Đánh giá tình hình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, tái định cư dự án giao thông và thủy lợi trên địa bàn huyện kim động, tỉnh hưng yên

Khái niệm về thu hồi, bồi thường, giải phóng mặt bằng - Thu hồi là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Ủy ban nhân d

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

- -

TRỊNH THỊ PHƯƠNG THÚY

ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CÔNG TÁC

BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG, TÁI ĐỊNH CƯ

DỰ ÁN GIAO THÔNG VÀ THỦY LỢI TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN KIM ĐỘNG, TỈNH HƯNG YÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ

HÀ NỘI - 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

- -

TRỊNH THỊ PHƯƠNG THÚY

ĐÁNH GIÁ TÌNH HÌNH THỰC HIỆN CÔNG TÁC

BỒI THƯỜNG GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG, TÁI ĐỊNH CƯ

DỰ ÁN GIAO THÔNG VÀ THỦY LỢI TRÊN ĐỊA BÀN

HUYỆN KIM ĐỘNG, TỈNH HƯNG YÊN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN QUANG HỌC

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Đề tài “Đánh giá tình hình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, tái định cư dự án giao thông và thủy lợi trên địa bàn huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên” là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong Luận văn này là hoàn toàn trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng các thông tin trích dẫn trong luận văn đều có xuất

xứ, nguồn gốc cụ thể Việc sử dụng các thông tin này trong quá trình nghiên cứu

là hoàn toàn hợp lệ

Tôi xin trân trọng cảm ơn !

Hà Nội, ngày tháng 10 năm 2014

Tác giả

Trịnh Thị Phương Thúy

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện đề tài tôi đã nhận được sự giúp đỡ, chỉ bảo nhiệt tình của các thầy, cô trong khoa Quản lý đất đai – Học viện Nông nghiệp Việt Nam và các tập thể, cá nhân đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành luận văn này

Trước hết, tôi xin trân trọng cảm ơn TS Nguyễn Quang Học - Khoa Quản

lý đất đai - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt

thời gian thực hiện đề tài

Tôi xin trân trọng cảm ơn sự góp ý chân thành của các thầy, cô trong Khoa Quản lý đất đai, Khoa Sau đại học - Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện, hoàn thành đề tài

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban lãnh đạo và cán bộ công nhân viên Ủy ban nhân dân huyện Kim Động, Hội đồng Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư huyện Kim Động, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Phòng Thống kê, Phòng Lao động - Thương binh xã hội huyện Kim Động, cấp uỷ, chính quyền và bà con nhân dân các xã, thị trấn trong huyện Kim Động đã giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện đề tài

Tôi xin cảm ơn đến gia đình, người thân, các cán bộ đồng nghiệp và bạn

bè đã động viên, giúp đỡ, tạo điều kiện về mọi mặt cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn !

Hà Nội, ngày tháng 10 năm 2014

Tác giả luận văn

Trịnh Thị Phương Thúy

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH vii

DANH MỤC CÁC BIỂU vii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT viii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích và yêu cầu 2

2.1 Mục đích: 2

2.2 Yêu cầu: 2

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 Cơ sở lý luận của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 3

1.1.1 Sự cần thiết của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 3

1.1.2 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng 4

1.2 Chính sách bồi thường thiệt hại và tái định cư trên thế giới và ở Việt Nam 6

1.2.1 Chính sách bồi thường thiệt hại và tái định cư của các tổ chức tài trợ (WB và ADB) 6

1.2.2 Chính sách bồi thường thiệt hại và tái định cư ở một số nước 8

1.2.3 Tình hình thực hiện và kinh nghiệm công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại một số địa phương ở Việt Nam 12

1.3 Chính sách bồi thường thiệt hại và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở Việt Nam 17

1.3.1 Những văn bản pháp quy của Nhà nước về đất đai 17

1.3.2 Một số văn bản về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất vào mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng 21

1.3.3 Thực tiễn bồi thường, giải phóng mặt bằng tại Việt Nam 32

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU 36

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 36

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 36

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu: 36

2.2 Nội dung nghiên cứu 36

2.2.1 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu 36

2.2.2 Tình hình quản lý sử dụng đất đai của huyện Kim Động 37

2.2.3 Thực trạng công tác bồi thường giải phóng mặt bằng 02 dự án 37

2.2.4 Đề xuất một số giải pháp nhằm thực hiện tốt công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng 37

2.3 Phương pháp nghiên cứu: 37

2.3.1 Thu thập số liệu thứ cấp 37

2.3.2 Thu thập số liệu sơ cấp 37

2.3.3 Xử lý số liệu thu thập đuợc ( kể cả sơ cấp và thứ cấp ) 38

2.3.4 Phương pháp chọn điểm nghiên cứu 38

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 39

3.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội 39

3.1.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên của huyện 39

3.1.2 Đặc điểm điều kiện kinh tế - xã hội của huyện 41

3.2 Tình hình quản lý và sử dụng đất huyện Kim Động 49

3.2.1 Tình hình quản lý đất đai 49

3.2.2 Hiện trạng sử dụng đất huyện Kim Động 53

3.3 Tình hình chung về công tác bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất hai dự án trên địa bàn huyện Kim Động 57

3.3.1 Đặc điểm hai dự án thu hồi đất trên địa bàn huyện Kim Động 57

3.3.2 Các văn bản pháp lý liên quan đến hai dự án 60

3.4 Thực trạng công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện hai dự án 62

3.4.1 Trình tự thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

trên địa bàn huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên 62

3.4.2 Đánh giá chung về công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Kim Động trong thời gian qua 64

3.4.3 Đối tượng và điều kiện được bồi thường, hỗ trợ 65

3.4.4 Bồi thường về đất 69

3.4.5 Bồi thường hỗ trợ thiệt hại về hoa màu, tài sản 73

3.4.6 Thực hiện chính sách hỗ trợ 75

3.4.7 Thực hiện chính sách TĐC 75

3.5 Đánh giá ảnh hưởng của chính sách bồi thường hỗ trợ đối với người dân bị thu hồi đất 77

3.5.1 Tác động của việc thu hồi đất đối với người dân 77

3.5.2 Việc sử dụng tiền bồi thường của các hộ dân 85

3.5.3 Đánh giá chung 86

3.6 Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác GPMB 89

3.6.1 Các giải pháp chung 89

3.6.2 Các giải pháp cụ thể 90

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 92

1 Kết luận 92

2 Đề nghị 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 98

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Một số chỉ tiêu phát triển kinh tế huyện Kim Động từ 2009 - 2013 42

Bảng 3.2 Chỉ tiêu phát triển nông nghiệp huyện Kim Động từ 2009 -2013 44

Bảng 3.3 Dân số, lao động huyện Kim Động từ năm 2009 - 2013 47

Bảng 3.4 Hiện trạng sử dụng đất năm 2013 huyện Kim Động 54

Bảng 3.5 Một số nét khái quát về Dự án 1 58

Bảng 3.6 Kết quả thực hiện thu hồi, GPMB trong dự án tại Thị trấn Lương Bằng 70

Bảng 3.7 Kết quả thực hiện thu hồi, GPMB trong dự án tại xã Vũ Xá 70

Bảng 3.8 Kết quả thực hiện thu hồi, GPMB trong dự án tại xã Chính Nghĩa 71

Bảng 3.9 Kết quả thực hiện thu hồi, GPMB trong dự án tại xã Nhân La 72

Bảng 3.10 Kết quả thực hiện thu hồi, GPMB trong dự án tại xã Nghĩa Dân 73

Bảng 3.11 Kết quả về Bồi thường hỗ trợ thiệt hại về hoa màu, tài sản 74

Bảng 3.12 Tổng hợp về chính sách hỗ trợ tại 2 dự án nghiên cứu 75

Bảng 3.13 Tổng hợp về kết quả thực hiện TĐC 76

Bảng 3.14 Tổng hợp đánh giá hộ gia đình bị thu hồi đất về ảnh hưởng từ việc thu hồi đất 78

Bảng 3.15 Phương thức sử dụng tiền bồi thường hỗ trợ của các hộ dân 86

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1 Địa điểm khu vực thực hiện Dự án 1 57 Hình 3.2 Khu tái định cư Dự án 1 58 Hình 3.3 Địa điểm khu vực thực hiện Dự án 2 59

DANH MỤC CÁC BIỂU

Biểu đồ 3.1 Cơ cấu đất đai năm 2013 của huyện Kim Động 55 Biểu đồ 3.2 Cơ cấu đất phi nông nghiệp năm 2013 của huyện Kim Động 56 Biểu đồ 3.3 Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến kinh

tế hộ gia đình 80 Biểu đồ 3.4 Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến tình hình việc làm 81 Biểu đồ 3.5 Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến tình trạng an ninh trật tự xã hội 82 Biểu đồ 3.6 Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến sự tiếp cận cơ sở hạ tầng, phúc lợi xã hội 83 Biểu đồ 3.7 Đánh giá của người dân về ảnh hưởng của việc thu hồi đất đến tình trạng môi trường 85

