Khó khăn tâm lý của phụ nữ nhiễm HIV có chồng âm tính, liên quan đến môi trường sống, văn hóa xã hội

Và nơi môi trường mà giới nam vẫn còn ít nhiều được «cái nhìn khoan dung» hơn giới nữ trong những hành vi sinh hoạt xã hội, thì việc người nữ mang căn bệnh liên quan đến tệ nạn xã hội là

Khó khăn tâm lý của phụ nữ nhiễm HIV có chồng âm tính, liên quan đến môi

trường sống, văn hóa xã hội

Ths Nguyễn Thị Minh Phương

TÓM TẮT

Do cách lây truyền qua đường máu và qua quan hệ tình dục cùng với ảnh hưởng của truyền thông mà căn bệnh liên quan đến HIV/AIDS bị gắn liền với tệ nạn xã hội Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến tâm lý xã hội của người không may phải sống chung với HIV/AIDS Tại Việt Nam chưa có nghiên cứu nào liên quan đến «giới» trong việc nhiễm HIV/AIDS Nhưng trong thực tế, những người có nhiều năm làm tham vấn trong lãnh vực HIV/AIDS đều thấy rõ sự khác biệt tâm lý xã hội ở hai phái nam và nữ Đề tài nghiên cứu «Khó khăn tâm lý của phụ nữ nhiễm HIV có chồng âm tính, liên quan đến môi trường sống, văn hóa xã hội» đã phỏng vấn sâu 5 cặp

vợ chồng không đồng nhiễm Đó là 5 trường hợp vợ nhiễm, chồng âm tính, được tình cờ phát hiện HIV qua đứa con Vai trò của người chồng góp phần quan trọng trong việc làm giảm nhẹ hay gia tăng khó khăn tâm lý cho người phụ nữ nhiễm HIV Trong đó không ít phụ nữ bị lây một cách “thụ động” do không có đủ khả năng để bảo vệ mình trong việc thuyết phục người tình dùng bao cao su Phụ nữ sống trong vùng văn hóa còn coi thấp nữ quyền, thì khi vướng vào vòng ảnh hưởng của HIV/AIDS sẽ gia tăng sự cộng hưởng của kỳ thị, phân biệt đối xử

NỘI DUNG

1 MỞ ĐẦU

Do cách lây truyền (máu, và quan hệ tình dục) và ảnh hưởng của truyền thông mà căn bệnh liên quan đến HIV/AIDS bị gắn liền với tệ nạn xã hội Điều này ảnh hưởng không nhỏ đến tâm lý xã hội của người không may phải sống chung với HIV/AIDS Và nơi môi trường mà giới nam vẫn còn ít nhiều được «cái nhìn khoan dung» hơn giới nữ trong những hành vi sinh hoạt xã hội, thì việc người nữ mang căn bệnh liên quan đến tệ nạn xã hội là điều khó chấp nhận, về phía gia đình, xã hội cũng như chính bản thân người đó

2 TRÍCH DẪN MỘT SỐ NGHIÊN CỨU

Theo một số báo cáo nghiên cứu của tổ chức thế giới (WHO, UNAIDS, UNICEF…) ở các nước trong khu vực châu Phi, châu Á, trong đó có Việt Nam, cho thấy một số chủ đề lớn có liên quan đến ảnh hưởng của HIV/AIDS trên người phụ nữ ở các nước đang phát triển :

- Về yếu tố sinh học thì cơ thể phụ nữ thuận lợi cho việc lây nhiễm HIV hơn nam giới Tỷ

lệ lây nhiễm HIV từ nam sang nữ cao gấp 2-3 lần nữ sang nam Tế bào Langerhans ở cổ tử cung

là ngõ vào của HIV, đồng thời một số subtypes của HIV có ái tính cao với các tế bào này, như

vậy làm cho sự lây lan qua quan hệ tình dục trở nên mạnh mẽ hơn và nhiều hơn (Nguyễn Hữu Chí 2000 chương 3, tr.39)

- Đối mặt với khủng hoảng: “Khủng hoảng của sự bất bình đẳng giới, trong đó phụ nữ không có khả năng như nam giới trong việc tự bảo vệ chính bản thân và cuộc sống của mình Đây gần như là vấn đề của toàn cầu khi mà các nền văn hóa đều cho phép nam giới có nhiều bạn tình nhưng phụ nữ thì bắt buộc phải chung thủy hoặc không được quan hệ tình dục Có một nền văn hóa im lặng bao bọc các vấn đề sức khỏe tình dục và sinh sản.” (UNAIDS/WHO 2003, chương 1, tr.7)

- Phụ thuộc tài chính: “Phụ nữ ở nhiều khu vực không được sở hữu tài sản hay tiếp cận các nguồn tài chính và sống phụ thuộc vào nam giới là chồng, cha, anh em trai hay con của họ” (UNAIDS/WHO 2003, chương 1, tr.7) “Phụ nữ thường chịu thiệt thòi trong việc tiếp cận các nguồn lực, bởi vậy họ thường dễ bị cưỡng bức, bị phụ thuộc về mặt kinh tế vào nam giới” (UNFPA, 2003, chương 2, tr.14)

- Về dự phòng: “Rất nhiều chị em phụ nữ không hiểu biết về cơ thể, sức khỏe tình dục và sức khỏe sinh sản của mình cũng như HIV/AIDS Ở nhiều xã hội, việc thảo luận và giáo dục về các vấn đề liên quan đến tình dục bị ngăn cấm Kết quả là hàng triệu người, trong đó có nhiều phụ nữ và trẻ em gái thiếu hiểu biết về HIV/AIDS và phải chịu những hậu quả chết người về điều này.” (UNICEF, 2002, chương 2 tr.11)

