Quan điểm về lịch sử của tô hoài trong hồi kí trong cát bụi chân ai và chiều chiều

Những đặc điểm đó góp phần khẳng định giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của hồi kí Tô Hoài trong sự nghiệp văn chương của ông.. Với tư cách là người đã từng trải qua nhiều biến động c

QUAN ĐIỂM VỀ LỊCH SỬ CỦA TÔ HOÀI

TRONG HỒI KÍ TRONG CÁT BỤI CHÂN AI VÀ CHIỀU CHIỀU

Trần Thị Mai Phương 1

Bài viết tập trung tìm hiểu quan điểm về lịch sử của Tô Hoài qua hai tác phẩm hồi kí tiêu biểu của ông (tức Cát bụi chân ai và Chiều chiều) Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy quan điểm về lịch sử của Tô Hoài có hai đặc điểm nổi bật: một là, nhìn lịch sử dưới góc nhìn

“cá nhân hóa”; hai là, nhìn lịch sử với thái độ công bằng, công tâm Những đặc điểm đó góp phần khẳng định giá trị nội dung cũng như nghệ thuật của hồi kí Tô Hoài trong sự nghiệp văn chương của ông

1 Mở đầu

Hồi kí là một thể loại có tính xác thực tương đối cao bởi sự kiện được kể lại trong đó là những sự kiện

mà người viết đã trực tiếp trải nghiệm hoặc tận mắt chứng kiến, tức người viết là người trong cuộc hoặc là một nhân chứng “đáng tin cậy” Đây là một trong những tiêu chuẩn để đánh giá giá trị của một tác phẩm hồi kí Điều đó cho thấy, hồi kí có khả năng hé mở phần nào những sự thật lịch sử, nhất là những “uẩn khúc”, “bí mật đen” trong lịch sử không bao giờ được tiết lộ trong sử chính thống mà chỉ được hé mở qua những trang hồi kí

cá nhân Vì vậy, hồi kí cũng có thể được xem là một dạng “dã sử” (sử của tư gia) hay “biệt sử” (sử của cá nhân) mang giá trị tham khảo, bổ khuyết cho “chính sử”

Với tư cách là người đã từng trải qua nhiều biến động của lịch sử dân tộc và từng im lặng, khi đặt bút viết những trang hồi kí, Tô Hoài đã phơi mở nhiều sự thật bị che giấu một thời, những sự thật mà không một

trang sử chính thống nào nhắc tới (phong trào Cải cách ruộng đất, thời kì sửa sai, “vụ án” Nhân văn - Giai phẩm,v.v ) Thực ra, trước Tô Hoài cũng từng có một số nhà văn viết về những đề tài cấm kỵ này như Vũ Bão

với Sắp cưới (1957); Ngô Ngọc Bội với Ác mộng (1990), Trần Mạnh Hảo với Li thân (1989), v.v và gần đây nhất là Thời của thánh thần (2008) của Hoàng Minh Tường (mặc dù cuốn tiểu thuyết này đã được hoàn thành

trước đó khá lâu)

Có thể nói, những tác phẩm này đã góp phần làm phong phú hơn xu hướng nhận thức lại lịch sử trong văn học Tại đó, các nhà văn muốn nhìn thẳng vào sự thật Xu hướng này tuy chưa mạnh mẽ như dòng “văn học vết thương” của Trung Quốc, nhưng nó là sản phẩm của tinh thần dân chủ trong đời sống xã hội, là một hình thức đáp ứng nhu cầu “giải tỏa chấn thương của xã hội” Điều khác biệt giữa Tô Hoài với các nhà văn trong dòng văn học này ở chỗ, các nhà văn phơi bày lịch sử qua những trang tiểu thuyết hư cấu, trong khi đó

Tô Hoài đã chọn hồi kí, con đường trực diện để viết về sự thật dưới góc nhìn của “người trong cuộc” Tiêu

biểu nhất cho hồi kí Tô Hoài là Cát bụi chân ai (1990) và Chiều chiều (1999) Qua hai tác phẩm này, chúng tôi

nhận thấy một số nét độc đáo trong quan điểm về lịch sử của Tô Hoài, từ đó, phần nào có thể khẳng định tư cách nhà văn và tư cách công dân của ông

