Vai trò của người phụ nữ trong các gia đình trẻ tại thành phố hồ chí minh hiện nay

Mặc dù có vai trò quan trọng trong gia đình và xã hội như thế nhưng hiện nay, nhiều phụ nữ vẫn chịu nhiều thiệt thòi như bạo hành trong gia đình, bất bình đẳng giới,…Qua kết quả khảo sát

VAI TRÒ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG CÁC GIA ĐÌNH TRẺ TẠI

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY

Nguyễn Thị Thu Trang

TÓM TẮT

Gia đình là một tế bào của xã hội và tồn tại cùng với sự tồn tại của xã hội Trong gia đình, người phụ nữ có vai trò rất quan trọng trong việc tổ chức cuộc sống, chăm sóc, nuôi dạy con cái, giữ gìn hạnh phúc gia đình Nghị quyết số 04/NQ – TW của Bộ Chính trị ra ngày 27/7/1993 đã khẳng định: “Phụ nữ vừa là người công dân, người lao động, vừa

là người mẹ và là người thầy đầu tiên của con người” Mặc dù có vai trò quan trọng trong gia đình và xã hội như thế nhưng hiện nay, nhiều phụ nữ vẫn chịu nhiều thiệt thòi như bạo hành trong gia đình, bất bình đẳng giới,…Qua kết quả khảo sát định lượng với

715 cặp vợ chồng trẻ và phỏng vấn sâu 10 đối tượng đã được chọn trong mẫu khảo sát, bài viết trình bày các kết quả nghiên cứu về vai trò của người phụ nữ trong các gia đình trẻ như: vai trò trong lao động sản xuất tạo thu nhập; vai trò chăm sóc và giáo dục con cái; vai trò đối với các công việc nhà; vai trò trong các hoạt động cộng đồng Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong xã hội hiện đại người phụ nữ ngoài việc chăm lo việc nội trợ, chăm sóc các thành viên trong gia đình họ còn tham gia vào nhiều hoạt động lao động sản xuất, tạo thu nhập để phát triển kinh tế gia đình Trong các gia đình trẻ, người vợ đóng góp về mặt kinh tế cho gia đình và xã hội không thua kém gì nam giới nhưng họ cũng vẫn phải là người chịu trách nhiệm chính trong việc tổ chức cuộc sống và lo toan mọi việc trong gia đình

NỘI DUNG

Gia đình là một tế bào của xã hội và tồn tại cùng với sự tồn tại của xã hội Trong gia đình, người phụ nữ có vai trò rất quan trọng trong việc tổ chức cuộc sống, chăm sóc, nuôi dạy con cái, giữ gìn hạnh phúc gia đình Nghị quyết số 04/NQ – TW của Bộ Chính

trị ra ngày 27/7/1993 đã khẳng định: “Phụ nữ vừa là người công dân, người lao động, vừa

là người mẹ và là người thầy đầu tiên của con người” Mặc dù có vai trò quan trọng trong gia đình và xã hội như thế nhưng hiện nay, nhiều phụ nữ vẫn chịu nhiều thiệt thòi như bạo hành trong gia đình, bất bình đẳng giới,…Qua kết quả khảo sát định lượng với 715 cặp vợ chồng trẻ và phỏng vấn sâu 10 đối tượng đã được chọn trong mẫu khảo sát, bài viết trình bày các kết quả nghiên cứu về vai trò của người phụ nữ trong các gia đình trẻ như: vai trò trong lao động sản xuất tạo thu nhập; vai trò chăm sóc và giáo dục con cái; vai trò đối với các công việc nhà; vai trò trong các hoạt động cộng đồng Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong xã hội hiện đại người phụ nữ ngoài việc chăm lo việc nội trợ, chăm sóc các thành viên trong gia đình họ còn tham gia vào nhiều hoạt động lao động sản xuất, tạo thu nhập để phát triển kinh tế gia đình Trong các gia đình trẻ, người vợ đóng góp về mặt kinh tế cho gia đình và xã hội không thua kém gì nam giới nhưng họ vẫn là người chịu trách nhiệm chính trong việc tổ chức cuộc sống và lo toan mọi việc trong gia đình

