Đạm phương nữ sử và vấn đề vị thế người phụ nữ trong sự nghiệp canh tân đất nước

ĐẠM PHƯƠNG NỮ SỬ VÀ VẤN ĐỀ VỊ THẾ NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG SỰ NGHIỆP CANH TÂN ĐẤT NƯỚC Nguyễn Đăng Điệp 1 Trong dòng chảy tư tưởng duy tân và đổi mới đất nước đầu thế kỷ XX, Đạm Phương nữ

ĐẠM PHƯƠNG NỮ SỬ VÀ VẤN ĐỀ VỊ THẾ NGƯỜI PHỤ NỮ

TRONG SỰ NGHIỆP CANH TÂN ĐẤT NƯỚC

Nguyễn Đăng Điệp 1

Trong dòng chảy tư tưởng duy tân và đổi mới đất nước đầu thế kỷ XX, Đạm Phương nữ sử, với những hoạt động sôi nổi về văn hóa, xã hội đã hiện lên như một trí thức ưu tú có tinh thần nhập thế sâu sắc Đặc biệt, bà được coi là nhà nữ quyền tiêu biểu nhất nửa đầu thế kỷ XX Đề cao vai trò và khẳng định vị thế của người phụ nữ, coi giáo dục là chìa khóa để giải phóng phụ nữ, gắn gia đình với xã hội là những nội dung cơ bản trong tư tưởng nữ quyền của Đạm Phương Những tư tưởng tiến bộ ấy của Đạm Phương nữ sử không chỉ có giá trị trong thời đại của bà mà còn có ý nghĩa thời

sự đối với công cuộc đổi mới đất nước hôm nay

1 Duy tân để đổi mới đất nước, đổi mới trên cơ sở tiếp nhận những tư tưởng tiến bộ của nhân

loại, đặc biệt là tư tưởng tự do, bình đẳng, bác ái đã trở thành một trong những đặc điểm nổi bật nhất trong đời sống văn hóa và tư tưởng Việt Nam đầu thế kỷ XX Những hoạt động của Đông Kinh Nghĩa Thục (1907), Khai Trí Tiến Đức (1919-1945), và nhiều trí thức giàu lòng yêu nước đều gắn liền với sự thức nhận về vận khí của đất nước và khát vọng đổi mới của cả dân tộc lúc bấy giờ Trong bối cảnh ấy, vấn đề vị thế của người phụ nữ trong sự nghiệp canh tân đất nước đã được đặt ra một cách riết róng trên nhiều diễn đàn xã hội khác nhau, và một trong những cây bút tiên phong cổ súy cho tư tưởng nữ quyền ở Việt Nam là Đạm Phương nữ sử [1]

Nhìn từ lịch sử, vị thế người phụ nữ trong xã hội phong kiến kéo dài hàng nghìn năm là vị thế của

kẻ phụ thuộc: “xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử” Cho dù trong lịch sử dân tộc đã có không ít nữ anh hùng được tôn vinh như Bà Trưng, Bà Triệu nhưng về đại thể, trong một xã hội bị chế ngự bởi tư tưởng nam quyền, phụ nữ chỉ là “nữ nhi thường tình” quẩn quanh xó bếp Những mong ước quẫy đạp của họ

cuối cùng cũng chỉ là mong ước: Ví đây đổi phận làm trai được mà thôi Phải đến cuối thể kỷ XIX đầu

thế kỷ XX, với sự giao lưu văn hóa Đông - Tây ngày càng mở rộng, tinh thần dân chủ được đề cao, chúng

ta mới thực sự bước vào một “cuộc biến thiên lớn nhất trong lịch sử Việt Nam mấy mươi thế kỷ” [2]

theo sự ra đời của giai cấp công nhân, trong đó có cả lao động nữ Cùng với đội ngũ nữ công nhân làm việc tại các đồn điền, xí nghiệp là hàng loạt phụ nữ tham gia nhiều loại hình dịch vụ khác nhau như con sen, đầu bếp, y tá, hộ sinh Dù phải làm ở nhiều ngành nghề và công việc khác nhau, nhưng giữa họ có một điểm chung: bắt đầu làm quen với đời sống văn minh đô thị Sự thay đổi kết cấu xã hội dần biến phụ

nữ trở thành một lực lượng mà các thế lực chính trị phải tính đến Từ chỗ bị lợi dụng và bóc lột, phụ nữ dần ý thức được thân phận của mình và bắt đầu cất tiếng nói đòi bình đẳng Năm 1918, lần đầu tiên một

tờ báo riêng cho phụ nữ ra đời (Nữ giới chung), do một phụ nữ làm chủ bút là Sương Nguyệt Anh Nhiều

