Thế giới nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn l n tonxtoi và ý nghĩa giáo dục đối với học sinh tiểu học

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu - Luận văn xác định đối tượng khảo sát, nghiên cứu, là toàn bộ truyện ngụ ngôn của Tônxtôi đã được dịch sang tiếng Việt trong tập Kiến và chim bồ câu do X

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRỊNH QUỐC HOÀNG

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGỤ NGÔN L.N.TÔNXTÔI

VÀ Ý NGHĨA GIÁO DỤC ĐỐI VỚI HỌC SINH TIỂU HỌC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI, 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRỊNH QUỐC HOÀNG

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGỤ NGÔN L.N.TÔNXTÔI

VÀ Ý NGHĨA GIÁO DỤC ĐỐI VỚI HỌC SINH TIỂU HỌC

Chuyên ngành: Giáo dục học (Bậc Tiểu học)

Mã số: 60140101

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Thị Thu Hiền

HÀ NỘI, 2014

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được hoàn thành tại trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Có được kết quả này, trước tiên tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Lê Thị Thu Hiền, người đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Phòng Sau Đại học, các thầy

cô giáo Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã giảng dạy, trang bị cho tôi những kiến thức chuyên ngành cần thiết và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập tại trường

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu trường Tiểu học Trung Tự, quận Đống Đa đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn Cuối cùng xin gửi lời cảm ơn gia đình, bạn bè đã quan tâm và giúp đỡ tôi thực hiện công trình nhỏ này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả

Trịnh Quốc Hoàng

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài “Thế giới nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn L.N.Tônxtôi và ý nghĩa giáo dục đối với học sinh Tiểu học” được chúng tôi nghiên cứu và

hoàn thành trên cơ sở kế thừa và phát huy những công trình nghiên cứu có liên quan của các tác giả khác cộng với sự cố gắng, nỗ lực của bản thân

Tôi xin cam đoan kết quả của đề tài này không trùng với bất cứ một công trình nghiên cứu nào khác đã được công bố

Người thực hiện

Trịnh Quốc Hoàng

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, giới thuyết khái niệm 4

4.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

4.2 Giới thuyết khái niệm 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Dự kiến đóng góp mới 6

7 Cấu trúc của luận văn 6

CHƯƠNG 1: TRUYỆN NGỤ NGÔN L.N.TÔNXTÔI TRONG HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA L.N.TÔNXTÔI 7

1.1 Quan niệm chung về truyện ngụ ngôn 7

1.2 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của L.N.Tônxtôi 10

1.3 Những sáng tác cho trẻ em 15

Tiểu kết 19

CHƯƠNG 2: THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGỤ NGÔN L.N.TÔNXTÔI 20

2.1 Thế giới nhân vật 20

2.1.1 Những loại nhân vật chính 21

2.1.1.1 Loại nhân vật là loài vật 21

2.1.1.2 Loại nhân vật là con người 28

2.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 30

2.1.2.1 Xây dựng kiểu nhân vật cặp đôi 30

2.1.2.2 Nghệ thuật nhân hóa 40

2.1.2.3 Nghệ thuật ẩn dụ 44

2.2 Ngôn ngữ 47

2.2.1 Ngôn ngữ người kể chuyện 47

2.2.2 Ngôn ngữ nhân vật 49

2.3 Kết cấu truyện 53

Tiểu kết 57

CHƯƠNG 3: TRUYỆN NGỤ NGÔN L.N.TÔNXTÔI TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT TIỂU HỌC VÀ NHỮNG BÀI HỌC GIÁO DỤC ĐỐI VỚI HỌC SINH 58

3.1 Những bài học giáo dục của truyện ngụ ngôn Tônxtôi với học sinh tiểu học 58

3.2 Truyện ngụ ngôn Tônxtôi trong chương trình Tiếng Việt tiểu học 66

3.2.1 Khảo sát, nhận xét 66

3.2.2 Việc giảng dạy truyện ngụ ngôn Tônxtôi trong trường Tiểu học 67

3.2.2.1 Những khó khăn trong việc giảng dạy truyện ngụ ngôn Tônxtôi 67

3.2.2.2 Đề xuất một số biện pháp giảng dạy hiệu quả truyện ngụ ngôn Tônxtôi trong trường Tiểu học 70