- Về nhân quyền: “Người phụ nữ thường có ít quyền lực hơn nam giới trong việc quyết định họ có quan hệ tình dục với ai, như thế nào, và lúc nào” (VSO, 2003 chương 2, tr.16)

- Về điều trị: “Phân biệt đối xử: khi kinh tế eo hẹp, gia đình thường ưu tiên chữa bệnh cho những người đàn ông trước” (Ibid, 2003 chương 3, tr.24)

- Về chăm sóc: “Khi AIDS tấn công vào mỗi gia đình, người phụ nữ và trẻ em gái là người phải thực hiện việc chăm sóc Trên toàn cầu có tới 90% công việc chăm sóc người bệnh tại nhà

do phụ nữ và trẻ em gái thực hiện Việc này thêm vào các việc khác họ thường làm như trông trẻ, chăm sóc người già, nấu ăn, dọn dẹp, lấy nước, kiếm củi…” “Vai trò của phụ nữ trong việc chăm sóc càng làm gia tăng đói nghèo và bất ổn vì phần lớn số thu nhập ít tỏi được sử dụng cho việc chăm sóc… Khối lượng công việc gia tăng, mất nguồn thu nhập, rơi vào cảnh túng quẫn đã làm cho những phụ nữ phải sống phụ thuộc vào người khác, càng làm gia tăng sự bất bình đẳng về giới” (UNAIDS, 2004 chương 4, tr 31- 33)

- Về giáo dục: “Trẻ em gái thường không được đi học vì: cha mẹ thường đầu tư nguồn ngân sách hạn hẹp vào con trai; nhiều gia đình không hiểu biết lợi ích về việc giáo dục cho các

em nữ vốn thường chỉ được xem như chỉ cần chuẩn bị để lấy chồng, sinh con và làm việc nhà; các em nữ ở nhiều cộng đồng vốn đã bị bất lợi về nhiều mặt như vị thế xã hội, thiếu thời gian và nguồn lực, khối lượng công việc nhà lớn và đôi khi thiếu cả lương thực; gánh nặng chăm sóc bố

mẹ ốm hay các em nhỏ thường đặt trên vai trẻ em gái, gây khó khăn cho các em trong việc đến trường” (UNAIDS, 2004)

- Về bạo lực: “Bạo lực với phụ nữ vừa là nguyên nhân, vừa là hậu quả của HIV/AIDS Các nghiên cứu gần đây cho thấy bạo lực do chính bạn đời hay bạn tình gây ra vào khoảng 10 đến

69%, và cứ 4 phụ nữ thì có một người từng chịu bạo lực tình dục ít nhất một lần trong đời từ chính bạn đời hay bạn tình của mình” “Nếu việc nhiễm HIV bị lộ ra, nhiều phụ nữ có thể bị đánh đập, bỏ rơi và bị đuổi ra khỏi nhà Nhiều người sợ hãi không dám yêu cầu bạn tình của mình thay đổi hành vi tình dục hoặc sử dụng các biện pháp an toàn” (UNFPA/UNAIDS, 2003 chương 6, tr 45)

Tại Việt Nam chưa có nghiên cứu nào liên quan đến « giới » trong việc nhiễm HIV/AIDS Nhưng trong thực tế, những người có nhiều năm làm tham vấn trong lãnh vực HIV/AIDS đều thấy rõ sự khác biệt tâm lý xã hội ở hai phái nam và nữ

Hiện nay, tại TP HCM số người nhiễm còn sống là 29.725 người, trong đó 22.097 nam và 7.628

nữ (báo cáo 6 tháng đầu năm 2015 của UB phòng chống AIDS TP.HCM) Trong những năm đầu thập kỷ 2000, người nhiễm HIV/AIDS thường gặp là phái nam và có liên quan đến hành vi sử dụng ma túy hay tình dục Nhưng những năm gần đây thì thấy HIV/AIDS xuất hiện trong những cặp vợ chồng trẻ, mới cưới và mới có con Việc phát hiện HIV lần đầu có thể là khi người chồng phát bệnh, khi người vợ mang thai, sinh con hoặc khi con phát bệnh, và không ít người ngạc nhiên vì «không thấy mình có hành vi nguy cơ nào» Trong số đó có không ít cặp vợ chồng không đồng nhiễm (chỉ một trong hai người có HIV, nếu con nhiễm thì do lây từ mẹ) Từ đó ta thấy rõ phản ứng tâm lý khác biệt giữa hai giới như thế nào

Trước đây người làm tham vấn thường quen với cảnh người mẹ, người vợ lam lũ chăm sóc cho chồng và con trai nhiễm HIV/AIDS Cả người thân lẫn người bệnh thường bỏ qua lý do lây nhiễm thế nào Người bệnh mong được chạy chữa, chăm sóc tốt để mau khỏi bệnh Người mẹ và

vợ cũng hết mực chạy chữa cho chồng, con trai mà không nề hà khó nhọc gì

Ở những ca này, ta thấy hai trường hợp xảy ra: người vợ có thể cũng nhiễm HIV/AIDS hoặc không Nếu người vợ không nhiễm, thì cô ta cảm thấy mình may mắn, không phán xét, nhưng dùng hết tâm trí, sức lực để cứu lấy chồng Nếu vợ chồng đồng nhiễm, và nguyên nhân được biết