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất đai là tài sản vô cùng quý giá của quốc gia, là tư liệu sản xuất đặc biệt, là thành phần quan trọng hàng đầu của môi trường sống, là địa bàn xây dựng và phát triển dân sinh, kinh tế sản xuất, an ninh quốc phòng Hiến pháp

nước CHXHCN Việt Nam năm 1992 chương II điều 18 đã xác định "Nhà nước thống nhất quản lý đất đai theo quy hoạch và pháp luật, đảm bảo sử dụng đất đúng mục đích và có hiệu quả Nhà nước giao đất cho các tổ chức và

cá nhân sử dụng ổn định lâu dài"

Trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và hiện đại hóa đất nước, việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất đáp ứng cho phát triển kinh tế xã hội là việc làm tất yếu xẩy ra thường xuyên ở tất cả các địa phương trên toàn lãnh thổ Việt Nam Đặc biệt là chuyển diện tích đất nông nghiệp sang quỹ đất phi nông nghiệp thuộc các dự án xây dựng cơ sở hạ tầng, khu công nghiệp, thương mại dịch vụ và

du lịch

Trong những năm qua, công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng là một trong những vấn đề then chốt trong việc triển khai dự án đầu tư xây dựng các công trình trọng điểm Nếu chủ đầu tư làm tốt, đúng tiến độ công tác bồi thường GPMB thì đây chính là yếu tố chính, quyết định thành công của dự án

Và một trong những vấn đề được quan tâm hàng đầu là vấn đề bồi thường, thu hồi đất, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất để thực hiện

dự án Làm thế nào để đảm bảo lợi ích giữa người dân - Nhà nước – Nhà đầu tư

và sự phát triển bền vững của quốc gia ? Chính vì vậy, để làm tốt công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng cần thiết phải phân tích, đánh giá có cơ sở khoa học thông qua việc khảo sát thực tế, điều tra xã hội học đảm bảo lợi ích hợp pháp cho người có đất bị thu hồi

Kim Động là một huyện đồng bằng nằm ở cửa ngõ phía Bắc của tỉnh Hưng Yên, trong những năm qua cùng với sự phát triển của nền kinh tế thị trường là việc

đô thị hóa, công nghiệp hóa diễn ra mạnh mẽ dẫn đến đất đai luôn thu hút được các

dự án đầu tư trọng điểm trên địa bàn huyện

Do đó, việc bồi thường, giải phóng mặt bằng là một vấn đề hết sức nhạy

cảm, phức tạp, tác động đến mọi mặt của đời sống kinh tế - chính trị - xã hội Có thể thấy, việc bồi thường, giải phóng mặt bằng và công tác tái định cư đều gặp nhiều vướng mắc, làm chậm trễ việc khởi công xây dựng và kéo dài tiến độ thi công của các công trình, không những gây thiệt hại cho nhà nước mà còn là nguyên nhân của những vụ khiếu kiện đông người và kéo dài Vì vậy, rất cần có định hướng chỉ đạo và có cơ chế chính sách của các cấp, các ngành để giúp Kim Động có hướng đi đúng đắn trong công tác đền bù thiệt hại, tái định cư, giải phóng mặt bằng trên địa bàn huyện

Vì những lý do nêu trên, được sự phân công của Khoa Quản lý đất đai,

dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Quang Học tôi tiến hành thực hiện đề tài:

"Đánh giá tình hình thực hiện công tác bồi thường giải phóng mặt bằng, tái định cư dự án giao thông và thủy lợi trên địa bàn huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên”.

2 Mục đích và yêu cầu

2.1 Mục đích:

- Đánh giá tình hình thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất ở một số dự án trên địa bàn huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên;

- Đề xuất một số giải pháp cho việc bồi thường, hỗ trợ, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn huyện Kim Động, tỉnh Hưng Yên trong tương lai

2.2 Yêu cầu:

- Nắm vững được chính sách, pháp luật đất đai và chính sách thu hồi bồi thường thiệt hại giải phóng mặt bằng, các văn bản liên quan;

- Nguồn số liệu, tài liệu dùng trong kết quả của luận văn phải có tính pháp

lý, trung thực, khi đánh giá từng vấn đề phải mang tính khách quan và khoa học

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

1.1.1 Sự cần thiết của công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

1.1.1.1 Khái niệm về thu hồi, bồi thường, giải phóng mặt bằng

- Thu hồi là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định của Luật Đất đai hiện hành (Quốc Hội nước CHXHCN Việt Nam,2003, Luật Đất đai, Nxb Chính trị Quốc gia)

- Bồi thường khi nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người bị thu hồi đất (Quốc Hội nước CHXHCN Việt Nam,2003, Luật Đất đai, Nxb Chính trị Quốc gia)

- Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới (Quốc Hội nước CHXHCN Việt Nam,2003, Luật Đất đai, Nxb Chính trị Quốc gia)

Theo từ điển tiếng Việt, “Bồi thường” có nghĩa là trả lại tương xứng giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì một hành vi của chủ thể khác “Giải phóng mặt bằng” có nghĩa là di dời, dọn dân đi nơi khác để lấy mặt bằng xây dựng công trình

Như vậy, không phải mọi khoản đều bồi thường bằng tiền, có thể thay thế bằng hiện vật tương xứng về giá trị hoặc công lao Sự mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về mặt tinh thần, đặc biệt đối với trường hợp người sử dụng đất phải di chuyển đến chỗ

1.1.1.2 Nhu cầu thu hồi đất trong công cuộc CNH-HĐH đất nước

Công nghiệp hóa - hiện đại hóa và đô thị hoá là con đường phát triển của mọi quốc gia trên thế giới Sức ép về việc phân bổ quỹ đất phù hợp để có thể phục vụ quá trình sản xuất cũng như phục vụ cuộc sống sinh hoạt của người dân

Vì vậy việc sử dụng quỹ đất đai hợp lý phục vụ cho nền kinh tế luôn là nhiệm vụ hàng đầu và công tác quản lý, sử dụng vốn đất quốc gia cũng cần được nâng cao trước xu thế vận động của nền kinh tế

Xuất phát từ những lý do trên mà việc thu hồi đất để phục vụ quá trình công nghiệp, hóa hiện đại hóa là vấn đề tất yếu và không thể tránh khỏi Công cuộc GPMB, thu hồi đất đang diễn ra mọi nơi, song còn tồn tại nhiều bất cập:

+ Chưa đảm bảo được cân bằng giữa lợi ích chung (Nhà nước, xã hội, cộng đồng) và lợi ích riêng (cá nhân, hộ gia đình, tổ chức bị ảnh hưởng)

+ Kinh phí dùng để bồi thường GPMB từ ngân sách Nhà nước trong khi lợi ích cho phát triển mang lại chưa trở thành nguồn thu đầy đủ, ổn định và hợp pháp của nhà đầu tư

+ Việc dựa vào chứng cứ pháp lý để giải quyết bồi thường chưa thỏa đáng

vì hệ thống pháp luật chưa đồng bộ, chồng chéo

Xuất phát từ thực tiễn trên, chúng ta cần hiểu rõ bản chất của việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Đó là việc Nhà nước đảm bảo cho lợi ích của những người dân phải di chuyển: phải được có chỗ ở ổn định, có điều kiện sống

và tiện nghi bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ tạo điều kiện cho người dân sống ổn định và phát triển (Phan Văn Hoàng, 2006, Luận văn thạc sỹ nông nghiệp)

1.1.2 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng

Như chúng ta đã biết để thực hiện được dự án theo đúng tiến độ, thì trước hết các chủ đầu tư cần phải giải phóng được mặt bằng Đó là công việc trọng tâm

và hết sức quan trọng Công việc này mang tính chất phức tạp, tốn kém nhiều thời gian, công sức và tiền của Ngày nay, công việc này ngày càng trở nên khó khăn hơn do đất đai ngày càng có giá trị và khan hiếm Bên cạnh đó công tác GPMB liên quan đến lợi ích của nhiều cá nhân, tập thể và của toàn xã hội ở các

vậy cần phải có những phương pháp hợp lý để thực hiện công tác này Tuy nhiên, công tác GPMB mang tính đa dạng và phức tạp:

- Tính đa dạng thể hiện: mỗi dự án được tiến hành trên một vùng đất

khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội và trình độ dân trí nhất định Đối với khu vực đô thị, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tài sản trên đất lớn dẫn đến quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ giải phóng mặt bằng có những đặc trưng nhất định Đối với khu vực ven đô, mức độ tập trung dân cư khá cao, ngành nghề dân cư phức tạp, hoạt động sản xuất đa dạng: công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ quá trình GPMB

và giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng có đặc trưng riêng của nó Còn đối với khu vực nông thôn, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp, đời sống phụ thuộc chính vào nông nghiệp Do đó, GPMB và giá đất tính bồi thường, hỗ trợ cũng được tiến hành với những đặc điểm riêng biệt (Phan Văn Hoàng, 2006, Luận văn thạc sỹ nông nghiệp)

- Tính phức tạp thể hiện: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan

trọng trong đời sống kinh tế - xã hội đối với mọi người dân ở khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sản xuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do đó tâm lý dân cư vùng này là giữ được đất

để sản xuất, thậm chí họ cho thuê đất còn được lợi nhuận cao hơn là sản xuất nhưng họ vẫn không cho thuê Trước tình hình đó đã dẫn đến công tác tuyên truyền, vận động dân cư tham gia di chuyển là rất khó khăn và việc hỗ trợ chuyển nghề nghiệp là điều cần thiết để đảm bảo đời sống dân cư sau này Mặt khác, cây trồng, vật nuôi trên vùng đó cũng đa dạng, không được tập trung một loại nhất định nên gây khó khăn cho công tác định giá bồi thường (Phan Văn Hoàng, 2006, Luận văn thạc sỹ nông nghiệp)

Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn do những nguyên nhân sau:

+ Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và sinh hoạt của người dân mà tâm lý, tập quán là ngại di chuyển chỗ ở

+ Do yếu tố lịch sử để lại nên nguồn gốc sử dụng đất phức tạp và do cơ

chế chính sách chưa đáp ứng được với nhu cầu thực tế sử dụng đất nên chưa giải quyết được các vướng mắc và tồn tại cũ

+ Việc quản lý đất đai chưa chặt chẽ dẫn đến các hiện tượng lấn chiếm, xây dựng nhà trái phép nhưng lại không được chính quyền địa phương xử lý dẫn đến việc phân tích hồ sơ đất đai và áp giá phương án bồi thường gặp rất nhiều khó khăn

+ Thiếu quỹ đất dành cho xây dựng khu tái định cư cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưa đảm bảo được yêu cầu

+ Việc áp dụng gia đất ở để tính bồi thường giữa thực tế và quy định của nhà nước có những khoản cách khá xa cho nên việc triển khai thực hiện cũng không được sự đồng thuận của những người dân

Từ các điểm trên cho thấy mỗi dự án khác nhau đều có những tính đặc thù riêng biệt do đó công tác tổ chức thực hiện cũng khác nhau

1.2 Chính sách bồi thường thiệt hại và tái định cư trên thế giới và ở Việt Nam

1.2.1 Chính sách bồi thường thiệt hại và tái định cư của các tổ chức tài trợ (WB và ADB)

Theo ngân hàng thế giới (WB), ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) và các tổ chức phi Chính Phủ khác thì bản chất của việc bồi thường, hỗ trợ, tái định

cư khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng phải đảm bảo lợi ích của những người bị ảnh hưởng để họ

có một cuộc sống tốt hơn trước về mọi mặt Trên tinh thần giảm thiểu đến mức thấp nhất các tác động của việc thu hồi đất, có chính sách thoả đáng, phù hợp đảm bảo người bị thu hồi đất không gặp bất lợi hay khó khăn trong cuộc sống Khắc phục, cải thiện chất lượng cuộc sống, nguồn sống đối với người bị ảnh hưởng Để thực hiện phương châm đó thì trong công tác bồi thường và tái định

cư phải thực hiện chính sách phát triển con người là trung tâm chứ không phải chính sách bồi thường vật chất Từ quan điểm đó chính sách bồi thường công bằng là bồi thường ngang bằng với tình trạng như không có dự án được sử dụng

thường ít nhất phải đạt được ngang mức cũ của họ như trước khi có dự án Tuy vậy các chính sách này cũng có những khác biệt so với chính sách của Nhà nước Việt Nam như (Ban Vật giá Chính phủ, 2000)

- Khái niệm hợp pháp hay không hợp pháp trong chính sách bồi thường, tái định cư là một trong những khác biệt có khả năng gây ra những vấn đề xã hội lớn khi áp dụng chính sách tái định cư của ADB Theo ADB và WB thì việc thiếu chứng thư hợp pháp về đất sẽ không ảnh hưởng tới bồi thường cho một số nhóm dân bị ảnh hưởng và được mở rộng đối với cả đối tượng không bị thiệt hại

về đất và tài sản mà chỉ bị ảnh hưởng tới mặt tinh thần Ở Việt Nam trước kia chỉ bồi thường cho những người có chứng thư hợp pháp nhưng ở Nghị định 197/2004/NĐ – CP và Nghị định 84/2007/NĐ-CP đã mở rộng hơn khái niệm hợp pháp, đồng thời có quy định rõ ràng các trường hợp không được bồi thường về đất, nếu xét thấy cần được hỗ trợ thì UBND Tỉnh ra quyết định đối với từng trường hợp cụ thể (Chính Phủ, 2004 a,b)

- Theo chính sách của ADB thì việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư bao giờ cũng phải hoàn thành xong trước khi tiến hành công trình xây dựng, trong khi

ở Việt Nam chưa có quy định rõ ràng về thời hạn này (rất nhiều dự án vừa giải toả mặt bằng vừa triển khai thi công, chỗ nào giải phóng mặt bằng xong thì thi công trước tránh lấn chiếm đất đai), do vậy nhiều gia đình còn chưa kịp sửa chữa, xây dựng lại hoặc xây dựng nhà ở mới ổn định ngay sau khi giải toả dẫn đến việc phải thuê nhà ở tạm

- Quy định của ngân hàng ADB là không những phải thông báo đầy đủ các thông tin về dự án cũng như chính sách bồi thường, tái định cư của dự án cho các hộ nông dân mà còn tham khảo ý kiến và tìm mọi cách thoả mãn các yêu cầu chính đáng của họ trong suốt quá trình kế hoạch hoá cũng như thực hiện công tác tái định cư Ở Việt Nam, thực tế cho thấy việc thực hiện đầy đủ nội dung này là rất khó khăn, vì việc thu hồi đất là quyền của Nhà nước, nhưng việc di chuyển theo kế hoạch như thế nào, tái định cư ra sao hầu như không trả lời ngay được

- Theo quy định của ngân hàng ADB, ngoài giám sát nội bộ, cơ quan thực hiện dự án phải thuê một tổ chức bên ngoài giám sát độc lập phải kiểm tra xem

xét các hoạt động tái định cư có được triển khai đúng không? Từ đó có những kiến nghị biện pháp giải quyết sao cho công tác tái định cư đạt được mục tiêu cuối cùng là giải quyết những vướng mắc nảy sinh

Các chính sách hiện hành tại Việt Nam chưa có quy định về giám sát độc lập về tái định cư cho nên việc giám sát độc lập công tác tái định cư là công tác khá mới mẻ ở Việt Nam và ít cá nhân quen với công việc này

- Phạm vi ảnh hưởng của dự án phải quan tâm theo quy định của ADB là rất rộng còn theo chính sách hiện hành của Việt Nam thì vẫn còn hạn chế

1.2.2 Chính sách bồi thường thiệt hại và tái định cư ở một số nước

Với những đặc thù về quan hệ đất đai, nhiều nước trên thế giới cố gắng không ngừng trong việc hoàn thiện chính sách pháp luật trong đó có chính sách

về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, đặc biệt các nỗ lực trong việc khôi phục cuộc sống và khôi phục nguồn thu nhập cho người bị ảnh hưởng của thu hồi đất

Từ kinh nghiệm lý thuyết và thực tế cho thấy các yếu tố đảm bảo cho bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư thành công là nhờ những chính sách phù hợp của Chính phủ, nguồn tài chính đầu tư, khâu tổ chức của chính quyền địa phương, trình độ nhận thức và hiểu biết pháp luật của người dân đồng thời phải có sự kiểm soát, giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý Nhà nước Có thể nói nhờ những thành công và thất bại của các nước mà chúng ta có thể rút ra được những bài học quý giá

- Trung Quốc:

Ở Trung Quốc, có thể nói, mục tiêu bao trùm lên chính sách bồi thường,

hỗ trợ, tái định cư là hạn chế đến mức tối đa việc thu hồi đất, giải tỏa mặt bằng, cũng như số lượng người bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư Nếu như việc thu hồi đất là không thể tránh khỏi thì có sự chuẩn bị cẩn thận phương án đền bù, trên cơ sở tính toán đầy đủ lợi ích của Nhà nước, tập thể

và cá nhân, đảm bảo cho những người bị thu hồi đất có thể khôi phục lại hoặc cải thiện mức sống so với trước khi bị thu hồi đất

Theo quy định của pháp luật Trung Quốc, khi Nhà nước thu hồi đất thì người nào sử dụng đất sau đó sẽ có trách nhiệm bồi thường Người bị thu hồi đất

tiền trợ cấp bồi thường hoa màu trên đất Cách tính tiền bồi thường đất đai và tiền trợ cấp tái định cư căn cứ theo tổng giá trị tổng sản lượng của đất đai những năm trước đây rồi nhân với hệ số Tiền bồi thường cho hoa màu, cho các loại tài sản trên đất được tính theo giá cả hiện tại

Mức bồi thường cho giải tỏa mặt bằng được thực hiện theo nguyên tắc đảm bảo cho người dân có cuộc sống bằng hoặc cao hơn nơi ở cũ Việc quản lý giải phóng mặt bằng được giao cho các Cục quản lý tài nguyên đất đai ở địa phương đảm nhiệm Tổ chức, cá nhân được quyền sử dụng thửa đất nào sẽ trả tiền thuê một đơn vị xây dựng giải tỏa mặt bằng

Để giải quyết nhà ở cho người dân khi giải phóng mặt bằng, phương thức chủ yếu của Trung Quốc là trả tiền và hỗ trợ bằng cách tính ba khoản sau: Một

là, giá cả xây dựng lại, chênh lệch giữa giá xây dựng lại nhà mới và nhà cũ; Hai

là, giá đất tiêu chuẩn; Ba là, trợ cấp về giá cả Ba khoản này cộng lại là tiền bồi thường về nhà ở