1 Vai trò trong các công việc gia đình

Engels trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước, khi nói về sự phân công lao động theo giới trong thời kỳ bộ lạc đã cho thấy: “Sự phân công lao động là hoàn toàn có tính chất tự nhiên; nó chỉ tồn tại giữa nam và nữ Đàn ông đi đánh giặc, đi săn bắn và đánh cá, tìm nguyên liệu dùng làm thức ăn và kiếm những công

cụ cần thiết cho những việc đó Đàn bà chăm sóc việc nhà, chuẩn bị cái ăn và cái mặc: họ làm bếp, dệt và may vá.”1 Như vậy, ngay từ buổi bình minh của xã hội loài người, vai trò tham gia các công việc trong gia đình và cộng đồng được xem như là việc “đương nhiên” của phụ nữ Trong xã hội hiện đại, vai trò của phụ nữ không chỉ giới hạn trong phạm vi gia đình mà còn mở rộng ra ngoài xã hội Phụ nữ tham gia lao động sản xuất, tạo ra nhiều của cải vật chất cho gia đình và xã hội, tuy nhiên, vai trò nội trợ dù được nam giới chia sẻ nhưng về cơ bản vẫn là phụ nữ đảm nhận Số liệu điều tra mức sống hộ gia đình năm

1 Hoàng Bá Thịnh, Xã hội học về giới, NXB ĐH.Quốc gia Hà Nội (2014)

2004 cho thấy thời gian trung bình mỗi ngày làm việc nhà của nam giới là 1.6 giờ so với phụ nữ là 2.2 giờ (Báo cáo phát triển Việt Nam 2007:119)

Kết quả khảo sát 715 cặp vợ/chồng trẻ tại địa bàn TP.HCM cho thấy, có đến 49.6% công việc nội trợ là do người vợ đảm nhận một mình trong khi người chồng chỉ chiếm 2.1% Điều này cho thấy, công việc nội trợ trong gia đình vẫn là do người vợ đảm nhận So với gia đình cha mẹ, công việc nội trợ của người vợ trong các gia đình trẻ đã được người chồng chia sẻ rất nhiều Số liệu khảo sát cho thấy, có đến 44,6% vợ chồng cùng nhau làm việc nhà trong khi gia đình của cha mẹ chỉ chiếm 25.7% Người chồng đã

có ý thức trách nhiệm hơn trong việc chia sẻ công việc nhà với người vợ của mình, tạo điều kiện để người phụ nữ được nghỉ ngơi, dành nhiều thời gian cho công việc và học tập nâng cao chuyên môn

Bảng 1: Người làm việc nội trợ trong gia đình

Người làm việc nội trợ trong gia đình Người làm việc nội trợ trong giađình cha mẹ

Người giúp

Nguồn: Kết quả khảo sát của đề tài

Kết quả nghiên cứu định tính cho biết, những người chồng trong mẫu nghiên cứu đều cho rằng họ có chia sẻ các công việc như quét nhà, lau nhà, nấu cơm, rửa chén, lau chùi bàn ghế và các vật dụng trong nhà với vợ của họ Tuy nhiên, khi hỏi về mức độ tham gia và tham gia trong trường hợp nào thì kết quả nghiên cứu cho thấy, đúng là các ông chồng có chia sẻ công việc nội trợ với vợ nhưng lại rất ít khi và các ông cho rằng vợ mới là người chủ yếu làm các công việc nhà họ chỉ tham gia khi thật sự rảnh rỗi hoặc vợ

vắng nhà Một người chồng làm nghề lao động tự do cho biết:

“Việc nhà là việc của mấy bà, chú có làm một số việc nhưng ít khi lắm, lâu lâu cũng

có cắm cơm, hoặc phụ làm một số việc ở quán.”

