH Huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa

Thọ Xuân là một vùng bán sơn địa của tỉnh Thanh Hóa, có địa bàn rộng vàđịa hình tương đối phức tạp, diện tích tự nhiên 29.670 ha trong đó diện tích đấtnông nghiệp 16.200 ha, cơ cấu kinh tế chủ yếu là nông nghiệp, dân số hơn 2,3vạn người Toàn huyện có 41 xã, thị trấn trong đó 3 thị trấn trực thuộc huyện, 5xã miền núi, có 92 cơ quan doanh nghiệp đóng trên địa bàn huyện với 1.600 laođộng tham gia BHXH, trong đó 5 doanh nghiệp do tỉnh và trung ương quản lý.Nằm trong hệ thống tổ chức của BHXH Việt Nam, BHXH huyện ThọXuân được thành lập vào ngày 15 tháng 6 năm 1995 theo quyết định số138/QĐ/TC-CB của Tổng giám đốc BHXH Việt Nam và chính thức đi vào hoạtđộng ngày 01/9/1995 Là đơn vị trực thuộc BHXH tỉnh, BHXH huyện có chứcnăng giúp BHXH tỉnh thực hiện các chế độ, chính sách BHXH và quản lý quỹBHXH trên địa bàn huyện Thọ Xuân Cụ thể đó là các nhiệm vụ sau:

- Hướng dẫn người sử dụng lao động lập danh sách lao động đóngBHXH, đôn đốc theo dõi việc đóng BHXH của người sử dụng lao động vàngười lao động trên địa bàn huyện

- Tiếp nhận kinh phí, danh sách và tổ chức chi trả trực tiếp hoặcthông qua mạng lưới đại diện chi trả cho các đối tượng hưởng BHXH doBHXH tỉnh chuyển đến Theo dõi việc thay đổi địa chỉ, danh sách đối tượngtăng giảm trong quá trình chi trả

- Tổ chức cấp sổ, ghi sổ BHXH, đối chiếu chốt sổ đối với người laođộng thuộc các đơn vị sử dụng lao động trên địa bàn huyện

- Tiếp nhận đơn, thư khiếu nại, tố cáo về chế độ chính sách BHXHcùng phối hợp với BHXH tỉnh để giải quyết

- Thực hiện chế độ kế toán thống kê báo cáo định kỳ theo quy địnhcủa Nhà nước và hướng dẫn của BHXH

- Thực hiện việc thông tin tuyên truyền, giải thích chế độ chính sáchBHXH.

- Thực hiện các nhiệm vụ khác do BHXH tỉnh giao

Từ khi thành lập đến nay, BHXH huyện là cấp cơ sở có chức năng thựchiện những nhiệm vụ của Ngành và địa phương, đảm bảo quyền lợi và nghĩavụ của người lao động, người sử dụng lao động được thực hiện đúng theo quyđịnh của Pháp luật Để hoàn thành nhiệm vụ được giao, BHXH huyện ThọXuân được chia làm 4 bộ phận được cụ thể hóa trong sơ đồ sau:

Sơ đồ 1: Hệ thống tổ chức bộ máy của BHXH Thọ Xuân

(Nguồn: BHXH huyện Thọ Xuân) 2.2 Một số yếu tố ảnh hưởng tới việc thực hiện chế độ hưu trí trên địa bàn huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa

2.2.1 Thuận lợi

- Có sự phân cấp rõ ràng trong hệ thống BHXH: Sự phân cấp chi

trả các chế độ BHXH từ bảo hiểm xã hội tỉnh, huyện đến đại diện chi trả, đơnvị sử dụng lao động đã tạo điều kiện thuận lợi cho công tác quản lý và phục vụtốt đối tượng tham gia BHXH Trong việc thực hiện nhiệm vụ của Ngành,BHXH huyện đã phân công công việc, nhiệm vụ cụ thể cho từng cán bộ, nhânviên phù hợp với trình độ chuyên môn, kinh nghiệm công tác, sở trường củatừng người, đảm bảo thực hiện tốt mọi nhiệm vụ được giao

