Nghệ thuật tự sự của ma văn kháng qua hai tiểu thuyết côi cút giữa cảnh đời (1989) và chuyện của lý (2013) (LV01385)

Nghiên cứu vần đề này sẽ góp phần bổ sung một cái nhìn mới về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng để từ đó có những cái nhìn cách tân, mới mẻ hơn trong sáng tác của nhà văn

PHAN THỊ BÍCH THUẬT

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ CỦA MA VĂN KHÁNG QUA HAI

TIỂU THUYẾT CÔI CÚT GIỮA CẢNH ĐỜI (1989) VÀ

CHUYỆN CỦA LÝ (2013)

Chuyên ngành: L luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN NGỌC THIỆN

HÀ NỘI, 2014

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn các thầy cô giáo khoa Ngữ văn, tổ L luận văn học của trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã nhiệt tình giảng dạy, tạo điều

kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm ơn PGS.TS NGUYỄN NGỌC THIỆN, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn trong suốt thời gian qua

Xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp, người thân đã tạo điều kiện, động viên tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Hà Nội, tháng 6 năm 2014

Học viên

PHAN THỊ BÍCH THUẬT

Tôi xin cam đoan kết quả nghiên cứu trong luận văn này là kết quả quá trình nghiên cứu của bản thân, không trùng khít với bất kỳ công trình nghiên cứu nào được công bố trước đó

Trong quá trình nghiên cứu luận văn có tham khảo và sử dụng các tư liệu tham khảo có liên quan đến vấn đề nghiên cứu, nhưng tất cả chỉ để gợi mở cho tôi các ý tưởng nghiên cứu Khi sử dụng các trích đoạn, chúng tôi có chú thích một cách cụ thể, rõ ràng

Hà Nội, tháng 6 năm 2014

Học viên

PHAN THỊ BÍCH THUẬT

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Cấu trúc của luận văn 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN NGHỆ THUẬT 7

1.1 Khái niệm người kể chuyện trong tác phẩm tự sự 7

1.2 Khái niệm điểm nhìn nghệ thuật 10

1.3 Điểm nhìn nghệ thuật trong 2 tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý 14

1.3.1 Điểm nhìn bên trong 15

1.3.2 Điểm nhìn bên ngoài 20

1.3.3 Sự luân phiên điểm nhìn 24

CHƯƠNG 2:NHÂN VẬT VÀ NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT 28

2.1 Các tuyến nhân vật và xung đột nghệ thuật 28

2.1.1 Nhân vật những em bé (con côi) bất hạnh ngay từ khi mới sinh ra 28 2.1.2 Nhân vật những người hàng xóm tốt bụng 33

2.1.3 Nhân vật xấu, tha hóa, biến chất 37

2.2 Bé Duy - bé Lý với các mối quan hệ gia đình, xã hội 41

2.2.1 Bé trai Duy - Mối quan hệ nhân vật trong gia đình, nhà trường và

xã hội 41

2.2.2 Bé gái Lý - Mối quan hệ nhân vật trong gia đình, nhà trường và xã hội 44

2.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong 2 cuốn tiểu thuyết 47

2.3.1 Nghệ thuật xây dựng nhân vật thiếu nhi: giới tính, bề ngoài, tâm lí, hành động, ngôn ngữ 47

2.3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật các con vật thú dữ như: Hổ và các con vật gần gũi với đời sống con người: Chó, mèo 50

2.4 So sánh nhân vật con côi của Ma Văn Kháng với các truyện về thân phận con côi khác 53

2.4.1 So sánh nhân vật con côi của Ma Văn Kháng với nhân vật mồ côi trong truyện cổ tích 53

2.4.2 So sánh nhân vật con côi của Ma Văn Kháng với nhân vật cùng loại trong Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng, Kiếm sống của GORKI 56

CHƯƠNG 3: NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU 60

3.1 Ngôn ngữ 60

3.1.1 Ngôn ngữ người kể chuyện 60

3.1.2 Ngôn ngữ nhân vật: Đối thoại, độc thoại 65

3.2.3 Ngôn ngữ miêu tả thiên nhiên 73

3.2 Giọng điệu 76

3.2.1 Giọng điệu của người kể chuyện 76

3.2.2 Giọng điệu của nhân vật 80

3.2.3 Giọng điệu thương cảm, phê phán và giễu nhại các thế lực xấu xa 84 3.2.4 Giọng điệu triết lý 87

III KẾT LUẬN 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 92

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong nền văn xuôi hiện đại Việt Nam Ma Văn Kháng là một trong

những cây bút lớn Với phương châm sáng tác riêng của mình Ma Văn Kháng viết nhiều thể loại nhưng thành công hơn cả là ở hai thể loại: Truyện ngắn và tiểu thuyết Cho đến nay Ma Văn Kháng đã cho trình làng trên 200 truyện ngắn và 17 tập tiểu thuyết, trong đó có những tiểu thuyết được dư luận hết sức

quan tâm như: Đồng bạc trắng hoa xòe, Mùa lá rụng trong vườn, Côi cút

giữa cảnh đời và gần đây nhất là tiểu thuyết Chuyện của Lý

1.2 Ma Văn Kháng là nhà văn luôn luôn khắc khoải về số phận con

người Trong sáng tác của ông người đọc bắt gặp ở đó những nhân vật chịu nhiều thiệt thòi trong cuộc sống cả về vật chất lẫn tinh thần nhưng với những phẩm chất tốt đẹp của mình họ vẫn vươn lên và khẳng định phẩm chất tốt đẹp của mình, kiên quyết đấu tranh trước cái xấu xa, thấp hèn

Ở Côi cút giữa cảnh đời nhân vật bé Duy cho ta cho hình ảnh một sự

chống chọi để vượt lên bao đau khổ, bất công và đắng cay Và chỗ dựa tinh thần để bé Duy có thể vượt qua mọi khó khăn đó chính là bà nội, người đã

hướng cho bé Duy biết hướng về cái thiện, cái tốt đẹp Ở Chuyện của Lý

người đọc bắt gặp một cô bé với nhiều trang đời mới mẻ và lạ lùng Bố đẻ và dượng, hai hình mẫu hoàn thiện nhân cách, soi đường giúp cho cô bé Lý vượt qua mọi khó khăn của cuộc sồng để trưởng thành

1.3.Văn xuôi của Ma Văn Kháng được viết trong cảm quan nghiêm nhặt

và giàu tính biểu tượng Ông có một lớp từ ngữ phong phú, sinh động, đậm đà chất dân gian và nhiều sáng tạo

Việc khai thác nghệ thuật tự sự trong văn xuôi của Ma Văn Kháng cũng

đã có rất nhiều bài viết cũng như các chuyên luận, khóa luận viết về vấn đề này tuy nhiên đa số đi vào nghiên cứu ở các tác phẩm trước năm 2000 hoặc

các tác phẩm đầu thế kỷ XXI

Nhận thấy việc đi vào tìm hiểu nghệ thuật tự sự của tiểu thuyết Ma Văn Kháng còn nhiều bỏ ngỏ, đặc biệt là tìm hiểu nghệ thuật tự sự qua một tiểu thuyết trước năm 2000 và một tiểu thuyết mới được xuất bản, để từ đó thấy được sự đổi mới cũng như sự nối tiếp trong ngòi bút của Ma Văn Kháng xung quanh một đề tài nên chúng tôi thấy cần phải có một công trình nghiên cứu nghiêm túc về vấn đề này

Từ những lí do trên chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu khoa

học: Nghệ thuật tự sự của Ma Văn Kháng qua hai tiểu thuyết Côi cút giữa

cảnh đời (1989) và Chuyện của Lý (2013) Nghiên cứu vần đề này sẽ góp

phần bổ sung một cái nhìn mới về nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Ma Văn

Kháng để từ đó có những cái nhìn cách tân, mới mẻ hơn trong sáng tác của

nhà văn ở những thời điểm lịch sử khác nhau

2 Lịch sử vấn đề

Có khá nhiều công trình nghiên cứu về Ma Văn Kháng, qua đó có thể thấy được những đóng góp của nhà văn đối với nền văn học nước nhà Tuy nhiên

cuốn tiểu thuyết Chuyện của Lý vì mới được xuất bản nên chưa có nhiều bài

viết cũng như các công trình nghiên cứu Vì vậy trong phần này tôi chủ yếu đi

vào trình bày những bài nghiên cứu về cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời

và những tâm sự của chính tác giả khi viết Chuyện của Lý

Trong đó có thể kể đến một số bài viết về Ma Văn Kháng như: Bài viết “

Ma Văn Kháng với Côi cút giữa cảnh đời” của GS Phong Lê (Vẫn chuyện

văn và người, NXB Văn hóa - thông tin, tr 193 - 198) Bài viết cho ta thấy

được tài năng của ngòi bút Ma văn Kháng cũng như cảm nhận được giá trị

thực sự của cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời Về mặt nội dung cuốn

tiểu thuyết giúp người đọc nhận thức được giá trị đích thực của mỗi đơn vị gia đình đó là những đứa con chứ không phải là tiền bạc, vật chất Cuốn tiểu

thuyết hấp dẫn người đọc bởi mạch văn truyền thống là chủ nghĩa nhân văn

và tình thương yêu con người

Ma Văn Kháng trước khi là một nhà văn, ông là một nhà giáo Vì vậy tiểu thuyết của ông luôn được viết theo luận đề, ông để cho các nhân vật, các tình tiết tự bộc lộ

Theo PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện trong bài viết “Nhà giáo- nhà văn Ma Văn Kháng” có viết: “Qua các tập truyện ngắn và tiểu thuyết nổi tiếng

Trăng soi sân nhỏ (1995), Mùa lá rụng trong vườn (1985), Đám cưới không có giấy giá thú(1989), Gặp gỡ ở La Pan Tẩn (2001) Ma Văn Kháng

đã khắc họa những điển hình bất hủ (cả về mặt sáng và mặt tối xã hội ta trên bước đường chuyển đổi cơ chế)”

Mới đây nhất nhà phê bình văn học Nguyễn Ngọc Thiện đã có nhận xét

hết sức tinh tế: “Chuyện của Lý (2013)- cuốn tiểu thuyết thứ 17 của đời văn

Ma Văn Kháng, đã cùng với Côi cút giữa cảnh đời (1989) hợp thành bộ đôi

tiểu thuyết gia đình” Ở đây tác giả đã khẳng định tài năng của ngòi bút Ma Văn Kháng, khi ông đi sâu vào khám phá những miền hiện thực ở bên trong con người: tâm thức, tâm linh con người và đặc biệt là đời sống tính dục của con người