3.2.2.3 Thực nghiệm sư phạm 73

3.2.2.3.1 Soạn giáo án 75

3.2.2.3.2 Kết quả thực nghiệm 93

Tiểu kết 96

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99 PHỤ LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đại văn hào Nga L.N.Tônxtôi (1828 – 1910) đã để lại cho nhân loại di sản văn học đồ sộ, phong phú, đa dạng Hơn sáu mươi năm miệt mài không ngừng lao động sáng tạo nghệ thuật, người nghệ sĩ vĩ đại của ngôn từ ấy đã góp phần khẳng định sự thắng lợi của chủ nghĩa hiện thực phê phán Nga thế

kỷ XIX, đưa văn học Nga lên đến đỉnh cao, trở thành một trong những nền văn học tiên tiến nhất của nhân loại

Tiểu thuyết là thể loại làm nên tên tuổi Tônxtôi Chiến tranh và hòa

bình, Anna Karênina từng được đánh giá là những cuốn sách hay nhất của

văn học mọi thời đại Song, không chỉ là nhà tiểu thuyết kiệt xuất, Tônxtôi còn là tác giả của hàng trăm truyện ngắn, truyện vừa có ảnh hưởng không nhỏ không những đối với các nhà văn Nga mà còn tới nhiều nhà văn, nhà triết học, nhà hoạt động tư tưởng trên thế giới thế kỷ XX

Trong cuộc đời mình, Tônxtôi rất quan tâm đến trẻ em Ông đã dành sáng tác của mình cho các em nhỏ, đặc biệt là con em nông dân trong điền trang của mình Những truyện ngắn, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, sách học vần, sách tập đọc của Tônxtôi giản dị, dễ hiểu, được trẻ em hết sức yêu thích Tônxtôi còn tự học tiếng Hy Lạp, dịch truyện ngụ ngôn của Êdôp cho trẻ em Nga Dưới ngòi bút thiên tài, các truyện ngụ ngôn của Êdốp trở thành những tác phẩm mang phong vị Nga, văn hóa Nga, gần gũi với tiếp nhận của các độc giả nhỏ tuổi Nga, đem lại bài học có ý nghĩa giáo dục sâu sắc

Ở Việt Nam, tập truyện ngụ ngôn Kiến và chim bồ câu của Tônxtôi đã

được dịch và giới thiệu từ những năm 50 giữa thế kỷ XX Mỗi câu chuyện của nhà văn đã trở thành món quà tuyệt vời cho trẻ em Thế giới nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi vô cùng phong phú, hấp dẫn bạn đọc nhỏ tuổi, khơi dậy trí tưởng tượng, lòng yêu cuộc sống Những bài học giáo dục được rút ra sau mỗi tác phẩm có ý nghĩa thiết thực, không chỉ góp phần nâng

cao nhận thức, bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm cho trẻ em mà còn hướng các

em đến với cái đẹp, cái thiện, từ đó các em có ý thức vươn lên tự hoàn thiện mình

Đặc biệt, trong số những tác phẩm văn học nước ngoài được lựa chọn giảng dạy ở chương trình Tiếng Việt bậc Tiểu học, truyện ngụ ngôn Tônxtôi dành được sự quan tâm rất lớn So với một số tác giả nước ngoài khác, tác phẩm của Tônxtôi được lựa chọn với số lượng đáng kể Các tác phẩm của ông được phân bố hầu như ở các khối lớp và được học sinh yêu thích đón nhận Điều này cho thấy sức sống lâu bền của truyện ngụ ngôn Tônxtôi, đúng như lời tâm nguyện của nhà văn khi ông nói về những đứa con tinh thần của mình:

“nếu mà người ta bảo tôi rằng cái tôi viết ra trẻ em thời nay sẽ đọc và 20 năm nữa người ta sẽ vẫn đọc, vẫn khóc và cười trên những trang sách của tôi và yêu hơn nữa cuộc sống, thì tôi sẽ dành cho việc ấy toàn bộ cuộc đời và sức lực của mình”

Việc giáo dục trẻ qua những câu chuyện ngụ ngôn, trong đó có những tác phẩm của Tônxtôi, đóng vai trò hết sức quan trọng Đề tài nghiên cứu

"Thế giới nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn L.N.Tônxtôi và ý nghĩa giáo dục đối với học sinh tiểu học" vì thế có ý nghĩa góp phần nâng cao việc

giảng dạy tốt bộ môn Tiếng Việt và giáo dục học sinh bậc tiểu học của người giáo viên

2 Lịch sử vấn đề

Tài liệu về Tônxtôi dường như là vô tận Cuộc đời và sự nghiệp văn học của nhà văn thiên tài này đã trở thành đối tượng nghiên cứu cho rất nhiều công trình, chuyên luận, tiểu luận ở Nga và các nước trên thế giới, trong đó có Việt Nam Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi chỉ đề cập những công trình, bài viết liên quan tới đối tượng nghiên cứu là những truyện ngụ ngôn của nhà văn Do chưa bao quát được những tài liệu tiếng Nga, nên chúng tôi chủ yếu tập trung khảo sát trên nguồn tư liệu tiếng Việt, qua bài

viết, công trình của các tác giả trong nước Có một thực tế là, truyện ngụ ngôn của Tônxtôi cho đến nay đã được dịch ở Việt Nam, mặc dù vậy, nghiên cứu

về nó, chúng tôi lại chưa thấy xuất hiện công trình, bài viết nào Hầu hết, các công trình, luận án đều nghiên cứu chuyên sâu, thiên về lý luận, nghiên cứu văn học sử, hoặc khái quát, phân tích trên các bình diện tư tưởng, nội dung, nghệ thuật các tác phẩm nghệ thuật vĩ đại của nhà văn Có thể nói thành tựu nghiên cứu của các nhà “Tônxôi học” ở Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng kể với những nhà nghiên cứu tên tuổi: Hoàng Xuân Nhị, Nguyễn Hải

Hà, Đỗ Xuân Hà, Phạm Gia Lâm, Nguyễn Trường Lịch, Phạm Vĩnh Cư, Đào Tuấn Ảnh, Hà Thị Hòa, Trần Thị Quỳnh Nga, Đỗ Hải Phong, Những công trình của các nhà nghiên cứu này là tiền đề quan trọng, gợi mở hướng tiếp cận cho chúng tôi Nhắc đến những truyện ngắn dân gian của Tônxtôi, chúng tôi thấy có một nhận xét rất đáng lưu ý của Hoàng Xuân Nhị trong giáo trình

Lịch sử văn học Nga Theo Hoàng Xuân Nhị, đó là những mẩu chuyện nhỏ

“có tính chất giáo dục đạo đức, và được văn sĩ viết ra với một văn phong dựa vào lời ăn tiếng nói của nhân dân, - ngắn gọn, không hoa hòe gì cả, có dụng ý ngây ngô, như văn phong của hai nhà văn hào cổ Hy Lạp Hê-rô-đô-tô-xơ và Xê-nô-phôn [14,26]

Mặt khác, có thể nhận thấy, các tác phẩm văn học nước ngoài nói chung, văn học Nga nói riêng, trong đó có tác phẩm của Tônxtôi đã được dịch rất nhiều ở Việt Nam Song số lượng công trình hướng đến nghiên cứu và giảng dạy văn học nước ngoài ở nhà trường tiểu học còn khá khiêm tốn Ngay cả việc đặt vấn đề dạy một tác giả nước ngoài cụ thể, như trường hợp Tônxtôi, ở tiểu học cũng chưa được chú ý, tất nhiên, ở đây do đặc trưng cấp học, mục tiêu, nguyên tắc xây dựng chương trình bậc tiểu học Một trong những cơ chế của hoạt động tiếp nhận văn bản văn học đó là phải chú ý đến nhà văn – tác giả với tư cách là người sáng tạo văn bản Bởi thế, chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu phong cách tác giả Tônxtôi ở một thể loại văn học gần gũi với trẻ em từ