từ chồng, thì gia đình không có xung đột nhiều Người vợ mau chóng tha thứ, chấp nhận và ưu tiên «cứu» chồng trước, bản thân để «tính sau» Người vợ còn muốn bảo vệ danh tiếng cho chồng khi cố giấu gia đình chồng việc nhiễm bệnh của chồng Ngược lại một số trường hợp đau lòng xảy ra là, con dâu bị mẹ chồng kỳ thị, xa lánh, đuổi khỏi nhà khi con mình đã chết vì AIDS

và để bệnh lại cho con dâu

Những năm gần đây, khi HIV/AIDS xuất hiện nhiều ở những cặp vợ chồng trẻ, thì người làm tham vấn lại thấy một hiện tượng trái dấu khác là vợ nhiễm, chồng thì không Ở đây ta thấy rõ ràng những phản ứng tâm lý xã hội khác biệt với những trường hợp đã nêu trên Đó là, sự chối

bỏ mãnh liệt từ phía người vợ: chối bỏ bản thân, gia đình và người chồng Họ mặc cảm tội lỗi nặng nề, không tha thứ cho bản thân và cảm thấy bất xứng với chồng Câu nói đầu tiên thốt ra từ những người vợ này là «muốn giải thoát cho chồng, để chồng có vợ khác, tôi không còn xứng đáng nữa…» Rồi sau đó là những chuỗi ngày dằn vặt bản thân, bỏ bê điều trị, khước từ sự chăm sóc… Đó có phải là khác biệt về «giới»? Sự giáo dục của gia đình, môi trường, văn hóa xã hội phương Đông đòi hỏi người phụ nữ phải như thế nào đã in sâu vào tâm trí chị, khiến chị không cho phép mình dính vào căn bệnh bị gọi là «tệ nạn xã hội» như vậy

Để làm đề tài nghiên cứu «Khó khăn tâm lý của phụ nữ nhiễm HIV có chồng âm tính, liên quan đến môi trường sống, văn hóa xã hội», tôi đã phỏng vấn sâu 5 cặp vợ chồng không đồng nhiễm

Đó là 5 trường hợp vợ nhiễm, chồng âm tính, được tình cờ phát hiện HIV qua đứa con Sau đây

là kết quả phỏng vấn

3 KẾT QUẢ PHỎNG VẤN

3.1 Cảm nhận và sức khỏe của bệnh nhân liên quan đến HIV

Ba trong số năm bệnh nhân phát hiện bị nhiễm HIV khi sinh con Bệnh nhân thứ hai phát bệnh AIDS khi con được 2 tuổi Bệnh nhân thứ ba biết bệnh khi con đầu tiên 8 tuổi phát bệnh AIDS Tính đến thời điểm phỏng vấn các chị đã biết tình trạng nhiễm từ 2 - 10 năm Bốn trong năm người biết rõ nguồn lây: hai người nghi lây từ người chồng cũ trước đây, một người có lần chích

ma túy chung với đám bạn, một người trước đây có thời gian làm mãi dâm, một người thì không

rõ nguyên nhân, nghi là do phẫu thuật thẩm mỹ sửa mũi và xăm môi Mọi người đều đang dùng thuốc đặc trị khống chế virus HIV, và đang trong tình trạng khỏe mạnh Duy có một người không cảm thấy khỏe mặc dầu kết quả xét nghiệm không thấy cơ thể có bệnh bất thường (mệt mỏi, đau nhức, khó thở, mất năng lượng làm việc)

Mọi người đều suy sụp nặng nề khi nhận kết quả xét nghiệm lần đầu tiên Họ cảm nhận đó là bản

án tử, vì HIV đang là mối lo ngại đe dọa mạng sống nhiều người, và chưa có thuốc chữa Án tử này gắn liền với sự xấu hổ vì bị xã hội lên án là tệ nạn, phi đạo đức Ðiều lo lắng nhất của các chị

là sợ người khác biết, sợ bị khinh rẻ, lên án, kỳ thị phân biệt đối xử Sự tai tiếng này chẳng những làm các chị không sống nổi, mà có thể làm người thân cũng bị liên lụy theo

3.2 Cảm nhận của các bệnh nhân về sức khỏe của con

Cả năm bệnh nhân đều phát hiện nhiễm ở đứa con đầu tiên Bệnh nhân thứ ba có hai con, con thứ nhất nhiễm HIV và con thứ hai 3 tuổi thì không nhiễm Trong năm trường hợp, thì ba người có con nhiễm HIV Trong số đó, một trẻ chết vì AIDS khi chưa tròn một tuổi Việc lây bệnh cho con là nỗi đau lớn nhất của người mẹ, nhất là ở bà mẹ có trẻ tử vong, mặc cảm tội lỗi lỗi này không ngừng theo đuổi các chị (nhắc đến là chị khóc) Tuy nhiên với hai người mẹ có con không nhiễm cũng mang mặc cảm có lỗi với con, vì con vẫn bị tai tiếng là con của người nhiễm, trẻ sẽ mặc cảm hoặc cũng bị kỳ thị sau này Nhưng các chị công nhận con không bị nhiễm là niềm an

ủi lớn cho mình

Hầu hết các chị đều không muốn thông báo cho người thân ngay thời điểm mới nhận kết quả, vì không muốn làm tổn thương, gây thất vọng cho người thân Nhưng với thời gian, cùng với diễn biến căn bệnh, khi không thể giấu được, thì họ đã nói sự thật với gia đình, thường mẹ là người đầu tiên được thông báo Đa số là do người chồng thông báo

