Nhân vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết nguyễn khải thời đổi mới (LV01393)

Mục đích nghiên cứu Luận văn hướng tới mục đích nghiên cứu tìm hiểu về nhân vật tuổi trẻ trong tác phẩm: Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người, Điều tra về một cái chết, Vòng sóng đến v

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

PHẠM THỊ LOAN

NHÂN VẬT TUỔI TRẺ TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI

THỜI ĐỔI MỚI

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS HÀ CÔNG TÀI

HÀ NỘI, 2014

LỜI CẢM ƠN

Tác giả luận văn xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc và chân thành nhất tới PGS TS Hà Công Tài, người thầy đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình nghiên cứu, thực hiện và hoàn thiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường ĐHSP Hà Nội 2, Khoa Ngữ văn, Tổ Lý luận văn học, Phòng Sau đại học và các thầy cô đã giảng dạy nhiệt tình, trách nhiệm và đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành chương trình cao học và luận văn tốt nghiệp

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới Ban giám hiệu trường THPT Tiến Thịnh, các thầy cô trong Tổ Văn trường THPT Tiến Thịnh, gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên giúp đỡ, tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 6 năm 2014

Tác giả Luận văn

Phạm Thị Loan

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan các kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực, không trùng hợp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã đƣợc cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đƣợc chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, tháng 6 năm 2014

Tác giả Luận văn

Phạm Thị Loan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đớch nghiờn cứu 6

3 Nhiệm vụ nghiờn cứu 6

4 Đối tượng và phạm vi nghiờn cứu 7

5 Phương phỏp nghiờn cứu 7

6 Dự kiến đúng gúp của luận văn 7

7 Cấu trỳc nội dung của luận văn 8

NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TUỔI TRẺ TRONG TIỂU THUYẾTCỦA NGUYỄN KHẢI THỜI ĐỔI MỚI 9

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người 9

1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải thời đổi mới 15

1.3 Thế giới nhân vật trong sáng tác Nguyễn Khải 20

1.3.1 Nhân vật nông dân 22

1.3.2 Nhân vật ng-ời chiến sĩ 22

1.3.3 Nhân vật của cuộc sống đời th-ờng 23

1.3.4 Nhân vật trí thức 25

1.4.Thế giới nhõn vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết Nguyễn Khải thời đổi mới 27 1.4.1 Quan niệm về nhõn vật tuổi trẻ 27

1.4.2 Thế giới nhõn vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết Nguyễn Khải thời đổi mới qua cảm hứng nghiờn cứu, phõn tớch của nhà văn 27

CHƯƠNG 2 KIỂU NHÂN VẬT TUỔI TRẺTRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI THỜI ĐỔI MỚI 30

2.1 Nhân vật say mê lí tưởng 32

2.2 Nhân vật tuổi trẻ với những bi kịch cuộc đời và định kiến xã hội 50

2.3 Nhân vật của nền kinh tế thị trường 63

CHƯƠNG 3 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TUỔI TRẺ TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI THỜI ĐỔI MỚI 79

3.1 Nghệ thuật trần thuật, miêu tả 82

3.1.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình, tính cách nhân vật 82

3.1.2 Nghệ thuật miêu tả, phân tích tâm lý 89

3.2 Ngôn ngữ, giọng điệu 98

3.2.1 Ngôn ngữ nhân vật 98

3.2.2 Giọng điệu trần thuật 114

KẾT LUẬN 122

TÀI LIỆU THAM KHẢO 127

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Khải là một tác gia tiêu biểu của nền văn xuôi Việt Nam

hiện đại sau 1945 Bám sát từng bước đi của đời sống với ý thức là "người thư

ký trung thành của thời đại”, ngòi bút hiện thực đặc sắc Nguyễn Khải đã

mang đến cho người đọc những trang văn vừa nồng đậm hơi thở cuộc sống vừa nặng trĩu suy tư, trách nhiệm trước bao vấn đề cơ bản của đất nước và con người Mỗi tác phẩm của ông là một cách lý giải bằng nghệ thuật một vấn

đề xã hội nhất định, một phát hiện những khía cạnh của con người thời đại Khám phá về con người là nét hết sức độc đáo trong sự tìm tòi của Nguyễn Khải thời kỳ đổi mới So với những nhà văn cùng thời như Nguyễn Minh Châu, Nguyên Ngọc, Ma Văn Kháng v.v… Nguyễn Khải nổi lên với một phong cách sáng tác độc đáo, góp phần mở ra khuynh hướng văn xuôi chính luận, triết luận trong văn học Việt Nam đương đại

Nguyễn Khải thuộc thế hệ những nhà văn cách mạng trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống Pháp Là người chiến sĩ cầm bút, Nguyễn Khải suốt đời gắn bó với sự nghiệp của Đảng, của dân tộc không bao giờ đi chệch hướng mà ông đã chọn đó là đi theo con đường cách mạng Cuộc cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa đã tạo nên sự nghiệp, nuôi dưỡng tài năng và phong cách của nhà văn

Có thể nói Nguyễn Khải là một nhà văn tài năng, ông thường có mặt ở

vị trí hàng đầu của đời sống văn học Sáng tác của ông gồm nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa, bút ký, kịch, tản văn…, và dường như ở thể loại nào ông cũng được đông đảo bạn đọc hào hứng đón nhận

Ông là nhà văn đã bước vào trái tim độc giả và ở lại bằng những tác phẩm đề cập đến nhiều vấn đề được xã hội quan tâm trong cuộc sống hôm

nay, có thể dự báo điều gì đó cho mai sau và từ tác phẩm luôn bật lên những ý nghĩa nhân sinh sâu sắc

Nhận xét về đặc điểm phong cách sáng tác của Nguyễn Khải, Vương

Trí Nhàn khẳng định: “Suốt từ năm 1957 đến nay, luôn luôn ông thuộc loại

những cây bút dẫn đầu trong đời sống văn học ( ) Và muốn hiểu con người thời đại, với tất cả những cái hay cái dở của họ, nhất là muốn hiểu cách nghĩ của họ, đời sống tinh thần của họ, phải đọc Nguyễn Khải ” [58]

1.2 Sự nghiệp văn học của ông đã được Nhà nước ta ghi nhận và trao

tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh Ngoài giải thưởng cao quý này ông còn nhận được nhiều giải thưởng có ý nghĩa khác như: Giải tác phẩm xuất sắc của Hội văn nghệ Việt Nam (năm 1953), hai Giải thưởng văn xuôi của Hội nhà văn Việt Nam (vào các năm 1982 và 1998), Giải thưởng ASEAN (năm 2000)

Tài năng nhiều mặt của Nguyễn Khải đã được khẳng định qua thời gian

và được kết tinh qua số lượng khá lớn những sáng tác ông để lại cho đời Trong đó không ít những tác phẩm có giá trị tư tưởng và nghệ thuật đặc sắc

Ở đây, trong phạm vi hướng nghiên cứu của đề tài chỉ xin tập trung điểm lại các ý kiến bàn luận về "Con người" trong các sáng tác của ông

Trong bài viết Nguyễn Khải, nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ cho rằng:

"Sợi chỉ đỏ quán xuyến tác phẩm Nguyễn Khải trước năm 1965 là vấn đề: làm thế nào để con người được giải phóng, làm thế nào để con người được tự do và sống hạnh phúc?"

Trong bài Vài đặc điểm phong cách nghệ thuật Nguyễn Khải [29,

tr.88-88], tác giả Đoàn Trọng Huy đã khẳng định đặc điểm của nhân vật Nguyễn

Khải là loại nhân vật hiện thực Theo Đoàn Trọng Huy, con người trong tác

phẩm của Nguyễn Khải thường hiện ra với bộ mặt chân thật Nguyễn Khải thường khảo sát và lấy tư liệu từ những con người thật ngoài đời Những điển hình nhân vật được nhào nặn nên từ chất liệu của một vài nguyên mẫu nào đó

trong cuộc sống Nhà văn không có nhân vật hoàn toàn là sản phẩm của trí

tưởng tượng Nhân vật của Nguyễn Khải không bị lý tưởng hoá đồng thời cũng không bị bôi nhọ quá đáng Nhận xét này của Đoàn Trọng Huy đã khái

quát được đặc điểm cơ bản nhất làm nên thế giới nhân vật Nguyễn Khải

Quan điểm của tác giả Bích Thu trong một bài viết nghiên cứu về truyện ngắn Nguyễn Khải ở góc độ thi pháp [72, tr.123] cũng đồng nhất với một số nhà nghiên cứu khác ở chỗ cho rằng Nguyễn Khải không chủ trương xây dựng tính cách, hình tượng khách quan của nhân vật Trong khi đi khắc hoạ tính cách nhân vật ông thường thiên về xây dựng ý kiến của nhân vật về bản thân và về thế giới

Tác giả Nguyễn Thị Bình, trong nhiều công trình nghiên cứu về Nguyễn Khải cũng đã đưa ra những nhận xét rất lý thú và sâu sắc về đặc điểm nhân vật trong sáng tác Nguyễn Khải Chẳng hạn như Nguyễn Khải thường gửi gắm trong các nhân vật yêu quý của ông những phát ngôn về niềm khát vọng khôn cùng và những lý tưởng cao cả Các nhân vật trong tác phẩm Nguyễn Khải ở giai đoạn sáng tác trước 1975 nhìn chung không phải loại đơn giản hay phiến diện nhưng phải đến giai đoạn sau này, ông mới dành toàn bộ

sự chú ý vào con người, lấy việc khám phá con người làm mục đích trung tâm Nguyễn Thị Bình cũng khẳng định trí tuệ là phẩm chất hàng đầu của các nhân vật tâm đắc của Nguyễn Khải

Đọc bài viết Cảm nhận về con người trong sáng tác của Nguyễn Khải

những năm gần đây của Nguyễn Thị Huệ đăng trên tạp chí Diễn đàn văn nghệ Việt Nam, tháng 10/1999, ta thấy tác giả bài viết đã có những tìm tòi phát hiện

đáng giá về sự thể hiện con người trong sáng tác Nguyễn Khải Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Huệ, Nguyễn Khải đã miêu tả, khám phá con người trong mối quan hệ với thời gian, nhìn con người trong tương quan với sự nghiệp, nghiên cứu con người trong mối quan hệ giữa các thế hệ lịch sử Đây

là một hướng đào sâu, một cách tiếp cận mới của Nguyễn Khải Đặc biệt, do

sự chuyển hướng của quan niệm nghệ thuật về con người nên trong các sáng tác của ông từ đầu những năm 80, bên cạnh con người với tư cách lịch sử, đã

xuất hiện con người với tư cách cá nhân Tác giả Nguyễn Thị Huệ viết: “Khẳng

định vị trí cá nhân, không hoà tan cái “tôi” trong cái “ta”, nhiệt tình cổ vũ cho giá trị cá nhân … là hứng thú nổi bật trong sự nghiên cứu, khám phá và thể hiện con người của ngòi bút Nguyễn Khải” [28, tr.145] Qua những nghiên cứu

của mình, Nguyễn Thị Huệ cũng rút ra nhận xét cho rằng con người trong quan niệm của Nguyễn Khải luôn luôn đặt trước tình thế lựa chọn