1PGS.TS, Viện Văn học

phụ nữ đã bắt đầu xuất hiện trên văn đàn và báo chí, những lĩnh vực trước đây chủ yếu do nam giới nắm quyền

Mặt khác, để thuận tiện cho sự cai trị, người Pháp buộc phải mở trường học mà nhiệm vụ đầu tiên

là đáp ứng nhu cầu học hành của con cái họ, sau nữa là để đào tạo công chức cho chính quyền bảo hộ Lợi ích chính trị của người Pháp, về một phương diện nào đó, lại là cơ may cho phụ nữ: họ được đến trường một cách công khai (thay vì phải học ở nhà như trước đây) Những nghề nghiệp đòi hỏi sự khéo léo và tỉ

mỉ rất cần đến phụ nữ như thư ký, ý tá, giáo viên, bảo mẫu Được đến trường nghiã là họ được tiếp xúc với một bầu không khí mới, có tính dân chủ cao hơn so với việc học tập những món “tề gia” tẻ nhạt Cùng với sự xuất hiện của nền giáo dục Tây học và làn sóng tân thư, ý thức dân chủ và bình đẳng giới đã bắt đầu xuất hiện trong những phụ nữ nhạy bén với thời cuộc như Đạm Phương

Sinh trưởng trong một gia đình hoàng tộc, là cháu vua Minh Mạng, con gái của Hoằng Hóa Quận vương Miên Triện, Công Nữ Đồng Canh (1881- 1947) được thừa hưởng một học vấn hết sức căn bản Bà không chỉ thạo Hán văn, Pháp văn, giỏi quốc ngữ mà còn là một phụ nữ sớm được tiếp cận với những tư tưởng nhân văn tiến bộ, đặc biệt là tinh thần dân chủ và bình quyền Hơn nữa, việc giao du, gần gũi với các chí sĩ cách mạng như Phan Bội Châu, Huỳnh Thúc Kháng đã giúp bà biết dứt khoát từ bỏ lập trường phong kiến để cổ vũ cho tư tưởng duy tân Đây là những nhân tố hết sức quan trọng, cả về khách quan lẫn chủ quan để Đạm Phương nữ sử có sự thay đổi triệt để về nhận thức và quan niệm, trở thành nhà nữ quyền đầu tiên ở nước ta [3]

2 Cuộc đời Đạm Phương nữ sử rất phong phú: làm thơ, viết văn, viết báo, hoạt động xã hội ,

nhưng có thể nói, có hai vấn đề khiến bà quan tâm nhất là phụ nữ và giáo dục Đó là hai vấn đề, theo bà,

liên quan mật thiết đến sự hưng vượng của đất nước Ngay cả tiểu thuyết Kim Tú Cầu, bà viết cũng nhằm

mục đích: “phải kịp mau bỏ hết những cái tập quán xấu xa ấy đi (tập quán cha mẹ ép duyên con vì tham lợi - NĐĐ), mới mong vãn hồi được vận mạng mà tạo thành phúc quả cho những nhân loại vị lai vậy” [4] Đọc lại thơ văn của Đạm Phương nữ sử, ta đều nhận thấy tất thảy đều in đậm cảm hứng nữ quyền Ba nhân vật nữ trong ba tiểu thuyết của bà, ở những mức độ khác nhau, đều gắn liền với cảm hứng duy tân