Chuyện của Lý cuốn tiểu thuyết mới xuất bản nên chưa có nhiều bài viết

cũng như các công trình nghiên cứu Trong bài viết Tâm sự nghề nghiệp Ma

Văn Kháng đã trình bày cơ duyên khi cho ra đời cuốn tiểu thuyết này Đó là một hôm thu dọn tài liệu, do vô tình ông đã nhìn thấy một cuốn bản thảo nhỏ trong đó có viết về số phận của một em gái sinh ra và lớn lên ở miền núi trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn của đất nước Sau khi đọc lại bản thảo, cảm hứng dâng trào ông đã viết một mạch và trong một khoảng thời gian ngắn đã hoàn thành xong cuốn tiểu thuyết

Trong bài viết Lý, con của người đời - cuốn sách viết về những đứa con

đứa cháu tác giả đã cho người đọc thấy được những thuận lợi, khó khăn khi

viết cuốn tiểu thuyết cũng như nội dung tư tưởng bao trùm lên toàn bộ cuốn tiểu thuyết Tác giả cho biết lúc đầu ông định đặt tên cho cuốn tiểu thuyết là

Lý, con của người đời sau đó ông đổi thành Chuyện của Lý

Tác giả Búi Việt Thắng trong bài viết Sự sống chẳng bao giờ chán nản

(Đọc Chuyện của Lý , tiểu thuyết của Ma Văn Kháng, Nxb Hội Nhà văn,

2013) đã có những so sánh giữa tiểu thuyết Chuyện của Lý với những cuốn

tiểu thuyết của những nhà văn trẻ hiện nay Chính nhờ sự so sánh này mà người đọc thấy được sự nghiền ngẫm, triết lí về cuộc đời nhưng nó không làm cho người ta cảm thấy mệt mỏi vì tính triết lí khô khan, mà nó giúp người đọc hiểu hơn về cuộc đời, vì cuộc đời không chỉ có những ngọt ngào mà nó còn

có cả những đắng cay, bất hạnh Điều quan trọng con người ta phải biết vượt lên trên hoàn cảnh để khẳng định mình giống như cô bé Lý trong cuốn tiểu thuyết

Theo ý kiến của người viết luận văn, cuốn tiểu thuyết Chuyện của Lý mặc

dù mới được xuất bản và đề tài quen thuộc nhưng tư tưởng, chủ đề mà tác giả gửi gắm vào trong trang sách của mình rất đặc sắc Tác phẩm đã đề cập đến những vấn đề mang tính thời sự, đặt nhân vật của mình vào vô vàn những kho khăn, thử thách trong cuộc sống Từ đó nhân vật của ông bừng lên sức sống, vượt qua mọi khó khăn, thử thách khẳng đinh sức mạnh cảu bản thân

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Từ những lí do trên, mục đích của luận văn nhằm làm rõ đặc sắc trong nghệ thuật viết tiểu thuyết của nhà văn tài danh Ma Văn Kháng qua hai cuốn

tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý Qua đó để khẳng định tài

năng, vị trí của ông trong đời sống văn học

Nhiệm vụ nghiên cứu: Dựa vào cơ sở lí thuyết tự sự học, luận văn của tôi

sẽ nghiên cứu một cách có hệ thống những đặc sắc của nghệ thuật tự sự trong

tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết Côi cút giữa

cảnh đời và Chuyện của Lý của nhà văn Ma Văn Kháng

- Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung vào 2 tiểu thuyết nói trên là chính và hai tiểu thuyết của Ma Văn Kháng là tiểu thuyết vừa có yếu tố hư cấu vừa có yếu tố tự truyện

- So sánh 2 cuốn tiểu thuyết với truyện cổ tích ( thân phận của những đứa con mồ côi) nhưng có chí và trưởng thành (nhân vật của Ma Văn Kháng mồ côi nhưng không phải mất cha mẹ và vì hoàn cảnh phải sống mồ côi)

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp so sánh, tổng hợp

- Phương pháp nghiên cứu thi pháp học

6 Đóng góp của luận văn

Từ việc tìm hiểu nghệ thuật tự sự qua 2 tác phẩm: Côi cút giữa cảnh đời

và Chuyện của Lý giúp cho người đọc thấy được những đặc sắc của bút pháp

Ma Văn Kháng về:

+ Người kể chuyện và điểm nhìn nghệ thuật

+ Nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong hai tiểu thuyết Côi cút

giữa cảnh đời và Chuyện của Lý

+ Ngôn ngữ và giọng điệu trong hai cuốn tiểu thuyết

Lần đầu tiên nghiên cứu về cuốn tiểu thuyết Chuyện của Lý qua đó để

thấy được sự nối tiếp về thân phận mồ côi của nhân vật chính trong 2 cuốn

tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, Kết luận, nội dung luận văn gồm có 3 chương sau: Chương 1: Người kể chuyện và điểm nhìn nghệ thuật

Chương 2: Nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật

Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN NGHỆ THUẬT

1.1 Khái niệm người kể chuyện trong tác phẩm tự sự

Văn học là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan Mỗi tác phẩm văn học là một mảng hiện thực đời sống muôn màu của con người, được thể hiện qua cái nhìn, qua cảm nhận đánh giá mang tính chất chủ quan của nhà văn Tác phẩm văn học bao giờ cũng chứa đựng một thái độ tư tưởng lập trường quan điểm và sự sáng tạo tâm huyết của nhà văn đối với đời sống

Tác phẩm tự sự từ đầu đến cuối do tác giả viết nhưng lại được kể từ một người nào đó Người đứng ra kể trong tác phẩm tự sự được gọi là người kể chuyện hay người trần thuật, chủ thể kể chuyện, người dẫn chuyện

Người kể chuyện (narrator) là một thuật ngữ công cụ của tự sự học

Trước đây khái niệm này hầu như bị bỏ qua, người ta chỉ nghiên cứu nhân vật, ngôn ngữ, cốt truyện, các biện pháp tu từ…vv, người kể chuyện trong văn bản biến mất, gần như vô hình hoặc bị đồng nhất với tác giả Những năm gần đây, sự ý thức về chủ thể của văn học cùng với việc mở rộng tiếp thu các thành tựu lý luận trên thế giới đã có những tác động mạnh mẽ đến ý thức của những người nghiên cứu văn học

Theo Pospelov thì người kể chuyện “người môi giới giữa các hiện tượng

được miêu tả và người nghe (người đọc), là người chứng kiến và cắt nghĩa

các sự việc xảy ra” [64- Tr197] Còn với Todozov thì ông tuyên bố: “người kể

chuyện là yếu tố tích cực trong việc kiến tạo thế giới tưởng tượng không thể

có trần thuật thiếu người kể chuyện Người trần thuật không nói như các nhân vật tham thoại mà kể chuyện Như vậy, kết hơp trong mình cả nhân vật

và người kể, nhân vật mà nhân danh nó cuốn sách được kể có vị trí hoàn toàn

đặc biệt” [63- Tr117]

Cũng đưa ra khái niệm về người kể chuyện nhưng trong quan niệm của W.Kayser, người kể chuyện là một khái niệm mang tính chất cực kì hình

thức: “Đó là một hình hài được sáng tạo ra, thuộc về toàn bộ chỉnh thể tác

phẩm văn học Ở nghệ thuật, không bao giờ người kể chuyện là vị trí tác giả hay chưa nổi danh, nhưng là cái vai mà tác giả bịa ra và chấp nhận” [64-

196]

Người kể chuyện là một trong những hình thức thể hiện quan điểm của tác giả trong tác phẩm Khác với người kể chuyện trong thực tế đời sống là những con người cụ thể, hữu hình, có hình hài, điệu bộ Thì đến người kể chuyện trong tác phẩm tự sự, tất cả những yếu tố hữu hình cụ thể này đều được chuyển vào trong văn bản thông qua các thủ pháp nghệ thuật

Trong một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện Hình tượng người kể chuyện đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một sự đánh giá

bổ sung về mặt tâm lí, nghề nghiệp hay lập trường xã hội cho cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con người và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú, nhiều phối cảnh

Người kể chuyện là một nhân vật nhưng là một kiểu nhân vật đặc biệt, nó

có những đặc điểm khác so với các nhân vật khác trong tác phẩm Nó không đơn thuần chỉ là một nhân vật tham gia trong tác phẩm như các nhân vật khác

mà còn có chức năng tổ chức, đánh giá các nhân vật khác “Người kể chuyện

bắt tất cả các đặc điểm ngôn ngữ của nhân vật mà họ nhắc tới phải lệ thuộc vào mình ngay cả khi người kể chuyện cho nhân vật một sự độc lập đầy đủ về

mặt ngôn ngữ”[64-Tr 198] Tuy nhiên ta có thể nhận thấy vị trí của nhân vật

người kể chuyện trong tác phẩm thay đổi rất linh hoạt Trong một số trường hợp ta thấy người kể chuyện xuất hiện một cách tường minh, đứng cùng bình

diện với các nhân vật khác Trong một số trường hơp khác, người kể chuyện hàm ẩn, không có mặt trực tiếp trong tác phẩm, không đứng cùng bình diện trong tác phẩm Vì vậy đòi hỏi nhà văn trong quá trình sáng tạo phải lựa chọn được một hình thức người kể chuyện phù hợp để bộc lộ một cách sâu sắc tư tưởng của mình

Người kể chuyện thống nhất với tác giả bởi người kể chuyện là người mang tiếng nói quan điểm của tác giả Tuy nhiên ta không thể đồng nhất giữa hai đối tượng này, bởi tư tưởng của tác giả rộng hơn tư tưởng của người kể chuyện, tư tưởng của tác giả được thể hiện trong toàn bộ tác phẩm- qua cả nhân vật và qua cả người kể chuyện Ngay cả trong những tác phẩm có tính tự truyện thì giữa người kể chuyện với tác giả vẫn có những nét khác nhau Mặc

dù tác phẩm tự truyện thường lấy chính cuộc đời tác giả làm chất liệu sáng tác nhưng chúng ta có thể nhận thấy rằng thế giới tồn tại của người kể chuyện và thế giới của nhân vật được kể lại là hoàn toàn khác nhau

Người kể chuyện là sản phẩm do nhà văn sáng tạo ra và nó không chỉ có mối liên hệ gắn bó với tác giả mà còn với bản thân câu chuyện kể và người tiếp nhận nó Có nhiều cách để phân loại người kể chuyện.Căn cứ vào vị trí của người kể chuyện trong tác phẩm ta có thể phân loại thành: người kể chuyện ở ngôi thứ nhất và người kể chuyện ở ngôi thứ ba, cá biệt có trường hợp người kể chuyện vừa ở ngôi thứ nhất vừa ở ngôi thứ ba

Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất xuất hiện một cách trực tiếp xưng “tôi” hoặc “chúng tôi”, người kể chuyện đứng ở vị trí bên trong như một chủ thể, được tự do quan sát luận bàn, có điều kiện đi sâu vào tìm hiểu khám phá thế giới hiện thực trong tác phẩm Người kể chuyện ở ngôi này có thể mang quan điểm của tác giả nhưng không phải lúc nào cũng trùng khít với tác giả Lời kể bộc lộ tính chủ quan và mang sắc thái cảm xúc cao độ

Người kể chuyện ở ngôi thứ ba làm cho câu chuyện hoàn toàn mang tính khách quan, người kể chuyện biết hết mọi chuyện

Tìm hiểu nghệ thuật tự sự trong hai cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời

và Chuyện của Lý , chúng tôi nhận thấy nét đặc sắc trong sáng tác của ông đó

là cách xây dựng nhân vật người kể chuyện Với khuôn khổ của luận văn, chúng tôi đi sâu tìm hiểu 3 yếu tố chi phối người kể chuyện là ngôi kể, điểm nhìn và giong điệu người kể chuyện

1.2 Khái niệm điểm nhìn nghệ thuật

Điểm nhìn nghệ thuật là một phương diện quan trọng trong nghệ thuật tự

sự Điểm nhìn được hiểu là vị trí, cự ly của người trần thuật lựa chọn để quan sát, nhận thức và đánh giá hiện thực trong tác phẩm

Ở Âu Mĩ, theo K.Wales, trong nghiên cứu văn học và thi pháp học, “điểm nhìn” là một trong những thuật ngữ được bàn cãi nhiều nhất trong thế kỉ XX với nhiều cách hiểu khác nhau và những tên gọi khác nhau: “phối cảnh” hay

“góc nhìn” [63- Tr86]

Nghiên cứu điểm nhìn nghệ thuật là một thao tác hướng tới việc tìm hiểu phương thức tiếp cận của nhà văn với hiện thực cũng như cách thức nhà văn lựa chọn, xác lập triển khai mô hình tổ chức tác phẩm Đối với văn bản nghệ thuật (thơ, truyện, kí) thì một mặt, tổ chức văn bản được sáng tạo tự do và sử dụng tự do những lời nói hồn nhiên nhưng mặt khác lại đòi hỏi rất cao về mặt nghệ thuật biểu đạt nghệ thuật xử lí ngôn từ nhằm mục đích thẩm mĩ Vì vậy điểm nhìn nghệ thuật tuy tiềm ẩn trong văn bản nhưng cần phải chú ý phân tích và điều này không còn là mới đối với các nhà phê bình, nghiên cứu văn học Tuy vậy các khái niệm “điểm nhìn nghệ thuật”, “quan niệm phản ánh” chưa phải lúc nào cũng được phân biệt rõ ràng như viện sĩ M.Khrapchenko đã thừa nhận [63 - Tr88]

Khái niệm của M Bakhtin quan niệm “nghiên cứu thi pháp tác giả tức là nghiên cứu cái nhìn, cách nhìn, cách cảm thụ văn học của chủ thể” [63- Tr83] Theo ông khi xây dựng tác phẩm điều quan trọng và khó khăn với nhà văn là phải lựa chọn cho mình một chỗ đứng thích hợp tức là “điểm nhìn” để kể chuyện Điểm nhìn nghệ thuật là yếu tố quan trọng trong sáng tác văn học và nghệ thuật Từ lâu, các nghệ sĩ bậc thầy và các nhà phê bình đã lưu ý vai trò của điểm nhìn trong kết cấu Bêlinxki đã từng nói rằng, khi đứng trước một phong cảnh đẹp thì chỉ có một điểm nhìn làm cho ta thấy toàn cảnh và chiều sâu của nó Nếu đứng gần quá hay xa quá, lệch về phía bên phải hay bên trái quá cũng làm cho phong cảnh mất vẻ toàn vẹn, hoàn mĩ Nhà điện ảnh Xô viết Puđôpkin ví việc xác định điểm nhìn để tái hiện đời sống như mở một con đường đi vào rừng rậm Xác định đúng, tạo cho người đi cái thế nhìn trông xa, đưa họ đến cái điểm nhìn nhận thức và cảm thụ mà nhà văn muốn đạt đến

Theo Từ điển thuật ngữ văn học “điểm nhìn nghệ thuật là vị trí từ đó

người trần thuật nhìn ra và miêu tả sự vật trong tác phẩm Không có nghệ thuật nếu không có điểm nhìn, bởi nó thể hiện sự chú ý, quan tâm và đặc điểm của chủ thể trong việc tạo ra cái nhìn nghệ thuật Giá trị sáng tạo của nghệ thuật một phần không nhỏ là do đem lại cho người thưởng thức một cái nhìn

mới đối với cuộc sống Sự đổi thay nghệ thuật bắt đầu từ đổi thay điểm nhìn

Điểm nhìn nghệ thuật là những thông tin ngầm ẩn mang màu sắc tu từ, gợi cảm hứng thẩm mĩ phải được người đọc tiếp hận bằng thao tác suy ý thông qua các mối quan hệ: Người kể và cốt truyện, người kể và nhân vật, người kể

và lời kể, người kể và người đọc hàm ẩn Từ những quan hệ do suy ý của người đọc, ta có thể phát hiện ở một tác phẩm nào đó một hay một số điểm nhìn nghệ thuật của tác giả Có thể thấy điều này ở cách thay đổi tên tác

phẩm Chẳng hạn truyện Chí Phèo của Nam Cao có những tên gọi khác nhau:

Cái lò gạch cũ, Đôi lứa xứng đôi và cuối cùng là Chí Phèo Gọi Đôi lứa xứng

đôi là hướng về cốt truyện, một truyện tình làm thay đổi số phận của bao

nhiêu nhân vật, goi là Cái lò gạch cũ , có ý gợi ra cái nơi sinh ra Chí Phèo, và cuối cùng gọi hẳn Chí Phèo , vừa hướng tới nhân vật trung tâm lại vừa gợi ra

một hiện tượng xã hội, “hiện tượng Chí Phèo” Điểm nhìn nghệ thuật có thể nhận biết qua sự nhận biết của người đọc

Theo Iulotman, vấn đề điểm nhìn văn bản bao giờ cũng là vấn đề quan hệ giữa người sáng tạo và sản phẩm sáng tạo “Nó không chỉ là điểm nhìn thuần túy quang học như khái niệm tiêu cự, tụ tiêu mà còn mang nội dung quan điểm lập trường tư tưởng tâm lí con người” [64 - Tr191] Điểm nhìn đem lại cho văn bản định hướng nhất định về chủ thể và vị trí tác giả Việc chuyển đổi điểm nhìn trần thuật giúp nhà văn sắp xếp bố cục, phát triển nội dung của truyện gắn với tư tưởng của nhà văn

Văn học là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, Nhà văn muốn phản ánh được thế giới ấy thì phải chọn cho mình một chỗ đứng, một điểm nhìn để từ đó quan sát, chiêm nghiệm Điểm nhìn chi phối cách tư duy, sự nhậy bén và chiều sâu tư tưởng của nhà văn với cuộc đời Marcel Poust đã cho rằng: “Vấn đề quan trọng nhất của phong cách là điểm nhìn Điểm nhìn chi phối cảm hứng sáng tác và bộc lộ cá tính sáng tạo của nhà văn Chọn được điểm nhìn thích hợp nhà văn sẽ tạo được cho mình ấn tượng riêng, độc đáo trong từng trang viết, làm nên phong cách không thể trộn lẫn với ai”

Trong tác phẩm tự sự nhà văn có thể tiến hành trần thuật theo quan điểm của mình, hoặc theo quan điểm của một trong các số nhân vật, hoặc kết hợp luân phiên các quan điểm của các nhân vật khác nhau Nhân vật trong tác phẩm vừa là người đánh giá - cảm thụ, lại vừa là đối tượng của sự đánh giá - cảm thụ Do đó hệ thống điểm nhìn, đánh giá trong tác phẩm không phải một chiều

Theo Lí luận văn học (Giáo sư Phương Lựu chủ biên) điểm nhìn trần thuật

được phân chia thành hai bình diện

+ Xét về bình diện trường nhìn trần thuật được chia thành hai loại:

- Trường nhìn tác giả: Người trần thuật đứng ngoài câu chuyện để quan sát đối tượng Kiểu trần thuật này mang tính khách quan tối đa cho lời trần thuật,

- Trường nhìn nhân vật: Người trần thuật nhìn sự vật, hiện tượng theo quan điểm của một nhân vật trong tác phẩm Trần thuật theo điểm nhìn của nhân vật mang đậm sắc thái tâm lí, chất trữ tình hoặc châm biếm do sự ch phối trực tiếp bởi địa vị, hiểu biết, lập trường của nhân vật

+ Xét về bình diên tâm lí, có thể phân biệt điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài Điểm nhìn bên trong cho phép trần thuật qua lăng kính của một tâm trạng cụ thể, dễ dàng tái hiện các quá trình trong tâm hồn nhân vật

Truyện Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, thoạt đầu trần thuật theo điểm nhìn bên

ngoài của “một ai đi xa về”, dần dần chuyển vào điểm nhìn bên trong của nhân vật Mị, ngòi bút tác giả nhập hẳn vào Mị, khám phá cái bản năng ham sống mãnh liệt của Mị đã đưa cô đến hành động cứu A Phủ và chạy thoát lên

vùng du kích Hoặc như trong truyện kí Sống như anh của Trần Đình Vân,

việc chuyển điểm nhìn nghệ thuật về anh Trỗi cho chị Quyên đã làm cho hình tượng người anh hùng trở nên trìu mến Điểm nhìn bên ngoài, chủ thể trần thuật giữ cái nhìn khách quan từ vị trí bên ngoài có khoảng cách nhất định với đối tượng trần thuật Hệ thống điểm nhìn nghệ thuật thực chất là cách tiếp cận hình tượng cho người đọc Nó qui định tính chất tư tưởng cảm xúc và quan hệ thẩm mĩ của hình tượng

Điểm nhìn di động, người viết cùng một lúc tổ chức nhiều điểm nhìn,

mỗi điển nhìn thể hiện những quan niệm khác nhau, những cách đánh giá hiện

thực khác nhau Nhà văn không chỉ trao cho nhân vật một điểm nhìn mà cùng lúc có nhiều nhân vật nhiều điểm nhìn trần thuật Vận dụng các điểm nhìn trần thuật góp phần tạo nên tính sinh động, hấp dẫn cho người đọc