Việc bồi thường nhà ở cho dân ở thành phố khác với việc bồi thường cho dân ở nông thôn, bởi có sự khác nhau về hình thức sở hữu đất đai ở thành thị và nông thôn Đối với nhà ở của người dân thành phố, Nhà nước bồi thường bằng tiền là chính, với mức giá do thị trường bất động sản quyết định qua các tổ chức trung gian để đánh giá, xác định giá Với người dân nông thôn, nhà nước thực hiện theo những cách thức rất linh hoạt, theo đó, mỗi đối tượng khác nhau sẽ có cách bồi thường khác nhau: tiền bồi thường về sử dụng đất đai; tiền bồi thường

về hoa màu; bồi thường tài sản tập thể

Theo đánh giá của một số chuyên gia tái định cư, sở dĩ Trung Quốc có những thành công nhất định trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là do thứ nhất, đã xây dựng các chính sách và thủ tục rất chi tiết, ràng buộc đối với các hoạt động tái định cư, đảm bảo mục tiêu tạo cơ hội phát triển cho người dân tái định cư, tạo các nguồn lực sản xuất cho những người tái định cư Thứ hai, năng lực thể chế của các chính quyền địa phương khá mạnh Chính quyền cấp tỉnh chịu trách nhiệm hoàn toàn trong việc thực hiện chương trình bồi thường hỗ trợ tái định cư Thứ ba, quyền sở hữu đất tập thể làm cho việc thực hiện bồi thường

hỗ trợ tái định cư có nhiều thuận lợi, đặc biệt là ở nông thôn Tiền đền bù cho đất đai bị mất không trả cho từng hộ gia đình mà được cộng đồng sử dụng để tìm kiếm, phát triển đất mới hoặc mua của các cộng đồng sở tại hay dùng để phát triển kết cấu hạ tầng Chính quyền thôn, xã chịu trách nhiệm phân chia cho các

Năm 1987 Thái Lan ban hành luật về trưng dụng bất động sản áp dụng cho việc trưng dụng đất vào các mục đích xây dựng công cộng, an ninh quốc phòng Luật BE 2530 quy định những nguyên tắc thu hồi đất, nguyên tắc tính giá trị bồi thường các loại tài sản được bồi thường , trình tự lập dự án, duyệt

dự án, lên kế hoạch bồi thường trình các cấp phê duyệt Luật còn quy định thủ tục thành lập các cơ quan, uỷ ban tính toán bồi thường tái định cư, trình tự đàm phán, nhận tiền bồi thường, trình tự khiếu nại, giải quyết khiếu nại, trình

tự đưa ra toà án

Về giá đất làm căn cứ bồi thường thì căn cứ giá do một uỷ ban của Chính Phủ xác định trên cơ sở thực tế giá thị trường chuyển nhượng bất động sản Bồi thường chủ yếu bằng tiền mặt

Việc chuẩn bị khu tái định cư được chính quyến nhà nước quan tâm đúng mức, luôn đáp ứng đầy đủ các nhu cầu tái định cư cho nên họ chủ động được công tác này

Việc tuyên truyền vận động đối với các đối tượng di dời được thực hiện rất tốt, việc bố trí cán bộ có phẩm chất, năng lực phục vụ công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng rất được quan tâm, các tổ chức chuyên trách thực hiện công tác này

Sự thống nhất trong chỉ đạo điều hành giải quyết, sự phân công nhiệm vụ

rõ ràng, phân cấp rõ về trách nhiệm, sự phối hợp cao trong quá trình giải quyết vấn đề, cũng góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng

Hiện nay, với những dự án do Chính phủ quản lý, việc bồi thường được tiến hành theo trình tự: tổ chức nghe ý kiến người dân; định giá bồi thường Giá bồi thường phụ thuộc vào từng khu vực, từng dự án Nếu một dự án mang tính chiến lược quốc gia thì nhà nước bồi thường với giá rất cao so với giá thị trường Nhìn chung, khi tiến hành lấy đất của dân, nhà nước hoặc cá nhân đầu tư đều bồi thường với mức cao hơn giá thị trường (Ban Vật giá Chính phủ, 2000)

- InĐônêxia:

Ở InĐônêxia vấn đề di dân, bồi thường, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất được coi là sự “hy sinh” mà một số người dân phải chấp nhận vì lợi ích cộng đồng Các chương trình bồi thường, tái định cư chỉ giới hạn trong phạm vi bồi thường theo luật cho đất bị dự án chiếm dụng hoặc một số ít trường hợp bị thu hồi đất được xây dựng khu tái định cư Theo chính sách của Chính phủ InDDooneexxia thì vấn đề tái định cư được thực hiện dựa trên 3 tiêu chí cơ bản sau:

+ Bồi thường đối với tài sản bị thiệt hại, nghề nghiệp và thu nhập bị mất trong quá trình thu hồi đất

+ Hỗ trợ di chuyển, bố trí nơi ở mới với các dịch vụ và phương tiện phù hợp với cuộc sống của người dân

+ Trợ cấp khôi phục lại thu nhập cho người dân để đảm bảo ít nhất người

bị ảnh hưởng có được mức sống gần bằng trước khi có dự án

Cũng theo quy định của Chính phủ thì việc lập kế hoạch là yếu tố không thể thiếu trong việc lập dự án đầu tư mà ở đó phải giải quyết vấn đề di dân, tái định cư cho người dân trên cơ sở đó phải đảm bảo những nguyên tắc cơ bản sau:

+ Nghiên cứu kỹ phương án khả thi của dự án để giảm thiểu việc di dân bắt buộc khi triển khai dự án

+ Người bị ảnh hưởng phải được bồi thường, hỗ trợ để triển vọng về kinh

tế - xã hội của họ được thuận lợi bằng trước khi có dự án

+ Các dự án về tái định cư phải đạt hiệu quả càng cao càng tốt

+ Người bị ảnh hưởng được thông báo đầy đủ, được tham khảo ý kiến chi tiết về các phương án bồi thường

+ Chú ý đến tầng lớp người nghèo nhất trong đó có những người không hoặc chưa có quyền hợp pháp về đất đai

1.2.3 Tình hình thực hiện và kinh nghiệm công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại một số địa phương ở Việt Nam

1.2.3.1.Tình hình thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng tại một số địa phương ở Việt Nam

Công tác GPMB hiện nay ở Việt Nam dựa trên cơ sở Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ra ngày 03/12/2004 của Chính phủ ban hành về việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Mỗi địa phương sẽ có những văn bản cụ thể hướng dẫn thực hiện Nghị định 197/2004/NĐ-CP Tình hình thực hiện công tác BT, GPMB ở một số địa phương cụ thể như sau:

mở ra những cơ hội đồng thời cùng với những thách thức trên con đường xây dựng một thủ đô văn minh hiện đại Để đáp ứng nhu cầu xây dựng và phát triển của Thủ đô hiện tại và tương lai, việc giải phóng mặt bằng được thực hiện với quy mô chưa từng thấy, đã tác động sâu sắc tới mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội của một bộ phận lớn dân cư Thủ đô

Trong 5 năm qua, Hà Nội đã bồi thường giải phóng mặt bằng hơn 2.000 héc-ta, chi trả tiền bồi thường cho hơn 44.000 tổ chức, hộ gia đình Công tác BT, GPMB ở Hà Nội hiện nay được thực hiện theo Quyết định số 02/2013/QĐ-UBND ngày 07/01/2013 của Ủy ban nhân dân Thành phố về việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy định ban hành kèm theo Quyết định số 108/2009/QĐ-UBND ngày 29/9/2009 của Ủy ban nhân dân thành phố về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất trên địa bàn thành phố Hà Nội

Song công tác giải phóng mặt bằng luôn là chủ đề nóng Việc chậm trễ trong giải phóng mặt bằng khiến nhiều dự án chậm tiến độ có nhiều nguyên nhân, tuy nhiên, cơ quan nào cũng có cái lý khi đưa ra lý do giải thích và tựu chung lại vẫn là do cơ chế, chính sách, sự phối hợp giữa các cơ quan của Thành phố trong việc hỗ trợ giải phóng mặt bằng cũng còn yếu kém Người dân không muốn chuyển đến các khu nhà tái định cư sinh sống khi chưa có điện, nước đầy đủ, trong khi quy định của ngành nước lại trói chặt rằng, chỉ những khu dân cư nào

có 80% hộ dân đến ở mới có cán bộ trực để bơm nước đầy đủ cho dân Tương tự

là các điều kiện quy định về duy tu cải tạo, bảo trì nhà tái định cư

Định hướng của Hà Nội là trong năm 2013 sẽ tập trung giải phóng mặt bằng, giao đất sạch cho các dự án chủ đầu tư thực hiện dự án và hết năm 2013 sẽ giải quyết dứt điểm giao đất dịch vụ cho dân

Tuy nhiên, nếu những cơ chế, chính sách như vừa kể trên không được xem xét sửa đổi một cách phù hợp hoặc vận dụng đúng tình, đúng lý, kế hoạch trên khó trở thành hiện thực Khi đó, Hà Nội vẫn sẽ tồn tại những cái gai nhức nhối, cũng như không thể giảm độ nóng của khiếu kiện liên quan đến công tác bồi thường, giải tỏa mặt bằng (Hà Thị Huệ, 2013, Luận văn thạc sỹ nông nghiệp)