Trong số những bài viết, công trình nghiên cứu chuyên sâu về nhân vật

của Nguyễn Khải, đáng kể có Thế giới nhân vật Nguyễn Khải trong cảm hứng

nghiên cứu phân tích - Đào Thuỷ Nguyên, Tạp chí văn học số 11/2001 và Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Khải - Nguyễn Thị Kỳ, Chuyên luận,

Nhà xuất bản Văn hoá Sài Gòn, 2009

Trong bài viết của mình, tác giả Đào Thuỷ Nguyên đã đề cập tới thế giới nhân vật Nguyễn Khải trong mối tương quan với cảm hứng sáng tác Trên

cơ sở đó, tác giả đã khái quát các loại nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Khải một cách hệ thống, thể hiện khả năng nghiên cứu sâu rộng và năng lực tư duy sâu sắc Theo Đào Thuỷ Nguyên, thế giới nhân vật Nguyễn Khải gồm có:

“Nhân vật tư tưởng - Con người trong thời gian và lịch sử - Con người trong

các khả năng chọn lựa và thích ứng - Con người trong quan hệ gia đình - Con người trong mâu thuẫn và tiếp nối giữa các thế hệ” [56, tr.157]

Trong khuôn khổ của một chuyên luận, Nguyễn Thị Kỳ trình bày những nghiên cứu công phu của mình về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Nguyễn Khải Tác giả cũng đưa ra những kiến giải về con người - nhân vật, con người - tác giả và bước đầu tìm hiểu về nghệ thuật xây dựng nhân vật Nguyễn Khải Ở phương diện này, Nguyễn Thị Kỳ tập trung làm rõ hai vấn

đề: nghệ thuật miêu tả nhân vật và giọng điệu lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Khải Qua hơn hai trăm trang sách, tác giả chuyên luận đã gửi

tới người đọc một thông điệp: “Trong hành trình khám phá bí mật của sự

sống, Nguyễn Khải đã xây dựng nên một thế giới nhân vật đa sắc, đa thanh, lấp lánh cát bụi phận người Thời gian của đời Nguyễn Mạnh Khải đã khép lại nhưng thế giới nhân vật của nhà văn Nguyễn Khải còn đấy, đồng hành với chúng ta trong cái hôm nay” [45, tr.211]

Dù ở vào những thời điểm khác nhau và xuất phát ở những góc độ không giống nhau nhưng nhìn chung các học giả đều gặp nhau trong cách đánh giá chung khái quát Đó là, Nguyễn khải là nhà văn có nhiều đóng góp cho văn học đương đại Tác phẩm của ông phản ánh một cách kịp thời, sâu sắc hiện thực lịch sử cũng như đời sống tinh thần của con người thời đại Văn của ông luôn hấp dẫn, mới mẻ, độc đáo Các tác phẩm của ông không chỉ đánh dấu những bước đi của đời sống hiện thực mà còn của cả những tìm tòi trăn trở của nhà văn trên con đường sáng tạo

Nguyễn Khải là nhà văn của thời sự, của tâm lý nhân vật, ông đã tạo dựng nhiều loại nhân vật của nhiều thời khắc Thế giới nhân vật Nguyễn Khải rất phong phú, đa dạng phản ánh quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn qua từng giai đoạn sáng tác Thời kì đất nước tiến hành đổi mới từ năm

1986, đặc biệt là sự xất hiện của nền kinh tế thị trường kéo theo nhiều sự thay đổi về các quan hệ xã hội và ngay cả trong quan niệm về cuộc sống của con người Nguyễn Khải có dịp đến với nhiều miền đất lạ ở Miền Nam sau giải phóng Thời thế đem đến cho ông những cách nhìn mới lạ, như là sự tự phát

hiện lại mình Ông viết: “Vẫn đất nước mình mà thêm một bước đi là một

bước lạ Vẫn là con người Việt Nam mình mà gặp thêm một người lại tưởng như buộc mình phải hiểu lại chút ít về con người”.[41, tr.206]

Ông đã cho ra đời các tác phẩm: Gặp gỡ cuối năm(1982);Thời gian của

người(1985); Điều tra về một cái chết (1986); Vòng sóng đến vô cùng (1987); Một cõi nhân gian bé tí (1989), Thượng đế thì cười (2003) chứa đựng nhiều

suy nghĩ về con người, kiếp nhân sinh và thời cuộc

Trên cơ sở kế thừa, tiếp thu ý kiến của những nhà nghiên cứu đi trước, đặc biệt qua những tiểu thuyết nói trên của Nguyễn Khải chúng tôi mong muốn trình bày cảm nhận của mình về nhân vật tuổi trẻ trong thế giới nhân vật vô cùng đa dạng và phong phú của ông Qua đề tài nghiên cứu này, chúng tôi hy vọng đóng góp một phần nhỏ tìm hiểu những khám phá về con người

tuổi trẻ của một cây bút trí tuệ, đóng góp vào sự đổi mới văn học Việt Nam

đương đại

2 Mục đích nghiên cứu

Luận văn hướng tới mục đích nghiên cứu tìm hiểu về nhân vật tuổi trẻ

trong tác phẩm: Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người, Điều tra về một cái

chết, Vòng sóng đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tí, Thượng đế thì cười

nhằm xác định nét độc đáo trong sự khám phá về nhân vật tuổi trẻ và nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật tuổi trẻ trong sáng tác của Nguyễn Khải Đồng thời chỉ ra được quá trình chuyển biến về tư tưởng và nghệ thuật trong phong cách sáng tác của nhà văn trên bình diện khắc họa nhân vật – con người trong tác phẩm Qua đó, góp phần khẳng định vị trí, vai trò và sự đổi mới của ngòi bút Nguyễn Khải trong nền văn học dân tộc

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ của luận văn là:

Làm rõ quan niệm nghệ thuật về con người tuổi trẻ của Nguyễn Khải thể hiện trong tác phẩm, bởi điều này chi phối việc lựa chọn nhân vật, cách thể hiện nhân vật của tác giả

Phân tích thế giới nhân vật, đặc biệt tập trung làm rõ các khía cạnh hình tượng nhân vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải thời đổi mới

Tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật, điểm mạnh và chưa mạnh trong nghệ thuật xây dựng nhân vật tuổi trẻ trong tác phẩm của Nguyễn Khải

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn đi sâu nghiên cứu về nhân vật tuổi trẻ trong các tác phẩm của Nguyễn Khải: Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người, Điều tra về một cái

chết, Vòng sóng đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tí, Thượng đế thì cười

Trong trường hợp cần thiết luận văn cũng sử dụng các sáng tác khác của nhà văn và các nhà văn cùng thời để so sánh làm rõ các luận điểm

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, luận văn tập trung nghiên cứu các vấn đề lí luận

về đối tượng của văn học; về nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật tuổi

trẻ trong tiểu thuyết Đặc biệt luận văn khảo sát các tiểu thuyết: Gặp gỡ cuối

năm(1982), Thời gian của người( 1985), Điều tra về một cái chết (1986); Vòng sóng đến vô cùng (1987); Một cõi nhân gian bé tí (1989),Thượng đế thì cười( 2003) cùng một số sáng tác khác của nhà văn khi cần thiết

5 Phương pháp nghiên cứu

Để có thể tìm hiểu nhân vật tuổi trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải và nghệ thuật xây dựng nhân vật của ông, chúng tôi vận dụng kết hợp các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp nghiên cứu tác phẩm văn học

Phương pháp phân tích, đối chiếu – so sánh

Phương pháp phân tích theo hướng thi pháp học, tự sự học

6 Dự kiến đóng góp của luận văn

Khảo sát hình tượng nhân vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải và các yếu tố nghệ thuật có liên quan, luận văn hướng tới làm rõ nét những khám phá của nhà văn về tâm hồn con người, nét đặc sắc trong bút

pháp xây dựng hình tượng nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Khải Từ đó góp phần khẳng định tài năng và đóng góp to lớn của ông cho nền văn học nước nhà

7 Cấu trúc nội dung của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn gồm ba chương:

Chương 1 Quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới nhân vật

tuổi trẻ trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải thời đổi mới

Chương 2 Kiểu nhân vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải

thời đổi mới

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật tuổi trẻ trong

tiểu thuyết của Nguyễn Khải thời đổi mới

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI

VÀ THẾ GIỚI NHÂN VẬT TUỔI TRẺ TRONG TIỂU THUYẾT

CỦA NGUYỄN KHẢI THỜI ĐỔI MỚI

1.1 Quan niệm nghệ thuật về con người

Con người và cuộc sống của con người là đối tượng nghiên cứu của nhiều môn khoa học, nghệ thuật Nhưng riêng lĩnh vực văn học con người được khám phá bằng con đường riêng, cách riêng của văn học Bằng ngôn ngữ, văn học đã mô tả một cách linh diệu nhất những biến thái tinh vi trong đời sống tâm hồn, tình cảm của con người, văn học lấy con người là đối tượng phản ánh, nghiên cứu Hiểu được con người với thế giới bên trong của

nó là cái đích đi tới của văn học Viết về con người những tiểu vũ trụ tiềm ẩn biết bao điều bí mật, để hiểu tận đáy sâu tâm hồn con người là một thách thức đối với người cầm bút

Thi pháp học hiện đại cho rằng quan niệm nghệ thuật về con người là

sự lý giải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp hình thức thể hiện con người trong văn

học, tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật “Văn

học là nhân học” (M.Gorki) Văn học lấy con người làm đối tượng phản ánh,

nghiên cứu chủ yếu Mục tiêu của văn học là khám phá thể hiện con người với thế giới bên trong của nó Lịch sử văn học là lịch sử khám phá tâm hồn con người và sự khám phá ấy là không có giới hạn

Trong Từ điển thuật ngữ Văn học, nhóm tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình

Sử, Nguyễn Khắc Phi cho rằng để tái hiện cuộc sống con người, nhà văn

phải hiểu cách họ giao tiếp với nhau, với thế giới và với bản thân, hiểu cách

họ sống, hành động, suy nghĩ, điều họ quan tâm và không quan tâm trong cuộc đời Tổng hợp tất cả mọi điều đó tạo nên mô hình nghệ thuật về thế giới

và con người mà từ đó tác giả khắc họa hình tượng của những con người và

số phận cụ thể, tổ chức quan hệ của các nhân vật, giải quyết xung đột, xây

dựng kết cấu tác phẩm “Quan niệm nghệ thuật thể hiện cái giới hạn tối đa

trong cách hiểu thế giới và con người của một hệ thống nghệ thuật, thể hiện khả năng, phạm vi, mức độ chiếm lĩnh đời sống của nó” [17,tr.274]

Tầm vóc của một nền văn học thể hiện ở cách đặt vấn đề về con người Nghệ thuật cổ đại Hy Lạp, nghệ thuật Phục Hưng, nghệ thuật của chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực cho ta thấy rõ điều đó Con người trong văn học thực chất là sự cắt nghĩa và quan niệm về con người được thể hiện bằng hình tượng nghệ thuật, trong các bình diện con người được miêu tả, trong tương quan với không gian, thời gian và trong các nguyên tắc miêu tả tính cách, tâm lí Người ta gọi đó là quan niệm nghệ thuật về con người Các quan niệm này ở các nhà văn có tầm cỡ thường khác nhau rõ rệt, nhưng trong từng thập kỉ văn học giữa chúng lại có cái chung, đánh dấu trình độ chiếm lĩnh con người của từng thời kì

Nhân vật là sản phẩm tinh thần của nhà văn Do đó, để hiểu nhân vật

phải tìm hiểu cha đẻ tinh thần của nó Nhà văn sáng tạo ra nhân vật là để khái

quát quy luật về đời sống con người và bộc lộ quan niệm của mình về những con người xã hội Cho nên việc quan trọng khi tìm hiểu nhà văn để phân tích nhân vật chính là tìm hiểu quan niệm nghệ thuật của nhà văn đó về con người Quan niệm nghệ thuật về con người của nhà văn là nhân tố quy định trực tiếp tới nhân vật Hiểu được quan niệm nghệ thuật về con người của một tác giả, người nghiên cứu phê bình văn học sẽ có cơ sở để tìm hiểu một thành phần cơ bản trong nội dung hình tượng, lý giải được bản chất của nhân vật

Những nhân vật của Nam Cao thường có ngoại hình xấu, thô kệch, có

lẽ bởi quan niệm của nhà văn muốn thể hiện những gì là tự nhiên, bản thể, bộ mặt thật trần trụi của hiện thực cuộc sống Sáng tác của Nguyễn Tuân thường

hướng tới xây dựng những nhân vật tài hoa như Huấn Cao (Chữ người tử tù), con người có gốc rễ văn hóa như cụ Sáu (Những chiếc ấm đất), cụ Ấm (Chén

trà trong sương sớm) là do quan niệm tôn thờ “cái đẹp” của nhà văn tài hoa

họ Nguyễn Vẻ đẹp của nhân vật trong các sáng tác của Nguyễn Tuân là vẻ đẹp kết tinh truyền thống văn hóa được dồn tụ vào những nhân vật nho sĩ ưu thời mẫn thế, tinh tế trong ứng xử và lịch lãm trong cách sống

Quan niệm nghệ thuật về con người “chính là hạt nhân của tư duy nghệ

thuật, thước đo trình độ chiếm lĩnh hiện thực đời sống của một tác phẩm, một tác giả, một trào lưu hay một thời đại văn học” [7, tr.65] Quan niệm nghệ

thuật về thế giới và con người không chỉ là cơ sở để tìm hiểu nội dung tác phẩm hay bản chất của một kiểu nhân vật mà còn là căn cứ để nghiên cứu sự phát triển, tiến hóa của văn học

Lịch sử văn học, nhìn theo một góc độ nào đó là lịch sử của những quan niệm nghệ thuật khác nhau về con người Trong quá khứ, sáng tác của những nhà văn lớn như Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm đã góp phần đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người trong giai đoạn trước

đó Các nhân vật Thúy Kiều, người chinh phụ, người phụ nữ “cố đấm ăn xôi,

xôi lại hẩm” thơ (Hồ Xuân Hương) thể hiện quan niệm về con người tự nhiên,

luôn luôn khao khát hạnh phúc đời thường

Đối với mỗi nhà văn, sự biến đổi trong quan niệm nghệ thuật về con người sẽ ảnh hưởng tới tư tưởng sáng tác và phong cách sáng tác của họ, đặc biệt là thể hiện rất rõ trong các kiểu nhân vật mà họ miêu tả Điều này được bộc lộ ở một số tác giả của văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Tô Hoài

Nguyên nhân dẫn tới sự vận động trong quan niệm nghệ thuật về con người của văn học nói chung, của nhà văn nói riêng là do tác động của các yếu

tố như thời đại, đặc tính của nền văn học đương thời và cá tính sáng tạo của nhà văn Cũng cần thấy rằng quan niệm về con người là cốt lõi tư tưởng của

một nhà văn, “là thước đo sự tiến bộ nghệ thuật từ xưa tới nay” [60] Văn học

cần đi sâu vào khám phá con người thì càng thể hiện tầm nhân văn cao cả

Quan niệm về con người trong các tác phẩm đều được các nhà văn gửi gắm vào nhân vật Thế giới nhân vật là nơi để các tác giả làm nổi bật chủ để tác phẩm Suy cho cùng, qua nhân vật văn học nhà văn muốn truyền tải tư tưởng của chính mình Vì vậy nói tới con người là nói tới nhân vật và ngược lại, dù các nhà văn có biến tấu nhân vật của mình ra thành cỏ cây, hoa lá, đồ vật hay con vật thì mục đích cuối cùng đều hướng tới cuộc sống của con người mà thôi

Nhân vật văn học rất đa dạng, cụ thể là con người nhưng cũng cú thể là những sự vật, loài vật mang búng dỏng, tớnh cỏch con người Nhõn vật văn học là đối tượng cụ thể được tác giả miêu tả trong tác phẩm văn học nhằm phản ánh hiện thực cuộc sống bằng nghệ thuật ngôn từ Theo quan niệm của

Trần thuật học, nhân vật là “một hiện tượng phức tạp, nhiều thành phần, nằm

ở chỗ giao nhau của những bình diện khác nhau của các chỉnh thể giao tiếp

là tác phẩm nghệ thuật [32, tr.249] Trong tác phẩm văn học, đặc biệt là

những tác phẩm văn xuôi như truyện ngắn, tiểu thuyết, nhân vật giữ vị trí và vai trò quan trọng, bên cạnh cốt truyện và chủ đề, trong việc thể hiện tư tưởng nghệ thuật của tác giả Trong văn học dân gian và văn học cổ điển, cốt truyện thường giữ vai trò chủ đạo nhưng trong văn học hiện đại, với xu hướng sáng tác truyện không có chuyện thì vai trò đó là của nhân vật

“Con người là điều thú vị nhất đối với con người, và con người cũng

chỉ hứng thú với con người [67, tr.73] Đọc tác phẩm văn học, ta sẽ gặp những

con người được trần thuật, miêu tả cụ thể Đó chính là những nhân vật văn

học: “Hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự

tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống với con người” [22, tr.1254]

Nhân vật văn học có thể có tên riêng hoặc không có tên riêng như nhân vật

người đàn bà hàng chài hay gã đàn ông trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài

xa của nhà văn Nguyễn Minh Châu

Nhân vật trong văn học là một hiện tượng nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó hoàn toàn với con người thật trong cuộc sống Nó thực chất là những hình tượng khái quát nhất về bản thân con người được tái hiện trong tác phẩm văn học bằng các phương tiện nghệ thuật ngôn từ Và thông qua nhân vật, nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng Vì vậy

cho nên sáng tác văn học không thể thiếu nhân vật “Nhân vật chính là người

dẫn dắt người đọc vào một thế giới riêng của đời sống trong một thời kỳ lịch

sử nhất định [13, tr.126] Theo Phêđin, nhân vật là một công cụ [13, tr.126],

nhà văn sáng tạo ra nhân vật để trình bày quan điểm của mình về một cá nhân,

một loại người hay một hiện trạng nào đó trong xã hội Còn B.Brecht lại cho rằng: Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là những

bản dập của những con người sống, mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả [64, tr.18]

Trong tác phẩm văn học, nhân vật là phương tiện tất yếu quan trọng để thể hiện tư tưởng (đặc biệt là các tác phẩm tự sự và kịch) Nhân vật là phương diện có tính thứ nhất trong hình thức của các tác phẩm văn học, có vai trò quyết định phần lớn đối với cốt truyện, chi tiết, sự lựa chọn phương tiện ngôn ngữ biểu đạt và thậm chí có thể cả kết cấu của tác phẩm

Trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm văn chương, nhân vật văn học

là hiện tượng hết sức đa dạng, là yếu tố phong phú, biến hóa vô cùng vô tận Khả năng sáng tạo nhân vật rất dồi dào, đòi hỏi nhiều công phu của người viết Tên tuổi của nhà văn gắn với tác phẩm chủ yếu là thông qua nhân vật Sức sống của nhân vật, giá trị điển hình của nhân vật thể hiện rõ tài năng sáng

tạo nghệ thuật và bản lĩnh người nghệ sĩ “Những nhân vật thành công thường

là kết quả một sự hiểu biết sâu sắc về con người, một sự phát hiện độc đáo những vấn đề quan trọng, mới mẻ của cuộc sống, của thời đại” [19, tr.122]

Những nhân vật thành công của các nhà văn lớn thường là những sáng

tạo độc đáo không lặp lại Tuy nhiên xét về mặt nội dung, cấu trúc, chức năng, nhân vật có thể chia thành nhiều loại Để chiếm lĩnh thế giới nhân vật văn học đa dạng, cần tìm hiểu phương diện loại hình của chúng

Lý luận văn học căn cứ vào một số tiêu chí nhất định để phân loại các kiểu nhân vật văn học như sau:

Căn cứ vào phương pháp sáng tác có nhân vật cổ điển, nhân vật lãng mạn và nhân vật hiện thực

Căn cứ vào chức năng nghệ thuật có loại nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm, nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

Căn cứ vào thể loại văn học có nhân vật tự sự, nhân vật trữ tình, nhân vật kịch

Căn cứ vào cấu trúc hình tượng, nhân vật chia thành kiểu nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tư tưởng, nhân vật tính cách

Căn cứ vào thành phần xã hội có các loại nhân vật như: người nông dân, người công nhân, chiến sĩ, trí thức, phụ nữ, trẻ em, người làm thuê, lưu manh, giang hồ hảo hán, thương nhân, thầy tu…