đó đề xuất hướng tiếp cận các tác phẩm văn học nước ngoài nói chung, văn học Nga nói riêng, trong đó có Tônxtôi đối với học sinh tiểu học

Liên quan đến đề tài của chúng tôi, trong các trường đại học đã có một

số khóa luận tốt nghiệp triển khai nghiên cứu truyện ngụ ngôn Tônxtôi, song những luận văn đó, do khuôn khổ và phạm vi nghiên cứu, chỉ mới đề cập đến một khía cạnh nào đó trong mảng truyện này của nhà văn Bên cạnh đó chúng tôi nhận thấy cũng đã có một số luận văn thạc sĩ nghiên cứu thế giới nghệ thuật của một số tác giả văn học nước ngoài như La Fontaine, Andersen, trong nhà trường tiểu học Từ thực tiễn này, đề tài của chúng tôi sẽ đi vào khái quát các bình diện chính của truyện ngụ ngôn Tônxôi và ý nghĩa giáo dục đối với học sinh tiểu học Đây sẽ là một trong những công trình nghiên cứu chuyên biệt về mảng truyện ngụ ngôn của Tônxtôi và những tác phẩm của nhà văn được lựa chọn giảng dạy trong nhà trường tiểu học Việt Nam

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu, tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn L.N.Tônxtôi nhằm mục đích khám phá những giá trị thẩm mỹ ở một mảng sáng tác trong sự nghiệp đồ sộ của đại văn hào, từ đó rút ra ý nghĩa giáo dục đối với học sinh tiểu học Kết quả nghiên cứu sẽ giúp ích cho công việc giảng dạy của người giáo viên ở nhà trường tiểu học, trong đó có tác giả luận văn

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu, giới thuyết khái niệm

4.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Luận văn xác định đối tượng khảo sát, nghiên cứu, là toàn bộ truyện

ngụ ngôn của Tônxtôi đã được dịch sang tiếng Việt trong tập Kiến và chim bồ

câu (do Xuân Oanh dịch, Nxb Văn học 2013) và những truyện có mặt trong

chương trình, sách giáo khoa Tiếng Việt tiểu học (từ lớp 1 đến lớp 5)

- Là một chỉnh thể nghệ thuật, thế giới nghệ thuật bao gồm tất cả các yếu tố: không gian, thời gian, nhân vật, điểm nhìn, giọng điệu, sự kiện, cốt truyện, Khuôn khổ luận văn không cho phép chúng tôi khảo sát, nghiên cứu

tất cả các yếu tố đó Chúng tôi xác định phạm vi nghiên cứu của luận văn là tìm hiểu thể loại truyện ngụ ngôn của Tônxtôi từ một số bình diện quan trọng: nhân vật, ngôn ngữ, một số thủ pháp nghệ thuật đặc sắc,

4.2 Giới thuyết khái niệm

Thuật ngữ “thế giới nghệ thuật” (tiếng Nga: художественный мир) ở

đây được chúng tôi hiểu như một chỉnh thể nghệ thuật được kiến tạo theo một nguyên tắc thống nhất, chịu sự qui định bởi quan niệm nghệ thuật của nhà văn

đã được chuyển hóa thành hình tượng trong tác phẩm Thế giới nghệ thuật là

mô hình đặc biệt về thực tại phản ánh hiện thực xã hội và đời sống tinh thần bên trong của con người thông qua lăng kính chủ quan của nhà văn Chính vì thế, “thế giới nghệ thuật bao giờ cũng khác với thực tại để không hoà tan vào thực tại, và chứng tỏ nó là nó, và sự khác biệt cũng là một phương tiện biểu hiện ý nghĩa [30,48]