2 Nội dung

1 Trường THPT Việt Úc – Hà Nội

2.1 Quan điểm cá nhân hóa góc nhìn lịch sử

Lịch sử là những gì đã xảy ra một đi không trở lại Tuy nhiên, nó vẫn có thể “sống” nếu được ghi chép, tái hiện chân thật những sự kiện đã diễn ra, phục hiện không khí của thời đại Nói theo cách diễn đạt của

M Kundera, thông thường các nhà văn làm điều đó giỏi hơn và sâu sắc hơn các sử gia Bởi vì sử gia chỉ nói về những sự kiện tuy chính xác nhưng là những sự kiện lớn lao, tác động tới đời sống cộng đồng mà không tái hiện được đời sống tinh thần, lịch sử tâm hồn, số phận cá nhân Với các trang hồi kí đầy ắp không khí thời đại,

Tô Hoài cũng được đánh giá là một “người chép sử” (Nguyễn Đăng Mạnh) Có điều, khác các nhà sử học, Tô Hoài trình bày lịch sử “qua những biểu hiện linh tinh, hỗn tạp của sinh hoạt đời thường” [11, tr.86] Có thể thấy, trong mỗi trang hồi kí Tô Hoài, lịch sử được “phục hiện” từ những mảnh đời, những số phận cá nhân, từ

cách đánh giá lịch sử dưới giác độ người tham dự, chứng nhân, thậm chí nạn nhân Đó là quan điểm cá nhân hóa góc nhìn lịch sử

Viết về Cải cách ruộng đất, số phận của những nông dân, địa chủ (thực sự), người bị quy kết là địa chủ được tái hiện trong hồi kí Tô Hoài tuy không nhiều, chỉ bằng vài nét nhưng giàu sức ám ảnh, day dứt Các

“anh đội” để tìm ra địa chủ cho đủ thành tích đã liệt Xã ủy Khế là “cường hào gian ác” cá biệt, tịch thu ruộng vườn, nhà cửa, vợ con bị đuổi đi … Lão Khế phải trốn biệt tích Sau này được sửa sai, lão cũng về lại làng mà

đi phiêu dạt xứ người vì đã “chán tình nghĩa cái làng này” [6, tr.87] Những số phận như Dũng con cụ phó, lí trưởng Vạn, ông Đạt - người gác cống Bắc,v.v…cũng đều là những nạn nhân của sai lầm ấu trĩ một thời Có người còn kịp đợi đến sửa sai nhưng cũng đã tàn một kiếp người, có người thì đã xanh cỏ Nhân vật ông Ngải cũng là một nhân chứng của lịch sử, âm thầm chứng kiến mọi biến cố diễn ra ở cái xóm Đồng lặng lẽ mà cũng

là những biến cố khốc liệt của cả dân tộc Ông không tham gia tổ chức nào, không làm tề, cũng không theo Việt Minh Ông làm ăn một mình, đứng ngoài mọi sự mà phán đoán, đánh giá Cho đến tận thời kinh tế thị trường, Tô Hoài quay lại thăm xóm Đồng, ông Ngải vẫn ngồi một mình ngoài bụi tre lép, uống nước chè đặc như nghìn năm nay vẫn ngồi thế Chỉ có điều “ngày trước chuyện ran rỉ còn bây giờ thì im lặng” [6, tr.125], v.v Gia đình anh Sự chủ nhiệm hợp tác lại là một trường hợp khác Họ không im lặng quan sát thời cuộc như ông Ngải mà họ là những người nhập cuộc Trong kháng chiến, Sự ở bộ đội chủ lực của huyện, vợ cũng làm liên lạc dẫn đường cho bộ độ thoát nhiều phen hiểm nghèo Đến thời cải cách ruộng đất, Sự được giao chức chủ nhiệm hợp tác xã, nhưng vợ thì nhất định không chịu vào hợp tác, giữ một miếng ruộng ngoài làm riêng Gia đình họ đại diện cho hai luồng tư tưởng trái chiều trong phong trào hợp tác hóa nông nghiệp: ủng hộ và phản đối Ba chục năm sau, đất nước chuyển sang giai đoạn mới, Tô Hoài về thăm lại xóm Đồng, gia đình Sự vẫn là những người nhập cuộc hăng hái, là xã hội thu nhỏ điển hình khi làn gió kinh tế thị trường về đến tận xóm Đồng