Tư tưởng ký sinh trong đầu mỗi người là mặc cảm tội lỗi với chồng, với con và người thân Tội lội vì là niềm đau, nỗi xấu hổ, gây tai tiếng, mặc cảm cho gia đình Cảm thấy mình không xứng đáng là vợ, là dâu vì không hoàn thành nhiệm vụ sinh con cho chồng, có cháu nối dõi cho gia đình chồng Các chị vừa muốn « giải thoát » cho chồng lấy vợ khác, vừa sợ bị mất chồng

Tất cả khóc nhiều vì thấy có lỗi với con, vì lây bệnh cho con, tại mình mà con đau đớn vì bệnh hành hạ và chết

Đặc biệt bệnh nhân thứ hai bị «lương tâm dằn vặt rất nhiều» vì biết rõ nguồn lây của mình, nhưng chưa có dịp nói ra với chồng Chị luôn chờ chồng hay ai đó trong người thân hỏi để nói

ra, nhưng mọi người đều im lặng «Sự im lặng dễ sợ» khiến chị luôn sống trong căng thẳng, lo

âu, hồi hộp, rồi khóc thầm, và nhiều lần «nổi điên » (từ ngữ mà bệnh nhân dùng để mô tả lúc giận dữ, mất tự chủ, đánh con không thương tiếc, gào thét với chồng) với chồng con vô cớ Đó

là chị đã có thời gian làm nghề mãi dâm trước khi có chồng Đây là nỗi đau, là bí mật mà chị đã giấu mọi người, và kết quả nhiễm HIV như «một lời tố cáo» Do đó bao lâu chưa có dịp nói ra sự thật với chồng thì «gánh nặng bí mật đó» đè nặng trên vai chị, khiến chị ray rứt, ngạt thở trong nhiều năm nay Suốt buổi phỏng vấn chị khóc rất nhiều, và muốn có dịp được nói ra với chồng,

vì cảm thấy không còn chịu đựng được nữa

3.3 Cảm nhận của các bệnh nhân về đời sống hôn nhân sau khi biết nhiễm HIV

Trước khi có thông tin nhiễm HIV, cả năm cặp vợ chồng đều đang hạnh phúc trong giai đoạn đầu cuộc sống hôn nhân hiện tại, với niềm vui có con đầu lòng, cũng là đứa con mong đợi Bệnh nhân thứ ba thì đã có hai con, và con thứ hai không nhiễm

Kết quả âm tính của chồng là niềm vui cho các chị vợ Nhưng cũng là nguyên nhân khiến các chị

có cảm giác tội lỗi, «không xứng đáng» với chồng Phản ứng đầu tiên của các chị là muốn từ bỏ chồng, với cách nói «giải thoát cho chồng có vợ khác», «trả tự do cho chồng» Phản ứng này mạnh hơn ở những người vợ biết rõ nguyên nhân nhiễm bệnh của mình, vì «rõ ràng mình có lỗi» Tuy nhiên, trong thâm tâm, chính lúc này các chị cần có chồng bên cạnh hơn bao giờ hết (khóc nhiều)

Hầu hết các chị vợ đều nhận được sự động viên, an ủi, nâng đỡ của các ông chồng trong thời gian khủng hoảng ban đầu Nhưng thời gian sau đó, bốn chị cảm thấy «có khoảng cách với chồng» trong thời gian sống tiếp theo Có một khoảng cách vô hình ngày càng lớn giữa vợ chồng, một nghi ngại nào đó lảng vảng âm thầm giữa họ, và thỉnh thoảng bùng phát khi vợ chồng có chuyện bất hòa, thì nỗi ấm ức đó được phát ra từ mệng các ông chồng như «tại sao mầy

bị bệnh?» Bệnh nhân thứ nhất thấy chồng uống rượu nhiều hơn, gay gắt, nóng giận nhiều hơn Bệnh nhân thứ hai thì thấy chồng ngày càng tìm cách vắng nhà nhiều hơn Làm việc nhiều hơn,

đi chơi và uống rượu nhiều hơn Cố ý lảng tránh vợ con Rồi một thời gian sau chị nghe tin anh

ta có người tình khác Điều này làm «tan nát tim gan» chị, chị đã từng «thương chồng rất nhiều, anh là chỗ dựa duy nhất của chị, chính lúc này chị cần anh hơn bao giờ hết, mà anh bỏ chị, chị đã

có ý định tự tử»

Người may mắn nhất là bệnh nhân thứ tư: cho đến nay, chị không ngừng cảm thấy chồng yêu thương, chăm sóc nhiều hơn bao giờ hết Sức khỏe của chị luôn được anh quan tâm hàng đầu Nỗi buồn lớn nhất vẫn còn âm ỉ trong chị dai dẳng là nỗi đau mất con, chị không ngừng khóc mỗi khi nhắc đến con, hơn hai năm nay

Các chị cảm nhận tương quan giữa gia đình chồng và con dâu không còn tốt đẹp như trước nữa

Ở bệnh nhân thứ nhất và thứ ba thì cảm nhận sự ghẻ lạnh của cha mẹ chồng rõ ràng hơn, khiến

họ không thể ở chung nhà, mà phải dọn ra riêng cho dù trước đó ở chung, mẹ chồng nàng dâu rất thuận thảo

Bệnh nhân thứ tư không còn cha mẹ chồng, nhưng được chị em chồng yêu thương nâng đỡ nhiều