và giải phóng phụ nữ

Để khẳng định vị thế của người phụ nữ trong thời đại mới, Đạm Phương đã thực hiện hàng loạt cuộc đối thoại với những tư tưởng lạc hậu, cổ hủ về đàn bà Đây là cuộc đối thoại của một cây bút sắc sảo, thông thuộc Đông Tây kim cổ [5] Để trở thành “bậc nữ lưu tân tiến”, Đạm Phương đã vượt qua “vũ môn” với ba thử thách: a- thiên kiến giai cấp và tư tưởng phong kiến; b- sự ngự trị của tư tưởng nam quyền; c- làm thế nào để công khai tư tưởng nữ quyền của mình trên các diễn đàn văn hóa Thử thách thứ nhất bà đã vượt qua bởi vốn học vấn sâu sắc và khát vọng dân chủ mãnh liệt Thử thách thứ hai bà vượt qua bởi sự nhạy bén trước những yêu cầu mới của lịch sử về vai trò của phụ nữ trong thời đại mới Thử thách thứ ba bà vượt qua trên cơ sở cộng tác với nhiều tờ báo khác nhau và được sự khích lệ của nhiều nhà ái quốc có uy tín và ảnh hưởng xã hội lớn Có lẽ trong nữ giới Việt Nam những năm đầu thế kỷ XX chưa một ai bền bỉ như Đạm Phương khi bà liên tục xuất hiện trên những tờ báo lớn nhất lúc bấy giờ như

Nam Phong, Phụ nữ thời đàm, Hữu Thanh, Tiếng dân , giữ mục Văn đàn bà trên Trung Bắc tân văn suốt

từ 1918 đến 1929 Năm 1926, Hội nữ công học hội Huế ra đời do Đạm Phương làm Hội trưởng Mặc dù Hội nữ công chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn nhưng đặt trong lịch sử phát triển phong trào phụ nữ ở

nước ta, ý nghĩa của Hội rất to lớn Lần đầu tiên, có một tổ chức đại diện cho phụ nữ dám đòi quyền bình đẳng, kêu gọi đối xử công bằng với phụ nữ, yêu cầu tạo cơ hội phát triển cho phụ nữ ngay trong bối cảnh đất nước đang bị thực dân cai trị Những hoạt động xã hội không mệt mỏi của Đạm Phương cho thấy bà là người có tinh thần nhập thế sâu sắc, và ý thức bình quyền, ở bà, không chỉ là những lời kêu gọi thấu tình đạt lý mà còn là những nỗ lực liên kết nữ giới thành đoàn thể để chị em từng bước làm quen với công việc

xã hội

Trong quan niệm của Đạm Phương, phụ nữ có vai trò không thể thay thế: “Nói đến gia đình trọn vẹn, xã hội tốt đẹp, tất phải nghĩ đến cái thiên chức của đàn bà Cái thiên chức ấy, ta có thể nói vắn tắt là phải tùy theo thời thế hoàn cảnh mà cải tạo gia đình liền với xã hội, để gây lấy hạnh phúc cho quần chúng vậy” [6] Chỉ trong một đoạn văn ngắn, Đạm Phương đã đề cập đến hai phương diện quan trọng: trước hết, gia đình phải gắn liền với xã hội, và cả hai: gia đình - xã hội, đều cần đến sự có mặt của phụ nữ; sau nữa, có cải tạo gia đình, xã hội phù hợp (thuận theo) với hoàn cảnh thì mới hữu ích cho nhân quần rộng lớn Thời đại Đạm Phương đang sống là thời đại duy tân, vì thế, phụ nữ không thể/ không nên yên phận,

mãi phụ thuộc vào nam quyền mà phải biết khẳng định tài năng và phẩm giá của mình Gắn trách nhiệm

của phụ nữ với gia đình và xã hội, đề cao vai trò của phụ nữ là những đóng góp mới mẻ trong tư tưởng

nữ quyền của Đạm Phương Trong bài Cái tư tưởng của người đàn bà in trên Trung Bắc tân văn số ra

ngày 7 tháng 1 năm 1926, bà viết: “Khi trước chỉ biết có gia đình, mà nay lại biết thêm có xã hội, thì cái trách nhiệm ấy nặng nề hơn xưa, nên sự học vấn của người con gái lại càng phải cao hơn nữa, để đủ sức

mà đảm đang việc đời” [7] Kêu gọi phụ nữ tham gia việc nước là một hành động mang tính cách mạng của Đạm Phương bởi nó gắn liền với nhận thức mới mẻ và nhân văn: phụ nữ không hề thua kém đàn ông

về năng lực trí tuệ và hiệu quả xã hội Tư tưởng này về sau đã được Simon de Beauvoir bàn đến rất sâu

trong Giới tính thứ hai (The second sex - 1949) Đặt trong bối cảnh một xã hội phương Đông có nhiều