Theo các nhà nghiên cứu, mỗi tác giả thường có một hoặc một số kiểu loại nhân vật nổi bật trong sáng tác của mình

1.2 Quan niệm nghệ thuật về con người của Nguyễn Khải thời đổi mới

Sau 1986, trong không khí dân chủ đổi mới, những qui luật thời bình thay thế qui luật thời chiến chi phối văn học Sự thức tỉnh ý thức cá nhân diễn

ra mạnh mẽ tác động đến mọi phương diện của hoạt động sáng tác, trong đó

có quan niệm nghệ thuật về con người Được soi sáng bởi tư tưởng của Đảng trong thời kỳ đổi mới từ 1986, các nhà văn đã thật sự quan tâm đến con người với tư cách cá nhân, bản thể, khám phá số phận con người trên bình diện ý

thức về thân phận đầy nhân bản Nguyễn Minh Châu - “người mở đường đầy

tinh anh” - khẳng định sứ mạng của nhà văn là “làm công việc giống như kẻ nâng giấc cho những người cùng đường tuyệt lộ bị cái ác hoặc số phận đen đủi dồn con người ta đến chân tường, những con người cả tâm hồn và thể xác

bị hắt hủi và đọa đầy đến ê chề, hoàn toàn mất hết lòng tin vào con người và cuộc đời, nhà văn tồn tại trên đời để bênh vực cho những con người không còn có ai để bênh vực” [7, tr.70]

Sau năm 1986, thực ra là từ đầu thập kỷ tám mươi, Nguyễn Khải đã bắt đầu có được cái nhìn phong phú, linh hoạt, thâm trầm hơn về con người Con người được nhà văn khám phá miêu tả trong tương quan với những bình diện khác nhau của đời sống: thời gian, lịch sử, đạo đức xã hội, nhân cách cá nhân Nguyễn Khải nhìn cuộc sống trong tính nhiều mặt, toàn vẹn hơn Nhân vật trong các sáng tác của ông được đặt trong nhiều chiều Đó là con người của đời sống riêng tư, của xã hội, thời thế, con người phải trải qua thử thách của đời thường, đứng trước sự lựa chọn để thích ứng, con người của niềm tin

Nếu như ở giai đoạn trước, các nhân vật của Nguyễn Khải về một mặt nào đó có phần đơn giản, thiếu một chiều sâu tâm lý, tính cách thì đến giai đoạn này nhà văn đã chú ý hơn tới việc xây dựng những chân dung nhân vật là

những con người phức tạp, nhiều chiều, “con người không nhất quán với mình” [7, tr.73] Ông viết: “Các thế giới tinh thần của con người là vô cùng phức tạp

vì sự vận động của nó luôn luôn nhắm tới cái thật cao và thật xa” [7, tr.72]

Lép Tônxtôi - bậc thầy của “phép biện chứng tâm hồn” đã viết: “con

người như những dòng sông: nước trong mọi con sông như nhau và ở đâu cũng thế cả, nhưng mỗi con sông khi thì hẹp, khi thì chảy xiết, khi thì rộng, khi thì êm đềm, khi thì trong veo, khi thì lạnh, khi thì đục, khi thì ấm Con người cũng như vậy Mỗi người mang trong mình những mầm mống của mọi tính chất của con người và khi thì thể hiện những tính chất khác và thường là hoàn toàn không giống bản thân mình tuy vẫn cứ chỉ là chính mình” [15, tr.129] Triết lí của

Nguyễn Khải về con người cũng với tinh thần như vậy: “Vẫn là con người

Việt Nam mình mà gặp thêm một người lại tuồng như buộc mình phải hiểu lại chút ít về con người” [41, tr.206]

Bên cạnh việc miêu tả con người phức tạp nhiều chiều, sáng tác của Nguyễn Khải sau 1986 cũng chú ý khám phá chiều sâu bí ẩn của tâm hồn con người Nếu như trước đây những nhân vật như Nam, Biền tạo ấn tượng cho

người đọc về “con người có thể biết trước”, nhất quán về tư tưởng và tính

cách đại diện cho một kiểu ý thức chính trị xã hội phù hợp qui luật lịch sử thì

tới giai đoạn này các nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Khải là những “tiểu

vũ trụ” đầy bí ẩn, không thể biết trước, biết hết tường tận một cách chủ quan

duy ý chí Nguyễn Khải quan niệm: “nếu mọi sự đều có lí, đều có thể hiểu

được thì làm gì còn văn chương ?” (Nhóm bạn thời kháng chiến) Có lẽ chính

vì nhận định như vậy mà Nguyễn Khải khẳng định văn chương là “khoa học

về lòng người”

Có thể thấy trong sáng tác của Nguyễn Khải sau 1986, quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả có nhiều biến đổi Con người được định vị với những giá trị có tính chất căn bản, được đánh giá trên hệ giá trị nhân bản, con người đời thường, con người trần tục với tất cả mọi mặt tốt - xấu, cao thượng

- thấp hèn Nhân vật trong sáng tác của ông là những con người được xem xét nghiên cứu trên nhiều bình diện, khám phá miêu tả những qui luật tình cảm

tâm lý phong phú của những cá nhân đầy bí ẩn và mới mẻ, con người không chỉ được đề cao hay phê phán dựa trên cơ sở tiêu chí cách mạng mà còn được định giá trên những giá trị văn hóa, tinh thần Có lẽ vì vậy mà những sáng tác của Nguyễn Khải trong giai đoạn sau 1986 mang đậm tính triết lý nhân sinh hơn là tính chính luận vốn là một đặc điểm nổi bật trong các tác phẩm của ông trước thời kì đổi mới

Khảo sát các tác phẩm của Nguyễn Khải sau 1986, chúng tôi nhận thấy

sự chuyển hướng của quan niệm nghệ thuật về con người đã khiến nhà văn hướng vào sự khám phá và cảm nhận con người trong cái thế giới đa tầng, đa chiều, đa dạng đầy phức tạp và quyến rũ

Đó là con người với sự lựa chọn để thích ứng, xác định niềm tin của bản thân vào con đường mình đã chọn Thực chất, chủ đề lựa chọn là chủ đề xuyên suốt trong sáng tác của Nguyễn Khải ngay từ những ngày đầu trên bước đường sáng tác văn chương song những lựa chọn của Môn, Thụy, Nhàn

(Xung đột), Biền, Tuy Kiền (Tầm nhìn xa), An, Hiệp (Chủ tịch huyện) là sự

lựa chọn cách sống theo quan điểm đấu tranh giai cấp, mang tính tập thể, xã

hội Còn những nhân vật như Cha Thư (Cha và con và ), cha Vĩnh, Quân, Hai Riềng (Thời gian của người), lựa chọn lẽ sống và cách sống ở “ngày hôm

nay” với quan điểm, trải nghiệm và cá tính riêng của bản thân mỗi người

Tư Tốn (Điều tra về một cái chết), là một con người có đủ trí tuệ và

những phẩm chất tốt đẹp nhưng lại chọn nhầm lí tưởng, đức tin, anh ta đã mù quáng chịu làm nô lệ cho những tư tưởng lạc hậu, phản tiến bộ Mọ Vũ, ông

Định, ông Mọn (Một cõi nhân gian bé tí) hướng vào mối quan hệ giữa con

người với con người và thời thế Bằng cách xâu chuỗi nhiều số phận cá nhân với những cách lựa chọn khác nhau nhằm đem đến cho người đọc một kết luận bổ ích có thể lựa chọn cho mình một cách sống với thời đại

Đó là con người trong mối quan hệ với thời gian lịch sử và thời gian

của đời người Trong Vòng sóng đến vô cùng với lối tư duy nghệ thuật mang

tính triết luận, Nguyễn Khải đã khám phá, phát hiện sự vận động của những con người ấy với vai trò chủ động tích cực, cống hiến cho Tổ quốc Cũng trong cuốn tiểu thuyết này, bằng cách nhìn của con người trong tương quan với thời gian nằm bên trong mỗi con người, Nguyễn Khải đã đặt ra một vấn

đề hết sức sâu sắc về sự tồn tại của con người không chỉ ở thời của họ mà khi biết sống hết lòng cho thời của mình, họ đã vượt qua giới hạn hữu hạn của thời gian vật chất vươn tới tương lai

Đó là con người trong mối quan hệ giữa các thế hệ Soi chiếu con người trong mối quan hệ gia đình, Nguyễn Khải chú ý làm nổi bật vấn đề mâu

thuẫn và tiếp nối giữa các thế hệ Thế hệ trẻ hôm nay “đã là của một thế giới

khác với những đơn vị đo lường khác” Họ “có những quan tâm khác, những mục tiêu chiến đấu khác, những mối quan hệ khác” [69, tr.163] Qua cái nhìn

của Nguyễn Khải, lớp trẻ có nhiều thế mạnh, sớm thích ứng với thời cuộc, lựa chọn dứt khoát, tự tin vào bản lĩnh của mình, có vai trò thúc đẩy sự phát triển của xã hội Trong những góc nhìn biến động nhiều chiều về cuộc sống hôm nay, sự ngăn cách, mâu thuẫn giữa các thế hệ lớn hơn trước đây rất nhiều

Chẳng hạn, trong Vòng sóng đến vô cùng hãy nghe cuộc đối thoại giữa

một nhà báo - con người của ngày hôm qua và một chàng trai trẻ - con người của ngày hôm nay Nhà báo tranh luận với Giang về cách sống còn Giang tranh luận với nhà báo về quan niệm:

“Giang bỗng ngồi bật dậy, hai cánh tay lực lưỡng của anh ôm vòng lấy gối, nhìn thẳng vào tôi mà tra vấn:

- Như chú, chú sẽ khuyên bảo cháu ra sao khi nghe bọn cháu tranh cãi lúc vừa rồi Chắc chú sẽ khuyên cả hai phải biết hi sinh, phải biết sống một cách cao quý như cha anh đã từng sống Là một lời khuyên rất đúng nhưng sẽ

không ai theo cả Vì không thể theo được Vì cái hôm qua rất giản dị, còn cái hôm nay lại hết sức phức tạp Tình bạn, tình yêu, tình đồng chí, tính nhu nhược, tính cơ hội, tính hèn nhát mang những màu sắc rất lạ lùng Bọn cháu

là kẻ trong cuộc cũng phải rối lên trong lựa chọn nói gì những người đứng ngoài

Tôi mỉm cười:

- Bọn mình đã đứng ngoài bao giờ ?