2) Nam Định

Trong giai đoạn 2005 – 2010 , toàn tỉnh Nam Định có 250 dự án được đầu

tư với diện tích thu hồi là 1.229,37 ha Tổng số hộ bị thu hồi đất là 18.722 hộ Trong đó, đất nông nghiệp có 985 ha, đất ở 30,72 ha và các loại đất khác còn lại 213,65 ha Tổng số tiền bồi thường, hỗ trợ theo phương án đã xét duyệt là 904,7

tỷ đồng, gồm: bồi thường hỗ trợ về đất 669,1 tỷ đồng; bồi thường hỗ trợ về tài

sản, vật kiến trúc 192,4 tỷ đồng; bồi thường cây cối hoa màu 21,3 tỷ đồng và hỗ trợ ổn định đời sống sản xuất 21,8 tỷ đồng

Các dự án thu hồi là các dự án trọng điểm có ý nghĩa quyết định đến sự phát triển kinh tế xã hội trên địa bàn tỉnh, như: Khu công nghiệp Hòa Xá, Mỹ Trung; Cụm công nghiệp Xuân Tiến – Xuân Hùng (huyện Xuân Trường), Cổ Lễ – Cát Thành (Trực Ninh), Yên Ninh – Yên Xá - thị trấn Lâm (ý Yên), An Xá (TP Nam Định)… Các tuyến đường giao thông huyết mạch như: đường cao tốc cầu Giẽ – Ninh Bình, đường BOT Nam Định – Mỹ Lộc, Quốc lộ 21 Nam Định – Thịnh Long, tỉnh lộ 490 Nam Định – Nghĩa Hưng… Các khu đô thị mới Hòa Vượng, Thống Nhất, Mỹ Trung…

Công tác bồi thường, GPMB ở Nam Định hiện nay áp dụng theo Quyết định số 24/2009/QĐ-UBND ngày 27/11/2009 do UBND tỉnh Nam Định ban hành về việc ban hành cụ thể một số nội dung về bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh Nam Định (Hà Thị Huệ, 2013, Luận văn thạc sỹ nông nghiệp)

3) Bắc Giang

Theo thống kê của UBND thành phố Bắc Giang, từ năm 2009 đến 2011 trên địa bàn thành phố đã triển khai thực hiện thu hồi đất 50 dự án với diện tích phải thu hồi hơn 112 ha, liên quan đến hơn 4600 hộ dân bị ảnh hưởng UBND thành phố đã ban hành 124 quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư với số kinh phí là hơn 331 tỷ đồng Đến nay, thành phố Bắc Giang đã hoàn thành xong việc bồi thường GPMB đối với 49 dự án, trong đó có 19 dự án lớn, phức tạp nhiều năm Công tác bồi thường, GPMB ở Bắc Giang hiện nay áp dụng theo Quyết định số 177/2012/QĐ-UBND ra ngày 20/06/2012 do UBND Tỉnh Bắc Giang ban hành, quy định trình tự, thủ tục khi Nhà nước thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; giao đất, cho thuê đất để thực hiện dự án đầu tư trên địa bàn tỉnh Bắc Giang

Hiện nay trên địa bàn thành phố Bắc Giang có một số dự án dù đã triển

khai từ khá lâu, nhưng đến nay vẫn chưa dứt điểm được việc bồi thường GPMB

thường GPMB dẫn đến một số hộ dân chây ì, khiếu nại nhiều cấp, phải giải quyết đơn, thiết lập hồ sơ cưỡng chế thu hồi đất làm ảnh hưởng tới tiến độ dự án, phải gia hạn thời gian thực hiện dự án nhiều lần Bên cạnh đó việc xác nhận về nguồn gốc, loại đất, quá trình sử dụng đất của một số phường, xã còn chậm, hoặc xác nhận không đủ nội dung về thời gian, thời điểm sử dụng đất nên ảnh hưởng đến tiến độ hồ sơ thu hồi đất và phê duyệt phương án bồi thường GPMB

Trong quá trình thực hiện, thành phố thường xuyên kiểm điểm tiến độ, tìm cách tháo gỡ khó khăn, vướng mắc cho từng dự án; tổ chức nhiều cuộc đối thoại trực tiếp với các hộ dân bị thu hồi đất để lắng nghe tâm tư nguyện vọng người dân và tìm hướng giải quyết với từng dự án cũng như tuyên truyền, giải thích cho các hộ dân chính sách pháp luật về bồi thường giải phóng mặt bằng… nhưng đến nay nhiều hộ dân vẫn chưa chấp thuận

Một số cán bộ ở cơ sở khi thực hiện nhiệm vụ chưa làm đầy đủ các trình tự trong công tác bồi thường, bồi thường giải phóng mặt bằng, dẫn đến nhiều hộ dân vẫn chưa hiểu rõ Đội ngũ cán bộ ở cơ sở chưa đi sâu, đi sát vào với nhân dân, công tác dân vận chưa thực hiện tốt, chưa đảm bảo sự thống nhất về phương pháp giải quyết, xử lý công bằng trong áp dụng chính sách

Nhìn chung công tác GPMB khi Nhà nước thu hồi đất còn nhiều vấn đề cần quan tâm Bồi thường, GPMB là vấn đề nhạy cảm, phức tạp, việc thực hiện chính sách bồi thường, GPMB tác động sâu tới mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội Một trong những vấn đề cơ bản để phát triển kinh tế - xã hội và môi trường bền vững là cần phải đảm bảo ổn định cuộc sống cho người dân bị thu hồi đất để phát triển công nghiệp, đô thị

Vì thế chúng ta cần phải tiếp tục nghiên cứu, đánh giá sâu thực trạng công tác bồi thường, GPMB tại một số dự án cụ thể nhằm phát hiện những vướng mắc, nguyên nhân và đề xuất giải pháp nhằm đẩy nhanh tiến độ GPMB và góp phần hoàn thiện chính sách Pháp luật về đất đai (Hà Thị Huệ, 2013, Luận văn thạc sỹ nông nghiệp)

1.2.3.2 Kinh nghiệm cho Việt Nam

Qua tình hình quản lý và sử dụng đất của các tổ chức và các nước trên thế giới Việt Nam chúng ta cần học hỏi các kinh nghiệm để tiếp tục hoàn thiện chính sách bồi thường, hỗ trợ GPMB ở một số điểm sau:

- Cần có một hệ thống pháp Luật đất đai đầy đủ, chi tiết đồng bộ, phù hợp với công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất năng động, khoa học Xây dựng chính sách và các thủ tục rất chi tiết trong đó mục tiêu của chính sách này là cung cấp cơ hội cho người được bố trí tái định cư thông qua cách tiếp cận cơ bản nơi ở ổn định, tạo nguồn lực sản xuất cho người thuộc diện bồi thường và tái định cư Để làm được điều này thì cần quy định kế hoạch xây dựng bố trí tái định cư chi tiết được chuẩn bị trước, khi thông qua dự án cùng với việc dàn xếp kinh tế, khôi phục cho từng địa phương từng hộ gia đình, cá nhân bị ảnh hưởng

- Về giá đất để bồi thường là yếu tố cơ bản để người bị thu hồi đất thực hiện tốt các chủ trương thu hồi đất của Nhà nước Do vậy, việc xây dựng bảng giá đất hàng năm của Nhà nước cần xác định sát với giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất trên thị trường và có tính ổn định từ 3-5 năm tránh việc khi xây dựng lại bảng giá gây tâm lý cho người bị thu hồi đất mong đợi giá đất năm sau cao hơn năm trước, làm ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện dự án

- Cần nâng cao giá trị pháp quyền của Nhà nước vững chắc, năng lực thể chế của chính quyền địa phương theo thẩm quyền có hiệu lực cao Nâng cao sự thống nhất trong chỉ đạo điều hành giải quyết, sự phân công nhiệm vụ rõ ràng, phân cấp rõ về trách nhiệm, sự phối hợp cao trong quá trình giải quyết vấn đề, cũng góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực cho các tổ chức chuyên trách, cán bộ

có phẩm chất, năng lực phục vụ công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng cần được quan tâm hơn nữa thực hiện công tác này Đồng thời, cần có một cơ quan giám sát độc lập phải kiểm tra xem các hoạt động bồi thường, giải phóng mặt bằng

có được triển khai đúng quy định chính sách và đúng tiến độ haykhông Để từ đó

có những kiến nghị biện pháp giải quyết, sao cho công tác bồi thường, giải phóng

- Nâng cao và chú trọng công tác tuyên truyền vận động đối với các hộ gia đình, cá nhân bị di dời giải phóng mặt bằng vì những người này là những đối tượng bị ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của chính sách thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng (Hà Thị Huệ, 2013, Luận văn thạc sỹ nông nghiệp)

1.3 Chính sách bồi thường thiệt hại và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

ở Việt Nam

1.3.1 Những văn bản pháp quy của Nhà nước về đất đai

Sau khi Cách mạng tháng Tám thành công, chúng ta đã tiến hành xoá bỏ chế độ chếm hữu ruộng đất của địa chủ, thiết lập quyền sở hữu ruộng đất cho nhân dân

Hiến pháp năm 1959, Nhà nước thừa nhận tồn tại ba hình thức sở hữu đất đai ở nước ta, gồm có sở hữu nhà nước, sở hữu tư nhân và sở hữu tập thể Thời

kỳ này quan hệ đất đai trong bồi thường chủ yếu là thoả thuận, sau đó thống nhất giá trị bồi thường mà không cần cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt phương án bồi thường hay ban hành giá bồi thường (Chính phủ, 2009)