định kiến và bảo thủ như Việt Nam mới thấy hết sự nhạy bén và dũng cảm của Đạm Phương nữ sử Tất nhiên, những tư tưởng trên đây của Đạm Phương có sức mạnh cảm hóa bởi nó được sự hậu thuẫn rất lớn

từ hai phía: một, thái độ đồng tình của các trí thức Tây học hoặc các nhà nho sớm chịu ảnh hưởng của tân thư là nam giới; và, hai: bản thân Đạm Phương là một bằng chứng “đảm bảo” cho trí tuệ và năng lực của

phụ nữ trong thời đại của bà Khẳng định vị thế độc lập của phụ nữ so với nam giới, kêu gọi phụ nữ gánh vác trách nhiệm xã hội chính là những yếu tố tiến bộ rõ rệt nhất trong tư tưởng nữ quyền của Đạm Phương

Không chỉ phân tích, diễn giải để phụ nữ nhận thức rõ hơn bình quyền là một vấn đề hệ trọng trong thời đại dân chủ, Đạm Phương khẳng định, học vấn và nâng cao dân trí là con đường để người phụ

nữ tự giải phóng mình một cách hiệu quả nhất Vì sao phụ nữ yếu thế hơn đàn ông, phụ thuộc đàn ông? Những băn khoăn ấy được Đạm Phương tìm thấy câu trả lời trong giáo dục: “Kể hàng mấy mươi thế kỷ, chị em chúng ta chỉ biết ngậm đắng nuốt cay dưới cái ách chuyên chế của đàn ông, mà dầu muốn thoát ly, cũng chẳng có cách gì làm đặng Sự thể vì sao nên nỗi? Kẻ nói thế này, người nói thế khác, nhưng đại ý đều cho là chưa đến trình độ bình đẳng với đàn ông Nhưng ta thử hỏi vì sao mà chưa đến trình độ bình đẳng với đàn ông?

Chưa đến trình độ vì thiếu nhơn cách, mà nhơn cách là nhờ học thức mà nên Vậy chị em ta xưa nay bị đầy xuống kiếp con đòi, con ở, chẳng qua chỉ vì học vấn, tri thức hãy còn thiếu thốn đó mà thôi” [8]

Tìm thấy chìa khóa giải phóng phụ nữ trong giáo dục và thông qua giác dục, Đạm Phương nhiều

lần bàn đến việc học Theo bà, học để nâng cao kiến thức, học để tự giải phóng tư tưởng và có khả năng

độc lập suy nghĩ, để nhận biết đúng sai, để tự tin trong gia đình và xã hội Trong bài viết Vì sao phụ nữ

cần phải có học thức rộng? Bà nêu lên ba kết luận quan trọng đúng với tinh thần nữ quyền hiện đại:

“- Nữ giới ta cần phải có học thức rộng vì chị em ta không phải là loài thú, mà cũng không muốn

là loài thú

- Nữ giới cần phải có học thức rộng, vì chị em ta muốn đánh đổ cái thói xấu nam tôn nữ ty, bước lên cái bước thành nam nữ bình quyền ấy

- Nữ giới phải có học thức rộng, vì chị em ta muốn làm cho trọn cái thiên chức, là tùy theo thời thế mà cải tạo gia đình liền với xã hội, để mưu cầu hạnh phúc cho nhơn quần” [9]

Một lần nữa, chúng ta thấy sự nhất quán trong quan niệm của Đạm Phương về vị thế người phụ

nữ trong qua mối quan hệ gia đình - xã hội Bà khẳng định, những nỗ lực nâng cao hiểu biết của phụ nữ không chỉ vì lợi ích của riêng họ mà rộng hơn, vì lợi ích của nhân quần Những quan niệm mới mẻ này cho thấy Đạm Phương là bậc nữ lưu có tầm nhìn mới mẻ, vượt lên mặt bằng chung của trình độ nữ giới