Giang cũng cười mỉm, lại vẫn cái cười mỉm giễu cợt anh thường có

- Đúng là vậy các chú nhảy vô hữu dụng quá, trong mọi lĩnh vực, bây giờ bọn cháu bắt đầu nghĩ và nói gần giống với các chú rồi Sức mạnh ảnh hưởng của các chú ghê gớm thật

- Nói rõ hơn nào

- Sức mạnh của quyền lực, của tuổi tác, của những từng trải và kinh nghiệm lại thêm một tài sản khổng lồ làm quà tặng cho đám trẻ” [35, tr.54]

“Vòng sóng đến vô cùng”, “ Một cõi nhân gian bé tí” là cuộc đối thoại

giữa cơ chế mới và cơ chế cũ, giữa thế hệ vinh quang thuộc thời đã qua và thế

hệ đang có nhu cầu khẳng định niềm tin mới, giữa những giá trị văn hóa lâu đời với tiếng gọi cơm áo lấy hiện tại làm định hướng, các cuộc đối thoại trong tác phẩm Nguyễn Khải nói chung đều có xu hướng không khép lại với một chân lý tuyệt đối Cái hiện tại được đặt trong sự tiếp nối với cái quá khứ, cuộc sống hiện lên ở nhiều mặt, có quá trình vận động biến đổi, chuyển hóa

và do vậy nó có xu hướng “mở”

Nói cho cùng nhà văn nào cũng bắt đầu trang viết từ một đòi hỏi của hiện tại, khác nhau là ở cảm hứng và cách xử lí chất liệu hiên tại Có người chỉ lấy hiện tại làm điểm xuất phát để trở về với quá khứ Còn Nguyễn Khải thì lấy sự thật cuộc sống với cái hiện tại, cấp cho nó ý nghĩa quan trọng nhất trong thế giới nghệ thuật của mình

Lý giải về sự cỏch biệt và mõu thuẫn giữa cỏc thế hệ lịch sử mà Nguyễn Khải đặt ra trong cỏc sỏng tỏc của mỡnh, chỳng tụi cho rằng đú là do sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về con người của tỏc giả Trong cỏi nhỡn của

Nguyễn Khải, họ là hai thế hệ mà “một thỡ yờn tõm tin tưởng vào tương lai

biết trước, ẩn mỡnh trong cỏi chung của cộng đồng, cũn một lại khỏt khao khảo vấn, hướng tới giỏ trị đớch thực của cỏ nhõn” [69, tr.145]

Túm lại, quan niệm nghệ thuật về con người trong sỏng tỏc của Nguyễn Khải một mặt theo xu thế chung của thời đại và của bản thõn nền văn học, mặt khỏc trờn cơ sở bản lĩnh nghệ thuật và cỏ tớnh sỏng tạo của nhà văn đó cú những biến đổi vận động theo hướng khỏm phỏ, nghiờn cứu con người cỏ

nhõn “cởi bỏ bộ ỏo xó hội, trở về với chớnh mỡnh như nú vốn cú” [20, tr.33],

con người được soi chiếu ở nhiều chiều, phức tạp, bớ ẩn, mang đậm triết lớ nhõn sinh

1.3 Thế giới nhân vật trong sáng tác Nguyễn Khải

Mỗi nhà văn tạo ra một thế giới nhõn vật riờng, khụng giống nhau, khụng lặp lại.Thế giới nhân vật của nhà văn sẽ thể hiện quan niệm nghệ thuật

về con ng-ời, phong cách sáng tác hoặc cũng có thể qua đó ng-ời ta có thể liên hệ tới những khía cạnh đời t- của nhà văn Kiểu nh- nhân vật trong truyện

ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam Những nhõn vật như mẹ con chị Tý, bỏc

phở Siờu, bỏc Xẩm… Hoặc An, Liờn… Đõy là những nhõn vật tiờu biểu trong sỏng tỏc của Thạch Lam Những nhõn vật này đều cú điểm chung nhiều khi khụng tờn, khụng tuổi, khụng nghề nghiệp, khụng địa vị xó hội… nhưng ở họ đều khỏt khao một sự đổi thay trong cuộc sống khốn khú của họ Trong sỏng

tỏc của Nam Cao có kiểu nhân vật nhà giáo (Thứ - Sống mòn), trí thức (Điền -

Trăng sáng, Hộ - Đời thừa, Độ - Đôi mắt), (ụng giỏo trong Lóo Hạc), phần

nào có bóng dáng của cuộc đời nhà văn trong đó Nguyễn Khải có nhân vật

“tôi” l¯ nh¯ văn, nh¯ báo cũng có thể được gọi l¯ “nhân vật liên truyện” mang

đậm nét tâm lý, hành động của chính tác giả

Đi sõu tỡm hiểu, nghiờn cứu, phõn tớch để khỏm phỏ chiều sõu tõm hồn, chiều sõu tư tưởng của con người đương thời trong sỏng tỏc của Nguyễn Khải, chúng tôi nhận thấy thế giới nhân vật rất đa dạng, đông đảo với nhiều tầng lớp, nhiều lứa tuổi khác nhau, nhiều kiểu ng-ời, tính cách khác nhau song cũng rất nhất quán Với khuynh h-ớng khám phá, phỏt hiện các hiện t-ợng, quy luật của đời sống bằng việc khai thác thế giới tinh thần của con ng-ời, ngòi bút hiện thực của Nguyễn Khải luôn tìm kiếm, xây dựng những loại nhân vật có khả năng ý thức và tự ý thức Mỗi nhân vật đã giúp Nguyễn Khải thể hiện sự suy ngẫm, quan điểm, tư tưởng nào đó về cuộc sống và con ng-ời mang triết lý nhõn sinh

Khi nghiờn cứu về thế giới nhõn vật trong sỏng tỏc của Nguyễn Khải, các nhà nghiên cứu, phê bình th-ờng dựa trên hai căn cứ chính để phân loại: cấu trúc hình t-ợng và thành phần xã hội xuất thân của nhân vật Trên cơ sở kế thừa tinh hoa của những ng-ời đi tr-ớc và thực tế nghiên cứu tác phẩm của Nguyễn Khải chúng tôi nhận thấy một số kiểu nhân vật chủ yếu, trở đi trở lại trong các sáng tác của Nguyễn Khải: nhân vật nông dân, nhân vật ng-ời chiến

sĩ, nhân vật trí thức và trong những sáng tác thuộc giai đoạn từ những năm 80 trở đi Nguyễn Khải quan tâm nhiều hơn đến kiểu nhân vật là những con ng-ời tuổi trẻ với những niềm tin mónh liệt vào lý tưởng, với những sự lựa chọn trước những đổi thay, biến động của thời cuộc Và đụi khi trong sự lựa chon cũng như với tuổi trẻ cũn non về kinh nghiệm và tuổi đời thỡ những bi kịch ập đến là khụng trỏnh khỏi

Nguyễn Khải đó lựa chọn và xõy dựng nhõn vật phù hợp với khuynh h-ớng sáng tác của ông ở mỗi thời kỳ lịch sử Khuynh h-ớng chính luận - thời

sự mà ngòi bút Nguyễn Khải lựa chọn khẳng định giai đoạn đầu của sự nghiệp sáng tác văn ch-ơng, bám sát những biến động của hiện thực xã hội đ-ơng thời, đã h-ớng vào khai thác miêu tả hình t-ợng ng-ời nông dân, ng-ời cán bộ

nông thôn trong thời kỳ đấu tranh cho chủ nghĩa xã hội ở nông thôn miền Bắc Việt Nam

1.3.1 Nhân vật nông dân

Nhân vật người nông dân trong sỏng tỏc của Nguyễn Khải có những

điểm riêng, khác biệt so với nhân vật của nhiều cây bút cùng thời Nguyễn Khải miêu tả nhiều kiểu ng-ời ở nông thôn nh-ng không giống những tác giả khác nh- Đào Vũ, Nguyễn Kiên, Vũ Thị Th-ờng … Kiểu ng-ời ông tập trung khai thác và thể hiện nổi bật nhất là những cán bộ lãnh đạo ở nông thôn Đó là

Thụy, Môn, Nhàn (Xung đột), An, Quang, Hiệp, Khang (Chủ tịch huyện), Biền, Tuy Kiền (Tầm nhìn xa) Điểm chung ở những nhân vật nông dân mà

Nguyễn Khải miêu tả là hầu hết họ đều sắc sảo, hiểu biết, tinh khôn, từng trải,

đôi khi ranh ma (Tuy Kiền - Tầm nhìn xa) Qua các nhân vật này, Nguyễn

Khải muốn đặt ra vấn đề: phẩm chất đạo đức, năng lực của ng-ời cán bộ nông thôn mới tr-ớc những diễn biến đầy phức tạp của xã hội, trong cuộc sống đấu tranh mới - cũ ở nông thôn đ-ơng thời, h-ớng tới khẳng định cái tốt đẹp hơn của chế độ mới - chế độ xã hội chủ nghĩa

1.3.2 Nhân vật ng-ời chiến sĩ

Văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 tập trung ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng Sáng tác của Nguyễn Khải trong giai đoạn này đặc biệt

là trong thời kỳ kháng chiến chống Mĩ cũng h-ớng vào miêu tả chân dung

ng-ời chiến sĩ Đó là Vinh, Thụ (Đ-ờng trong mây), Biển, Hòa, Tú (Ra đảo), Huy (Chiến sĩ) Miêu tả ng-ời chiến sĩ, Nguyễn Khải không chỉ nhằm biểu

d-ơng, ca ngợi những phẩm chất cao đẹp, ý chí, nghị lực, bản lĩnh đ-ợc tôi

luyện trong “lửa” chiến tranh, những chiến công oai hùng m¯ nh¯ văn còn chú

ý tới khai thác khía cạnh tâm t-, tình cảm, vẻ đẹp nhân cách, lối sống của

ng-ời chiến sĩ trong hoàn cảnh khó khăn khốc liệt (Họ sống và chiến đấu)

Sau năm 1975, nhân vật ng-ời chiến sĩ đ-ợc Nguyễn Khải khai thác, miêu tả trên ph-ơng diện cá nhân trong cuộc sống đời th-ờng với cái nhìn linh

hoạt, nhiều chiều Đó là những con ng-ời một thời xông pha lửa đạn nay trở

về cuộc sống đời th-ờng, họ vẫn giữ đ-ợc những phẩm chất tốt đẹp của ng-ời chiến sĩ, dù giờ đây những thử thách của cuộc đời cũng rất khốc liệt và khôn l-ờng

Tiêu biểu cho những con ng-ời nh- thế là nhân vật ông Ba Quốc Hội

trong Hai ông già ở Đồng Tháp M-ời Từ ngoại hình đến lời nói cử chỉ của

một chiến sĩ lão thành cách mạng toát lên cái cá tính mạnh mẽ điển hình cho ng-ời nông dân Nam Bộ chính gốc tuy cũng lại là ng-ời từng trải, giao thiệp rộng đã sống nhiều ở thị thành Song cái đáng quý hơn cả là phẩm chất cao quí trong tâm hồn ông ẩn chứa sức mạnh tiềm tàng khi đối diện với những trở

ngại trong cuộc đời: “Cái tiềm lực của ông già lớn thật Ng-ời mạnh nh- thế

cứ rẽ sóng rẽ gió mà đi, có tai họa rủi ro nào dám bén mảng Thoạt nghe t-ởng là số may, nghe rồi ngẫm cho kỹ chỉ những ng-ời thật mạnh mới tạo

đ-ợc cho mình những may mắn đến hiếm có ” [57, tr.467]

Anh th-ơng binh Toàn bị mù cả hai mắt, sống suốt đời nghèo túng nh-ng khảng khái, giàu tự trọng, không chịu sống dựa vào ng-ời khác trong

truyện Cặp vợ chồng ở chân động Từ Thức là một lát cắt khác của hình t-ợng

ng-ời lính giữa đời th-ờng Viết về nhân vật này, giọng văn của Nguyễn Khải

như chùng xuống ngậm ngùi: “Những ng-ời quá giàu lòng tự trọng, lại có tính

hay xấu hổ là sống gian truân lắm Nh-ng không có những con ng-ời gàn dở

ấy, những số phận ít gặp may mắn ấy thì cuộc đời nhạt nhẽo biết chừng nào!”