Bệnh nhân thứ năm, do vợ chồng ở riêng và người chồng cũng muốn «bảo vệ» cho gia đình mình khỏi bị tổn thương, nên cả hai đồng ý «giữ kín chuyện riêng» Việc giữ bí mật này lại là gánh nặng cho chị khi thấy chồng phải chịu đựng «gánh nặng giữ bí mật» vì mình Đồng thời chị cũng

có cảm giác bất xứng với gia đình chồng

Việc nhắc chồng luôn phải dùng bao cao su mỗi khi gần gũi, cũng khiến các chị mặc cảm có lỗi

3.4 Thông tin về quá khứ của các bệnh nhân

Khi được hỏi vể tuổi thơ, chỉ có bệnh nhân thứ tư là thể hiện niềm vui sướng tự hào với tuổi thơ của mình, với nhiều kỷ niệm đẹp và tràn đầy tình thương của người thân

Ngược lại bốn bệnh nhân kia đều có tuổi thơ ít nhiều bất hạnh Bệnh nhân thứ nhất nói mình vất

vả từ nhỏ, và không cảm thấy được cha mẹ thương như các em, nhưng không biết tại sao Bệnh nhân thứ hai, ba và năm thì xúc động nhiều, kể cả tức giận khi nhắc đến kỷ niệm đau buồn thời thơ ấu Cảm giác bị ngược dãi, đánh đập nặng nề, bị miệt thị khinh rẻ… vẫn còn hằn rõ nỗi đau trong cơn khóc ngất của các chị, khi được hỏi đến

Bệnh nhân thứ hai không cảm nhận được tình yêu, tha thứ của gia đình Sau khi bị một trận đòn chí tử của cậu, vì lý do đi chơi, thì chị đã bỏ nhà lên Sài Gòn sống với người lạ khi mới 12 tuổi

Và đã bị người này đưa vào nghề mãi dâm, để đem tiền về cho họ

Bệnh nhân thứ 3 từ nhỏ đã phải đi làm mướn kiếm tiền cho mẹ Chị không được đến trường ngày nào và luôn bị mẹ đánh Mười lăm tuổi chị bỏ nhà đi sau khi bị mẹ đánh 100 roi, vì lén xài xà bông thơm của mẹ Chính thời gian này chị đã chích chung ma túy cùng với đám bạn

Những chị này có đông anh chị em, nhưng họ cảm thấy anh chị em khác có may mắn hơn mình trong tình cảm ưu tiên của cha mẹ Các chị không được học nhiều, phải làm việc kiếm tiền rất sớm, thậm chí phải đi ở mướn khi còn rất nhỏ Các chị cũng nếm mùi cơ cực, thiếu thốn về vật chất, tình cảm, sự quan tâm giáo dục của cha mẹ Cha mẹ họ cũng là những nông dân, ít học Cũng vì có cảm giác bất hạnh với gia đình gốc, nên họ khao khát mãnh liệt tình yêu của người chồng và xây dựng một gia đình hạnh phúc hiện tại Biến cố nhiễm HIV là một ngăn trở lớn cho niềm mơ ước đó Vì vậy hầu hết đều mong mình có sức khỏe, được hạnh phúc, và cùng góp sức tạo dựng hạnh phúc gia đình với chồng con

4 THẢO LUẬN KẾT QUẢ

Qua phần phân tích kết quả trên, chúng ta nhận thấy:

4.1 Bệnh nhân thứ nhất

Chị có thời gian trải qua biến cố nhiễm HIV lâu nhất (10 năm), nhưng ở thời điểm hiện tại chị vẫn còn mang tâm trạng “buồn, căng thẳng” Mặc dầu chúng ta thấy hiện giờ mẹ con chị đang có

sức khỏe tốt, việc nhiễm HIV không còn là nỗi lo chính của chị nữa Phải chăng do căng thẳng với chồng, nỗi buồn quá khứ hay áp lực công việc? Công việc và trách nhiệm hiện tại khá nặng

nề với chị Có chồng từ khi 15 tuổi, hiện tại ba đứa con lớn của hai đời chồng trước giờ đã lập gia đình, và đem con về cho chị chăm sóc Chị lo kinh tế chính trong gia đình bằng việc buôn bán hàng ngày để nuôi chồng con (chồng không việc làm, nghiện rượu) là một phần áp lực gây mệt mỏi, căng thẳng cho chị Thỉnh thoảng chị phải chịu đựng những cơn mắng chưởi, ghen tức của chồng khi say rượu (vì lý do lây nhiễm của vợ) Nhiều khi mất tự chủ chị trút cơn giận trên con gái chỉ vì một sai phạm nhỏ nhặt nào đó