Nghị định 151/TTg ngày 15 tháng 04 năm 1959 của Thủ tường Chính phủ quy định thể lệ tạm thời về trưng dụng ruộng đất, là văn bản pháp quy đầu tiên liên quan đến bồi thường và tái định cư bắt buộc ở Việt Nam Nghị định này quy định những nguyên tắc cơ bản trong việc xây dựng những công trình do Nhà

nước quản lý, đó là: “Đảm bảo kịp thời và đủ tiện ích cần thiết cho công trình xây dựng đồng thời chiếu cố đúng mức quyền lợi và đời sống của người có ruộng đất Những người có ruộng đất bị trưng dụng được bồi thường và trong trường hợp cần thiết được giúp giải quyết công ăn việc làm…” (Bộ Tài chính ,2004) Có

thể nói những nguyên tắc cơ bản của việc bồi thường thiệt hại trong Nghị định 151/TTg là rất đúng đắn, đáp ứng nhu cầu trưng dụng đất đai trong những năm

1960 Tuy nhiên Nghị định chưa quy định cụ thể mức bồi thường thiệt hại mà chỉ quan tâm đến sự thoả thuận của các bên

Tiếp đó, ngày 06 tháng 07 năm 1959 Chính phủ ban hành Thông tư liên

bộ 1424/TTLB hướng dẫn thi hành Nghị định 151/TTg

Ngày 11 tháng 01 năm 1970 Thủ tướng Chính phủ ban hành Thông tư 1972/TTg quy định một số điểm tạm thời về bồi thường nhà cửa, đất đai và cây cối lâu năm, hoa màu cho nhân dân xây dựng vùng kinh tế mới, mở rộng thành

phố trên nguyên tắc: “Phải đảm bảo thoả đáng quyền lợi hợp pháp của Hợp tác

xã và của nhân dân” Tuy nhiên Thông tư này mới chỉ dựng lại ở việc quy định

bồi thường về tài sản trên đất mà chưa đề cập cụ thể đến chính sách bồi thường

về đất đai

Hiến pháp 1980 quy định đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý, ngày 01 tháng 07 năm 1980 Hội đồng Chính phủ ra Quyết

định số 201/CP quy định về việc “Không được phát canh, thu tô, cho thuê, cầm

cố hoặc bán nhượng đất dưới bất cứ hình thức nào ,không được dùng để thu những khoản lợi không do thu nhập mà có, trừ trường hợp do Nhà nước quy định” (Hiến pháp, 1980) Quan hệ đất đai thời kỳ này đơn thuần chỉ là quan hệ

“giao – thu” giữa Nhà nước với người sử dụng đất

Luật đất đai năm 1988 không nêu cụ thể việc bồi thường khi Nhà nước thu

hồi đất mà chỉ nêu tại phần nghĩa vụ của người sử dụng đất (điều 48): “Đền bù thiệt hại cho người sử dụng đất để giao cho mình bồi hoàn thành quả lao động

và kết quả đầu tư đã làm tăng giá trị của đất đó theo quy định của pháp luật” (Luật Đất đai, 1988) Các văn bản hướng dẫn thi hành Luật đất đai 1988 không

hướng dẫn nội dung về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất mà chỉ tập trung vào việc bồi thường đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang mục đích khác

Nghị định số 186/HĐBT ngày 31 tháng 05 năm 1990 của Hội đồng Bộ trưởng quy định về việc bồi thường đất nông nghiệp, đất có rừng khi chuyển sang mục đích khác Tại Điều 1 của Nghị định này nêu rõ: Mọi tổ chức, cá nhân được giao đất nông nghiệp, đất có rừng để sử dụng vào mục đích khác phải đền bù về đất nông nghiệp, đất có rừng cho Nhà nước Tiền bồi thường tài sản trên mặt đất

và tài sản trong lòng đấtcho chủ sử dụng hợp pháp không thuộc các khoản tiền thiệt hại về đất Khung mức giá bồi thường để UBND tỉnh, thành phố, đặc khu kinh tế thuộc Trung ương quy định cụ thể, mức bồi thường đối với từng quận,

huyện, thị trấn, xã, thành phố thuộc tỉnh sát với giá đất ở địa phương nhưng không được thấp hơn hoặc cao hơn khung định mức bồi thường của Chính phủ

Hiến pháp 1992 đã công nhận và bảo vệ quyền sử dụng đất của các tổ chức, cá nhân và quyến sở hữu cá nhân về tài sản và sản xuất Điều 17 Hiến pháp

quy định: “Đất đai , rừng núi, sông hồ, nguồn nước, tài nguyên trong lòng đất, nguồn lợi ở vùng biển thềm lục địa và vùng trời…đều thuộc sở hữu toàn dân”

Tại Điều 18, Hiến pháp quy định về quuyền quản lý của Nhà nước đối với đất đai theo quy hạch và pháp luật, đảm bảo việc sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả, đồng thời quy định việc giao đất cho các tổ chức, cá nhân sử dụng ổn định lâu dài

và về trách nhiệm, nghĩa vụ của người được nhà nước cho sử dụng đất (tổ chức

và cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, bồi thường khai thác hớp lý, sử dụng tiết kiệm đất, được chuyển quyền sử dụng đất do Nhà nước giao theo quy định của pháp

luật) Tại Điều 23 Hiến pháp quy định: “Tài sản hợp pháp của cá nhân, tổ chức không bị quốc hữu hoá, trong trường hợp thật cần thiết vì lý do An ninh Quốc phòng, lợi ích quốc gia mà Nàh nước trương mua hay trưng dụng, có bồi thường tài sản của cá nhân hay tổ chức theo thời giấ của thị trường “ (Hiến pháp, 1992)

Trên cơ sở Hiến pháp 1992, kế thừa những điểm tiến bộ của Luật đất đai năm 1988, Luật đất đai năm 1993 ra đời và có những đổi mới quan trọng, đặc biệt với nội dung thu hồi đất phục vụ cho công cộng và bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Luật đất đai năm 1993 đã thể chế hoá các quy định của Hiến pháp năm 1992 về đất đai thông qua việc giao đất, cho thuê đất, chế độ quản lý, sử dụng các loại đất, quản lý việc sử dụng đất đúng và hợp lý, xác địn thời hạn giao đất, cho thuê đất, thẩm quyền thu hồi và giao, cho thê đất; hạn mức sử dụng các loại đất và quy định cụ thể các quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân sử dụng đất Luật quy định rõ hơn về quyền của ngưới được giao đất gồm có quyền chuyển đổi, chuyển nhượng, thừa kế, cho thuê, thế chấp, đồng thời Cình phủ quy định khung giá đất cho từng loại đất, từng vùng và theo thời gian

Luật sửa đổi, bổi sung một số điều của Luật đất đai ngày 29 tháng 06 năm

2001 quy định cụ thể hơn về bồi thường, giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi

đất đai đang sử dụng của người sử dụng vào mục đích An ninh, Quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích cộng đồng Việc bồi thường, hỗ trợ được thực hiện theo quy định của Chính phủ Nhà nước có chính sách để ổn định đời sống cho người có đất bị thu hồi

Luật đất đai 2003 có ý nghĩa quan trọng, đáp ứng yêu cầu mới đặt ra trong tiến trình phát triển nền kinh tế, ổn định chính trị - xã hội của đất nước, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế Luật đất đai 2003 quy định thêm về chế tài áp dụng

xử lý vi phạm pháp luật trong quản lý và sử dụng đất đai, Quy định cụ thể nhiệm

vụ, quyền hạn của cơ quan nhà nước trong quản lý đất đai, trình tự, thủ tục thực hiện quyền của người sử dụng đất Về thu hồi đất, việc thu hồi đất để sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế là một quy định mới của Luật đất đai 2003 Bổ sung trường hợp được Nhà nước giao, cho thuê để thực hiện dự án đầu tư mà không được sử dụng trong thời hạn 12 tháng liền hoặc tiến độ sử dụng đất chậm hơn 24 tháng so với tiến độ ghi trong dự án Quy định thêm về việc thu hồi đất đối với các trường hợp đất bị lấn, chiếm

Về vấn đề bồi thường , tái định cư cho người có đất bị thu hồi được quy

định tại Điều 42: “Người bị thu hồi loại đất nào thì được bồi thường bằng việc giao đất mới có cùng mục đích sử dụng, nếu không có đất để bồi thường thì bồi thường bằng giá trị quyền sử dụng đất tại thời điểm có quyết định thu hồi” (Luật

Đất đai, 2003)

Ngày 29 tháng 11 năm 2013, tại kỳ họp thứ 6 Quốc hội khóa XIII, Quốc hội đã biểu quyết thông qua Luật Đất đai năm 2013 Đây là sự kiện quan trọng đánh dấu những đổi mới về chính sách đất đai nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong thời kỳ đẩy mạnh CNH-HĐH đất nước, phát triển nển kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập quốc tế và đảm bảo giữ vững

ổn định chính trị -xã hội của đất nước Luật có những thay đổi mới trong công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, trong việc bố trí tái định cư, đào tạo, chuyển đổi nghè, hỗ trợ tìm kiếm việc làm

1.3.2 Một số văn bản về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất vào mục đích an ninh quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