Giám đốc

Bộ phận thu

BHXH Bộ phận giải quyết CĐCS BHXH,BHYTBộ phận chi Bộ phận BHYT Bộ phận hành chính văn thư

- Nguồn tiền để chi trả lương hưu và chế độ BHXH hàng tháng được chủ động: Những năm trước đây, các đối tượng hưởng lương hưu và trợ

cấp BHXH do ngân sách Nhà nước đảm bảo thường xảy ra tình trạng nguồnngân sách bị thiếu, chậm nên đối tượng không được nhận trợ cấp định kỳ vàođầu tháng Để khắc phục khó khăn trên, BHXH Việt Nam đã ứng từ nguồnQuỹ BHXH để cấp cho BHXH các tỉnh, thành phố để kịp thời chi cho các đốitượng hưởng các chế độ do NSNN đảm bảo Nhờ đó, BHXH cấp cơ sở có thểthực hiện chi trả đều đặn vào đầu tháng cho các đối tượng hưởng lương hưu,đảm bảo tốt quyền lợi cho các đối tượng

- Công nghệ thông tin được đưa vào ứng dụng: đặc thù của BHXH

cần lưu trữ khối lượng thông tin lớn, phức tạp và lâu dài, phạm vi quản lýrộng, bao quát nhiều ngành nghề, do đó ứng dụng công nghệ thông tin trongBHXH…là yêu cầu bức thiết đã được BHXH Việt Nam quan tâm chỉ đạo.Năm 2008, chương trình xét duyệt lương hưu và trợ cấp BHXH mang tênBHXH_NET được đưa vào hoạt động tại BHXH huyện, giúp cán bộ nhânviên xét duyệt chính xác, nhanh chóng hồ sơ hưởng lương hưu của người laođộng, thực hiện thống nhất việc xét duyệt hồ sơ và quản lý đối tượng hưởngBHXH bằng công nghệ thông tin trong toàn hệ thống nhằm đáp ứng yêu cầunhiệm vụ ngày càng cao của toàn ngành Bên cạnh đó, BHXH huyện ThọXuân là một trong 3 huyện ở tỉnh Thanh Hóa đang thực hiện thí điểm in thẻBHYT trực tiếp tại huyện đối với cả 3 trường hợp in mới, in sai, mất thẻ…Đây là bước tiến quan trọng trong việc thực hiện chính sách BHXH, đảm bảoquyền lợi cho người lao động nói chung và người hưởng lương hưu nói riêngkhi khám, chữa bệnh

- Về đội ngũ cán bộ, nhân viên: Cán bộ, nhân viên trong cơ quan ngoài

trình độ chuyên môn, kinh nghiệm nghề nghiệp tích lũy được còn có lòng nhiệthuyết với nghề Bên cạnh đó tất cả cán bộ nhân viên hiện đang làm việc tại BHXHđều sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Thọ Xuân giàu truyền thống, nên am hiểu vềđặc điểm kinh tế, chính trị, xã hội, đặc thù về địa lý và người dân trong huyện, dođó rất thuận tiện trong việc thực hiện tốt BHXH cho người lao động

2.2.2 Khó khăn

- Đối tượng hưởng lương hưu trên địa bàn huyện lớn: Huyện Thọ Xuân

có tổng số 41 xã, thị trấn, 5 xã miền núi trên một địa bàn rộng 29.670 ha vớikhoảng 2,3 vạn người , có có hơn 100 doanh nghiệp vừa và nhỏ, các tổ hợp sảnxuất, các làng nghề truyền thống được khôi phục và phát triển, hàng ngàn các

cơ sở cá thể đang hoạt động.Hiện nay, số đơn vị sử dụng lao động, số lao độngvà số đối tượng hưởng các chế độ BHXH đông so với các huyện khác trongtỉnh và cùng với sự phát triển chung của kinh tế xã hội đất nước, số đối tượng sẽkhông ngừng tăng lên Có thể nói đây là khó khăn lớn nhất, ảnh hưởng trực tiếpđến khả năng quản lý và thực hiện các chế độ BHXH