1.3 Điểm nhìn nghệ thuật trong 2 tác phẩm Côi cút giữa cảnh đời và

Ma Văn Kháng, một nhà văn cần mẫn, say mê với nghề Với sức sáng tạo không mệt mỏi, đến nay ông đã cho ra đời một khối lượng tác phẩm văn học tương đối lớn và có giá trị ở nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, tiểu luận

và bút kí phê bình Riêng ở thể loại tiểu thuyết đến nay Ma Văn Kháng đã cho ra đời 16 cuốn tiểu thuyết, trong đó có ba cuốn nằm trong cụm tác phẩm

được Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 2012 Đó là: Mưa mùa hạ, Côi cút giữa

cảnh đời, Gặp gỡ ở La Pan Tẩn Cuốn Mùa lá rụng trong vườn được giải

thưởng Hội nhà văn năm 1986 Cùng với cuốn Đồng bạc trắng hoa xòe và tập truyện ngắn Trăng soi sân nhỏ, cuốn này nằm trong cụm 3 tác phẩm được nhà nước về VHNT đợt I năm 2001 Mới đây nhất cuốn tiểu thuyết Chuyện của

Lý được xuất bản năm 2013 được giải thưởng VHNT năm 2013 của hội

VHNT các dân tộc thiểu số Việt Nam

Đặc biệt coi trọng vị trí của tiểu thuyết trong sự nghiệp sáng tác của người cầm bút, Ma Văn Kháng, bằng vốn kinh nghiệp tích lũy bản thân và sức sáng

tạo không mệt mỏi, ông đã chỉ ra những yêu cầu gắt gao với một người muốn thành công ở thể loại này Theo ông khi nói đến tiểu thuyết, người ta biết đấy

là cái gì, nhưng để tìm hiểu nó đã được làm ra như thế nào, thì có người đã vỡ

cả mặt, và không gì vô bổ bằng cứ muốn giải thích điều khó lí giải đó bằng cú pháp Vì vậy khi bàn về tiểu thuyết Ma Văn Kháng đã dẫn lời của Garcia Marquez “Viết tiểu thuyết là xây các viên gạch, viết truyện ngắn là chuẩn bị

hồ và vữa Truyện ngắn là mũi tên cắm vào bia Tiểu thuyết là cuộc đi săn thỉ Truyện ngắn là quãng nghỉ xả hơi, là bước thực tập Diễn giải sự khác nhau giữa truyện ngắn và tiểu thuyết, Maquez cho rằng đọc xong một truyện ngắn, người đọc có thể nghĩ đến khúc trước và khúc sau của câu chuyện Còn tiểu thuyết tất cả đã ở trong nó rồi ! Tiểu thuyết là cuộc sống toàn vẹn” [35 -Tr 232]

Cuốn tiểu thuyết Cối cút giữa cảnh đời được Ma Văn Kháng sáng tác

1989 là một cuốn tiểu thuyết hay, để lại nhiều ấn tượng trong lòng bạn đọc nhiều thế hệ Thấm đẫm trong hơn 200 trang sách là nỗi buồn của những số phận bị xô đẩy vùi dập trong hoàn cảnh ngặt nghèo Nhưng nó không làm cho người đọc cảm thấy bi quan mà ngược lại nó cổ vũ, động viên con người biết đứng dậy, vươn lên trong cuộc sống Mới đây nhất năm 2013 cuốn tiểu thuyết

Chuyện của Lý ra đời được coi như thứ “quả ngọt cuối mùa” mà nhà văn gửi

tới bạn đọc Được viết bằng bút pháp hiện thực - lãng mạn, tiểu thuyết có khả năng là một bức tranh sinh động và đặc sắc với nhiều mảng màu độc đáo trong bối cảnh một địa bàn miền núi thơ mộng và giàu tính thẩm mĩ

1.3.1 Điểm nhìn bên trong

Nói về điểm nhìn bên trong hay bên ngoài thực tế là xã định chỗ đứng và

vị thế của người kể chuyện trong tác phẩm Điểm nhìn bên trong cho phép người trần thuật nhìn thấy đối tượng qua lăng kính của một tâm trạng cụ thể,

dễ dàng tái hiện diễn biến trong tâm hồn nhân vật Điểm nhìn bên trong giúp

người kể chuyện dẫn dắt người đọc vào trạng thái tâm tình, khiến học có cảm giác được thấy cuộc sống qua tâm hồn người trong cuộc nên những gì họ nói,

họ biết đều rất tin cậy, đáng nhớ Điểm nhìn bên trong giúp người đọc dễ dàng tái hiện các quá trình trong tâm hồn nhân vật

Tìm hiểu về điểm nhìn trong 2 cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và

Chuyện của Lý chúng tôi nhận thấy trong cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời tác giả sử dụng điểm nhìn bên trong là chủ yếu, đến tiểu thuyết Chuyện của Lý điểm nhìn bên ngoài là chủ yếu Tuy nhiên trong cả hai cuốn tiểu

thuyết này có cả sự luân phiên điểm nhìn

Côi cút giữa cảnh đời không khai thác những tình huống phiêu lưu, mạo

hiểm kích thích tính hiếu kì, không đề cập đến những lời giáo huấn, không lơ lửng bay trong những giấc mộng cao xa, không quẩn quanh phản ánh những sinh hoạt tẻ nhạt, thuận chiều Cuốn sách đặt con người vào dòng đời đương

đại trong một hiện thực gay gắt và không ít buồn phiền đau đớn.Côi cút giữa

cảnh đời bắt đầu bằng lời kể của Duy tuổi mười lăm, lứa tuổi đủ độ chín để

suy ngẫm về những hồi ức “Thật tình tôi không hiểu rằng đời mình sẽ ra sao,

nếu như cách đây mười năm, khi tôi lên năm tuổi tôi không có bà nội tôi” [29

- Tr5]

Gắn với điểm nhìn bên trong, người kể chuyện chuyển điểm nhìn vào bên

trong nhân vật để tái hiện sinh động thế giới tâm hồn của họ Côi cút giữa

cảnh đời được kể ở ngôi thứ nhất, nhân vật xưng “tôi” là cậu bé Duy, là nhân

vật được chứng kiến từ đầu đến cuối những biến cố trong cuộc sống của các nhân vật khác trong truyện Duy kể lại những biến cố trong cuộc sống, những biến cố khiến cho tuổi thơ của em và gia đình rơi vào bế tắc Mở đầu câu

chuyện là một tiếng kếu não lòng: “Thụy ơi, thật không ai như con đâu , con

ạ!

Thụy là tên mẹ tôi Tiếng kêu ấy là khúc mở đầu cho một đoạn đời bi đát khốn khổ của bà nội tôi và tôi Tôi có thể nói như thế vì cho đến hôm nay, khi tôi đã bước vào tuổi thiếu niên, trí nhớ tuổi thơ đậm đà ấn tượng của tôi đã được rọi chiếu bằng hiểu biết của tuổi mười lăm biết thao thức, nghĩ ngợi Tưởi mười lăm cố gắng dựng lại thiên hồi ức ở thời đoạn tôi chập chững bước vào cuộc sống trẻ thơ trong bàn tay dắt dìu, cưu mang của bà tôi” [29 -

Tr 6,7]

Biến cố của gia đình Duy bắt dầu từ đây, mẹ cậu không biết ăn phải bùa

mê thuốc lú gì mà mà bỗng nhiên bỏ cậu lại cho bà nội để theo người tình Còn cha cậu thì vào Nam chiến đấu từ ngày cậu mới sinh, từ bấy vẫn bặt tin

về Chú Dũng và cô Quỳnh của Duy cũng đi biệt, một người theo đoàn địa chất lên Thái Nguyên tìm quặng sắt rồi vào lính đặc công, một người lại lên mãi tận Lao Cai khai hoang xây dựng vùng kinh tế mới Thế là từ ngày mẹ bỏ

đi cuộc sống của hai bà cháu ngày càng khốn khó Và cuộc sống có lẽ thật không hề đơn giản, mượn cái cớ cô Thụy bỏ đi giữa lúc cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía bắc đang hồi gay go phức tạp, ông Luông chủ tịch phường đã ghép việc đó với hai tên họ giống họ Trung Quốc là Lã và Đổng của cha mẹ Duy để lấy cớ nghi ngờ, gièm pha mà bóp nặn Rồi hàng loạt những khó khăn

cứ chồng chất lên đôi vai gầy của hai bà cháu, ngay cả đến việc xin cho Duy

đi học mẫu giáo, cái quyền lợi mà bất cứ đứa trẻ nào sống trên đất nước này cũng được nhận, ông Luông cũng gây khó khăn và yêu cầu giáo viên phải có hình thức phân biệt đối xử

Bằng việc chọn điểm nhìn từ bên trong, truyện đã tạo được ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc về tính chân thực Tất cả những bất công của cuộc sống đã in hằn trong đầu óc non nớt của Duy mà nếu không có bà và những người hàng xóm tốt bụng thì chắc Duy đã không vượt qua được Phải chăng sớm phải chịu cảnh khốn khổ, cô đơn mà Duy có những cảm nhận, nghĩ suy

lớn hơn so với tuổi của mình, vì thế khi cô Quỳnh mang bé Thảm về, mặc dù chưa biết đầu đuôi thế nào Duy đã cảm nhận thấy nỗi đau lại chồng chất nỗi

đau, “Bước vào nhà, tôi nhận ra bà tôi với nét mặt hết sức buồn bã, đang ngồi

cạnh một phụ nữ trẻ mới đẻ còn đỏ hỏn Người phụ nữ xanh xao, tóc xõa, mắt ậng nước Thấy tôi vào, cô liền ngẩng lên Tình ruột thịt là cái gi đó rất tự nhiên Qua ánh mắt giao hòa, tôi nhận ngay ra mối quan hệ máu mủ giữa người nọ và tôi Đồng thời, tôi bỗng gai người vì linh cảm thấy đã xảy ra điều

gì đó như một hiểm họa bất thường ”[29 - Tr 134]