4.2 Bệnh nhân thứ hai

Chị đã trải qua biến cố nhiễm bệnh cách đây chín năm Thời gian không giúp chị nguôi ngoai được gì, nhưng hiện giờ lại đang sống trong tình trạng sang chấn tâm lý mạnh mẽ Lý do là vì nỗi đau trong quá khứ tuổi thơ vẫn theo hành hạ chị, mặc cảm tội lỗi với lý do mang bệnh đè nặng trên vai chị bao lâu chưa được nói ra với chồng và người thân, nó nặng hơn mỗi khi chồng nóng giận hạch hỏi lý do chị bị bệnh Hiện tại tiếng đồn chị bị “sida” đã vang khắp xóm làng, khiến con chị cũng cô đơn vì không có bạn Chồng chị mặc cảm xấu hổ tự xa lánh bạn bè, và người thân, ít giao tiếp với mọi người xung quanh hơn Chị thèm khát mái ấm gia đình Điều mà chị không có thời thơ ấu, thì hiện tại hạnh phúc gia đình ấy mong manh, dễ vỡ Cảm giác tội lỗi, bất xứng với chồng, cùng nỗi lo mất chồng khiến chị luôn sống trong tình trạng bất an, luôn khóc thầm, gặp ác mộng la hét, mất ngủ Căng thẳng tăm lý nặng nề đến nổi chị cảm thấy nghẹt thở, không chịu đựng nổi, nhiều lần mất tự chủ giận « điên cuồng đánh con không thương tiếc », rồi sau đó chị lại hối hận, bất an Chị cứ quay tròn trong vòng xoắn lẩn quẩn đó suốt chín năm nay (Chị đã khóc đến gần ngất xỉu trong suốt ba giờ phỏng vấn) Ở đây chúng ta thấy có tính xuyên thế hệ với hành vi được lặp lại trên cách hành xử với con Một cách vô thức, “đứa bé bị đòn năm xưa” trong chị đã trút những uất ức lên đứa con gái hiện tại với những trận đòn y như trận đòn chị đã chịu bởi người cậu trước đây Rồi khi hồi tâm, chị không hiểu sao mình hành xử như vậy với con Phải chăng đó là hành vi trả thù của vô thức?

4.3 Bệnh nhân thứ ba

Chị đã trải qua biến cố bệnh hơn hai năm nay Nguyên nhân nhiễm HIV cũng gắn với những sự kiện đau thương thời niên thiếu của chị: “Cảm giác bị ngược đãi, vất vả làm thuê xa nhà khi còn rất nhỏ, thiếu vắng tình thương gia đình, không được tới trường như đám bạn cùng lứa, và những trận đòn xé da thịt còn in vết trong tâm khảm chị” (mô tả của bệnh nhân) Nỗi đau quá khứ ấy một lần nữa tái hiện khi biến cố nhiễm HIV xảy đến với hai mẹ con Đau đớn nhất là những ngày tháng ở bên cạnh và chứng kiến con bị cơn bệnh hành hạ tưởng chừng không qua khỏi Tiếp theo

là nỗi đau vì những ngày tháng chồng ghẻ lạnh, né tránh Mặc cảm tội lỗi với chồng, muốn « giải thoát cho chồng », nhưng thực ra chị thấy cần chồng bên cạnh hơn bao giờ hết Chị cảm thấy cô đơn, thất vọng, chơi vơi giữa cuộc đời Không chồng, không tiền, không có sức khỏe, không người thân bên cạnh, một mình ôm con chống chọi với bao nhiêu khó khăn trong cuộc sống Chị bắt đầu nghĩ đến cái chết sớm hơn để được giải thoát May mắn là thời gian đó đã qua đi gần đây, khi mà chị có thể kể lại quá khứ và lý do “nghi” nhiễm cho chồng nghe, thì mọi khó khăn gần như được giải tỏa Được chồng hiểu, cảm thương và quay về ở với vợ con, chị như sống lại lần thứ hai Nhưng chị cần thêm thời gian để hồi phục vết thương lòng khi vừa trải qua nhiều

biến cố nặng nề dồn dập Có lẽ vì vậy mà kết quả đánh giá trầm cảm vẫn còn ở mức cao đối với chị

4.4 Bệnh nhân thứ tư

Xét về mức độ trầm trọng của những biến cố vừa xảy ra, thì chúng ta thấy bệnh nhân thứ tư có lý

do để sang chấn tâm lý nhiều hơn Chính khi chị đang hân hoan hạnh phúc, cùng với chồng và hai bên nội ngoại trông ngóng sự ra đời của đứa con đầu lòng, thì biến cố sinh con trở thành tai họa: chị nhận kết quả HIV dương tính của mình ngay khi sinh và biết con cũng nhiễm HIV một tháng sau đó Tiếp theo là những ngày tháng cùng con chống chọi lại cơn bệnh hành hạ trong bệnh viện, để giành giật lại sự sống cho con từng ngày, cuối cùng con chết Chị suy sụp hoàn toàn, tưởng chừng không sống nổi Đến nay vừa tròn hai năm Chị mặc cảm có lỗi với cái chết của con: tại chị mà con chết, tại chị mà chồng và gia đình chồng không có con nối dõi Nhưng nhiễm HIV chỉ là một tai nạn, chị không thấy mình có lỗi trong việc lây nhiễm này (vì không thấy mình làm gì sai để nhiễm HIV như xã hội lên án) Mặc dầu chị luôn sống trong lo sợ bị lộ bí mật “nhiễm HIV” với một số người thân, đồng nghiệp và xã hội, vì sợ bị kỳ thị phân biệt đối xử Nỗi đau mất con còn đó (khóc nhiều khi nhắc đến con), nhưng hiện giờ chị cảm thấy ổn định tâm

lý hơn, tiếp bước đi tới, với niềm hy vọng có thể tìm được đứa con khác khỏe mạnh cho chồng

và gia đình chồng Với mục đích sống như vậy, cùng với sự tiếp sức bằng tình thương của chồng

và người thân, chị cố gắng điều trị, chăm sóc sức khỏe, và vui sống hơn Chị may mắn có tuổi thơ hạnh phúc, với thời niên thiếu có nhiều kỷ niệm đẹp, đầy đủ tình thương của gia đình, họ hàng nội ngoại, được thảnh thơi ăn học tới nơi tới chốn Nhờ vậy chị có nền tảng tâm lý vững chắc, nghị lực để vượt qua nỗi đau hiện tại, và tự tin hy vọng vào tương lai