[57, tr.288]

1.3.3 Nhân vật của cuộc sống đời th-ờng

Sau 1975, Nguyễn Khải cũng giống như bao nhiờu những nhà văn khỏc, ụng hướng ngũi bỳt của mỡnh vào cuộc sống đời thường Ở đấy, nhà văn

đó khỏm phỏ, phỏt hiện tính vấn đề trong cuộc sống đời thường Và những vấn đề ụng đặt ra mang tính triết lí nhõn sinh Các nhân vật của ông th-ờng thì hoặc là kiểu mẫu lý t-ởng của thời đại hoặc là có nhiệm vụ chuyển tải một t-

t-ởng hay quan niệm xử thế mà tác giả gửi gắm Có ng-ời cho rằng văn

Nguyễn Kh°i “khô khan”, khó đọc, khó tiếp nhận Điều đó không ho¯n to¯n

đúng Thế giới nhân vật Nguyễn Khải, ngoài những nhân vật kiểu mẫu lý t-ởng trong cảm hứng triết luận thì còn có những nhân vật là những con ng-ời bình th-ờng, bé mọn, số phận nhiều khi bạc đãi họ, họ không gặp đ-ợc may mắn trong cuộc đời Viết về họ, ngòi bút Nguyễn Khải chan chứa yêu th-ơng,

Sau 1975, đặc biệt là từ những năm 80, Nguyễn Khải đã miêu tả những con ng-ời ấy với một sự quan tâm, niềm trăn trở của một tâm hồn nhạy cảm

và cái nhìn mang tính nhân bản Họ xuất hiện trong nhiều tác phẩm của Nguyễn Khải, đặc biệt là truyện ngắn, thuộc nhiều kiểu ng-ời, nhiều cuộc đời,

số phận khác nhau, đa dạng, phong phú nh- chính con ng-ời của hiện thực

cuộc sống hàng ngày Đó là những ng-ời phụ nữ nh- nhân vật bà cô (Nếp

nhà), cô Hiền (Một ng-ời Hà Nội), chị Vách (Đời khổ), hai ông cháu (Ông cháu), ông Hai (Hai ông già ở Đồng Tháp M-ời) Từ trang văn Nguyễn Khải,

họ hiện lên trên nền cái phức tạp của cuộc sống hôm nay nh- những con ng-ời

từng tr°i, gi¯u kinh nghiệm sống, được coi l¯ “túi khôn” Tuy thuộc lớp người

của thế hệ cũ nh-ng vẫn khôn ngoan thức thời trong hiện tại Trong họ tồn tại

một sức sống bền bỉ, cốt cách thanh cao như những “hạt bụi vàng của đất

Kinh kỳ” ở một góc nhìn khác về cuộc sống, Nguyễn Kh°i miêu t° họ như

những ng-ời vợ, ng-ời mẹ suốt đời tần tảo vất vả hy sinh vì chồng, vì con cho

đến lúc tuổi đã xế chiều vẫn không đ-ợc thanh thản Ng-ời đọc không dễ

quên đ-ợc những cảnh đời khốn khó thật đáng th-ơng (Ông cháu) hay những

số phận bi kịch nh- ông Hai (Hai ông già ở Đồng Tháp M-ời) Những cảnh

đời thật sự có sức ám ảnh gây niềm trắc ẩn trong lòng ng-ời Thông qua những nhân vật ấy nhà văn muốn khám phá nghiên cứu những góc khuất sâu kín nhất trong tâm hồn con ng-ời, cho dù trong hoàn cảnh nào con ng-ời vẫn khát khao v-ơn tới một cuộc sống hạnh phúc, thấm thía và cảm nhận đ-ợc cái muôn mặt của đời sống, sự bao dung của lòng ng-ời và cuộc đời đối với họ

1.3.4 Nhân vật trí thức

Phong cách sáng tác chính luận, triết luận luôn thôi thúc Nguyễn Khải

đặt ra trong tác phẩm của mình những vấn đề hoặc nổi rõ tính hiện thực hoặc mang đậm màu sắc triết lí nh-: vấn đề con ng-ời đứng tr-ớc sự lựa chọn tất yếu của lịch sử, con ng-ời với những trăn trở về niềm tin lý t-ởng, ý nghĩa của

đời ng-ời và thời gian Những vấn đề này trở đi trở lại trong sáng tác của nhà văn thông qua những nhân vật thuộc nhiều thành phần xã hội khác nhau song nổi bật nhất là nhân vật trí thức Kiểu nhân vật trí thức chiếm vị trí quan trọng trong thế giới nhân vật Nguyễn Khải đặc biệt ở giai đoạn từ sau 1975

Chuyển biến trong khuynh h-ớng sáng tác của Nguyễn Khải dẫn tới sự nổi trội của hệ thống nhân vật trí thức trong thế giới nhân vật của nhà văn Quan tâm đến đội ngũ trí thức, thấy rõ vai trò của trí thức đối với sự phát triển xã hội là một b-ớc đột phá mới trong cảm hứng sáng tác của Nguyễn Khải Viết về ng-ời trí thức, Nguyễn Khải không ca ngợi chung chung Ông tập trung làm nổi bật cốt cách, thái độ sống tích cực và những đóng góp của họ

đối với sự phát triển và tiến bộ của xã hội mới Nhân vật trí thức là kiểu nhân vật đ-ợc Nguyễn Khải say mê khám phá, miêu tả trên nhiều bình diện và góc

độ Đây cũng là kiểu nhân vật mà Nguyễn Khải tâm đắc và hết sức phù hợp để chuyển tải những vấn đề t- t-ởng tới bạn đọc Đọc Nguyễn Khải, có thể thấy những tác phẩm lớn trong sự nghiệp sáng tác của ông đều viết về ng-ời trí

thức nh-: Gặp gỡ cuối năm, Cha và con và , Thời gian của ng-ời, Vòng sóng

đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tí, Th-ợng đế thì c-ời và nhiều truyện ngắn

đặc sắc khác

Những nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Khải nh-: Tú (Một thời gió

bụi), Tần (Đổi đời ), Trắc (Lạc thời) lại phản ánh một thực tế là những trí thức

thuộc lớp người từng tr°i “vang bóng một thời” giờ đây trở th¯nh người đang

bị gạt ra bên lề cuộc sống, họ mang trong mình tâm trạng hụt hẫng, buồn bã, ngơ ngác, lạc lõng tr-ớc hiện tại

Nói tới kiểu nhân vật trí thức trong sáng tác của Nguyễn Khải, chỳng ta cũng cần chỳ ý đến những nhân vật trí thức trong lĩnh vực tôn giáo Trong chủ

đề tôn giáo, nếu nh- ở giai đoạn sáng tác tr-ớc năm 1975 những nhân vật linh

mục, cha xứ trong Xung đột: Cha Vinh, Cha Thuyết, tu sĩ Thịnh đ-ợc Nguyễn

Khải miêu tả là những kẻ đội lốt tôn giáo để thực hiện những mục đích đen tối

chống phá cách mạng thì trong những sáng tác sau này nh- Thời gian của

ng-ời, Cha và con và… những nhân vật cha Vĩnh, cha Th- hiện lên nh-

những ng-ời trí thức chân chính với những trăn trở trên con đ-ờng đi tìm niềm tin xác tín, đi tìm sự hòa hợp giữa đạo và đời

Trong hầu hết cỏc sỏng tỏc của Nguyễn Khải viết về người trớ thức, chỳng tụi nhận thấy nổi lên một kiểu nhân vật xuất hiện trong nhiều tác phẩm

nh- một nhân vật liên truyện là nhà báo, nhà văn Nhân vật này th-ờng giữ vai trò là ng-ời kể chuyện, đ-ợc gọi là tôi, K (Vòng sóng đến vô cùng, Thời gian

của ng-ời và một số truyện ngắn), hắn (Th-ợng đế thì c-ời) Ẩn phía sau

những nhân vật này là bóng dáng của tác giả - nhà văn, nhà báo Nguyễn Khải Lấp lánh trong những trang văn là hình ảnh một con ng-ời đi nhiều, biết lắm, chứng kiến nhiều sự kiện lịch sử của đất n-ớc, từng gặp gỡ và tiếp xúc với nhiều loại ng-ời trong xã hội, lăn lộn với cuộc sống, nếm trải cả niềm vui lẫn nỗi buồn, đồng cảm trân trọng với bao cảnh ngộ của thế gian Trên hết, con ng-ời ấy luôn khẳng định đ-ợc vị thế của mình trong cuộc đời, luôn tự ý thức

về bản thân một cách thẳng thắn, chân thật ngay cả trong khi tự c-ời giễu chính mình

1.4.Thế giới nhân vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết Nguyễn Khải thời đổi mới

1.4.1 Quan niệm về nhân vật tuổi trẻ

Trên phạm vi nghiên cứu các tác phẩm của Nguyễn Khải, chúng tôi quan niệm: nhân vât tuổi trẻ là những con người kế cận, tiếp nối các thế hệ cha ông

đi trước Họ vừa có sự trẻ trung về độ tuổi, vừa có sự trẻ trung về suy nghĩ và hành động Kiểu con người này luôn mang trong mình những hoài bão, những khát vọng và cả những lựa chọn về cuộc đời Họ dám nghĩ, dám làm Bên cạnh