(Nam, 47 tuổi, lao động tự do)

Một nam giáo viên cũng cho rằng:

“Anh rất ngại việc nhà đặc biệt là rửa chén, nấu cơm, việc ấy chủ yếu là do vợ anh làm, nhà có vợ thì vợ làm, khi nào vợ đi công tác thì bắt buộc phải nấu vì không nấu thì con không có ăn…(cười) Lắm lúc ở nhà một mình thì đi ăn quán cho nhanh, chiều con về mới nấu không thì cả cha con đi ăn tiệm.”

(Nam, 35 tuổi, giáo viên)

Kết quả này cũng phù hợp với chia sẻ của những người vợ, theo các chị, trong gia đình người đàn ông chủ yếu đi làm kiếm tiền, thời gian rảnh rỗi thì chơi với bạn bè, thỉnh thoảng cũng có phụ giúp việc nhà với vợ con nhưng rất hiếm khi và ít tự nguyện Nghiên cứu cũng cho biết, không có sự khác biệt lớn về trình độ học vấn và nghề nghiệp trong vấn đề chia sẻ việc nhà với vợ con Tất cả đàn ông trong mẫu nghiên cứu từ người có trình độ học vấn cấp 2 đến người có trình độ tiến sĩ đều rất ngại tham gia các công việc nội trợ Những người phụ nữ trong mẫu nghiên cứu đều tham gia các công việc ngoài xã hội, những người có trình độ học vấn thấp thì làm các nghề như công nhân vệ sinh, buôn bán nhỏ, công nhân, trông trẻ những người có trình độ học vấn cao thì làm các nghề giáo viên, viên chức nhà nước hoặc nhân viên văn phòng… tuy nhiên, có một đặc điểm chung

là các chị đều là những người giữ vai trò chủ đạo trong tất cả các công việc trong gia đình Mỗi ngày hai vợ chồng đều dành thời gian cho lao động kiếm sống như nhau nhưng những người vợ còn phải đảm đương một khối lượng lớn công việc nhà sau giờ làm việc Đặc biệt là đối với những gia đình có con nhỏ, người phụ nữ phải tất bật và mệt mỏi với việc vừa trông con vừa làm các công việc bếp núc và dọn dẹp nhà cửa Một chị làm nghề giáo viên cho biết:

“Chị có hai đứa con, một đứa sáu tuổi và một đứa ba tuổi, nhà chỉ có hai vợ chồng

chứ không có ai giúp đỡ Chị đi làm rất xa, từ nhà đến trường đi mất một tiếng đồng

hồ nên mỗi ngày chị dậy từ 5 giờ sáng, dọn dẹp nhà cửa, phơi quần áo, nấu đồ ăn sáng cho con, gấp mùng màn xong rồi cho mấy đứa nhỏ đi học rồi mình đi làm luôn Chiều về đến nhà thì cũng 6 giờ rồi, để cặp xuống là vội vàng đi nấu cơm, tắm rửa cho con cái, rồi cho con ăn và dọn dẹp nhà cửa Cuối cùng thì mới đến làm việc của mình Ngày nào cũng dậy từ 5 giờ sáng và làm đến 10 giờ tối, mệt mỏi lắm em ơi.”

(Nữ 28 tuổi, làm nghề giáo viên)

2 Vai trò chăm sóc và giáo dục con cái

Chăm sóc con cái có thể coi là một vấn đề quan trọng Với những người cha, người mẹ,

sự quan tâm chăm sóc con cái không chỉ là vấn đề trách nhiệm, nghĩa vụ mà hơn thế nữa

đó còn là vấn đề tình cảm, là một niềm hạnh phúc lớn lao của các bậc làm cha, làm mẹ Trẻ em sẽ học tốt hơn, trưởng thành hơn nếu có sự chỉ bảo thường xuyên của cả hai người