Không khí giai đoạn “chỉnh huấn” Nhân văn cũng được tái hiện thông qua số phận cụ thể của những văn nghệ sĩ Phùng Quán viết Lời mẹ dặn “ngang như cua” bị kỉ luật 3 năm không hội viên hội nhà văn, nhưng

rồi 30 năm mới có lời làm lễ giải hạn Không cấm sáng tác nhưng viết thì không đâu in Ròng rã ba chục năm,

“câu chui, rượu chui, viết chui”, Phùng Quán đã vào tuổi năm mươi, “thân hình bơ phờ mảnh khảnh” [6, tr.105], đi hết cả một thời sung sức Cùng nhóm với Phùng Quán, Đặng Đình Hưng sau khi sáng tác theo thời

bài Nông dân là quân chủ lực, đâm chán nhạc, chuyển sang buôn rượu lậu và làm thơ Văn Cao cũng bị vướng vào thơ trong nhóm Nhân văn, chỉ được sinh hoạt trong hội Nhạc, hiu hắt kiếm ăn bằng vẽ bìa sách Trần Dần

muốn “chôn hết cái cũ để sáng tạo cái mới”, sáng tạo “văn chương vùng bờ vùng thửa, cả chương chữ như

kiến bò từ đầu đến cuối không xuống dòng”, “rất nhiều tiếng lóng hủi, hủi” [6, tr.103] Chỉnh huấn, Trần Dần

bị truất ba năm hội tịch, chán nản, cứa cổ tự vẫn mà không chết Ngay như Nguyên Hồng cũng là một “quan chức văn nghệ”, được giao phụ trách báo văn nhưng lại để lọt những bài mà “các cơ quan trách nhiệm cảm

thấy ẩn ý sao đấy” [6, tr.98] Bản thân Nguyên Hồng cũng có truyện Con hổ bị đánh giá là “có vấn đề” Năm

1956, báo Nhân văn bị đình bản, Nguyên Hồng bị kiểm thảo tơi bời Thất vọng, ông đem theo vợ con bỏ về

vùng đồi núi “lưa thưa tre pheo, lơ thơ lại mấy nhà người làng, cái trường cấp 1, mái lợp nứa, tường trình lụp xụp, quạnh quẽ” [5, tr.167] Còn biết bao số phận, bao thảm kịch khác được Tô Hoài phác họa làm nên diện mạo một thời Có thể thấy, cá nhân hóa góc nhìn lịch sử chính là cách để ông tái hiện toàn bộ đời sống trong phạm vi nhận thức của mình

Dưới góc nhìn cá nhân hóa, hồi kí Tô Hoài còn cho phép những bí mật đời tư vượt qua rào cản công chúng để dần được chấp nhận và trở thành một phần của lịch sử Khi những trang viết gây “shock” về đời tư các văn nghệ sĩ của Tô Hoài ra đời, nó đã không dễ gì được chấp nhận ngay bởi lẽ công chúng từ lâu đã nhìn văn nghệ sĩ bằng cái nhìn lí tưởng, thi vị, một chiều Nhưng sự chân thành từ những trang hồi kí Tô Hoài đã dần thuyết phục được người đọc Ngày nay người ta đã quá quen và bình thản trước những chi tiết kiểu như Xuân Diệu đồng tính, Nguyên Hồng bốc đồng, luộm thuộm, bừa bãi nhưng cũng lắm chuyện “tình tang”; Nguyễn Bính phải cái tật mê gái; Nguyễn Tuân cũng “thù dai”, nhiều lúc “ác khẩu”v.v Từ đó có thể thấy, nhiều bí mật đời tư qua hồi kí của Tô Hoài đã được “bình thường hóa”, phổ biến và dần dần được công chúng chấp nhận như là một phần tất yếu của cuộc sống, mặt sau của những tấm huy chương hay phần tối dưới chân đèn

Đọc hồi kí Tô Hoài người đọc còn thấy một bức tranh đa chiều về lịch sử Tác giả không chỉ trực tiếp thể hiện quan điểm của mình mà còn có ý thức ghi lại nhận định của những “người đương thời” khác Dưới góc nhìn của một người nông dân vô danh, việc sửa sai sau cải cách ruộng đất được đánh giá bằng câu nói nhiều phần mỉa mai: “Bí thư nói đúng lắm, sớm đúng, chiều sai, đến mai lại đúng” [6, tr.53] Viết về phong trào hợp tác hóa nông nghiệp, Tô Hoài cũng đưa cái nhìn của một người trong cuộc là vợ chủ nhiệm Sự Ngay