đó, nhân vật tuổi trẻ vẫn mang trong mình sự bồng bột, nóng vội, non nớt và thiếu sự từng trải trong cuộc đời nên dễ mắc phải sai lầm, thất bại

1.4.2 Thế giới nhân vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết Nguyễn Khải thời đổi mới qua cảm hứng nghiên cứu, phân tích của nhà văn

Đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu, phân tích để khám phá chiều sâu tâm hồn, chiều sâu tư tưởng của con người đương thời là cái đích hướng tới của nhà văn Định hướng này đã chi phối mạnh mẽ đến các đặc điểm sáng tác Trong

bài viết “Những chặng đường văn Nguyễn Khải” in trong cuốn Nguyễn Khải

về tác gia và tác phẩm, Hà Công Tài có viết: “Thế giới nhân vật của Nguyễn

Khải thời kỳ này rất phong phú: từ già đến trẻ; từ thông minh, tháo vát, đến vụng về, lạc thời, bế tắc Ở đó có những người trẻ tuổi đầy nhiệt tình với lý

tưởng mà mình tin yêu, phấn đấu , như Bình (Gặp gỡ cuối năm), Duy, Giang

(Vòng sóng đến vô cùng)…; những con người trẻ tuổi giỏi tính toán trong việc

làm ăn của mình như Định (Cái thời lãng mạn), Lộc (Chúng tôi và bọn hắn), Hải, Châu (Một cõi nhân gian bé tí)” Nguyễn Khải viết về lớp trẻ “ những

nhân vật chính của vận hội mới” thời mở cửa Ông đánh giá đúng tiềm năng

to lớn ở họ Nhưng ông cũng tỉnh táo nhìn nhận những khuyết điểm của tuổi trẻ và đặt vấn đề làm sao cho lớp trẻ phấn đấu tạo ra những giá trị có ý nghĩa

đối với sự chấn hưng của dân tộc (Chúng tôi và bọn hắn)”

Khi nghiên cứu con người trong mối quan hệ giữa các thế hệ lịch sử,

Nguyễn Thị Huệ trong Cảm nhận về con người trong sáng tác của Nguyễn

Khải những năm gân đây cho rằng đó là một hướng đào sâu, một cách tiếp

cận mới của Nguyễn Khải trong Gặp gỡ cuối năm Nếu trong văn xuôi trước

1975, cuộc “bàn giao thế hệ” trong Dấu chân người lính hay Mẫn và tôi có

cho thấy phần nào sự khác biệt, cách ngăn giữa các thế hệ, thì về cơ bản các thế hệ ấy vẫn thống nhất ở lý tưởng chung, thế hệ trước luôn luôn là tấm

gương để thế hệ sau noi theo Trong Gặp gỡ cuối năm (1982) sự hụt hẫng

cách ngăn ấy lớn hơn rất nhiều, có khi mỗi thế hệ thuộc về một cơ chế xã hội khác, với các giá trị riêng, với những quan niệm khác nhau, những niềm tin và

nguyện vọng khác nhau Cùng là người cách mạng, nhưng Việt thì “sống

nhân nhượng viết cũng nhân nhượng Chỉ mong giữ được cái thân cho yên, không bị đụng chạm, không bị quấy rầy Có mặt mà hóa không có tiếng nói,

có sống mà sự đóng góp vào cuộc sống đang biến hóa, đang phát triển quá ít ỏi” [34,tr.68] Còn Bình thì lại thích mạo hiểm, có óc thực tế, có nhu cầu

khẳng định mình: “Cháu ham sống vì trước mắt mình luôn luôn là cái bí mật,

là cái chưa được biết, cái không thể hiểu Tất cả đều được biết trước thì mọi

sự buồn vui thương nhớ đều vô nghĩa, sẽ không có hi vọng và thất vọng, không có đấu tranh, không có tôn giáo, không có cả Thiền Con không giống với chú Việt, chú Việt thích nhân nhượng để chiều lòng mọi người, còn con lại muốn mọi sự yêu ghét phải luôn luôn minh bạch” [34, tr.41] Khi tranh luận

về văn chương, Việt cho rằng: “Cho đến nay các nhân vật chính của nền văn

học ta đều là những người tốt cả”; còn Bình thì nói: “Theo cháu, nhân vật chính phải đặt được câu hỏi cho bạn đọc, hắn là ai? Như thế là tốt hay xấu? Cháu là con người như thế phải luôn luôn phải khẳng định mình chứ không thể chỉ khẳng định một lần” [34, tr 45]

Theo chúng tôi khảo sát, nhân vật tuổi trẻ chiếm số lượng không ít trong các sáng tác của Nguyễn Khải Trong quá trình khảo sát đó chúng tôi cũng nhận thấy một điều rõ nét nhân vật tuổi trẻ của Nguyễn Khải có thể là những nhân vật tư tưởng mà dù ở lứa tuổi nào, già hay trẻ, dù thuộc tầng lớp nào, làm nghề nghiệp gì … nhân vật của Nguyễn Khải đều hết thảy thông minh, giàu suy tư và giỏi biện luận Đó cũng có thể là nhân vật tuổi trẻ trong thời gian và lịch sử Ông say mê với những con người dám sống hết mình vì

lý tưởng để thời gian của đời người trở thành thời gian có ý nghĩa Cũng có thể là những nhân vật tuổi trẻ trong các khả năng lựa chọn và thích ứng Trong quan niệm của Nguyễn Khải, giá trị cá nhân, nhân cách và bản lĩnh cá nhân được bộc lộ rõ rệt và đầy đủ nhất qua sự lựa chọn Và cũng có thể là những con người tuổi trẻ trong mâu thuẫn và tiếp nối giữa các thế hệ Ở đó

lớp trẻ hôm nay “đã là của một thế giới khác với những đơn vị đo lường

khác” Họ “có những quan tâm khác, những mục tiêu chiến đấu khác, những mối quan hệ khác và rất nhiều quan niệm cũng đổi khác” [69, tr.163]

Nói tóm lại, quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của Nguyễn Khải một mặt theo xu thế chung của thời đại và của bản thân nền văn học, mặt khác trên cơ sở bản lĩnh nghệ thuật và cá tính sáng tạo của nhà văn đã

có những biến đổi vận động theo hướng khám phá, nghiên cứu con người cá

nhân “cởi bỏ bộ áo xã hội, trở về với chính mình như nó vốn có” [20, tr.33],

con người được soi chiếu ở nhiều chiều, phức tạp, bí ẩn, mang đậm triết lí nhân sinh

CHƯƠNG 2 KIỂU NHÂN VẬT TUỔI TRẺ TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN KHẢI THỜI ĐỔI MỚI

Nhân vật tuổi trẻ, những con người là chủ nhân của tương lai đã được nhiều nhà văn khám phá và thể hiện Tuy nhiên sự khám phá này chủ yếu tập trung miêu tả những thế hệ thanh niên trong mưa bom bão đạn của hai cuộc

kháng chiến trường kỳ của dân tộc Đó là Nguyệt, Lãm trong Mảnh trăng

cuối rừng của Nguyễn Minh Châu, là anh hùng Núp trong Đất nước đứng lên,

là Tnú, là Mai, là Dít trong Rừng Xà Nu của Nguyên Ngọc Hầu hết các nhân

vật tuổi trẻ đó đều mang trong mình một tinh thần yêu nước và lý tưởng cách

mạng Họ đại diện cho những con người tiên phong trong vấn đề nhận đường

và tiếp lửa của cuộc kháng chiến Vì thế khi viết về họ ngòi bút của các nhà văn chủ yếu mang tinh thần ngợi ca Trong cuộc đời có thể đôi lúc họ gặp bất trắc, song dù trong bất cứ hoàn cảnh nào họ vẫn đứng lên tiêu diệt được kẻ thù và giành chiến thắng

Có thể nêu lên một trường hợp khá tiêu biểu như một sự nhận thức so sánh để làm rõ phong cách Nguyễn Khải

Trong Rừng Xà Nu của Nguyễn Trung Thành, nhân vật trung tâm của

tác phẩm chính là Tnú Đoạn đời khi trưởng thành của anh là đoạn đời đẹp nhất song cũng bi tráng nhất Đó là đoạn đời đẹp nhất là vì lúc đó anh có tất

cả Anh có sức khỏe Nhà văn Nguyễn Trung Thành miêu tả Tnú cường tráng như thân cây xà nu lớn Anh là niềm tự hào của người dân làng Xô Man và là

nỗi khiếp sợ của kẻ thù: “bắt được cọp cái và cọp con tất sẽ dụ được cọp đực

trở về” Tnú còn mang trong mình một bản lĩnh, anh mang trong mình tư cách

của một anh hùng uy vũ bất năng khuất Anh còn có cả lý tưởng cộng sản soi

đường Hơn thế lúc này Tnú có được tình yêu thương đùm bọc của người dân

làng Xô Man Tất cả điều đó lại được nâng đỡ bằng một tình yêu đẹp với Mai, người bạn từ thuở thiếu thời, nay là vợ Ngôi nhà của anh tràn đầy hạnh phúc

khi anh và Mai có một thằng con trai giống anh như lột Như vậy, lúc này Trú

đã có tất cả Anh có cái chung, cái riêng, có lý tưởng cộng đồng hòa chung với hạnh phúc của cuộc sống đời thường Vì thế đây là đoạn đời đẹp nhất của anh Nhưng đây cũng là đoạn đời bi tráng nhất Vì đúng lúc ấy anh mất đi tất

cả Anh không bảo vệ được vợ con, không bảo vệ được chính bản thân mình

Sự bất lực của Tnú được nhà văn miêu tả rõ nhất qua hình ảnh của Tnú trước cái chết của mẹ con Mai Để đàn áp phong trào cách mạng, kẻ thù kéo tới buôn làng mục đích bắt Tnú không bắt được anh chúng dở thủ đoạn hèn hạ

Chúng bắt và tra tấn mẹ con Mai “Cây sắt thứ hai đập vào trước ngực Mai

Chị lật đứa bé ra sau lưng Nó lại đánh sau lưng chị lại lật thằng bé ra trước ngực Trận mưa cây sắt mỗi lúc một dồn dập Không nghe thấy tiếng thét của Mai nữa Chỉ nghe tiếng đứa bé khóc ré lên một tiếng rồi im bặt Chỉ còn tiếng cây sắt nện xuống đất hừ hự” Đúng lúc đó Tnú đứng ngoài bìa rừng,

sau gốc cây vả chứng kiến “Tay anh đã bứt hàng chục trái vả mà không hề

hay biết Hai con mắt anh bây giờ là hai cục lửa lớn Anh thét lên một tiếng chồm dạy và nhảy vào giữa bọn chúng Tao đây Tnú đây! Đồ ăn thịt người”