Trong chăm sóc con cái, ngoài việc chăm lo miếng ăn giấc ngủ, việc đưa đón con đi học cũng là một nhiệm vụ chiếm rất nhiều thời gian của các cặp vợ chồng trẻ tại các thành phố lớn Nghiên cứu về việc đưa đón con đi học, kết quả nghiên cứu định lượng cho thấy, 13.6% (715) mẫu khảo sát cho rằng người vợ chịu trách nhiệm đưa đón con đi học, người chồng chiếm tỷ lệ cao hơn 16.3% và cả hai vợ chồng cùng chia sẻ công việc này chiếm tỷ

lệ cao nhất 69.0% (715)

Bảng 2: Người đưa đón con đi học trong gia đình

Người đưa đón con đi học trong gia đình

Người đưa đón con

đi học trong gia đình cha mẹ

Cả vợ và chồng 460 69.0% 367 58.9%

Nguồn: Kết quả khảo sát của đề tài

Khác với công việc nội trợ, người vợ luôn giữ vai trò chủ đạo đối với nhiều việc không tên trong gia đình, người chồng có chia sẻ nhưng cũng chiếm tỷ lệ rất nhỏ hoặc chỉ chia

sẻ trong trường hợp vợ vắng nhà Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, người chồng rất sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ đưa đón con đi học đây là một kết quả rất đáng phấn khởi Từ

đó cho thấy, người chồng vẫn cảm nhận được sự nhọc nhằn của người vợ khi cùng một lúc thực hiện nhiều vai trò khác nhau Có thể trong công việc bếp núc, chợ búa họ cũng thấu hiểu sự vất vả nhưng ít chia sẻ vì nhiều lý do như không quen làm, không biết làm hoặc vì tính gia trưởng, nhưng trong việc đưa đón con đi học thì họ thấy dễ chia sẻ hơn Tương tự như vậy, việc hai vợ chồng cùng nhau chỉ dạy con học cũng chiếm tỷ lệ khá cao 72.6% (715)

Bảng 3: Người dạy con học trong gia đình

Người dạy con học trong gia đình

Người dạy con học trong gia đình cha mẹ

Cả vợ và chồng 484 72.6% 385 62.3%

Nguồn: Kết quả khảo sát của đề tài

Nhìn chung, các cặp vợ chồng trẻ rất quan tâm đến việc học hành của con cái Người chồng đã dành nhiều tình cảm và trách nhiệm trong việc nuôi dưỡng và giáo dục con với mong muốn con sẽ học tốt và trở thành con người có ích cho xã hội Với sự chia

sẻ của người chồng, người vợ cảm thấy vui và có sức khỏe để chăm lo các việc khác trong gia đình và ngoài xã hội Chị Nguyễn Thị Vân, Nhân viên văn phòng cho biết:

“Nhà mình có 2 đứa, đứa lớn học lớp 1, đứa nhỏ 3 tuổi Sáng ra phải tất bật với việc chuẩn bị cho chúng đi học nhất là cho bé lớp 1 ăn sáng May mà có ông xã đưa hai đứa

đi học chứ nếu không có mình sẽ đuối lắm, với lại không kịp giờ đến cơ quan, vì cơ quan chị ở xa lắm, đi cả tiếng mới tới lận.”

Trong nghiên cứu này, khi tìm hiểu vai trò của cha mẹ trong việc chăm sóc và dạy dỗ con cái, tác giả đã đặt ra nhiều câu hỏi liên quan đến các nội dung như: chăm sóc sức khỏe hàng ngày, chăm sóc khi con ốm đau, dạy con học, dạy con cách ứng xử… Kết quả nghiên cứu định tính cho thấy, người mẹ là người trực tiếp và thường xuyên chăm lo từng bữa ăn và giấc ngủ cho con, người cha cũng có tham gia vào những việc như nấu thức ăn, tắm rửa cho con nhưng không thường xuyên như mẹ Kết quả này cũng phù hợp với sự phân công trong các công việc nội trợ như đã phân tích ở trên Kết quả phỏng vấn sâu cho thấy, có sự khác biệt rất lớn giữa bố và mẹ trong việc chăm sóc con ốm Khi con ốm, người mẹ luôn là người chủ động xin phép nơi làm việc hoặc nghỉ buôn bán để đưa con