Hai thứ tóc trên đầu, bỗng nhiên phải gồng mình gánh vác thay con cái, nuôi nấng hai đứa trẻ có cha có mẹ mà thành ra côi cút, ngẫm cảnh đời cơ cực thảm thương Bắt đầu từ đây cuộc sống của ba bà cháu mới thật là cùng quẫn Cái Thảm ốm hết trận này đến trận khác, có những lúc tưởng như nó không thể sống nổi nữa Nhờ sự đùm bọc thương yêu của những người hàng xóm tốt bụng cái Thảm cũng qua được những cơn nguy kịch của đói khát và bệnh tật Đến ba tuổi nó mới hết ốm đau và dần khôn lớn Giống như Duy, Thảm thành đứa trẻ nhạy cảm và lớn hơn nhiều so với tuổi Bằng việc sử dụng điểm nhìn bên trong tác giả đã tái hiện một cách sinh động sự cô đơn, khốn khố của ba

bà cháu trong những tháng ngày khốn khổ

Trong sáng tạo nghệ thuật điểm nhìn là yếu tố hàng đầu, điểm nhìn bên trong cho phép trần thuật qua lăng kính của một tâm trạng cụ thể, dễ dàng tái

hiện các quá trình trong tâm hồn nhân vật Với Côi cút giữa cảnh đời Ma Văn

Kháng đã rất thành công khi sử dụng điểm nhìn bên trong để đi sâu vào khám phá hiện thực đời sống khi đất nước vẫn chưa tắt lửa chiến tranh ở các vùng biên giới.Chọn lấy số phận của ba bà cháu Duy giữa bao xô đẩy của cảnh đời, tiểu thuyết đã bóc trần bản chất cơ hội, hãnh tiến của một bộ phận người sau chiến tranh, của những kẻ vọt lên giàu có nhờ buôn bán và làm ăn phi pháp, đồng thời lên tiếng cảnh báo sự suy đồi về nhân cách của thế hệ trẻ trước sức

mạnh tàn phá của đồng tiền và sự dung dưỡng của cha mẹ Bên cạnh cảm hứng phê phán là cái nhìn cảm thương trân trọng những con người biết vượt lên hoàn cảnh để sống một cuộc đời tốt đẹp, có ích và thấm đậm tình nhân ái

Và ở phương diện này, Ma Văn Kháng đã thực sự thành công khi xây dựng hình tượng nhân vật người bà Ở đây, người bà của hai đứa trẻ côi cút không chỉ mang vẻ đẹp của một thiên tính nữ, một người mẹ Việt Nam cần cù, lam

lũ, chịu thương chịu khó và giàu lòng nhân ái mà còn là một phụ nữ hiểu biết, kiên cường, dám đứng lên đấu tranh mọi sự đè nén áp bức, mọi cái xấu, cái ác nhưng vẫn không mất đi vẻ đẹp cao cả bao dung Ngay ở đầu tác phẩm chân dung của người bà đã hiện lên một cách sinh động qua cảm nhận của Duy

“Tôi còn nhớ như in gương mặt, vóc hình bà nội tôi lúc đó Mặt bà tròn trịa,

mảnh dẻ như phiến lá sen Tóc bà cuộc tròn trong một mảnh khăn nhung thanh một vành tròn nhỏ, đặt nghiêng nghiêng trên một mái đầu năng chải hiện rõ một đường ngôi thẳng tắp chia đều mái tóc sang hai bên Trên gương mặt mảnh mai của bà, hàm răng đen nhuộm đều tăm tắp luôn luôn sáng lên một ánh cười ấm áp, hóm hỉnh, tỏa ra một niềm ưu ái đến độ hễ thấy nét cười ấy, tôi lại trở lại tin cậy, dẫu đang nao núng trong mông lung” [29 -

Tr 6] Dưới ngòi bút của Ma Văn Kháng, dù là qua hồi ức của cậu bé Duy, người bà vẫn hiện lên thật sống động, nhất là trong tính cách và lời ăn tiếng nói, một cá tính thâm trầm mà sắc sảo với một ngôn ngữ như được chắt lọc từ trí tuệ dân gian qua các lời ví von, ca dao, tục ngữ Đó cũng là tài năng và tầm kiến văn sâu rộng của tác giả

Cùng một mạch với các tiểu thuyết Mưa mùa hạ, Mùa lá rụng trong vườn

và những truyện ngắn trong tập Ngày đẹp trời, tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh

đời đã thể hiện thành công cuộc sống đời thường đa diện Điều đó thể hiện sự

bén nhạy của Ma Văn Kháng ở mảng đề tài này Có thể nói, đi sâu khám phá thân phận cùng cực của con người bởi những xô đẩy của hoàn cảnh sống

nhưng không nhấn mạnh ở khía cạnh bi kịch mà chủ yếu làm nổi bật lên ở giá trị nhân văn sâu sắc, như một mạch ngầm lặng lẽ của đời sống thường nhật xô

bồ ấy, cảm hứng nhân đạo là yếu tố cơ bản tạo nên giá trị của tiểu thuyết này

1.3.2 Điểm nhìn bên ngoài

Điểm nhìn nghệ thuật là một trong những yếu tố hàng đầu của sáng tạo nghệ thuật Có được điểm nhìn, người kể chuyện dễ dàng giao tiếp với bạn đọc và người tiếp nhận, có thể khám phá ra những tầng nghĩa hàm ẩn trong tác phẩm Nếu như điểm nhìn bên trong giúp cho câu chuyện được kể mang đậm tính chủ quan thì điểm nhìn bên ngoài thể hiện tính khách quan tối đa cho trần thuật Nó giúp nhà văn bao quát nhiều phương diện và góc độ của hiện thực cuộc sống hơn Người kể chuyện ẩn đi để câu chuyện được kể đạt

mức độ khách quan cao nhất Cuốn tiểu thuyết Chuyện của Lý người kể đã thuật lại những sự kiện khách quan: “Mẹ Nhu và Lý về ở với bà Pham, ông

Thòn bên Thôn Một Thèn Phàng, cách thôn trung tâm của xã Thèn Phàng, nơi cơ quan huyện ủy sơ tán một con suối tên là suối lớn Chả có tiền công xá

gì đâu! Mà nếu có lương thì mẹ Nhu đang là cô giáo nay hạ xuống bậc cấp dưỡng thì lấy đâu mà trả.” [36 - Tr9]

Với điểm nhìn bên ngoài có khoảng cách với đối tượng trần thuật, Ma Văn Kháng đã cho người đọc thấy được hoàn cảnh sống của hai mẹ con Lý Người kể chuyện đứng từ bên ngoài dẫn dắt người đọc vào không khí truyện,

hình dung ra toàn bộ câu chuyện: “Nói cho đúng thì cái Lý có cất tiếng khóc

vừa lúc lọt lòng mẹ Nhu thật! Khóc to là khác!Khổ! Mẹ nó trở dạ lúc nửa đêm Ông Thòn vác cây súng kíp chạy sang Húi! Con bé này cầm tinh con

hổ, mà là hổ đêm, hổ đi kiếm mồi, rồi là gan cóc tía lắm đây! Bà Pham vội đeo dao bao, ra sau rừng vạch lá đi lấy thêm cây thuốc trợ sức cho đàn bà đẻ

Cơ quan huyện ủy sơ tán mỗi người một căn nhà, một góc rừng, chẳng ai biết

Mà cũng chẳng giúp đỡ được gì Ông Quyền bí thư huyện ủy tuyên bố: Chiểu theo nguyên tắc, cô này không có tiêu chuẩn thai sản gì hết! Tìền tã lót cho con cũng không có, nói gì đến chế độ nghỉ trước nghi sau sinh, tiền phụ cấp theo qui định của nhà nước ”

Kể về hoàn cảnh éo le của cô giáo Nhu, một cô giáo trẻ xinh đẹp, xung phong lên huyện Phong Sa, tỉnh Hoàng Liên dạy học Cuộc sống muôn vàn khó khăn và thiếu thốn Nhưng với bản chất thông minh và giàu nghị lực, Nhu đã vượt qua mọi khó khăn, hoàn thành nhiệm vụ một cách xuất sắc Tại đây Nhu đã gặp Khánh một thanh niên sống có lí tưởng, hoài bão Hai con người ấy đã tìm thấy sự đồng điệu về tâm hồn và họ đã yêu nhau Nhưng cuộc sống thì thật không hề đơn giản, cái xấu xa thường được đặt xen lẫn với cái cao thượng Kẻ ác đã xuất hiện Đó là bí thư huyện ủy Văn Quyền, một tên lừa đảo vô lương tâm Với dã tâm muốn chiếm đoạt Nhu, Văn Quyền đã dùng mọi thủ đoạn bẩn thỉu để chia cắt tình yêu của Nhu và Khánh và khi biết không thể chiếm được tình cảm của Nhu thì hắn đẩy Nhu từ một cô giáo đầy năng lực xuống làm cấp dưỡng cho cơ quan huyện

ủy

Lý là kết quả tình yêu của Nhu và Khánh Sinh ra trong hoàn cảnh không được sự thừa nhận của xã hội, chịu nhiều thiệt thòi về vật chất lẫn tinh thần Nhưng những số phận không may lại gặp được sự cưu mang của những tấm lòng nhân ái Đó là hai anh em ông bà Tẩn Mè Thòn và Tẩn Mùi Pham, người Dao chất phác hiền lành, tiêu biểu cho một nền văn hóa nhân văn cao quý, Đó

là Chu Văn Dương, một người bạn học của Khánh, một con người có đời sống tinh thần và hoạt động thực tiễn phong phú cùng một cá tính mạnh mẽ Tất cả những con người ấy đã giúp đỡ mẹ con Lý trong những tháng ngày khó khăn nhất của cuộc đời

Đứng bên ngoài, người kể chuyện lặng lẽ đứng vào một góc để quan sát

kể lại truyện với sự kiện và con người như vốn có Nhà văn luôn tạo ra một khoảng cách nhất định rất tiện lợi để quan sát đối tượng, ống kính của nhà văn

đã xoáy sâu vào các hiện tượng xã hội để mổ xẻ phân tích từng ngóc ngách sâu kín nhất Vì thế khi nhìn nhận những cái được cái mất của cuộc đời nói chung cũng như những điều được mất mà hai mẹ con Lý phải trải qua Ma

Văn Kháng đã viết: “Định mệnh vô tình đã cho Lý được nấp bóng cạnh ông

Thòn và bà Pham Âu cũng là một sự cân bằng của ông Giời Lấy chỗ dài bù chỗ ngắn Có nơi núi cao thì có chỗ hủm sâu Cạnh cái bất nhân tàn độc là niềm xót thương nhân ái Thành ra sống trong sự vô thừa nhận về mặt hành chính của xã hội quan phương, Lý lại được cái lí cái tình người thừa nhận

Có mặt ở trên đời này, nó là cái lí sâu xa của cuộc đời, để cuộc đời trở nên

dài lâu mãi mãi” [36- Tr84] Viết về người phụ nữ dường như Ma Văn

Kháng thấu hiểu tâm lí của họ hơn bao giờ hết, điều này ta dễ dàng bắt gặp trong rất nhiều sáng tác của Ma văn Kháng, kể cả ở thể tài truyện ngắn cũng

như trong tiểu thuyết Trong Chuyện của Lý khi kể về mẹ Nhu cũng như khi

kể về cô bé Lý Ma Văn Kháng đã có những trang viết hết sức tinh tế Cuộc sống quả thực không hề dễ dàng Nhu và Khánh rất yêu nhau nhưng chiến tranh đã chia cắt họ Cuộc sống mới của hai mẹ con Nhu bắt đầu với muôn vàn những khó khăn, hòa bình đã lập lại nhưng vết thương lòng của Nhu thì vẫn còn đó và cái ác là tên Văn Quyền thì vẫn còn tồn tại Lúc này mẹ con Nhu rất cần một chỗ dựa vững chắc để vượt qua những gian khó của cuộc đời và Dương đã xuất hiện Dương là hình ảnh một con người chân chính bổ sung cho Khánh, một vẻ đẹp tâm hồn của một con tim dào dạt cảm xúc Đồng thời, Dương cũng là tình yêu được tiếp nối với Nhu từ sự trao gửi của Khánh và tính tất yếu của cuộc sống Người kể chuyện luôn tạo ra khoảng cách cần có để câu chuyện mang tính khách quan Thái độ của người kể chuyện giúp cho hiện thực

được miêu tả có sức thuyết phục cao Người kể chuyện đặt nhân vật của mình trước sự xem xét, đánh giá của nhân vật khác Đó là lời nhận xét của ông Thòn

: “Đời mẹ Nhu cho đến đoạn này đúng là buồn nhiều, khổ nhiều quá thật!