từ đầu, vợ Sự đã nghiến ngả: “Bỗng dưng sinh ra cái hợp tác, chỉ phá rối” Hay để tổng kết cả thời cải cách ruộng đất, Tô Hoài đã dẫn nhận định của ông Ngải, người nông dân xóm Đồng, cả đời chỉ luôn đứng ngoài quan sát: “Các anh chơi trò trẻ ranh” [6, tr.58] v.v Có thể nói, trong các tác phẩm hồi kí, Tô Hoài đã mở ra một góc nhìn lịch sử mới, không nhân danh tập thể, cộng đồng mà đứng trên lập trường cá nhân để trình bày quan điểm Đó là cách đánh giá lịch sử khách quan, dân chủ và chân thực nhất, bởi lịch sử không thuộc về duy nhất một giai cấp nào, lịch sử được tạo nên từ mọi cá nhân, mọi tầng lớp Trong khi đó, với những trang sử chính thống tự cổ chí kim, từ Đông sang Tây, lịch sử chỉ là một sự thỏa hiệp

Có thể thấy quan điểm cá nhân hóa góc nhìn lịch sử là một đặc điểm của “tư duy tiểu thuyết”, là hình

thức “tiểu thuyết hóa” hồi kí của Tô Hoài Sự kết hợp giữa tính chân thực của hồi kí với góc nhìn cá nhân hóa của tiểu thuyết là một cách tiếp cận lịch sử mới của Tô Hoài, tạo nên sức ám ảnh trong lòng người đọc Một trong những “bí mật” của Tô Hoài chính là việc ông biết nói đến cái nhếch nhác của mình trước khi / song song với việc nói đến cái nhếch nhác của thiên hạ Điều này tạo nên sự bình đẳng của tất cả các sự kiện lên quan đến cá nhân và lịch sử Ông không ngần ngại mượn lời Nguyễn Tuân nhận xét mình là “thằng Câu Tiễn”

Những chi tiết kiểu bỗ bã, suồng sã ấy đã tạo nên cái nhìn “sòng phẳng” trong hồi ký Tô Hoài Và hệ quả: thứ nhất, làm cho hồi ký Tô Hoài đậm chất tiểu thuyết( với tư cách là thể loại chủ yếu tái hiện cuộc sống từ góc

nhìn thế sự - đời tư); thứ hai: nhấn đậm thêm cái tinh quái, hóm hỉnh vốn là đặc sản trong cái nhìn nghệ thuật

và giọng điệu của Tô Hoài Không tô vẽ lịch sử, không lý tưởng hóa đời sống, trình bày đời sống như nó đã tồn tại là sự cao tay của Tô Hoài, khiến cho cách chép sử của ông hết sức ấn tượng Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của những trang hồi kí Tô Hoài

2.2 Thái độ công bằng trước s ự thật lịch sử

Trong Chiều chiều, Tô Hoài có nhắc tới Vlat, người bạn Nga của ông Bố Vlat là người hoạt động

trước 1917, có cương vị lớn ở khu tự trị nhưng ông đã bị xử bắn trong một cuộc thanh trừng của Xtalin khi Vlat còn nhỏ Sau này, đứng trước bức tượng Xtalin và căn nhà Xtalin đã từng ở, Vlat nói: “Lịch sử là lịch sử Không ai thù lịch sử bao giờ” [6, tr.416] Đó là thái độ của một trí thức Anh ta hiểu lịch sử là một bánh xe luôn lăn về phía trước, trên con đường tới tương lai, có những lúc gập ghềnh khúc khuỷu, đôi khi là những tai nạn thương tâm không thể tránh được Cũng như một con người muốn trưởng thành nhiều khi phải trải qua những giai đoạn ấu trĩ, sai lầm Nếu mất mát về mình, thì đó là do lịch sử đã chọn mình thí điểm Quan niệm của Vlat cũng là quan điểm của Tô Hoài khi nhìn nhận lại những giai đoạn lịch sử mà mình từng chứng kiến, tham dự Trước những sự thật có phần khốc liệt của lịch sử, Tô Hoài có cách nhìn nhận rất khách quan, công bằng, đúng mực với mục đích nhìn nhận lại để hóa giải, làm lành những “vết thương” chứ không phải để khắc sâu, hận thù