đi khám bệnh và ở nhà chăm sóc con Buổi tối, cũng chỉ một mình người mẹ thức đêm để theo dõi tình trạng sức khỏe và cho con uống thuốc nếu con có sốt cao Một người phụ nữ

cho biết:

“Nhà mình hai vợ chồng đều đi làm, nhưng mỗi khi thằng cu của nhà mình bị ốm thì mình luôn phải là người xin phép cơ quan nghỉ việc vài ngày để chăm sóc con Nhiều khi có tháng nó bệnh hai ba lần mình xin nghỉ nhiều mình cũng ngại lắm nhưng nếu đi làm thì ai chăm con, chồng thì cũng xin nghỉ được nhưng nhiều lắm thì một hai hôm thôi vì con ốm mà giao cho mấy ảnh là không yên tâm Tối đến, mình

cứ chuẩn bị sẵn các cái ngay trên đầu giường, nào là thuốc hạ sốt, cặp nhiệt độ, nước, ly … nếu có sốt là mình cho uống chứ lúc đó các ổng ngủ say không nhờ được”

(Nữ 32 tuổi, viên chức nhà nước) Chăm sóc một đứa trẻ đang khỏe mạnh là một công việc rất vất vả và sẽ vất vả gấp đôi nếu trẻ bị ốm Tâm lý của phụ nữ là rất thương con và lo lắng cho con, nên mỗi khi con ốm nhất là ốm nặng họ cảm thấy rất lo lắng thậm chí mất ăn, mất ngủ nên rất cần sự chia sẻ của người chồng

Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt về nghề nghiệp và trình độ học vấn của các

vợ chồng trong việc dạy dỗ con cái Những gia đình nếu vợ chồng có trình độ học vấn cao thì việc tham gia vào dạy dỗ con cái nhiều hơn là vợ chồng có trình độ học vấn thấp

Tương tự, những gia đình nếu người chồng có trình độ học vấn cao hơn thì thường xuyên chia sẻ việc dạy con học với vợ còn những gia đình khi vợ chồng đều có trình độ học vấn thấp thì việc nhắc nhở, dạy dỗ con học thì người vợ giữ vai trò chủ yếu

3 Vai trò tạo thu nhập

Lao động sản xuất là hoạt động cơ bản cho sự tồn tại và phát triển của gia đình và xã hội Trong xã hội hiện đại, người phụ nữ ngày càng tham gia nhiều vào thị trường lao động, làm việc và tạo thu nhập không kém gì so với nam giới Năm 2004 ở Mỹ số phụ nữ lập công ty là 9,4 triệu người chiếm 38% tổng số công ty trên toàn nước Mỹ, giá trị sản lượng đạt 4.000 tỷ USD, tăng 132% so với năm 1992…) Nhiều nhà xã hội học dự đoán thế kỷ XXI là thế kỷ phụ nữ làm kinh tế Tại Việt Nam, trong xã hội phong kiến, người chồng được xem là “trụ cột” của gia đình, mọi hoạt động tạo ra thu nhập chủ yếu là do nam giới, người vợ đảm nhận các công việc bếp núc, chăm sóc các thành viên trong gia đình và sinh đẻ để duy trì nòi giống Trong bối cảnh xã hội có nhiều chuyển biến về kinh

tế và gia đình, mức sống con người được cải thiện, phụ nữ có điều kiện tiếp cận với giáo dục và được bình đẳng với nam giới Từ đó, họ ngày càng có nhiều cơ hội để hội nhập vào nền kinh tế, lao động và tạo thu nhập để xây dựng gia đình

Kết quả khảo sát các cặp vợ chồng trẻ tại Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, có đến 75.1% (715) vợ/chồng trẻ đều cùng đi làm, tạo ra thu nhập để lo cho cuộc sống gia đình Chỉ có 18.8% (715) cho rằng người chồng là người tạo thu nhập chính và 1.3% (715) người vợ

là lao động chính trong gia đình

Bảng 4: Người tạo ra thu nhập chính

Tần số Phần trăm(%)