Cũng là vì mẹ Nhu vốn là một người phụ nữ mau nước mắt Ông Thòn, bậc trưởng lão trải đời lại thông tỏ kinh sách chữ nghĩa bảo: Đã xinh đẹp, lại có nốt ruồi đón lệ dưới mi mắt trái thì nhiều buồn nhiều khổ là đúng rồi.” Mạch

truyện tiếp nối bởi những sự kiện này đến sự kiện khác qua cách dẫn dắt, sắp xếp của người kể chuyện Người kể chuyện đứng bên ngoài ghi chép quan sát tỉ

mỉ từ lời nói đến hành động, việc làm của nhân vật Câu chuyện mỗi lúc một chân thực khiến cho người đọc có cảm giác như đang được tham gia chứng kiến tình tiết câu chuyện chứ không phải được nghe kể Cuộc sống hiện ra với những triết lí về cuộc đời, nó giúp cho con người ta hiểu rằng cuộc sống không chỉ có những niềm vui mà nó còn có cả những giọt nước mắt, những bất hạnh, mất mát có thể ập đến với con người bất cứ lúc nào Có lẽ vì thế mà khi ở bên Khánh, Nhu sẵn sàng hiến dâng tất cả cho tình yêu Nhu cháy hết mình cho tình cảm thiêng liêng ấy mà cô không biết rằng đang có biết bao âm mưu đen

tối bủa vây xung quanh hai người: “Nhu trả lời không đắn đo Về sau thì chị

hiểu Vô thức ẩn trong nó những ao ước tiềm tàng Anh Khánh sẽ xa cách chị một đợt dài, dài lắm, chưa hẹn ngày về được Và chị cần, rất cần một đứa con gái làm bầu bạn, làm chỗ dựa cậy để chống trả lại nỗi cô đơn đàn bà Cho đến lúc này, cả Nhu và Khánh đều không biết mình là nạn nhân của một âm mưu

đê hèn trá hình ”[36 - Tr79]

Với hai cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý nói

riêng cũng như những sáng tác khác của Ma Văn Kháng nói chung, ta có thể nhận thấy ông đã đưa vào những trang văn của mình rất nhiều mảng màu khác nhau của cuộc sống Qua những trang văn đó ta có dễ dàng nhận ra rằng cuộc đời này đâu chỉ có hạnh phúc mà nó còn có rất nhiều những đắng cay, ngang

trái Niềm hạnh phúc nào cũng phải đánh đổi bằng mất mát hi sinh Chỉ có như vậy con người ta mới hiểu hết được giá trị của hạnh phúc để từ đó biết quí trọng giữ gìn hạnh phúc của mình hơn Với điểm nhìn bên ngoài Ma Văn Kháng đã đưa ngòi bút của mình vào những ngõ nghách sâu kín nhất trong đời sống xã hội Đó là sự tha hóa làm mất đi tính người của những con người

đê tiện như tên Văn Quyền trong Chuyện của Lý hay lão Luông trong Côi cút

giữa cảnh đời Đó là sự chi phối, ngự trị của đồng tiền với nhân cách con

người Từ đó nó đặt ra cho người ta câu hỏi phải sống sao đây cho có ý nghĩa với cuộc đời này Lý với sự đùm bọc thương yêu của ông Thòn, bà Pham và ảnh hưởng của hai người cha đã tìm cho mình một con đường đi rất đúng đắn:

“Vì sự an toàn của người khác Vì tôi thấy cần phải như thế Cần phải như thế! Đạo đức luôn mang hình thức mệnh lệnh của con tim, hoàn toàn không bị chi phối bằng tự ái hoặc tự lợi Đạo đức! Trước hết phải có nó Và cùng với

1.3.3 Sự luân phiên điểm nhìn

Trong một tác phẩm, người viết cùng một lúc tổ chức nhiều điểm nhìn, hay còn gọi là sự luân phiên điểm nhìn Mỗi điểm nhìn thể hiện những quan

niệm khác nhau, những cách đánh giá hiện thực khác nhau Nhà văn không chỉ trao cho nhân vật một điểm nhìn mà cùng lúc trao cho nhiều nhân vật nhiều điểm nhìn trần thuật Vận dụng linh hoạt các điểm nhìn trần thuật góp phần tạo nên tính sinh động, hấp dẫn cho người đọc

Người kể chuyện trong các sáng tác của Ma Văn Kháng có khi vừa kể chuyện mình, vừa kể chuyện người khác, các sự kiện vừa được hiện lên từ cái nhìn bên trong của người tham dự vừa được hiện lên qua cái nhìn bên ngoài của người chứng kiến Trong nghệ thuật tự sự có khi nhà văn miêu tả hành vi

tự bên trong kẻ làm hành vi ấy Có khi nhà văn giữ nguyên một điểm nhìn từ đầu đến cuối Có khi điểm nhìn bên trong được thay đổi luôn từ nhân vật này sang nhân vật khác Điều này ta thấy rất rõ ràng trong cuốn tiểu thuyết

Chuyện của Lý Việc thay đổi điểm nhìn tạo cho câu chuyện kể tính khách

quan hơn, mạch chuyện theo đó biến hóa hơn, mở rộng khả năng bao quát hơn, dễ dàng cuốn hút người đọc vào câu chuyện Có bao nhiêu nhân vật có

bấy nhiêu điểm nhìn Trong Chuyện của Lý ta dễ dàng nhận thấy Ma Văn

Kháng có sự đa dạng trong điểm nhìn và giọng điệu kể chuyện Giọng nhân vật, giọng tác giả đan cài trộn lãn nhiều khi khó phân biệt đâu là giọng tác giả đâu là giọng nhân vật Đoạn văn mở đầu tác phẩm đã thu hút được chú ý của

người đọc khi tác giả sử dụng điểm nhìn rất linh hoạt: “Trong cái nôi mây

đan vành quết trầu nâu óng, giữa những chăn tã, cái trắng tinh, cái xanh chàm là kuhôn mặt tròn trịa trắng hồng của cái Lý mới hai tháng tuổi Cái Lý vửa tỉnh giấc Nó đưa hai nắm tay lên dụi mắt, rồi ngáp một cái rõ to, đoạn ngọ nguậy hai bàn chân mũm mĩm, miệng kêu hẹ hẹ ” [36 - Tr6] Qua lời

nhân vật ta thấy có sự bổ sung điểm nhìn bên trong: “Thật tình là thoạt đầu

mình có rơi vào cơn tự ám thị với cảm giác bị sỉ nhục, bị trở thành một nạn nhân của một trò trả thù đê mạt đểu giả, một con tốt trong bàn cờ số phận, do

đó nhiều lúc không thoát khỏi trạng thái tinh thần buồn rầu, than trách số

phận” [36 - Tr211] Sự chuyển đổi điểm nhìn từ người kể chuyện vào nhân

vật, từ nhân vật này sang nhân vật khác qua các đoạn đối thoại lột tả chiều sâu diễn biến tâm lí và tính cách nhân vật Đoạn văn miêu tả cuộc đối thoại của Khánh và Dương khi họ gặp nhau ngoài chiến trường mang những lí tưởng và khát khao hiến dâng của tuổi trẻ, của những con người sẵn sàng hi sinh vì tổ

quốc: “Tất nhiên mình hiểu, cái ác đã sinh ra cùng với bước đi đầu tiên của

con người Thiện ác nằm trong thể nhất nguyên luận, chúng luôn tương nhập trong một vận động đầy mâu thuẫn Sự phát triển xã hội bao gồm cả vận động thụt lùi mang tính chất phá hoại Hiện tượng tha hóa của thằng Quyền là không lạ lùng gì với toàn bộ lịch sử của chúng ta Nhưng chảng lẽ cuộc sống

có những con người như Khánh, như mình, như Nhu, như bao người tốt đẹp khác mà lại để nó tồn tại và hoành hành lâu đến như thế !”

Đánh giá về truyện của Ma Văn Kháng tác giả Nguyên Thanh có nhận

xét: “Đọc truyện của Ma Văn Kháng người đọc cảm tưởng như nhà văn

không làm văn mà là viết văn Câu chuyện không có sự mài rũa mà từ cuộc sống ùa vào trang viết cứ rờ rỡ” Vì thế điểm nhìn trong truyện của Ma Văn

Kháng nói chung và điểm nhìn trong hai cuốn tiểu thuyết Côi cút giũa cảnh

đời và Chuyện của Lý nói riêng được tác giả vận dụng khá linh hoạt tạo cho

mạch chuyện phát triển tự nhiên không gò bó Các sự kiện được hiện lên từ cái nhìn bên trong của người tham dự Nó là những đoạn tự truyện của người

tham dự nên rất chân thực, cảm động và giàu sức lôi cuốn: “Ôi, lúc ấy tôi

cũng ứa nước mắt Nỗi tủi nhục của con người bé bỏng kia mà sâu xa vậy và

có cách nào chia sẻ giúp em? Bà tôi vỗ về em, bà tôi ru dín em Bà tôi bầy trò cho em quên đi nỗi tủi hổ ám ảnh tâm linh em Xót đau vì bất lực, vì thương

em, tôi và bà đã nhiều lúc khóc theo em” [29- Tr150] Đó là những quan sát,

cảm nhận của bé Duy khi nhìn thấy em Thảm cứ liên tiếp những trận ốm làm cho đôi vai gầy của bà lại càng thêm gánh nặng