đương thời Đó đích thị là tầm nhìn của một nhà văn hóa thực thụ Sự trăn trở về giải phóng phụ nữ thông qua con đường giáo dục đã khiến Đạm Phương có hai bài trực tiếp bàn về vấn đề nữ học Bài thứ nhất in trên Nam phong số 43, tháng 1 năm 1921 và bài thứ hai in trên Trung Bắc tân văn số ra ngày 19 và

20.3.1924 Thực ra, nhiều vấn đề mà bà đề cập đến không phải là những vấn đề quá mới mẻ, trái lại, khá

quen thuộc với nhiều người bởi nó liên quan đến chuyện trau dồi công - dung - ngôn - hạnh của phụ nữ

Nhưng điều quan trọng là những chuyện tưởng như xưa cũ ấy đã được Đạm Phương phân tích và lý giải

từ tầm nhìn mới, mang tính hiện đại: nữ giới học tập và nâng cao nhận thức không chỉ để bó gọn vào việc

làm tốt nhiệm vụ của một nội tướng trong gia đình mà hơn thế, họ có đầy đủ điều kiện hơn để bắt kip

nhịp sóng duy tân và phụng sự xã hội một cách hiệu quả Có thể nói, Đạm Phương một trong những

người đầu tiên ở nước ta bàn về xã hội giáo dục Mặc dù nội dung bà đề cập đến trong Xã hội giáo dục (Trung Bắc tân văn số ra ngày 24 tháng 1 năm 1924) có nội hàm khác với khái niệm xã hội hóa giáo dục

ngày nay, nhưng về cơ bản, đó là những tư tưởng hết sức mới mẻ, có nhiều điểm gặp gỡ với quan điểm hiện đại về việc xây dựng một xã hội học tập, học tập suốt đời

Một nét mới trong quan điểm giáo dục liên quan đến việc nâng cao vị thế của phụ nữ là việc Đạm

Phương nhiều lần chủ trương mở rộng và đẩy mạnh việc dạy nghề cho nữ giới Lý giải hiện tượng “đàn

bà mình nhiều kẻ thất nghiệp”, bà cho rằng, ngoài thói quen hay ỷ lại đàn ông của phụ nữ, còn một nguyên nhân sâu xa hơn là cả gia đình và xã hội không ai có ý thức dạy phụ nữ một nghề nghiệp cụ thể nào Đây cũng là một lý do khiến phụ nữ không có khả năng tự chủ về kinh tế, và hệ quả tất yếu là họ lại

bị lệ thuộc vào đàn ông Bởi thế, trên Trung Bắc tân văn số ra ngày 30 tháng 3 năm 1926 bà viết bài Đàn

bà ngày nay nên học nghề nghiệp Trong bài viết này, bà cho rằng việc học nữ công gia chánh là chuyện

đương nhiên của phụ nữ, nhưng trong xã hội hiện đại, cái cần nhất đối với phụ nữ là phải học lấy một

nghiệp cụ thể, đặng tự mình kiếm sống, không còn phụ thuộc ai, kể cả chồng con Trong cái nhìn của Đạm Phương, việc giáo dục, nâng cao hiểu biết cho phụ nữ cần phải được đặt ra từ hai phía: gia đình và

xã hội Việc phụ nữ bị hạn chế về nhận thức, tư tưởng có liên quan đến thái độ thờ ơ của gia đình và xã hội trong giáo dục nữ giới, mà thái độ thờ ơ ấy, suy cho cùng, đều xuất phát từ quan niệm trọng nam khinh nữ Thiết nghĩ, quan niệm học nghề để kiếm sống mà Đạm Phương nêu lên trong những bài báo tâm huyết của bà không chỉ có ý nghĩa với nữ giới mà còn có ý nghĩa vô cùng cấp thiết với nam giới, nhất là giới trẻ Xã hội cổ truyền Việt Nam là xã hội nông nghiệp, vì thế, ý thức về nghề và đào tạo nghề chưa trở thành một chủ trương đào tạo bài bản như xã hội công nghiệp Nhận thấy sự chuyển mình của đất nước theo hướng công nghiệp hóa, chủ trương phụ nữ học nghề của Đạm Phương thể hiện sự nhạy bén của bà trong việc đào tạo nguồn nhân lực, trong đó có nhân lực nữ Không phải ngẫu nhiên mà trong