Là người trực tiếp tham gia vào cải cách ruộng đất, ông không né tránh, bao che cho tội ác mà nhận định: đó là thời kì “mọi cái đều dữ dằn”, “nhố nhăng”, “cây chuối mọc ngược, gà mái đạp gà trống, con cái vạch mặt bố mẹ, vợ tố chồng” [6, tr.48]; “Những chuyện đấu tố chỉ chợt nhớ đến đã thấy sượng mặt” [6, tr.108] Cái thời “cả nước trí trá, ăn gian nói dối tràn lan” [6, tr.174] Trong mạch kể chuyện, thỉnh thoảng nhà văn mới điểm xuyết một vài nhận định, đều là những nhận định xuất phát từ nhận thức và tình cảm chân thật

Mấy chục năm sau cải cách, Tô Hoài cũng thừa nhận cải cách ruộng đất đã tạo nên một vết thương: “Đất

nước như cánh đồng cày vỡ, chưa biết cấy hái ra thế nào Vết thương cải cách ruộng đất, chỉnh đốn tổ chức còn

đỏ hỏn khắp chợ thì quê” [6, tr.57] Tuy nhiên Tô Hoài chỉ kể mà không đưa ra lời phê phán cụ thể với cá nhân nào bởi ông nhận thức đó là một “cơn điên tập thể” Nghĩ lại “giật mình vì sự bắt chước kì quặc ( ) Tài liệu từng chữ dạy thế, khu đoàn ủy Chu Văn Biên dạy thế, lại nghe Trung ương Hồ Viết Thắng ngồi ô tô vôn ga đen mặc quần áo nâu về cắt nghĩa thế”[6, tr.36] Cái thời ấy, niềm tin ngây thơ “từ những đồ đồng nát đem chữa cháy cũng có thể vỗ tay đi lên chủ nghĩa xã hội” khiến người ta hăng hái thực sự Người ta đã làm những việc mê muội

mà không biết mình đang gây ra tội ác Âu đó cũng là những ấu trĩ, ngộ nhận của một thời

Những năm về sau, Hoàng Trung Thông đã yếu nhiều, mỗi khi gặp hay hỏi: “Ngày ở Thái Bình mình thế nào, có vấn đề gì không?” Cách đánh giá của Tô Hoài thể hiện sự bao dung, độ lượng, thấu hiểu lẽ đời:

“Kể ra chẳng có vấn đề gì, nhưng mà lại có vấn đề, có mà không, cái hồi ấy nó thế đấy” [6, tr.57].

Về thời kì chỉnh huấn Nhân văn, Tô Hoài là một quan chức văn nghệ, nghĩa là cũng tham gia xét xử,

cũng đã từng có tiếng nói khai trừ người này, kỉ luật người kia Cũng là bất đắc dĩ theo thời chứ ông không ác cảm gì với những người đó Thái độ của Tô Hoài không chỉ là tình cảm đơn thuần giữa những người đã từng là đồng chí, đã từng cùng lên chiến khu, cùng đi thực tế gắn bó bao năm… mà là sự thấu hiểu trong tư duy sáng tạo giữa những người nghệ sĩ, tuy Tô Hoài không theo đường lối Văn nghệ của nhóm này Về việc Hoàng Cầm bị kỉ luật, ông dành những dòng chia sẻ với tư cách nghệ sĩ: “Ai bảo thơ Hoàng Cầm hai mặt, một mặt,

không, Hoàng Cầm có thể cắt nghĩa thành ba, bốn, năm mặt cũng được Chỉ có tâm hồn thơ và cái giọng vàng mười hát thơ trên đài Tiếng nói Việt Nam là không ai quên” [5, tr.100]

Ông xót xa cho Phùng Quán: “Những tâm sự trầm uất và cái sức viết đương bỡi của lứa tuổi Quán đã vẩn vương tôi (…) Không đâu in nhưng Quán vẫn viết” “ròng rã ba chục năm, đi hết cả một thời sung sức, phí

hoài cả đời người của Phùng Quán” [5, tr.104] Việc Nguyên Hồng bị kỉ luật về truyện ngắn Con hổ cũng vậy:

“Cái chuyện nuôi ông ba mươi trong nhà, cụ thân sinh ra Nguyên Hồng nghe được ở đâu, từ đời thủa nào

Người đọc tha hồ nghĩ, nhưng mà sáng tác không có ước ao được người đọc nghĩ ra mênh mông thì cầm bút

để làm gì?” [5, tr.107].