4.5 Bệnh nhân thứ năm

Chị có số điểm đánh giá trầm khá cao, mặc dầu biến cố nhiễm HIV đã xảy ra năm năm Hiện tại

có kết quả điều trị tốt, con chị không nhiễm, được chồng yêu thương, chăm sóc Nhưng chị không cảm thấy khỏe (mặc dầu không có bệnh gì rõ ràng) Chị than phiền “mệt mỏi, hoang mang

lo lắng, cảm giác kiệt sức trong suốt thời gian trong ngày” Phải chăng ký ức tuổi thơ và những nỗi buồn trong quá khứ như sống lại cùng lúc với biến cố nhiễm HIV này Chị khóc nhiều khi nhắc đến tuổi thơ vất vả với công việc đồng áng, không được học hành, vui chơi như các bạn Nhưng không bao giờ chị làm hài lòng cha mẹ Lời mắng nhiếc thậm tệ của cha mẹ mỗi khi chị phạm sai lầm luôn ở trong ký ức chị Chị luôn nghĩ mình vô dụng, không thành công và không

có ích gì cho cuộc sống (một dấu hiệu của trầm cảm) Chị có chồng, rồi chồng chết, một mình bươn chải nuôi con Lập gia đình lần thứ hai, người chồng hiền lành, tốt bụng cưu mang luôn đứa con của người chồng trước Tưởng đã có cuộc sống hạnh phúc, thì hung tin nhiễm HIV khi sinh đứa con thứ hai làm chị suy sụp Chị “cảm thấy bạc phận, vô tích sự, không làm được gì tốt đẹp” Chị quay lại chỉ trích mình, vật vã, đau đớn, khiến chị cảm thấy kiệt sức, rã rời, không thể làm việc gì để giúp thêm kinh tế cho người chồng công nhân vất vả nuôi ba mẹ con, khiến chị càng thêm mặc cảm mình là gánh nặng cho chồng Gánh nặng về vật chất lẫn tinh thần, khi buộc chồng phải giữ bí mật nhiễm HIV của chị Chị cũng cảm thấy có lỗi với con khi không biết mình

sẽ chết khi nào, cũng như con sẽ bị tổn thương như thế nào nếu biết mẹ nhiễm HIV

4.6 Đối chiếu với những bài báo cáo nghiên cứu của các nước trong khu vực

Cuộc sống khó khăn của những phụ nữ trong nghiên cứu này có thể minh họa được phần nào những điều đã trích dẫn trong những báo cáo nghiên cứu trên đây, tại Việt Nam nói riêng và với các nước trong khu vực kém phát triển nói chung Đó là những thiệt thòi của người phụ nữ trong gia đình và xã hội: học vấn kém, công việc nặng nhọc, chịu nhiều bất công từ trong gia đình, thiếu tình thương, bị ngược đãi, bị lạm dụng thân xác Trong khi cách mặc nhiên họ bị ràng buộc bởi nhiều qui luật bất thành văn được lưu truyền từ đời này sang đời khác đó là sự trinh khiết, chung tình, nghĩa vụ với chồng và gia đình chồng… Rồi khi rơi vào hoàn cảnh thế cô, không chu toàn bổn phận, thì quay lại dằn vặt mình

Họ không có kiến thức để bảo vệ mình trước căn bệnh nguy hiểm của thời đại Và khi đã nhiễm HIV thì càng bị lên án khắt khe về đạo đức, đương đầu với kỳ thị phân biệt đối xử Các chị có mặc cảm tội lỗi nặng nề khi mang bệnh, nên việc chăm sóc bản thân hầu như không có, mà các chị chỉ mong sao có sức khỏe để làm việc, kiếm tiền giúp chồng, nuôi con, chăm sóc chồng con

Họ mong chờ tình thương, sự chấp nhận và cảm thông của chồng như một sự ban ơn chứ không phải là quyền lợi của mình và nghĩa vụ của người chồng Nếu không được thì cũng cam chịu vì cảm thấy mình “là kẻ có lỗi” Nên cho dù bị chồng cay đắng, xa lánh thì họ cũng cảm thấy mình đáng phải chịu như vậy Với bao nhiêu biến cố khó khăn trải qua suốt cuộc đời từ thời thơ âu đến nay là bấy nhiêu nỗi đau tâm lý mà những người phụ nữ này phải chịu đựng

5 KẾT LUẬN

5.1 Nỗi sợ bị kỳ thị phân biệt đối xử

Cảm nhận của bệnh nhân khi nhận kết quả nhiễm HIV là đối diện với bản án tử, nhưng nỗi sợ cái chết ít hơn là sợ “bị kỳ thị, phân biệt đối xử’ Với những phụ nữ tham gia nghiên cứu ở đây, khó khăn tâm lý đầu tiên gây sợ hãi và theo đưổi họ dai dẳng từ khi biết nhiễm HIV là “sợ người khác biết”, đó là “bí mật” kinh khủng mà họ phải giấu suốt đời Thái độ sợ hãi này không khác gì

“người có tội hình sự trốn lệnh truy nã” Họ sợ người khác thấy mỗi khi uống thuốc, mỗi khi đến phòng khám hàng tháng (bịt kín mặt, ngụy trang càng kín càng tốt), mỗi khi bị ai quan tâm đến sức khỏe (xí nghiệp cho khám sức khỏe công nhân tổng quát thường niên) Cho dầu HIV không

dễ lây (chồng không bị, mặc dầu không có biện pháp ngăn ngừa trước khi biết vợ nhiễm) không gây nguy cơ tử vong nhanh như một số bệnh khác (như lao, ung thư), họ vẫn sống khỏe mạnh 15 năm nay (tính từ khi có hành vi nguy cơ lây nhiễm) và còn hơn nữa, nhưng vì HIV bị gọi là