khi luận bàn “đàn bà với nghề nghiệp”, bà đã giới thiệu với đông đảo phụ nữ quyển Đàn bà với kinh tế

của Ginmô (Gilmau) người Mỹ để nhấn mạnh, phụ nữ phải biết làm kinh tế Với cái nhìn khá toàn diện và

tiến bộ, Đạm Phương đã nhận thức rất đúng rằng, việc giáo dục kỹ năng sống và kỹ năng nghề nghiệp là

hai phương diện có mối quan hệ mật thiết trong quá trình đào luyện phụ nữ hiện đại Đó cũng là hai yếu

tố quan trọng giúp phụ nữ có khả năng độc lập với nam giới mà không làm mất đi đặc điểm giới tính mà tạo hóa đã ban cho họ

3 Cổ vũ phụ nữ nâng cao trình độ văn hóa để theo kịp thời cuộc nhưng Đạm Phương rất chú ý

đến thiên chức người mẹ của phụ nữ Ở đấy, có hai vấn đề đáng lưu tâm: thứ nhất, để trở thành một người

mẹ tốt, phụ nữ không chỉ trông vào bản năng trời phú mà còn biết phải học tập để có kinh nghiệm làm mẹ (học cả trong đời sống và trong sách vở); thứ hai, người mẹ chính là người thầy đầu tiên của con trẻ Chính vì ý thức được tầm quan trọng của bậc cha mẹ trong việc giáo dưỡng nhân cách tuổi thơ nên Đạm

Phương đã dốc sức hoàn thành quyển Giáo dục nhi đồng (1942) Trong quyển sách này, bà không hề coi

nhẹ vai trò của người cha, nhưng dứt khoát khẳng định, người mẹ có vai trò quyết định trong việc dạy con nên người:

“Trẻ khi lọt lòng ra đã phải nhờ một người để nương tựa, để đùm bọc, nuôi nấng, ấy là người mẹ

Nuôi dạy con là một trách nhiệm nặng nề và cao quý mà tạo hóa đã ủy thác cho người mẹ Vì thế,

từ thuở nằm nôi, trẻ đã in sâu hình ảnh của mẹ vào tâm trí, đã cảm thụ tình yêu thương và thừa nhận uy quyền của mẹ đối với mình” [10]

Nét tiến bộ trong quan điểm giáo dục nhi đồng của Đạm Phương là bà bác bỏ quan niệm “nhân chi sơ tính bản thiện” mà coi thiện - ác, tốt - xấu là sản phẩm của giáo dục Vì thế, người mẹ không thể nuôi con theo kiểu phó mặc “trời sinh voi trời sinh cỏ” mà phải biết giáo dục con trẻ một cách khoa học,

có phương pháp, phải biết giáo dục trẻ một cách toàn diện ngay từ khi trẻ mới lọt lòng Chính vì thế, bà

đặc biệt lưu tâm đến vấn đề giáo dục phụ nữ trước khi họ làm mẹ Điều đó người đọc có thể nhìn thấy rất

rõ qua hàng loạt bài viết của bà Trong “vấn đề nữ học”, bà khẳng định: “Đứa con gái tương lai thành nhân cũng góp một phần tử với xã hội, vì người đàn bà có chịu cái thiên chức về đường sinh dục, gây nên nòi giống cho nhân loại; bổn phận người đàn bà lại có cái trách nhiệm nặng nề khó nhọc, gánh vác việc gia đình cho người đàn ông khỏi phần nội cố, mới rảnh ra mà nội lực với bang quốc; cái trách nhiệm ấy, cái thiên chức ấy nếu không có học thức giáo dục, thì khó lòng làm cho trọn vẹn đặng” [11] Đây là quan điểm giáo dục thấm nhuần tinh thần khoa học mới mẻ của Đạm Phương Hơn ai hết, là một người mẹ,

một nhà nữ quyền hết lòng vì đất nước, bà thấu hiểu “hiểu nhân nào quả ấy”, và giáo dục con trẻ chính là cách chuẩn bị tốt nhất cho tương lai Người có công lớn nhất để gây dựng cho tương lai ấy không ai khác chính là phụ nữ