- Về điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội: Là vùng bán sơn địa của tỉnh

với địa hình tương đối phức tạp, thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai,dịch bệnh, khiến đời sống của đại bộ phận người dân làm nông nghiệp gặpnhiều khó khăn Lao động trong ngành nông nghiệp là: 60.484 người chiếm50,6% số lao động đang làm việc trong các ngành kinh tế và chiếm 25,1% dânsố bình quân của huyện.Nhiều lao động, chủ yếu là lao động trẻ đến các thànhphố lớn, các khu công nghiệp làm việc, khi nghỉ việc do điều kiện kinh tế khókhăn nên gần như không có trường hợp nào tiếp tục tham gia BHXH để đủđiều kiện hưởng lương hưu hàng tháng Đa số 12 tháng sau khi nghỉ việcngười lao động đều làm đơn xin hưởng BHXH một lần

- Về thủ tục hưởng chế độ hưu trí: Hiện nay chưa có quy định cụ thể

và chặt chẽ trong hồ sơ hưởng BHXH của người lao động Sổ BHXH chưa làcăn cứ quan trọng nhất khi xét duyệt hồ sơ bởi dù sổ BHXH đã được ghi đầyđủ, chính xác, đã được chốt sổ tại BHXH huyện thì BHXH tỉnh vẫn yêu cầungười lao động có đầy đủ hồ sơ gốc kèm theo Một số trường hợp người laođộng bị mất, hư hỏng hồ sơ rất mất thời gian và công sức trong việc khôi phụchoặc xin xác nhận của đơn vị sử dụng lao động cũ Điều này là không cầnthiết, trừ trường hợp sổ BHXH ghi không rõ ràng mới yêu cầu có hồ sơ gốcđể giảm hồ sơ, thủ tục cho người lao động Quy định này mặc dù có thể đảmbảo tính pháp lý, chặt chẽ song gây không ít khó khăn cho người lao động, đặc

biệt là đối tượng bộ đội chuyển ngành, thanh niên xung phong, đối tượng đãthay đổi nhiều đơn vị trong quá trình công tác…

- Về trách nhiệm của người sử dụng lao động: Khi ghi sổ BHXH

cho người lao động các đơn vị sử dụng lao động trên địa bàn huyện chưaquan tâm đúng mức, không ghi bổ sung khi có bất kỳ thay đổi về tiền lương,chức vụ, đơn vị công tác, có những đơn vị được cấp sổ BHXH từ năm 1996đến nay vẫn chưa đối chiếu chốt sổ với cơ quan BHXH, có đơn vị ghi bổsung thì ghi sai mốc thời gian đóng, mức tiền lương, viết tắt, tẩy xóa…Khigiải quyết chế độ chính sách bị vướng mắc phải chờ đính chính và đổi lại sổnên kéo dài thời gian giải quyết làm chậm thời gian được hưởng chế độBHXH của người lao động