Nguồn: Kết quả khảo sát của đề tài

Kết quả trên cho thấy, trong nền kinh tế thị trường, phụ nữ ngày càng khẳng định vai trò quan trọng của mình trong hoạt động kinh tế Người vợ ý thức được tầm quan trọng về sự đóng góp thu nhập đối với gia đình Khác với nông thôn, phụ nữ đóng góp vào kinh tế gia đình bằng tiền lương, tiền công theo ngày hoặc là từ các sản phẩm nông nghiệp Tại TP.HCM, đa số phụ nữ tham gia vào thị trường lao động chính thức và phi chính thức, tiền lương, tiền công kiếm được không thua kém nam giới Nhờ vào nguồn thu nhập của người vợ cộng với sức lao động của người chồng, các cặp vợ chồng trẻ đã có điều kiện mua nhà, mua xe và tạo nhiều điều kiện để con cái có đời sống vật chất đầy đủ và đời sống tinh thần phong phú

4 Vai trò quyết định các vấn đề quan trọng trong gia đình

Trong công trình nghiên cứu này, khi hỏi về cấu trúc đời sống gia đình với nội dung

“Trong gia đình anh/chị ai là người quyết định những việc quan trọng” thì kết quả thu

được như sau:

26.00%

5.70%

68.00%

0.30%

Biểu đồ 1 Người quyết định trong gia đình

Chồng Vợ Vợ chồng như nhau Khác

(Nguồn: Khảo sát của đề tài)

Kết quả từ Biểu đồ 6, cho ta thấy vợ và chồng đều cùng tham gia quyết định các vấn đề quan trọng trong gia đình, cụ thể có 68,0% Tiếp theo, người chồng có quyền quyết định trong gia đình chiếm 26,0%, người vợ có quyền quyết định chiếm 5,7% Số liệu cho thấy, hiện nay hầu hết các gia đình trẻ đều bình đẳng về quyền quyết định giữa vợ và chồng

Ngồi ra, chúng tơi cịn so sánh về quyền quyết định trong gia đình giữa khu vực nơng thơn và khu vực thành thị trong các hộ gia đình trẻ hiện nay cĩ sự khác nhau hay khơng

và kết quả như sau:

Bảng 5 Người cĩ quyền quyết định trong gia đình theo khu vực sinh sống

Chồng Vợ Vợ và chồng như nhau Khác

Người quyết định

việc quan trọng

trong gia đình

Tổng

Phường (đô thi)

Xã (Nông thôn)

(Nguồn: Khảo sát của đề tài)

Sig.=0.219> =0.05

Kết quả nghiên cứu cho thấy, quyền quyết định trong gia đình giữa khu vực nơng thơn và thành thị khơng cĩ sự chênh lệch nhiều Cụ thể: Quyền quyết định giữa vợ và chồng như nhau thì khu vực thành thị nhiều hơn khu vực nơng thơn 2,0%, tương tự như đối với người chồng cĩ quyền quyết định trong gia đình ở thành thị nhiều hơn 2,5% so với khu vực nơng thơn Trong khi đĩ, ở nơng thơn người vợ cĩ quyền quyết định trong gia đình lại cao hơn thành thị 3,6%

Đề phần nhận định trên thêm tính thuyết phục, chúng tơi đã sử dụng cơng cụ kiểm định Chi-Square tính độc lập, với độ tin cậy 95% thì mức ý nghĩa quan sát sau kiểm định là

Sig.=0.219> =0.05, điều này cĩ nghĩa là quyền quyết định trong gia đình giữa khu vực

nơng thơn và thành thị khơng cĩ sự khác biệt cĩ ý nghĩa thống kê

Cũng với nội dung này, chúng tơi lại tương quan xem xét giữa người quyết định trong gia đình với nguồn thu nhập chính do ai tạo ra trong gia đình cĩ liên quan với nhau hay khơng, và kết quả sau khi tương quan thu được như sau:

Bảng 6 Người cĩ quyền quyết định trong gia đình theo nguồn thu nhập