4 Ngày nay, đọc lại Đạm Phương, bên cạnh việc đánh giá cao những đóng góp quý báu của bà về

vấn đề giải phóng phụ nữ và nâng cao vị thế phụ nữ trong xã hội, không khó khăn lắm để nhận ra những hạn chế của bà Đạm Phương vẫn còn loay hoay khi bàn về chữ trinh, đạo làm vợ, chuyện vợ cả vợ lẽ [12] Nghĩa là trong quan niệm của bà về phụ nữ, vẫn còn nhiều mâu thuẫn mà biểu hiện của nó chính là

sự dùng dằng cũ - mới Đó là điều khó có thể tránh được, nhất là với một người sinh ra trong môi trường hoàng tộc, gia phong nghiêm cẩn như Đạm Phương Nhưng nhìn ở khía cạnh khác, ta sẽ nhận thấy một phẩm tính đáng trân trọng trong di sản tư tưởng Đạm Phương: duy tân mà không lìa đứt gốc rễ, chủ trương hiện đại hóa nhưng không tuyệt giao với truyền thống, hướng về phương Tây nhưng không đánh mất bản sắc văn hóa dân tộc Những bài viết về mối quan hệ vợ chồng, bổn phận của con gái đối với cha

mẹ, tình thương yêu đồng loại, học khoa học và học nữ công gia chánh, phụ nữ phải biết chăm coi việc nhà, tự do hôn nhân đến đâu thì hợp lý, quý trọng con gái cũng như con trai vẫn là những bài viết rất đáng suy ngẫm để trong bất cứ hoàn cảnh nào, phụ nữ vừa là người đảm việc nước, vừa là người giỏi việc nhà nhưng giữ được cốt cách và bản sắc của phụ nữ Việt Nam Những di sản tinh thần của Đạm Phương,

vì thế, sẽ còn được tiếp tục phát hiện, và ở những khia cạnh tinh hoa nhất của nó, vẫn tiếp tục đồng hành với chúng ta, không chỉ hôm nay mà cả mai sau

Chú thích:

1 Vấn đề nữ quyền thực ra đã được đặt ra trong văn học trung đại, nhưng xuất hiện như một ý thức

tự giác thì phải đến những năm đầu của thế kỷ XX Năm 1907, trên Đăng cổ tùng báo có mục Nhời

đàn bà Năm 1913, mục Nhời đàn bà lại xuất hiện trên Đông Dương tạp chí Mục này chủ yếu do

Nguyễn Văn Vĩnh đảm nhiệm dưới bút hiệu Đào Thị Loan Năm 1914, Phạm Quỳnh có bài viết

trên Đông dương tạp chí: Vấn đề thói trọng nam khinh nữ của ta Tuy nhiên, phải đến ngày 1 tháng

2 năm 1918, mới xuất hiện tờ báo đầu tiên giành riêng cho phụ nữ là Nữ giới chung do Sương

Nguyệt Anh là chủ bút Sương Nguyệt Anh cũng là bạn hữu thân thiết với Đạm Phương nữ sử Trong lĩnh vực văn học, có thể coi ông Tú Phan Khôi cùng với Nguyễn Thị Manh Manh là những cây bút mở đầu cho phê bình văn học nữ quyền ở nước ta

2 Hoài Thanh - Hoài Chân: Thi nhân Việt Nam, Nxb Văn học, H.,1988, tr.17

3 Báo Thể thao và văn hóa (ngày 4.3.2011) khẳng định Đạm Phương nữ sử là nhà nữ quyền đầu

tiên của Đông Nam Á Mặc dù vấn đề nữ quyền đã được bàn luận sôi nổi từ trước ( bắt đầu do những trí thức Tây học là nam giới đặt ra) nhưng đến năm 1926, được sự khuyến khích của Phan

Bội Châu, Đạm Phương cho ra đời Nữ công học hội Đây là hình thức tổ chức Hội phụ nữ phi

chính phủ đầu tiên ở Việt Nam Cũng vào năm 1926, trong lễ truy điệu Phạn Chu Trinh ở Nam Giao (Huế) Đạm Phương nữ sử đã được Phan Bội Châu tin tưởng giao đọc bài văn tế Phan Chu Trinh (do Phan Bội Châu viết) Điều này cho thấy uy tín của nữ sĩ Đạm Phương trong giới nhân sĩ trí thức là rất cao