- Hệ thống ngân hàng tại huyện chưa phát triển Hiện trên địa bàn

huyện mới chỉ có chi nhánh Ngân hàng nông nghiệp và phát triển nông thôn,Ngân hàng chính sách Các ngân hàng khác đang cung ứng dịch vụ chi trảlương hưu, trợ cấp BHXH qua tài khoản thẻ ATM như Ngân hàng Đông Á,Ngân hàng đầu tư và phát triển Việt Nam, ngân hàng Ngoại thương Việt Namchưa có chi nhánh tại huyện Thêm vào đó, ngân hàng nông nghiệp và pháttriển nông thôn chi nhánh Thọ Xuân mới có 1 máy ATM đặt tại trị trấn LamSơn, trong khi Thọ Xuân là huyện lớn, có địa bàn rộng, nên sẽ rất khó khăncho người dân khi nhận lương hưu qua ATM Mặt khác, hiểu biết chung về tàikhoản, mật mã cá nhân, nguyên tắc hoạt động…của thẻ ATM của người laođộng, đặc biệt là người có độ tuổi cao như đối tượng hưởng lương hưu cònhạn chế cùng với thói quen sử dụng tiền mặt là chủ yếu nên việc ứng dụng trảlương hưu qua thẻ ATM chưa và khó đưa vào thực hiện

2.3 Thực trạng thực hiện chế độ hưu trí tại BHXH huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa.

2.3.1 Chế độ hưu trí hằng tháng

2.3.1.1 Công tác xét duyệt hồ sơ hưởng hưu trí

Công tác xét duyệt hồ sơ hưởng hưu trí là khâu quan trọng trong việc

hướng dẫn thủ tục hồ sơ cho các đối tượng để giải quyết chế độ Đối với người laođộng được hưởng lương hưu hàng tháng, một số hồ sơ, giấy tờ cần thiết như:

- Sổ BHXH

- Quyết định nghỉ việc hưởng chế độ hưu trí của người sử dụng lao động

- Các giấy tờ khác liên quan đến quá trình đóng BHXH như quyếtđịnh nâng lương, chuyển ngạch bậc, quyết định bổ nhiệm…

- Bản quá trình đóng BHXH

Và một số giấy tờ khác theo quy định của Pháp luật

Những giấy tờ, biểu mẫu theo quy định của Pháp luật được in thànhmẫu sẵn để tiện hướng dẫn cho người lao động làm theo, tránh cho người laođộng phải làm đi làm lại nhiều lần Sau khi kiểm tra, tiếp nhận hồ sơ, BHXHhuyện chuyển cho BHXH tỉnh thụ lý hồ sơ

2.3.1.2 Công tác chi trả lương hưu

Để thực hiện tốt phương châm chi trả kịp thời, đầy đủ, đúng đối tượng,đúng chế độ BHXH và an toàn tiền mặt trong quá trình chi trả Hiện nayBHXH huyện Thọ Xuân thực hiện song song 2 hình thức chi trả là chi trả trựctiếp và chi trả gián tiếp

Mô hình chi trả trực tiếp mới xuất hiện từ khi có tổ chức BHXH ViệtNam Định kỳ hàng tháng, cán bộ, công chức BHXH cùng với Ban đại diệnchi trả của các xã đến tận các đại diện, xã, phường, thị trấn để chi trả trực tiếpcho đối tượng, đặc biệt đối với những đối tượng là lão thành cách mạng,ngườicao tuổi, người bị bệnh nặng….Cơ quan BHXH tổ chức đến nhà để chi trả tậntay đối tượng Thông qua công tác chi trả còn nắm bắt được tâm tư, nguyệnvọng của đối tượng, đồng thời tuyên truyền chính sách của Đảng và Nhà nướccó liên quan đến quyền lợi BHXH cho đối tượng

Huyện Thọ Xuân là huyện có tới 41 xã, phường, thị trấn, trong đó có 5xã miền núi đối tượng hưởng chế độ BHXH ít, quãng đường xa, địa hình phứctạp do vậy công tác tổ chức chi trả cho đối tượng này gặp nhiều khó khăn

Với 11 cán bộ, nhân viên, BHXH huyện không thể chi trả trực tiếp cho tất cảcác đối tượng được mà phải ký hợp đồng chi trả thông qua các xã, phường, thịtrấn Đó là mô hình chi trả gián tiếp, mô hình này đã được kế thừa từ ngànhLao động - thương binh và Xã hội Với hình thức chi trả này, BHXh huyệnvẫn thực hiện tốt phương châm chi trả kịp thời đầy đủ và tận tay đối tượng.