“bệnh xã hội”, “căn bệnh của thế kỷ” Hàm ý là bệnh của những ai bị liệt vào “tệ nạn xã hội” (mãi dâm, ma túy…) Từ đó câu hỏi mà người nhiễm HIV bị chất vấn đầu tiên luôn là “tại sao bị nhiễm?” Chữ tại sao nhằm truy vấn về hành vi thiếu luân lý, đạo đức nào đó mà người này đã phạm phải, hơn là sự cảm thông, chia sẻ

5.2 Mặc cảm tội lỗi

Những phụ nữ này bị ray rứt bởi nhiều mặc cảm tội lỗi:

- Mặc cảm bản thân: tự trách mình đã phạm sai lầm, không tha thứ cho mình, thấy mình luôn là người có lỗi, cho dù nguyên nhân có được giải thích để chứng minh họ chỉ là “nạn nhân”

của việc lây nhiễm với lý do gì đi nữa Chính vì mặc cảm này mà họ không dễ chia sẻ việc mình

bị lây nhiễm với người thân

- Mặc cảm tội lỗi với chồng: Đòi chia tay là phản ứng đầu tiên của tất cả những phụ nữ này khi biết chồng có kết quả xét nghiệm âm tính Đó là hành vi tự kết tội, cho rằng mình không còn xứng đáng với chồng Không xứng đáng vì thấy mình không là người vợ hoàn hảo như chồng mong đợi (vì HIV bị lên án theo sự “dán nhãn” của xã hội), hay nó gợi lại hành vi “lỗi lầm” nào

đó trong quá khứ mà họ tưởng có thể chôn vùi mãi mãi Đó cũng là thái độ phòng vệ khi họ đang

bị tổn thương nặng nề (chẳng thà lên tiếng trả tự do cho chồng hơn là bị chồng bỏ vì kết quả HIV dương tính của mình) Tiếp theo đó là cảm thấy có lỗi mỗi khi quan hệ vợ chồng (nỗi sợ lây nhiễm cho chồng; cản trở khoái cảm cho chồng khi buộc chồng dùng bao cao su); mặc cảm phản bội một người chồng tốt, người chồng đã từng tin yêu mình trước đây nhiều như thế nào; cảm thấy có lỗi vì không tròn nhiệm vụ sinh con nối dõi cho chồng; vì mình mà chồng mang tai tiếng; không có sức khỏe để làm việc kiếm tiền giúp chồng; không phục vụ tốt cho chồng ngược lại là gánh nặng cho chồng mỗi khi đau yếu…

- Mặc cảm tội lỗi với con: thấy mình có tội khi lây nhiễm cho con, vì mình mà con phải mang bệnh, phải đau đớn vì bệnh hành hạ, phải uống thuốc suốt đời; tại mình mà con chết; vì mình mà con bị tai tiếng, bị bạn bè kỳ thị, xa lánh và cô đơn

- Mặc cảm với gia đình gốc: cảm thấy phạm tội “bất hiếu” với cha mẹ, vì đã gây thất vọng, đau khổ cho cha mẹ, gây tai tiếng xấu ảnh hưởng đến cha mẹ; gây lo lắng bất an, có ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cha mẹ…

- Mặc cảm với gia đình chồng: không tròn bổn phận làm dâu khi không sinh cháu khỏe mạnh (con bị nhiễm) cho gia đình chồng; không có cháu nối dõi cho gia đình chồng (con chết); làm cha mẹ chồng đau khổ, thất vọng (thương xót cho con trai), hoặc có thể bị liên lụy do tai tiếng “xấu” của con dâu…

5.3 Môi trường sống có liên quan đến khó khăn tâm lý của bệnh nhân

Trải nghiệm cuộc sống gia đình thời niên thiếu để lại dấu ấn sâu đậm trên nhân cách mỗi bệnh nhân Đó có thể là những cảm nhận hạnh phúc hay là những sang chấn tâm lý chưa được chữa lành Điều này ảnh hưởng ít nhiều trên những bệnh nhân tham gia nghiên cứu này Chúng ta thấy

rõ những ai có quá khứ đau khổ, bị ngược đãi, thiếu tình thương… thời niên thiếu, thì sẽ có hình ảnh bản thân thấp, thiếu tự tin, dễ qui lỗi và khó tha thứ cho mình, đau khổ nhiều hơn, lâu dài hơn (Bốn phụ nữ trong nghiên cứu có tuổi thơ bất hạnh đã minh chứng cho ta thấy rõ điều này) Cũng chính vì vậy mà họ không dám tin tưởng chia sẻ nỗi đau với người thân, sự cam chịu một mình này gia tăng căng thẳng nội tâm, gây đau khổ nhiều hơn

Sự kỳ thị từ người thân trong gia đình còn đau khổ hơn sự kỳ thị của xã hội, khi mà thông tin nhiễm HIV của người phụ nữ được chồng nói ra Người thân không hiểu biết, sợ nguy hiểm cho chồng, ngăn cản cuộc sống chung, xa lánh, hất hủi, góp thêm khó khăn tâm lý cho những người

vợ này

Người có tuổi thơ hạnh phúc, được đầy đủ tình thương của gia đình, thì họ có hình ảnh bản thân tích cực hơn, mạnh mẽ, tự tin Thì khi gặp khó khăn họ dễ dàng tâm sự, tìm kiếm sự hỗ trợ của