Cuối cùng, anh bị bắt, bị tra tấn, chúng tẩm nhựa xà nu và đốt mười đầu ngón tay Tuy nhiên dưới cái nhìn của các nhà văn đó chỉ là những thử thách và thất bại tạm thời Đó cũng chỉ là phông nền để làm nổi bật con người anh hùng trẻ tuổi mà thôi Sau khi thoát ngục Kon Tum trở về Tnú đã cùng dân làng Xô Man chiến đấu và giành chiến thắng Chính đôi bàn tay năm xưa bị tra tấn giờ mỗi ngón chỉ còn hai đốt Tnú đã bóp chết tên đồn trưởng ngay trong hầm cố thủ của hắn

Với thói quen của một ngòi bút xông xáo, khi quan sát hiện thực, Nguyễn Khải thường có nỗi náo nức khôn nguôi là cố tìm cho ra những nhận

vật trẻ khỏe, cái yếu tố đang lên trong xã hội, nhân vật sẽ đóng vai trò chính trong tương lai Với cách nghĩ, cách làm của những con người trẻ tuổi, nhân vật của Nguyễn Khải có không ít con người thành công Song vì trẻ người, thiếu kinh nghiệm thực tiễn nên cũng có không ít anh bị thất bại trước cuộc đời đầy biến động Một điều dễ nhận thấy khi khảo sát nhân vật tuổi trẻ trong tiểu thuyết của Nguyễn Khải thời đổi mới Một mặt nhà văn vẫn miêu tả theo các mẫu nhân vật của một thời Đó là những con người say mê lý tưởng Mặt khác, trong giai đoạn này nhà văn đi sâu vào những con người cá nhân, con người mang trong mình ý nghĩ mình phải là mình chứ không thể là ai khác

2.1 Nhân vật say mê lí tưởng

Trong sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa

xã hội ở nước ta đã xuất hiện hàng loạt những con người mới, tiêu biểu cho chủ nghĩa anh hùng cách mạng của thời đại mới Đó là những người nông dân, những cán bộ của phong trào lao động sản xuất xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nông thôn, họ là những con người luôn tràn ngập niềm hăng say, tin tưởng vào một tương lai tốt đẹp Đó là những người chiến sĩ trên khắp các mặt trận, những con người đang ngày đêm đối mặt với bom đạn, với cái chết, chiến đấu hy sinh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc Cảm hứng chung của thời đại lúc này là đề cao, ca ngợi những tấm gương điển hình, mang trong mình những phẩm chất tiêu biểu cho chủ nghĩa anh hùng cách mạng của thời đại

Và nhân vật trung tâm của văn học không ai khác chính là những con người lao động trẻ và những người chiến sĩ trẻ

Sang đến giai đoạn sáng tác thời đổi mới, Nguyễn Khải vẫn tiếp tục xây dựng hình tượng những con người của xã hội mới sống với niềm tin mãnh

liệt, chiến đấu vì lý tưởng với một cảm hứng không hề thay đổi là ca ngợi, đề

cao Song những nhân vật này được xây dựng ở một tầm khái quát với một

chiều sâu tư tưởng mới Đó là Mười Sanh trong Vòng sóng đến vô cùng, Quân, Ba Huệ, cha Vĩnh, Hai Riềng trong Thời gian của người

Với một khuynh hướng cá nhân mà chính nhà văn đã thừa nhận là

"sùng bái những tính cách mạnh mẽ, những con người kiên nghị, dám dâng hiến cuộc đời mình cho một niềm tin, một lẽ sống, không giao động trước bất

cứ một trở lực nào" [13], ngay ở giai đoạn sáng tác đầu tiên, Nguyễn Khải đã

chú ý xây dựng hình tượng những con người lý tưởng, có niềm tin mãnh liệt

và khao khát sống một cách có ý nghĩa

Trước đây, Biền trong Tầm nhìn xa là một chủ nhiệm hợp tác xã trẻ

tuổi, rời quân ngũ trở về quê hương, đối mặt với những thử thách khó khăn trong phong trào xây dựng cuộc sống mới, đặc biệt là xây dựng đội ngũ cán

bộ địa phương Anh nhận thấy cần phải đấu tranh với tâm lý tư lợi, cách làm

ăn mập mờ vì quyền lợi của cá nhân, của địa phương mình mà ảnh hưởng đến

cả phong trào cả sự nghiệp chung Thụy, Môn, Nhàn trong Xung Đột là những

con người dám đương đầu với mọi khó khăn, thử thách, sẵn sàng chấp nhận tất cả chứ không từ bỏ sự lựa chọn của mình, từ bỏ trách nhiệm mà mình đang gánh vác vì sự nghiệp chung

Còn Nam trong Hãy đi xa hơn nữa mặc dù chỉ là một tiểu đội trưởng

biên phòng nhưng khi trở về cùng vợ con xây dựng cuộc sống riêng, anh đã trăn trở, day dứt không nguôi với khát vọng được cống hiến, được sống một cuộc sống có ý nghĩa Những con người như Biền, Thụy, Môn, Nam chính là hình tượng của những con người mới, luôn đi đầu trong công cuộc đấu tranh chống những biểu hiện tiêu cực của xã hội

Khát vọng sống đẹp, sống có ích cho cộng đồng toát lên ở rất nhiều nhân vật trẻ tuổi trong sáng tác của Nguyễn Khải Nhưng có lẽ hình tượng tập trung cao độ cho phẩm chất của con người thời đại là hình tượng người chiến

sĩ cách mạng trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, những con người mà sự cống hiến của họ cho đến hôm nay vẫn còn rất có ý nghĩa

Giai đoạn đầu, khi đi vào phản ánh chân dung những con người sống

với niềm tin mãnh liệt, chiến đấu vì lý tưởng, mẫu người anh hùng của thời

đại, nhà văn Nguyễn Khải đã không tập trung xây dựng những nhân vật điển hình trung tâm như phần lớn các nhà văn khác vẫn làm Ví dụ như Nguyễn

Minh Châu với chiến sĩ Lữ trong Dấu chân người lính, Anh Đức với chị Sứ trong Hòn đất, Phan Tứ với Mẫn trong Mẫn và tôi Nguyễn Khải chú tâm

hướng tới diện mạo khái quát của cuộc chiến tranh nhân dân, dẫn đến chủ nghĩa anh hùng tập thể Nhà văn không chỉ đề cao vẻ đẹp của chính nghĩa mà còn ca ngợi phẩm chất đạo đức và tài năng, trí tuệ của cả một đội quân cách mạng đông đảo, kiên cường Dường như trong con mắt nhà văn vai trò cá nhân chưa phản ánh được hết nguồn gốc của sức mạnh, nguyên nhân của chiến thắng mà nhân dân Việt Nam đã giành được trong cuộc đối đầu lịch sử với một kẻ thù siêu cường như đế quốc Mĩ

Tiểu thuyết Chiến Sĩ của Nguyễn Khải được coi là tác phẩm quy mô và

thành công nhất của ông trong thời kỳ chống Mĩ cứu nước và cũng là tác phẩm khắc họa một cách tập trung và toàn diện hình tượng người chiến sĩ Đó

là tập thể những người lính can đảm, thông minh, giàu ý thức kỉ luật, luôn biết làm chủ hoàn cảnh Những con người ấy không được khắc họa thành công thành những điển hình mà là những chân dung khác nhau cộng lại tạo cho người đọc một ấn tượng toàn vẹn, nhiều mặt về người chiến sĩ Đó cũng không phải là câu chuyện về một người anh hùng nổi tiếng nào đó mà là sự tích của hàng ngàn, hàng vạn anh hùng trong quân đội ta Nhà văn Nguyễn

Khải cũng như Nguyễn Minh Châu (trong Dấu chân người lính) muốn nhấn

mạnh sự hy sinh thầm lặng nhưng rất cao cả, vĩ đại của những người lính, những người anh hùng bình thường, vô danh như chính họ đã làm nên lịch sử

Chỉ đến giai đoạn sau với các tiểu thuyết Gặp gỡ cuối năm, Thời gian

của Người, Vòng sóng đến vô cùng, Một cõi nhân gian bé tí thì hình tượng

nhân vật tuổi trẻ sống với niềm tin mãnh liệt, chiến đấu vì lý tưởng mới được nhà văn khắc họa thành những nhân vật chính trung tâm với những nhận thức mang tính phản biện giàu cá tính, một cách nhìn mới đại diện cho những con người thời đại mới mang trong mình những phẩm chất cao đẹp và sức mạnh của lí tưởng

Quân trong Thời gian của Người là một chiến sĩ tình báo trẻ của cả hai

cuộc chiến tranh giải phóng, một con người đã sống và cống hiến trên một

chiến trường đặc biệt: "đồng đội thì rất xa, kẻ địch thì ở cùng phòng, cùng

nhà" Anh đã phải chiến đấu trong một trận đánh kéo dài từ khi còn trẻ cho tới

lúc bước vào tuổi già Dường như anh không hề có cuộc sống cho riêng mình, cuộc chiến đấu âm thầm và đơn độc trong lòng địch đã chiếm toàn bộ không

gian và thời gian của cuộc đời Quân Là một con người "có thể tước bỏ phần

máu thịt của mình, kể cả vợ con ngoại trừ lòng yêu nước và cái lý tưởng mà anh đã chọn" [ 35, tr.169] Không thể kể hết những chiến công và thử thách

mà anh đã phải trải qua, mà đối với một chiến sĩ tình báo thì những chiến

công và thử thách ấy thật "khác thường” Khi đang làm nhiệm vụ trên đất Mĩ,

Quân được tin người cán bộ lãnh đạo duy nhất từng thay mặt tổ chức trao nhiệm vụ cho anh bị bắt, anh hoàn toàn bị mất liên lạc với đồng đội Ở trong hoàn cảnh ấy, an hoàn toàn có thể rời bỏ cuộc chiến ác liệt để sống một cuộc sống cho riêng mình trong quãng đời còn lại hoặc có thể thoát thân một cách

an toàn trở về chiến khu, chấm dứt cuộc sống nguy hiểm trong lòng địch Nhưng con người luôn thiết tha với lí tưởng và ý thức sâu sắc trách nhiệm của mình đối với sự nghiệp chung ấy đã không làm như vậy Quân lập tức về nước, tự lãnh lấy nhiệm vụ và tìm mọi cách trở lại với tổ chức, bất chấp nguy hiểm Sau khi sự nghiệp cách mạng được hoàn thành, Quân hoàn toàn có thể được nghỉ ngơi và sống cho riêng mình Nhưng không, anh vẫn tiếp tục lao vào hoạt động, trăn trở cùng đồng đội và tìm mọi cách để bảo vệ thành quả