Sức hấp dẫn của hai cuốn tiểu thuyết này là sự kết hợp luân phiên các điểm nhìn, nhân vật truyện vừa là người đánh giá cảm thụ vừa là đối tượng

của sự đánh giá cảm thụ ấy Trong Côi cút giữa cảnh đời qua hồi ức của cậu

bé Duy, hình ảnh của người bà hiện lên thật sống động Bằng sự linh hoạt trong việc kiến tạo và sử dụng điểm nhìn, người kể chuyện trong hai cuốn tiểu thuyết này đã chứng minh được cái nhìn đa chiều, nhiều góc độ về cuộc sống

con người Ở Chuyện của Lý điểm nhìn bên ngoài của người kể chuyện đó là

sự quan sát tinh tế những tập tục sinh hoạt của người Dao và số phận của me con Lý, trong đó Lý là nhân vật chính của cuốn sách, là cái mầm sống hồn nhiên và tràn đầy sinh lực trong dòng chảy lịch sử đa tạp với tất cả sức mạnh

tự nhiên nơi đầu nguồn Điểm nhìn bên ngoài đã được chuyển đã được chuyển vào điểm nhìn bên trong của nhân vật Lý Đó là sự cảm nhận của Lý

về cuộc đời, về sự ấm cúng của tình người Qua việc sử dụng các điểm nhìn trong hai cuốn tiểu thuyết trên giúp cho người đọc liên tưởng về cuộc sống con người Việt Nam Với việc tìm hiểu điểm nhìn người kể chuyện trong hai cuốn tiểu thuyết này góp phần vào việc khẳng định sự độc đáo, hấp dẫn trong nghệ thuật tự sự của nhà văn Việc lựa chọn linh hoạt các điểm nhìn bên ngoài, bên trong và sự luân phiên điểm nhìn đã chứng tỏ tài năng, bản lĩnh của Ma Văn Kháng trong việc kể chuyện, dẫn chuyện và đặc biệt là khả năng

đi sâu khám phá những mặt khuất lấp của đời sống để phản ánh, chia sẻ và cảm thông

CHƯƠNG 2:NHÂN VẬT VÀ NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

2.1 Các tuyến nhân vật và xung đột nghệ thuật

2.1.1 Nhân vật những em bé (con côi) bất hạnh ngay từ khi mới sinh ra

Trong một tác phẩm văn học ngoài các yếu tố như: điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn bên trong, người kể chuyện, giọng điệu, ngôn ngữ một yếu tố không thể thiếu đó là nhân vật Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tả, thể hiện trong tác phẩm bằng phương tiện văn học Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Các nhân vật thành công thường

là các sáng tạo độc đáo, không lặp lại Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn và mọi chi tiết các loại Đó là mâu thuẫn nội tâm của nhân vật, mâu thuẫn giữa nhân vật này với nhân vật kia Vì vậy nhân vật luôn luôn gắn liền với cốt truyện Từ những góc độ khác nhau có thể chia nhân vật văn học thành nhiều kiểu loại khác nhau:

Dựa vào vị trí đối với nội dung cụ thể, với cốt truyện của tác phẩm, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ

Dựa vào đặc điểm tính cách, việc truyền đạt lí tưởng của nhà văn, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính và nhân vật phụ

Dựa vào thể loại văn học ta có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình và nhân vật kịch

Dựa vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành nhân vật chức năng, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng

Các loại nhân vật trên đây tuy xuất hiện không đồng đều trong lịch sử văn học, nhưng có thể tồn tại song song trong một nền văn học, thậm chí trong một tác phẩm

Nhân vật trong sáng tác của Ma Văn Kháng rất phong phú với đủ các

hạng người trong xã hội, từ thấp hèn đến cao sang, trẻ em, phụ nữ, thanh niên, trí thức

Trong hai cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý có thể

dễ dàng nhận thấy một hệ thống các nhân vật hết sức phong phú, với đủ các loại người nhưng điểm đặc biệt đó là nhân vật chính của hai cuốn tiểu thuyết này đều là những em bé sớm phải chịu cảnh mồ côi, bất hạnh Kiểu nhân vật này không mới, ngay từ văn học dân gian ta đã bắt gặp rất nhiều kiểu nhân vật

mồ côi: cô Tấm, Thạch Sanh, anh Khoai ngay cả đến những tác phẩm văn học mang đậm hơi thở cuộc sống hiện đại ngày nay như đứa con gái trong tác

phẩm Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ, hai chị em đứa trẻ trong

Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư Những đứa trẻ mồ côi trong truyện

cổ tích mồ côi cả cha lẫn mẹ và chúng được sự giúp đỡ của những ông Bụt, bà Tiên nâng đỡ vượt qua mọi khó khăn của hiện thực cuộc sống Đến văn học hiện đại nhân vật mồ côi mang một sắc mầu mới, đứa bé gái trong truyện

ngắn Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ sống cùng với mẹ nhưng lại

thiếu đi tình thương yêu của một người cha, nó là kết quả của một tình yêu lầm lỡ, bồng bột Sống cùng với mẹ nhưng nó cũng không được hưởng trọn vẹn tình yêu của một người mẹ Để rồi sự khắc nghiệt của cuộc sống hiện đại

đã đẩy đứa bé gái vào vết xe đổ của mẹ nó ngày xưa Đến Cánh đồng bất tận

của Nguyễn Ngọc Tư hai đứa trẻ tội nghiệp thì có bố mà lại không có mẹ, lòng thù hận của người cha đã gây ra những tổn thương trong tâm hồn hai đứa trẻ

Đến Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của Lý Ma Văn Kháng đã xây dựng

nhân vật mồ côi mang một nét riêng Cả bé Duy và bé Lý đều có cả cha lẫn

mẹ vậy mà những năm tháng tuổi thơ của hai em đều phải mang thân phận

mồ côi, phải chịu bao thiệt thòi so với bạn bè cùng trang lứa Trong cuốn Côi

cút giữa cảnh đời gia đình bé Duy đã từng có những tháng ngày sống hạnh

phúc, đầm ấm, Duy được sống trong tình thương yêu của bố mẹ, gia đình Nhưng rồi sóng gió của cuộc đời đã đẩy gia đình cậu vào cảnh li tán, bố đi bộ đội bặt tin tức,mẹ cậu không biết ăn phải bùa mê thuốc lú gì của người ta mà bỗng nhiên bỏ cậu để chạy theo người tình, chú Dũng và cô Quỳnh cũng bặt

tin tức, trong kí ức tuổi thơ Duy luôn bị cảm giác mất mát ám ảnh: “Đã có

những ngày xám xịt các cảm giác u ám Đã có những đêm trong giấc ngủ chập chờn len lỏi các bóng ma kinh dị Trong ý nghĩ âm thầm đã bao lần cộm lên cơn hoảng sợ thất thần về một tai biến hiểm nghèo và nỗi kinh hoàng

nhiều phen đã chẹn ngang ngực, thắt nghẹt trái tim tôi” [29 - Tr174] Cuộc

sống thật không đơn giản, cái ác đối lập với cái thiện, nhưng lại là một mặt của đời sống, nằm trong kết cấu của đời sống

Mặc dù vẫn còn bố mẹ nhưng do hoàn cảnh cậu bé Duy lại phải sống những năm tháng tuổi thơ thật tủi cực nhưng chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt đó, Duy đã chứng tỏ được bản lĩnh của mình Nếu như trong những câu chuyện cổ tích, những cô bé, cậu bé mồ côi luôn được sự bao bọc che chở của những ông Bụt, bà Tiên thì trong truyện của Ma Văn Kháng nhân vật của ông phải tự vươn lên vượt qua mọi khó khăn, làm chủ số phận của mình Đó chính

là điểm khác biệt trong bút pháp xây dựng nhân vật của ông

Miêu tả con người đời thường với sự phức tạp như vốn có của nó, Ma Văn Kháng không ngần ngại chỉ ra cả những cái xấu xa nhất của nó Đó là những con người như cô Thìn, sẵn sàng chà đạp, giày xéo tâm hồn của một đứa trẻ mẫu giáo, gieo vào lòng nó những ấn tượng không tốt trong buổi đầu đến lớp Mặc dù mới năm tuổi nhưng với sự nhạy cảm của tâm hồn mình Duy đã cảm

nhận rõ ràng sự tủi cực của thân phận mình: “Nói rằng lúc năm tuổi ấy, tôi đã

có lòng tự trọng thì chưa hẳn Nhưng bảo rằng, khi ấy tôi nhơn nhơn chẳng nghĩ ngợi, cảm xúc gì thì cũng không phải Tôi tủi thân, tôi tức giận, và tôi giữ chúng trong lòng Tôi không có quần áo đẹp, không có đồ chơi, không

được cô Thìn yêu chiều săn sóc như nhiều đứa.” [29 - Tr58] Vẫn biết loại

người như cô giáo Thìn không thiếu trong xã hội nhưng nó vẫn làm cho người đọc phải phẫn nộ trước sự nhẫn tâm của một người lớn với tâm hồn của một đứa trẻ

Ma Văn Kháng đã rất thành công khi lột tả được tận cùng sự tủi cực của một đứa trẻ mang thân phận mồ côi Mặc dù được bao bọc bởi tình yêu thương của bà nội nhưng bé Duy vẫn không khỏi tủi thân bởi sự thiếu thốn tình yêu thương, che chở của mẹ cha Bé Duy khiến cho người đọc không thể

quên khi cậu tự vẽ lên bức chân dung của mình trong lớp học mẫu giáo: “Một

cái áo len cổ lọ nâu bạc Ngực áo, một chiếc khăn tay trắng xỉn gài kim băng

để lau mũi Một cái quần xanh loang lổ Một đôi dép cao su đen sì Một khuôn mặt buồn buồn, lầm lì Đó là tôi Buổi trưa đầu tiên đến lớp ấy ngủ dậy, do tôi chưa kịp đóng tiền, nên không có suất quà Chúng nó mỗi đứa nửa quả chuối và một mẩu bánh mì Nhiều đứa như thằng Văn Giang có bánh kem Thằng Kim Phú còn có bánh xốp kẹp nhân mứt Chúng vừa ăn vừa lem lém nhìn tôi: “Nhem nhẻm nhèm nhem, có đứa chết thèm” Tôi quay đi, mắt ậng nước” [29 - Tr58] Chỉ qua những chi tiết ấy, không chỉ làm cho cậu bé Duy

mắt ậng nước mà làm cho chính người đọc phải xót xa, rơi nước mắt

Côi cút giữa cảnh đời đúng như cái tên của cuốn tiểu thuyết, bởi trong đó có

những hai đứa trẻ phải sống với thân phận mồ côi mồ cút Nếu như cậu bé Duy đã làm cho người đọc thấy xót xa thương cảm thì đến bé Thảm lại làm cho người đọc thương xót hơn Dẫu sao Duy vẫn còn có cả bố lẫn mẹ còn bé Thảm là kết quả của một mối tình lỡ dở của cô Quỳnh Người mẹ tội nghiệp