Từ điển thuật ngữ văn học cho rằng thế giới nghệ thuật là một thế giới

được tạo ra trong nghệ thuật “theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý của con người, mặc dù nó phản ánh các thế giới ấy” [15,302-303] Có nhiều con đường khác nhau để đi vào khám phá thế giới nghệ thuật của nhà văn Luận văn của chúng tôi nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn của Tônxtôi chủ yếu trên bình diện thi pháp học, đồng thời dựa trên một gợi ý quan trọng của chính Tônxtôi “…tác phẩm nghệ thuật hay hay dở tuỳ thuộc vào điều nhà văn nói ra, cách anh ta nói và anh ta nói có thật lòng không” [12,164] Theo đó, chúng tôi xác định cùng một lúc phải tìm hiểu nhà văn muốn nói điều gì và nói điều đó như thế nào, bởi điều nhà văn muốn nói bao giờ cũng gắn bó chặt chẽ thống nhất với cách nhà văn nói điều đó

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thi pháp học

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh ,đối chiếu

6 Dự kiến đóng góp mới

- Thế giới nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn L.N.Tônxtôi được mô tả

một cách tương đối đầy đủ, toàn diện và hệ thống trên các bình diện: nhân vật, ngôn ngữ, các thủ pháp nghệ thuật

- Đề tài giúp giáo viên Tiểu học hiểu sâu sắc hơn giá trị của truyện ngụ ngôn Tônxtôi từ đó có những phương pháp giảng dạy phù hợp, nâng cao chất lượng dạy và học môn Tiếng Việt trong nhà trường Tiểu học

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn được chia làm 3 chương:

Chương 1: Truyện ngụ ngôn L.N.Tônxtôi trong hành trình sáng tạo của L.N.Tônxtôi

Chương 2: Thế giới nghệ thuật trong truyện ngụ ngôn L.N.Tônxtôi

Chương 3: Truyện ngụ ngôn L.N.Tônxtôi trong sách giáo khoa Tiếng Việt tiểu học và những bài học giáo dục đối với học sinh

CHƯƠNG 1 TRUYỆN NGỤ NGÔN L.N.TÔNXTÔI TRONG HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA L.N.TÔNXTÔI

1.1 Quan niệm chung về truyện ngụ ngôn

Ngụ ngôn là một trong những thể loại tự sự cổ xưa nhất, ra đời từ thời kỳ trước công nguyên Ở folklore của mọi dân tộc đều có thơ hoặc truyện ngụ ngôn, đó là những sáng tác của nhân dân, được lưu truyền từ đời này qua đời khác bằng con đường truyền miệng

Ngụ ngôn xuất hiện trong kho tàng văn hóa các dân tộc như Hy Lạp, Ấn

Độ, Ai Cập, Trung Hoa và xa xưa nhất có thể tính đến các tác phẩm ngụ ngôn nửa thực nửa truyền thuyết tương truyền do Êdốp sáng tác, có tầm ảnh hưởng sâu rộng không chỉ đối với văn học Hy Lạp cổ đại mà còn đối với nhiều nền văn học trên thế giới

Theo từ nguyên, ngụ ngôn là những “lời nói, mẩu chuyện có ngụ ý (ngụ

là “gửi”) xa xôi bóng gió được sử dụng rộng rãi trong nhiều thể loại văn học dân gian và văn học thành văn (như thơ ngụ ngôn, truyện ngụ ngôn, ca dao, tục ngữ” [15,216] Có thể thấy, trong văn học dân gian Việt Nam, ngụ ngôn là

một kho triết lí dân gian độc đáo, đó là những câu tục ngữ ngụ ngôn như: Chó

chê mèo lắm lông, Lươn ngắn lại chê trạch dài, Cáo chết ba năm quay đầu về núi, ; là những câu ca dao ngụ ngôn như: Con mèo mà trèo cây cau, Con gà cục tác lá chanh, Con cò mà đi ăn đêm, Con kiến mà kiện củ khoai, cũng có