1.3.2.1 Nghị định 197/2004/NĐ-CP

Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Đây là Nghị định thay thế cho Nghị định 22/1998/NĐ-CP ngày 24/04/1998 của Chính phủ trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế, khi mà nhu cầu

sử dụng đất cho các mục đích kinh tế, quốc phòng, an ninh, mục đích công cộng ngày càng nhiều Vì vậy, việc bồi thường cho người bị thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư phục vụ cho dự án là công việc thường xuyên, lâu dài trong thời kỳ CNH – HĐH hiện nay Nghị định này đã quy định chi tiết hơn, đầy đủ hơn và toàn diện hơn, tiến bộ hơn và hợp lý hơn Nghị định 22/1998/NĐ-

CP ngày 24/04/1998, phù hợp với những nội dung thay đổi của Luật đất đai 2003 thể hiện

- Về phạm vi điều chỉnh:

+ Ngoài trường hợp bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng vào mục đích Quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, mục đích kinh tế thì còn nêu thêm trường hợp bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối với các dự án sử dụng nguồn vốn hỗ trợ phát triển kinh tế chính thức (OVA)

+ Các trường hợp không thuộc phạm vi áp dụng của Nghị định Cộng đồng dân cư xây dựng, chỉnh trang các công trình phục vụ lợi ích chung của cộng đồng bằng nguồn vốn cho nhân dân đóng góp hoặc Nhà nước hỗ trợ Khi nhà nước thu hồi đất không thuộc phạm vi quy định của Nghị định

- Về đối tượng áp dụng:

+ Tổ chức, cộng đồng dân cư, cơ sở tôn giáo, hộ gia đình, cá nhân trong nước, người Việt Nam định cư ở nước ngoài,tổ chức, cá nhân nước ngoài đang

sự dụng đất bị nhà nước thu hồi đất

+ Người bị thu hồi đất, bị thiệt hại tài sản gắn liền với đất bị thu hồi Người có đất, tài sản thuộc pham vi thu hồi đất để sử dụng vào các mục đích đã

quy định mà tự nguyện biếu, tặng một phần hoặc toàn bộ đất , tài sản cho Nhà nước

- Về chi trả bồi thường, hố trợ, tái định cư:

+ Nhà nước tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và giải phóng mặt bằng quy định cho các trường hợp:

Tổ chức được Nhà nước giao đất không thu tiền sự dụng đất

Tổ chức, cá nhân được nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất

Tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài đầu

tư vào Việt Nam

+ Quy định về chi phí bồi thường, hỗ trợ tái định cư

- Về bồi thường đất:

+ Về nguyên tắc bồi thường:

Quy định thêm về trường hợp không đủ điều kiện được bồi thường thì UBND cấp tỉnh xem xét để hỗ trợ

Quy định về trường hợp người sử dụng đất được bồi thường mà chưa thực hiện nghĩa vụ tài chính về đất đai

Quy định những trườnghợp thu hồi đất mà không được bồi thường + Về điều kiện để được bồi thường đất:

Mở rộng hơn các trường hợp không có chứng thư pháp lý nhưng vẫn được bồi thường

Cộng đồng dân cư đang sử dụng đất có các công trình là đền, chùa, miếu,

Giá để tính bồi thường là giá đất theo mục đích đang sử dụng tại thời điểm có quyết định thu hồi do UBND tỉnh công bố theo quy định của Chính phủ vào ngày 01 tháng 01 hàng năm

Quy định thêm về giá đất trong trường hợp thực hiện bồi thường chậm Quy định về chi phí đầu tư vào đất còn lại

+ Về bồi thường, hỗ trợ đối với đất nông nghệp:

Tại Điều 10 có quy định về đất nông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư, đất vườn ao liền kề với đất ở trong khu dân cư Ngoài việc bồi thường theo giá đất nông nghiệp còn được hỗ trợ từ 20% - 50% mức bồi thường đất ở liền kề

Bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại và hỗ trợ đối với hộ gia đình,

cá nhân đang sử dụng đất do nhận giao khoán đất sử dụng vào mục đích nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản (Không bao gồm đất rừng đặc dụng, rừng phòng hộ) của các nông lâm trường quốc doanh khi Nhà nước thu hồi đất

Điểm mới cần lưu ý là ở Nghị định này, tại Điều 15 quy định bồi thường đất ở đối với những người đang đồng quyền sử dụng đất; tại Điều 16 quy định bồi thường đối với đất thuộc hành lang an toàn khi xây dựng công trình công cộng có hành lang bảo vệ an toàn

- Về bồi thường tài sản:

+ Nguyên tắc bồi thường:

Quy định rõ những trường hợp được bồi thường, hỗ trợ và những trường hợp không được bồi thường

+ Mức bồi thường:

Tài sản bồi thường theo mức độ thiệt hại thực tế, bằng giá trị hiện có của nhà và công trình nhưng tổng mức bồi thường tối đa không được hơn 100% giá trị của nhà, công trình xây dựng mới

Tại Khoản 2 Điều 20 xử lý các trường hợp bồi thường, hỗ trợ cụ thể về nhà, công trình có quy định về nhà, công trình khác không được cấp giấy phép xây dựng thì tùy theo mức độ, tính chất hợp pháp của đất, nhà và công trình được bồi thường và hỗ trợ

Tại Điều 21 quy định người đang sử dụng nhà ở thuộc sở hữu Nhà nước bị phá dỡ được thuê nhà ở tại nơi tái định cư, trường hợp đặc biệt không có nhà tái định cư để bố trí thì được hỗ trợ bằng tiền để tự lo chỗ ở mới, mức hỗ trợ bằng 60% giá trị đất và 60% giá trị nhà đang thuê

Tại Điều 26 quy định bồi thường cho người lao động do ngừng việc

- Về chính sách hỗ trợ:

+ Hỗ trợ di chuyển: Quy định thêm về trường hợp bị thu hồi đất ở, không còn chỗ ở khác trong thời gian chờ tạo lập chỗ ở mới (Bố trí vào khu tái định cư) được bố trí vào nhà ở tạm hỗ trợ tiền thuê nhà ở

+ Hỗ trợ ổn định đời sống và ổn định sản xuất: Quy định thêm trường hợp khi Nhà nước thu hồi đất của tổ chức kinh tế, hộ sản xuất kinh doanh có đăng ký kinh doanh mà bị ngừng sản xuất kinh doanh

+ Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm: Hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi thu hồi trên 80% diện tích đất sản xuất nông nghiệp thì được hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho người trong độ tuổi lao động, mức hỗ trợ và số lao động do UBND tỉnh quy định phù hợp với thực tế của địa phương

+ Hỗ trợ người đang thuê nhà không thuộc sở hữu Nhà nước

+ Hỗ trợ khi thu hồi đất công ích của xã, phường, thị trấn

- Về tái định cư:

+ Bố trí tái định cư:

Hộ gia đình bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở được thông báo về dự kiến phương án bố trí tái định cư và phương án này được niêm yết công khai trong thời gian 20 ngày trước khi cơ quan Nhà nước có thẩm quyền phê duyệt phương án

Tạo điều kiện cho các hộ vào khu tái định cư được xem cụ thể khu tái định cư và thỏa thuận công khai về dự kiến bố trí

+ Về điều kiện bắt buộc đối với khu tái định cư có quy định thêm là khu tái định cư phải được sử dụng chung cho nhiều dự án

+ Tại Nghị định này có thêm những quy định mới về tái định cư, cụ thể: Tại Điều 36 quy định các biện pháp hỗ trợ sản xuất và đời sống tại khu tái định

cư Tại Điều 37 quy định quyền và nghĩa vụ của người bị thu hồi đất phải di chuyển chỗ ở Tại Điều 38 quy định tái định cư đối với dự án đặc biệt mà phải di chuyển cả một cộng đồng dân cư

- Về tổ chức thực hiện:

+ Giao nhiệm vụ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cấp huyện, giao cho tổ chức phát triển quỹ đất + Nêu trách nhiệm của Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

+ Thẩm định phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

+ Nêu rõ trách nhiệm của UBND các cấp của các sở, ban, ngành cấp tỉnh; của tổ chức được giao nhiệm vụ thực hiện bồi thường hỗ trợ và tái định cư của

Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Xây dựng, Bộ Tài nguyên và Môi trường

+ Cưỡng chế thi hành quyết định thu hồi đât, giải phóng mặt bằng

+ Nêu chi phí tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

+ Khiếu nại và giải quyết khiếu nại

+ Đặc biệt tại Điều 42 của Nghị định này có quy định sự thỏa thuận bồi thường, hỗ trợ giữa người được giao đất, thuê đất hoặc tổ chức phát triển quỹ đất với người bị thu hồi đất, Nhà nc không tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ

1.3.2.2 Thông tư 116/TT-BTC

Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 07/12/2004 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định 197/2004/NĐ-CP Thông tư này hướng dần một số nội dung về bồi thường, thu hồi tài sản, các chính sách hỗ trợ, bố trí tái định cư, tổ chức thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đối với các trường hợp quy định tại Nghị định 197/2004/NĐ-CP Cụ thể;

+ Giá đất để tính bồi thường và chi phí đầu tư vào đất còn lại: tại khoản 3 Điều 9 Nghị định 197/2004/NĐ-CP có nêu về chi phí đầu tư vào đất còn lại thì ở Thông tư này hướng dẫn cách xác định chi phí đầu tư vào đất còn lại