4 Tuyển tập Đạm Phương (Lê Thanh Hiền sưu tầm, biên soạn, giới thiệu, Nguyễn Khoa Điềm bổ sung, sửa chữa), Nxb Văn học, 2010, tr.373 Kim Tú Cầu (Bi tình tiểu thuyết) của Đạm Phương nữ

sử được in trên Tạp chí Trung Bắc tân văn từ 25 tháng 5 đến 21 tháng 7 năm 1923 Với tiểu thuyết

này, nhà nghiên cứu Lê Thanh Hiền cho rằng, Đạm Phương là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên viết tiểu thuyết

5 Mặc dù, vào những năm 30 - 40 của thế kỷ XX có khá nhiều cây bút nữ xuất hiện trên văn đàn, nhưng họ chủ yếu là sáng tác thơ văn (như trường hợp của Tương Phố, Vân Đài, Hằng Phương, Anh Thơ, Mộng Tuyết ) Còn hăng hái tham gia vào lĩnh vực văn hóa tư tưởng bằng những bài viết có màu sắc “luận chiến” có lẽ có hai gương mặt nổi bật hơn cả, trước là Đạm Phương nữ sử, sau là Manh Manh nữ sĩ Hơn nữa, nếu đọc kỹ thơ Đạm Phương, bên cạnh yếu tố trữ tình, ta thấy

màu sắc ngôn chí, tỏ chí khá đậm Yếu tố tỏ chí này chắc chắn có quan hệ mật thiết với tư tưởng

duy tân táo bạo của Đạm Phương trong văn chính luận và những hoạt động xã hội, báo chí của bà

6 Tuyển tập Đạm Phương nữ sử, Sđd, tr 338

7 Tuyển tập Đạm Phương nữ sử, Sđd, tr 288

8 Tuyển tập Đạm Phương nữ sử, Sđd, tr 338

9 Tuyển tập Đạm Phương nữ sử, Sđd, tr 339

10.Tuyển tập Đạm Phương nữ sử, Sđd, tr 485

11 Tuyển tập Đạm Phương nữ sử, Sđd, tr455- 456

12 Vấn đề chữ “trinh” là vấn đề hết sức nhạy cảm và là một trong những vấn đề rất khó đi tới thống nhất ý kiến, nhất là ở các nước phương Đông Trước đây Nguyễn Du đã từng có quan niệm táo bạo khi viết về Kiều: “Như nàng lấy hiếu làm trinh” Về sau, một trong những cây bút có ý thức bênh vực phụ nữ là Phan Khôi, cũng bàn đến chữ “trinh” qua hai khái niệm “nết trinh” và “tiết trinh” và ông nghiêng về “nết trinh”(quan điểm này có phần gần gũi với Nguyễn Du) Còn Đạm Phương nữ sử bàn đến chữ “trinh” với hai hàm nghĩa: thứ nhất, trinh là biểu hiện của đức hạnh; thứ hai, bà muốn chống lại việc lợi dụng tự do yêu đương mà làm bại luân thường đạo lý Ngày nay, khi quan niệm về tình dục đã cởi mở hơn, xung quanh vấn đề chữ trinh vẫn chia làm hai luồng ý kiến: một, bảo vệ chữ trinh đến cùng, và hai, coi chữ trinh không quá quan trọng, điều quan trọng là

sự phù hợp trong lối sống và sự chân thành trong tình cảm Nói thế để thấy rằng, khi bàn về chữ trình, một trí thức tân tiến như Đạm Phương, nếu còn bị ràng buộc bởi giáo lý Khổng Mạnh cũng là điều dễ hiểu

DAM PHUONG, A HISTORICAL WOMAN AND THE POSITION OF

WOMEN IN THE INNOVATION COUNTRY

Nguyen Dang Diep Astrast

A historical woman Dam Phuong with her ebullient activities of culture, society… and her spirit of keeping place with times profoundly have shown that she is one of the most excellent intellecture women

in the movement of progressive thoughts and reform country in twenty century Especially, she is considered the most typical woman showing women’s rights in a half of twenty century Dignifying the role and confirming the position of women, association between families and society… are the main contents in Dam Phuong’s thought about women’s rights This her progressive thought was not only valuable in her time but also meaningful in the innovation progress our country today