khi là truyện thơ ngụ ngôn như: Trê Cóc, Lục súc tranh công, Hai ông phật

cãi nhau, Như vậy, truyện ngụ ngôn là những tác phẩm nghệ thuật bằng văn

xuôi hoặc văn vần, có ngụ ý một bài học đạo lí, một triết lí nhân sinh, một nhận xét về thực tế xã hội bằng lối diễn đạt bóng gió, hài hước nhưng sâu sắc,

thường qua nghệ thuật nhân hóa giới tự nhiên để nói chuyện về con người

Ta có thể bắt gặp trong truyện ngụ ngôn các nhân vật là loài vật như: Thỏ, Rùa, Voi, Chuột, các loại cây cối, hoa quả như: cây lúa, mướp đắng,

các nhân vật vô tri vô giác: nồi đất, nồi gang, ngòi bút, có khi cả những bộ phận của con người như: dạ dày, tứ chi, mắt, miệng, Như vậy, một trong những đặc trưng cơ bản nhất của truyện ngụ ngôn là thường dùng loài vật, đồ vật, các vật vô tri vô giác để gián tiếp nói chuyện về con người, qua đó nhằm nêu lên những bài học đạo đức dưới một hình thức kín đáo Nhân vật truyện ngụ ngôn vì thế trở thành phương tiện để nhận thức và lý giải những vấn đề

của con người và xã hội loài người Theo Từ điển văn học, ngụ ngôn là "một

thể loại văn học giáo huấn, thường sử dụng phúng dụ như một nguyên tắc tổ chức tác phẩm” [16,1091]

Từ những cách hiểu trên, chúng tôi cho rằng truyện ngụ ngôn là loại

truyện kể bằng văn xuôi hoặc văn vần, mượn một câu chuyện kể về loài vật qua đó gửi gắm ý tưởng, nhận xét về nhân sinh, hay bài học về kinh nghiệm sống, có ý nghĩa răn dạy đạo đức

Có thể thấy, ngụ ngôn có hình thức ngắn gọn, bởi nội dung truyện đơn giản, kết cấu mạch lạc, rõ ràng nhưng bao chứa nhiều tầng ý nghĩa Có lẽ vì thế, trong văn học thành văn thế giới, nhiều nhà văn đã xem sự ngắn gọn, súc tích, kiệm lời của ngụ ngôn là mẫu mực sáng tác cho mình Trong văn học Nga, L.Tônxtôi về cuối đời, sau khi lên đến đỉnh cao vinh quang với những

tiểu thuyết đồ sộ: Chiến tranh và hòa bình, Anna Karênina đã bắt tay viết

truyện ngụ ngôn, truyện ngắn theo quy luật ngụ ngôn dành cho những bạn đọc bình dân A.Sêkhôp với quan niệm: công việc viết văn là lược bỏ, Truyện ngụ ngôn ít tình tiết, ít cảnh vì thường chỉ xoay quanh một sự kiện Không gian và thời gian truyện rất ít khi được nêu Thời gian trong mỗi câu chuyện chỉ được nhắc thông qua cụm từ ngày xửa ngày xưa, rất lâu về trước Đó là khoảng thời gian nhất định nhưng không thể xác định chi tiết, cụ thể hơn được nữa Số lượng nhân vật trong mỗi câu chuyện cũng ít và mỗi nhân vật chỉ được khai thác ở một nét tính cách hoặc một thói quen, thậm chí có truyện chỉ có một nhân vật với một hoàn cảnh, một tình huống nhất định, một sự

kiện cố định Vì vậy, mỗi truyện ngụ ngôn là một câu chuyện nhỏ vừa sức tiếp thu với học sinh tiểu học