ấy mang đứa con về rồi vội vàng đi biệt đến nỗi không cả kịp đặt cho đứa bé một cái tên Hai thứ tóc trên đầu, bỗng nhiên phải gồng mình gánh vác thay con cái, nuôi nấng hai đứa trẻ có cha có mẹ mà thành ra côi cút, ngẫm cảnh đời cơ cực, thảm thương, bà đặt tên cho bé gái cái tên là Thảm

Đọc truyện Ma Văn Kháng, người đọc có thể bắt gặp những gương mặt

hết sức quen thuộc trong cuộc sống đời thường: “Đọc truyện của Ma Văn

Kháng ta có cái thú được nhập vào mạch truyện chảy trôi một cách tự nhiên như cuộc sống trải bày trước mắt Tác giả miêu tả các sự kiện khá tỉ mỉ bằng những lời văn mộc mạc, ân tình, cảm động, chân thực như chính đời sống, tâm hồn, tiếng nói người dân miền núi” [19] Nếu như ở Côi cút giữa cảnh đời cho ta thấy sự cảm thương về thân phận mồ côi của bé Duy và bé Thảm

thì đến tiểu thuyết Chuyện của Lý người đọc lại bắt gặp một cảm nhận mới,

một nghị lực mới của cô bé Lý

Khác với bé Duy, với bé Thảm Lý là kết quả của một tình yêu đẹp giữa

cô giáo Nhu và Khánh Cuộc sống luôn tiềm tàng những khó khăn, mất mát như vốn dĩ nó phải có Và cái ác đã xuất hiện đó là tên bí thư huyện ủy Văn Quyền một tay lừa đảo, vô lương tâm Với dã tâm đen tối và tanh bẩn nhằm chiếm đoạt Nhu, hắn đã dùng mọi thủ đoạn để đẩy Khánh ra chiến trường, mặc dù Khánh có đủ tiêu chuẩn để được hoãn, miễn ra chiến trường Không chiếm đoạt được Nhu hắn đẩy cô từ một cô giáo đầy năng lực xuống làm cấp dưỡng cơ quan huyện ủy Phong Sa

Tình yêu của Nhu và Khánh đã có kết quả là cô bé Lý nhưng Lý được sinh ra trong hoàn cảnh không được sự thừa nhận của xã hội, bởi xã hội lúc

đó còn mang nặng thành kiến với người phụ nữ có con ngoài giá thú Vì vậy

Lý phải chịu nhiều thiệt thòi về vật chất và tinh thần Cũng giống như bé Duy,

bé Thảm trong Côi cút giữa cảnh đời Lý đã phải chịu sự phân biệt đối xử của

cô giáo trong những buổi đầu tới lớp: “Và khác nhiều với những đứa trẻ khác,

sống với cha từ nhỏ Mặc dù không bị phân biệt đối xử như Lý nhưng trong tâm hồn Yến luôn khát khao tình cảm, sự quan tâm của một người mẹ Hai anh em Bảo và Đam cũng sớm phải chịu cảnh mồ côi

Ma Văn Kháng với bút pháp hiện thực tỉnh táo của mình, trong hai cuốn tiểu thuyết này ông đã xây dựng lên những nhân vật mồ côi, bất hạnh một cách chân thực, tinh tế Nhân vật những em bé mồ côi của ông không giống với những nhân vật mồ côi trong truyện cổ tích, bởi những em bé mồ côi trong những câu chuyện cổ tích còn được sự trợ giúp của những ông Bụt, bà Tiên làm thay đổi số phận, cuộc sống Nhân vật của ông là những cô bé, cậu

bé thiếu nhi bằng bản lĩnh cứng cỏi và sự yêu thương, đùm bọc của những người thân đã vượt qua mọi khó khăn, qua mọi dư luận xã hội để khẳng định mình trong cuộc sống

2.1.2 Nhân vật những người hàng xóm tốt bụng

Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Trong một tác phẩm văn học thường có một hoặc nhiều loại nhân vật Nhân vật chính là những nhân vật trung tâm xuyên suốt tác phẩm từ đầu đến cuối Nhân vật phụ mang các tình tiết, sự kiện, tư tưởng có tính chất phụ trợ, bổ sung nhưng nó là thành phần không thể thiếu trong bức tranh chung Ma Văn Kháng, nhà văn của cuộc sống đời thường, ông hiểu hơn ai hết những khó khăn, bất công luôn thường trực trong cuộc sống mỗi con người

Ma Văn Kháng cũng như các nhà văn thế hệ sau này, miêu tả con người một cách hết sức chân thực, sinh động đúng với bản chất vốn có của nó Bởi cuộc sống thường nhận muôn vàn khó khăn, trong mỗi con người cũng có phần thiên thần và ác quỷ Trong cuộc sống thường nhật cũng có đủ các loại người tốt xấu lẫn lộn với nhau Là nhà văn am hiểu cặn kẽ cuộc sống thường nhật cho nên thế giới nhân vật trong các tác phẩm của Ma Văn Kháng hết sức

phong phú Trong hai cuốn tiểu thuyết Côi cút giữa cảnh đời và Chuyện của

Lý bên cạnh những nhân vật đê tiện, mất nhân cách như chủ tịch Luông, bí

thư huyện ủy Văn Quyền là những điển hình cho cái ác, người đọc còn bắt gặp những cô Quyên, ông Thòn, bà Pham những con người tốt bụng, giàu lòng nhân ái

Nếu như ở Côi cút giữa cảnh đời những con người như chủ tịch Luông,

lão Hứng làm cho cuộc sống của hai bà cháu Duy ngày càng đen tối thì tình người, tình làng xóm của cô Quyên, cô Đại Bàng, cụ Vinh pháo làm cho cuộc sống của hai bà cháu bớt phần khó khăn, làm cho cậu bé Duy bớt đi phần tủi thân, tự tin hơn về bản thân mình Khó khăn lại chồng chất khó khăn khi gia đình lại có thêm em Thảm Thảm thiếu hơi mẹ, lại thiếu đường sữa vì ông Luông nhất quyết không cho khai sinh nên không có tem phiếu, em cứ khóc ngằn ngặt suốt ngày vì đói Đi xin bú chực rồi nhờ đường sữa của cô Quyên, cô Đại Bàng, tem phiếu thương binh của bác Đại tá Vinh ở tổ hưu trí cho Có thể nói Thảm lớn lên nhờ tình làng xóm của những con người giàu lòng nhân hậu ấy Cô giáo Quyên được Ma Văn Kháng xây dựng với những chi tiết hết sức cảm động, mặc dù cuộc sống còn nhiều khó khăn nhưng cô luôn sẵn sàng giúp đỡ bà cháu Duy mỗi khi cần thiết, cô chính là người đưa

Duy đến với cô giáo Hoa mà theo cảm nhận của Duy: “Nhưng thật là kì lạ

Đã có âm ty địa ngục, quỷ sứ thì lại có khoảng trời cao đẹp, có bà Phật, cô Tiên Các bạn có tin không? Tôi đã gặp tiên Một cô tiên đã đưa tôi từ ngục tù giam hãm trở lại với tuổi thơ học trò” [29 - Tr66] Và cô tiên ấy chính là cô

giáo Hoa, một cô giáo đầy tinh thần trách nhiệm, người đã đưa Duy thoát khỏi

sự mặc cảm về thân phận nghèo khó của mình Bên cạnh đó là cô Quyên, người đã luôn sát cánh bên cạnh bà cháu Duy mỗi lúc khó khăn mặc dù cuộc

sống của cô cũng chẳng khá giả gì: “Bà tôi bảo: Cô chỉ có mỗi một bộ quần

áo lành để lên lớp Bà tôi thương cô lắm Bà tôi gạn quần áo cũ, may mặc cho

thằng Lễ và trông nom bế bồng nó mỗi khi cô bận bịu hoặc mệt nhọc Thằng

Lễ ốm luôn, cô Quyên cũng chẳng khỏe gì Gương mặt trái xoan của cô cứ xanh lướt quanh năm Áo nào cô mặc cũng thấy hai vai nhô cao và rộng

thùng thình sau trước” [29-Tr42] Cô Đại Bàng không nhẹ nhàng hiền dịu

như cô giáo Quyên, cô giáo Hoa nhưng luôn sẵn lòng giúp đỡ bà cháu Duy hay bất cứ người nào gặp khó khăn, người phụ nữ này có vẻ bề ngoài thô kệch nhưng có một tấm lòng nhân hậu Có thể nói tình làng nghĩa xóm, tình người thiêng liêng đã giúp ba bà cháu chống đỡ với khó khăn của cuộc sống với muôn vàn khó khăn và đầy cạm bẫy Ngay cả khi bà cháu Duy phải đối diện với đói thì chính cái tình làng xóm của các cụ trong tổ hưu trí đã giúp cho bà

cháu qua được cơn khó khăn: “Cụ đưa rá đây bà lão nhà tôi đong cho Quần

tam tụ ngũ ở đây toàm là bậc anh hùng cái thế, đông kém gì Tam quốc, không tôi thì ông Vinh Pháo, cụ Xương, cụ Tuế, cụ Lục, chứ ai lại để bà cháu cụ đói Nào, mời cụ ngồi xuống đây!” [29-Tr98]

Nếu như ở Côi cút giũa cảnh đời tình làng nghĩa xóm giúp cho bà cháu Duy vượt qua mọi khó khăn về mặt vật chất lẫn tinh thần thì Chuyện của Lý

những người hàng xóm mà cụ thể là ông Thòn, bà Pham đã cứu giúp cuộc đời của một con người Bởi Lý được sinh ra trong hoàn cảnh không được sự thừa nhận của xã hội, chịu nhiều thiệt thòi về mặt vật chất và tinh thần Tuy nhiên, những số phận không may lại gặp được sự cưu mang của những tấm lòng nhân ái Ông Thòn, Bà Pham đã cưu mang, giúp đỡ mẹ con Lý như những người ruột thịt trong gia đình, ông bà chăm sóc Lý từ ngày Lý còn là một đứa trẻ đỏ hỏn nằm trong nôi đến khi trở thành một thiếu nữ Bên cạnh đó là Chu Văn Dương, một người bạn của Khánh, một con người có đời sống tinh thần

và hoạt động thực tiễn phong phú cùng một cá tính mạnh mẽ Dương đã luôn

bên mẹ con Lý vào những khoảnh khác khó khăn nhất của cuộc sống “Dương

là hình ảnh một con người chân chính bổ sung cho Khánh, một vẻ đẹp tâm