Là huyện có số đối tượng hưởng lương hưu hàng tháng và trợ cấpBHXH một lần nhiều, kinh phí chi trả lớn (bình quân hàng năm từ năm 1996đến năm 2007 chi trả 47,708 tỷ đồng, năm 2008 gần 160 tỷ đồng), tổng chi từkhi thành lập đến nay là 732,404 tỷ đồng Theo quy trình chi trả lương hưu vàBHXH hàng tháng, BHXH tỉnh Thanh Hóa thực hiện cấp phát cho BHXHhuyện qua Ngân hàng huyện, sau đó BHXH huyện đến nhận tiền về giao chocác đại diện chi trả tại trụ sở BHXH để chi trả cho đối tượng Để đảm bảo antoàn tiền mặt, BHXH huyện sử dụng phương tiện là xe ô tô để chuyên chở tiềnđến tận địa điểm chi trả, phương tiện bảo quản tiền mặt là những hộp làmbằng tôn, có khóa Mặc dù cho đến nay BHXH huyện chưa xảy ra tình trạngthất thoát, mất mát tiền trong quá trình chuyên chở song là huyện có địa bànrộng, nhiều xã ở xa trụ sở BHXH huyện, lại thêm tình hình an ninh chính trịmột số địa phương như xã Xuân Tín… thời gian gần đây không tốt dẫn đếnvới phương thức cấp phát bằng tiền mặt, và phương tiện vận chuyển, bảo quảntiền mặt chưa có sự phối hợp của công an như trên là chưa đảm bảo an toàn

Theo quy định của BHXH Việt Nam, việc lựa chọn phương thức chi trảnào sẽ tuỳ thuộc vào tình hình cụ thể Tuy rằng cho đến nay công tác chi trảchưa có thất thoát và mất mát lớn nhưng xét về độ an toàn thì phương thức chitrả trực tiếp và gián tiếp độ an toàn chưa cao và khối lượng công việc dồn hếtvào những ngày đầu tháng, đòi hỏi một lượng tiền mặt rất lớn trong khâu lưuthông và cần một số lượng người tương đối để phục vụ công tác chi trả Đây làyếu tố khách quan đòi hỏi BHXH huyện nghiên cứu ứng dụng phương thức chitrả qua ATM, đảm bảo tốt nhất quyền lợi của người lao động

2.3.2 Bảo hiểm xã hội 1 lần

BHXH một lần là chế độ nhằm đảm bảo quyền lợi cho người lao độngkhông có điều kiện tiếp tục tham gia cho đến khi đủ điều kiện hưởng lương hưuhàng tháng Là huyện thuần nông, số lượng lao động trong độ tuổi lao độngnhiều, đời sống kinh tế còn khó khăn do đó nhiều lao động đến các thành phốlớn, các khu công nghiệp tập trung để làm việc Do xa quê, lại thêm ảnh hưởngcủa khủng hoảng kinh tế nên số lượng người lao động về xin hưởng trợ cấpBHXH một lần thuộc trường hợp 12 tháng sau khi nghỉ việc không có việc mới,có nhu cầu hưởng BHXH được quy định tại khoản 1 điều 55 Luật BHXH năm

2006 tăng đột biến Nếu như năm 2007 có 85 đối tượng xin hưởng trợ cấpBHXH một lần thì đến năm 2008, con số này đã tăng lên 519 người Đặc biệtquý I năm 2009, đã có tới hơn 100 đối tượng xin hưởng BHXH 1 lần

Về thủ tục hưởng BHXH một lần, BHXH huyện tuân thủ nghiêm túccác loại giấy tờ, biểu mẫu theo quy định hiện hành, cụ thể như sau:

Bảng 1: Các loại giấy tờ, biểu mẫu hưởng trợ cấp BHXH một lần

1 Sổ BHXH đã xác định thời gian đóng đến tháng nghỉ việc 01 quyển

2 Đơn đề nghị hưởng trợ cấp BHXH 1 lần theo mẫu 14- HSB có xác

nhận của chính quyền địa phương nơi cư trú tại huyện Thọ Xuân, tỉnh

Thanh Hóa

1 bản

3 Quyết định nghỉ việc hưởng chế độ BHXH hoặc văn bản chấm dứt

hợp đồng lao động hoặc hợp đồng lao động hết thời hạn

1 bản

4 Biên bản giám định y khoa kết luận suy giảm khả năng lao động từ

61% trở lên

3 bản (nếu có)

5 Bản photocopy dịch sang tiếng Việt có xác nhận của cơ quan dịch

thuật, hộ chiếu, vé máy bay (nếu thuộc diện xuất cảnh)

1 bản (nếu có)

6 Bản photocopy công chứng hộ khẩu đối với trường hợp người lao

động có địa chỉ thường trú ghi trên sổ BHXH khác với địa chỉ thường

trú hiện tại

1 bản (nếu có)

7 Giấy ủy quyền có thị thực của chính quyền địa phương nơi cư trú nếu 1 bản (nếu

đến nhận thay có)

Hầu hết đối tượng đều không biết những giấy tờ cần thiết trên, song khi đếnBHXH huyện đã được cán bộ, nhân viên phụ trách hướng dẫn cụ thể Mẫu đơn đềnghị hưởng trợ cấp BHXH một lần đã được BHXH huyện in sẵn và phát miễn phícho người lao động có nhu cầu hưởng BHXH một lần Ngoài ra, Giấy ủy quyền cóthị thực của chính quyền địa phương nơi cư trú nếu đến nhận thay do không cómẫu sẵn nên thường không đủ căn cứ pháp lý như chưa có chữ ký của cả 2 người:người ủy quyền và người được ủy quyền, chưa thể hiện rõ mối quan hệ giữa ngườiủy quyền và người được ủy quyền Để thuận tiện cho người lao động, cơ quanBHXH đã thống nhất mẫu giấy ủy quyền cấp cho người lao động nếu có nhu cầu.Tuy nhiên vẫn còn một số trường hợp người lao động tẩy xóa, ghi sai nội dungtrong đơn đề nghị hưởng trợ cấp BHXH một lần… phải làm đi làm lại nhiều lần

2.3.3 Trợ cấp 1 lần khi nghỉ hưu

Đây là quyền lợi bổ sung đối với người lao động có thời gian tham giaBHXH từ năm thứ 31 trở lên đối với nam và năm thứ 26 trở lên đối với nữ,để đảm bảo công bằng giữa đóng và hưởng, công bằng giữa những ngườitham gia BHXH Trong tổng số 6.141 người lao động hưởng hưu trí trên địabàn huyện, có khoảng 4.418 đối tượng đủ điều kiện hưởng trợ cấp 1 lần khinghỉ hưu Về mặt chính trị, với khoảng 2/3 số cán bộ hưu trí đủ điều kiệnhưởng trợ cấp lần đầu đã khẳng định chế độ trợ cấp BHXH lần đầu củaĐảng và Nhà nước là đúng đắn và vô cùng cần thiết Về mặt kinh tế, đây làkhoản bổ sung ngoài mức lương hưu mà người lao động định kỳ nhận hàngtháng, đảm bảo công bằng, đóng nhiều hưởng nhiều, đóng ít hưởng ít, từ đókhuyến khích người lao động tham gia BHXH

2.4 Đánh giá tình hình thực hiện chế độ hưu trí tại BHXH huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa

2.4.1 Kết quả đạt được

Công tác quản lý và chi trả các chế độ BHXH cho đối tượng là mộttrong những nhiệm vụ chủ yếu của ngành BHXH, luôn được BHXH các cấp