Truyện ngụ ngôn là phương tiện hữu ích để giáo dục cho học sinh Ngay

từ khi còn nhỏ, trẻ em đã được tiếp xúc với những bài ca dao mang tính ngụ ngôn thông qua những lời ru, câu hát Khi 4, 5 tuổi, các em được làm quen với những câu chuyện ngụ ngôn đơn giản Ở lứa tuổi tiểu học, tư duy trực quan cụ thể vẫn còn đang phát triển, các em chủ yếu đánh giá, nhìn nhận các

sự vật, hiện tượng bằng trực giác Các em yêu thích truyện ngụ ngôn vì bề ngoài đơn giản, các câu chuyện ngắn gọn, nhân vật gần gũi, thân thuộc, tuy nhiên, phần triết lý trừu tượng ẩn dấu phía sau nội dung đó thì cần có sự trợ giúp, phân tích của người lớn thì các em mới hiểu được

Thế giới nhân vật trong truyện ngụ ngôn phong phú, đa dạng, có nhân vật là người (cha, mẹ, ông, bà, người hàng xóm, cụ già ); có nhân vật siêu nhiên (hung thần, bà tiên, con cá vàng ); có vua chúa, hoàng hậu, công chúa

và cũng có những người lao động như bác nông dân, người thợ săn, ông lão đánh cá, rồi cả những tính cách của con người như anh nói khoác, chị lọc lừa, kẻ bới móc, những điều vô hình, vô dạng như: sự khôn khéo, sự ngu dại, cái thiện, cái ác, điều họa, phúc, Nói chung, tất cả vạn vật tồn tại trong trời đất, những cái có thể xuất hiện hoặc có thể tồn tại, ngụ ngôn đều mượn

cả Thế giới ấy vừa hiện thực vừa kì ảo lung linh cho trẻ thỏa sức tưởng tượng, khám phá Nhưng, để lại ấn tượng nhất trong nhận thức thẩm mỹ của trẻ nhỏ, có lẽ là những nhân vật loài vật với đủ giống loại mang ý nghĩa tượng trưng cho các tầng lớp khác nhau trong xã hội loài người Thế giới nhân vật

ấy giúp độc giả nhỏ tuổi bước vào thế giới tự nhiên, xã hội chung quanh một cách tự nhiên, phù hợp với sự phát triển tâm sinh lý của trẻ và giúp các em dễ dàng tìm được tiếng nói chung trong cộng đồng sau này

Truyện ngụ ngôn đưa học sinh vào một thế giới loài vật đa dạng, phong phú mà mục đích sâu xa hơn là đến với thế giới loài người với những bài học

ứng xử tế nhị Thông qua truyện ngụ ngôn, các em không chỉ được đồng cảm thương yêu những con người bất hạnh, hiểu được lẽ sống, cách ứng nhân xử thế mà còn bộc lộ thái độ yêu ghét, lên án, phê phán những cái xấu, cái ác, đấu tranh chống lại áp bức, cường quyền Khi được hòa mình vào thế giới của những câu chuyện ngụ ngôn, học sinh không chỉ rút ra cho mình những bài học về nhân tâm thế sự mà trí tưởng tượng, tính thẩm mĩ của học sinh cũng được hình thành và phát triển Có thể nói, truyện ngụ ngôn giúp học sinh có những hiểu biết về tự nhiên, xã hội, con người Truyện hình thành và phát triển ở các em tình yêu quê hương, đất nước, tình cảm với con người, góp phần quan trọng vào việc hình thành, hoàn thiện nhân cách, giáo dục thẩm mĩ trong các em Việc tìm hiểu và tiếp thu những tinh hoa văn hóa nhân loại qua truyện ngụ ngôn giúp học sinh ghi nhớ, nâng cao hiểu biết và thực hiện nó trong các trường hợp cụ thể