+ Bồi thường đối với cả trường hợp khi hành lang bảo vệ an toàn công trình chiếm dụng khoảng không trên 70% diện tích đất sử dụng có nhà ở, công trình của một chủ sử dụng đất thì phần diện tích còn lại cũng được bồi thường theo quy định

+ Bồi thường đối với cây trồng, vật nuôi: Cách xác định giá trị hiện có của vườn cây lâu năm để tính bồi thường Bồi thường đối với cây trồng và lâm sản phụ trồng trên diện tích đất lâm nghiệp mà khi Nhà nước giao đất là đất trống, đồi núi trọc

+ Về tái định cư: Nêu các biện pháp hỗ trợ sản xuất và đời sống tại khu tái định cư

+ Về tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư: Nêu trình tự tổ chức thực hiện , nêu phương án và chi trả

+ Chi phí cho công tác thực hiệ: Dự toán chi phí, mức chi

1.3.2.3 Thông tư 69/2006/TT-BTC

Sửa đổi, bổ sung Thông tư số 116/2004/TT-BTC ngày 7/12/2006 của Bộ Tài chính hướng dẫn thực hiện Nghị định số 197/2004/NĐ-CP ngày 3/12/2004 của Chính phủ về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất

- Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho thuê đất đã chi trả tiền bồi thường, người Việt Nam định cư ở nước ngờai đầu tư vào Việt Nam có thực hiện ứng trước tiền chi trả bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo quy định tại Nghị định 197/2004/NĐ-CP thì được trừ đi số tiền đã chi trả bồi thường về đất, hỗ trợ về đất vào tiền sử dụng đất, tiền thuê đất phải nộp cho Nhà nước Mức được trừ không vượt qua số tiền sử dụng đất và tiền thuê đất phải nộp theo quy định

- Trường hợp giá đất do UBND cấp tỉnh công bố chưa sát với giá chuyển nhượng QSDĐ thực tế trên thị trường trong điều kiện bình thường thì báo cáo UBND tỉnh quyết định giá cụ thể để tính bồi thường cho phù hợp

- Khi thực hiện hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và tạo việc làm cho các hộ

doanh dịch vụ phi nông nghiệp Nếu giao đất có nguồn gốc là đất nông nghiệp thì giá đất được thu tiền sử dụng đất được tính theo giá đất nông nghiệp tương ứng với loại, hạng đất nông nghiệp của thửa đất giao (nếu diện tích thửa đất gồm nhiều loại, hạng đât nông nghiệp khác nhau thì lấy theo giá bình quân gia quyền của các loại, hạng đất nông nghiệp đó) cộng (+) chi phí đã đầu tư hạ tầng thực tế trên đất tính bình quân trên một mét vuông (nếu có)

- Khi xét duyệt quyết toán đối với khoản kinh phí tổ chức thực hiện bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, Sở Tài chính được phép xử lý cho chuyển tiếp số kinh phí sử dụng không hết cho các dự án tiếp theo; trường hợp tổ chức hoặc Hội đồng bồi thường không được giao thực hiện việc bồi thường, hỗ trợ và tái định

cư đối với các dự án tiếp theo thì xử lý nộp ngân sách nhà nước

1.3.2.4 Nghị định 84/2007/NĐ-CP

Nghị định 84/2007/NĐ-CP ngày 25/05/2007 của Chính phủ quy định bổ sung về việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất Đây là Nghị định bổ sung cho Nghị định 197/2004/NĐ – CP của Chính phủ ngày 03/12/2004 về các mặt còn thiếu sót nhằm tăng tính phù hợp trong điều kiện thực tế nước ta đang bắt đầu thời kỳ hội nhập với nền kinh tế khu vực và khẩn trương bước và thời kỳ CNH – HĐH hiện nay Nghị định này đã quy định bổ sung thêm một số điều về thu hồi đất, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất so với Nghị định 197/2004/NĐ-CP, thể hiện như sau:

- Về phạm vi điều chỉnh:

Ngoài các trường hợp về thu hồi đất nêu trong Nghị định

197/2004/NĐ-CP ngày 03/12/2004 thì Nghị định 84/2007/NĐ-197/2004/NĐ-CP còn nêu thêm một số trường hợp về:

Thu hồi đất và bồi thường, hỗ trợ về đất;

Trình tự, thủ tục thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng, phát triển kinh tế

Điều 40: Thu hồi đất trong trường hợp đất thuộc diện Nhà nước thu hồi

mà nhà đầu tư đã chủ động đề nghị và được cấp phép thỏa thuận nhưng không đạt được sự thỏa thuận với người sử dụng đất

+ Quyền lợi của người bị thu hồi đất cũng được đảm bảo tại Điều 41:

Ủy ban nhân dân các cấp và các cơ quan Nhà nước không được ra quyết định thu hồi đất hoặc thực hiện các biện pháp không phù hợp với quy định của pháp luật để can thiệp vào việc thỏa thuận giữa nhà đầu tư và người sử dụng đất trong trườmg hợp đất không thuộc diện thu hồi

- Về bồi thường, hỗ trợ:

Nghị định nêu rõ các trường hợp được bồi thường, hỗ trợ khi thu hồi đất; Điều 43: Hỗ trợ đối với đất nông nghiệp xen kẽ trong khu dân cư và đất liền ao liền kề với đất ở khu dân cư khi Nhà nước thu hồi đất

Điều 44: Bồi thường, hỗ trợ về đất khi Nhà nước thu hồi đất đối với đất sử dụng trước ngày 15 tháng 10 năm 1993 mà không có giấy tờ về quyền

sử dụng đất

Điều 45: Bồi thường, hỗ trợ về đất khi Nhà nước thu hồi đất sử dụng

tờ ngày 15 tháng 10 năm 1993 trở về sau mà không có giấy tờ về quyền sử dụng đất

Điều 46: Bồi thường, hỗ trợ về đất khi Nhà nước thu hồi đất đối với đất được giao không đúng thẩm quyền trước ngày 01 tháng 07 năm 2004 nhưng đã nộp tiền để được sử dụng đất mà chưa được cấp Giấy chứng nhận

Điều 47: Bồi thường, hỗ trợ về đất khi Nhà nước thu hồi đất đối với trường hợp diện tích đo đạc thực tế khác với diện tích ghi trên giấy tờ về quyền

Điều 50 hướng dẫn về chuẩn bị hồ sơ địa chính cho thửa đất bị thu hồi

Điều 51 hướng dẫn lập, thẩm định và xét duyệt phương án tổng thể về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Điều 52 quy định về thông báo cho người sử dụng đất về việc thu hồi đất: lý do thu hồi đất, dự kiến về mức bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; biện pháp chuyển đổi ngành nghề, giải quyết việc làm; thời gian di chuyển, bàn giao đất bị thu hồi

Điều 53 quy định về vịêc ra quyết định thu hồi đất và nêu rõ các phần của một quyết định thu hồi đất

Điều 55 nêu các trình tự thủ tục kê khai, kiểm kê và xác định nguồn gốc đất đai

Điều 56 quy định các bước và nội dung của việc lập, lấy ý kiến, thẩm định và xét duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Điều 57 quy định về việc công khai phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

Điều 60, 61 quy định về việc cưỡng chế thu hồi đất, giải quyết khiếu nại đối với quyết định bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hoặc quyết định cưỡng chế thu hồi đất.[14]

1.3.2.5 Thông tư 14/2008/TTLT-BTC-BTNMT

Hướng dẫn thực hiện một số điều của Nghị định 84/2007/NĐ-CP

- Diện tích được hỗ trợ được quy định tại Khoản 1 Điều 43 Nghị định 84/2007/NĐ-CP là toàn bộ diện tích đất nông nghiệp; vườn ao cùng thửa đất có nhà ở nhưng không được công nhận là đất ở thuộc phạm vi các khu vực sau:

+ Trong phạm vi địa giới hành chính của phường;

+ Trong phạm vi khu dân cư thuộc thị trấn, khu dân cư nông thôn mà ranh giới đã được thể hiện trên bản đồ quy hoạch khu dân cư nông thôn hoặc đã được thể hiện trên bản đồ quy hoạch sử dụng đất chi tiết của xã, thị trấn được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền xét duyệt; trường hợp khu dân cư thuộc thị trấn, khu dân cư nông thôn mà chưa có quy hoạch khu dân cư, quy hoạch sử dụng đất của xã, thị trấn được xét duyệt thì xác định theo ranh giới của thửa đất có nhà ở ngoài cùng của khu dân cư

- Diện tích đất được hỗ trợ quy định tại Khỏan 3 Điều 43 Nghị định số 84/2007/NĐ-CP đối với thửa đất nông nghiệp không có nhà ở là không quá 5 lần hạn mức giao đất ở cho mỗi hộ gia đình, cá nhân quy định tại Khoản 2 Điều 83, Khoản 5 Điều 84 của Luật Đất đai 2003

- Đối với thửa đất xen kẽ trong khu dân cư và đất vườn, ao trong cùng thửa đất có nhà ở thuộc khu dân cư bị thu hồi mà có ranh giới tiếp giáp với nhiều thửa đất có giá khác nhau thì giá đất để tính tiền hỗ trợ là giá bình quân của các thửa đất liền kề; Trường hợp các thửa đất liền kề không phải là đất ở thì giá đất ở làm căn cứ để tính giá hỗ trợ là giá đất ở của thửa đất có nhà ở gần nhất hoặc giá đất ở bình quân của các thửa đất có nhà ở gần nhất