Có thể thấy, hồi kí Tô Hoài đã không bào chữa hay kết tội lịch sử, không cường điệu cũng như bi thảm hóa, chỉ là những điều mắt thấy tai nghe, nhưng đằng sau cái lối kể chuyện dửng dưng, tưởng như vô cảm ấy, người đọc vẫn có thể nhận ra thái độ của nhà văn Đó là sự thương cảm trước những cái chết đầy dữ dằn, oan khuất; là sự bất mãn cho những mảnh đời phí hoài trong rông dài hiu hắt; là sự xót xa cho những kiếp nhân sinh chập chờn giữa thời thế đảo điên lúc bấy giờ

3 Kết luận

Tìm hiểu quan điểm trần thuật của Tô Hoài, có thể thấy, cách nhìn lịch sử của ông xuất phát từ quan

điểm “sự thật đã là đẹp rồi” [12, tr.4] Vì vậy, “viết hồi kí là quá trình đấu tranh tư tưởng để nói ra sự thật”

Mặc dù những cuốn hồi kí đó đều chịu số phận sóng gió (Cát bụi chân ai lúc mới xuất bản bị nhiều luồng dư luận đả kích; Chiều chiều xuất bản và phát hành năm 1999 nhưng đến năm 2000 lại bị lặng lẽ thu hồi), nhưng với Tô Hoài hành trình đó vẫn đang tiếp tục mà Ba người khác là một minh chứng, bởi đó thực sự là hành trình

của nhận thức, của lương tâm và trách nhiệm Theo sự tiết lộ từ những trang văn Tô Hoài, những “sự thật bị đánh cắp” cứ từng bước được phơi mở, càng lúc càng dữ dội, khốc liệt Tô Hoài đã từng tâm sự: “Tôi không ngại, không nề hà những chuyện phải né tránh vì động cơ trong sáng của người viết, không định kiến, không nhằm đối phó với ông A, ông B, ông C” [3, tr.84] Thái độ công bằng, cái nhìn khách quan, “cá nhân hóa” đó đòi hỏi người viết phải là một tấm gương về nhân cách, về bản lĩnh nghề nghiệp và cả sự nhạy bén về cảm quan và cách viết Có thể nói, trong những tác phẩm hồi kí của mình, Tô Hoài đã làm được điều đó

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 M Bakhthin, Lý luận về thi pháp tiểu thuyết, Nxb Bộ Văn hóa thông tin thể thao, Trường viết văn

Nguyễn Du, Hà Nội, 1992

2 Nguyễn Đăng Điệp, “Tô Hoài sinh ra để viết”, Tạp chí Văn học, số 9, tr 113, 2002

3 Hà Minh Đức, Tô Hoài, đời văn và tác phẩm, Nxb Văn học, Hà Nội, 2007

4 Đặng Thị Hạnh, “Viết về một cuộc đời và những cuộc đời”, Tạp chí Văn học, số 12, tr 35, 1998

5 Tô Hoài, Cát bụi chân ai, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2000

6 Tô Hoài, Chiều chiều, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, tr.103, 1999

7 Tô Hoài, Hồi kí, Nxb Hội Nhà văn, Hà Nội, 2005

8 Phong Lê, “Ngót sáu mươi năm văn Tô Hoài”, Vẫn chuyện văn và người, Nxb Văn hóa Thông

tin, Hà Nội, 1999

9 Vương Trí Nhàn, “Tô Hoài và thể hồi kí”, Tạp chí Văn học, số 8, tr 19, 2002

10 Mai Thị Nhung, Phong cách nghệ thuật Tô Hoài, Luận án Tiến sĩ, ĐHSP Hà Nội, 2005

11 Vân Thanh (tuyển chọn), Phong Lê (giới thiệu), Tô Hoài - Về tác giả và tác phẩm, Nxb Giáo dục,

Hà Nội, 2000

12 Minh Thi (phỏng vấn), “Viết hồi kí để nói ra sự thật”, Báo Lao động, ra ngày 15/1, 2006

TO HOAI’ S VISION OF HISTORY IN HIS AUTOBIOGRAPHIES

Tran Thi Mai Phuong Abstract

This article examines To Hoai’s vision of history in Cat bui chan ai and Chieu chieu - two best-known

among his autobiographic work We see that in these autobiographies, To Hoai tends to observe history from

an individual point of view and judge historical events and people with justice and tolerance This vision of history is part of humanistic value of To Hoai’s autobiographies