1.2 Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của L.N.Tônxtôi

Đại văn hào Lep Nhikôlaievich Tônxtôi sinh ngày 9.9.1828 trong một gia đình quý tộc truyền thống giàu có lâu đời tại trại ấp Iaxnaia Pôliana (tiếng Nga có nghĩa là: khoảng rừng thưa sáng) Thời thơ ấu và niên thiếu, ông sống giữa cảnh thiên nhiên tươi đẹp với những trò chơi dân gian trong trại ấp của gia đình Xuất thân từ tầng lớp quý tộc song Tônxtôi rất gần gũi với nông dân, nông nô, đặc biệt là con em của họ Tônxtôi sớm mồ côi cha mẹ Việc trông nom anh em Tônxtôi do cô Tachiana Ergônxkaia - một người phụ nữ không lấy chồng, có họ hàng xa bên nội tự nguyện chăm sóc các cháu Bà là một nhà giáo dục tuyệt diệu; với tâm hồn rộng mở và cương nghị bà đã truyền lại cho cậu bé Lep lòng yêu thương mọi người, khuyến khích niềm say mê văn học trong cậu bé Nhà văn tương lai rất yêu quý người cô, sau này ông thường viết thư đàm đạo với bà về những vấn đề văn chương, xã hội, và những tác phẩm

do ông sáng tác

Năm 16 tuổi, Tônxtôi vào học trường Đại học Kadan ngành ngôn ngữ phương Đông, sau chuyển sang ngành Luật Lúc đầu cậu sinh viên quý tộc

mải mê chạy theo đủ mốt chơi bời, cùng bầu bạn lao vào các thú hưởng lạc mong sao cho xứng “một công tử quý tộc hào hoa phong nhã” (lời của Tônxtôi) Song chẳng bao lâu, cuộc sống phóng đãng trở nên vô vị Cảm thấy

ân hận và lỗi lầm, Tônxtôi chán ngán cả cái xã hội thượng lưu trống rỗng và

sự trì trệ bảo thủ của trường đại học Tônxtôi gần gũi lớp sinh viên dân chủ cách mạng, tìm thấy phong cách sống giản dị, lành mạnh, niềm say mê học tập, lao động và nghiên cứu khoa học Từ đây trong ông có những chuyển biến sâu sắc về nhận thức xã hội cũng như đạo đức Mùa xuân năm 1847, Tônxtôi đoạn tuyệt với trường Đại học Kadan quay về trại ấp (Ông từng thổ lộ: “chúng tôi thu hoạch được những gì ở các chủng viện này? Hãy quay về nông thôn chúng ta sẽ được những điều bổ ích và cần thiết”) Sau khi về quê, theo truyền thống gia đình và di chúc của cha mẹ, Tônxtôi được thừa kế trại

ấp Iaxnaia Pôliana và 330 nông nô Trong thời gian này, ông chăm lo đến việc cải thiện đời sống cho nông dân và đặt cho mình một kế hoạch tự học tập thật

đồ sộ Ông tự học ngoại ngữ, đọc sách, nghiên cứu triết học, văn chương Ông say mê nghiên cứu tủ sách với hàng nghìn cuốn trong thư viện của cha Bằng con đường tự học, ông biết rất nhiều ngoại ngữ, đọc thông viết thạo tiếng Pháp, tiếng Anh

Đầu những năm 1850, Tônxtôi gia nhập quân đội, tham gia chiến đấu bảo vệ hải cảng Xêvaxtôpôn trước cuộc tấn công của liên quân Anh - Pháp trong chiến tranh Crưm (1854-1856) Những ngày ở đây nhà văn viết xong

Thời thơ ấu - tập một của bộ ba tiểu thuyết tự thuật và gửi in trên tạp chí Người đương thời Tài năng miêu tả tâm lý của Tônxtôi được bộc lộ ngay từ

tác phẩm đầu tay này Tác phẩm giành được tình cảm của đông đảo bạn đọc, được giới phê bình dân chủ cách mạng ngợi khen Chính trong cuộc chiến đấu sinh tử này, Tônxtôi cùng đồng đội nếm trải đủ mùi vị cay đắng ngọt bùi nơi khói lửa Ông trực tiếp chiến đấu ở pháo đài bốn thần kỳ - một trong những pháo đài trọng yếu của quân đội Nga Hiện thực cuộc chiến đã cung cấp cho

Tônxtôi những tài liệu vô giá về tính cách, tinh thần và ý thức trách nhiệm của con người Nga đối với Tổ quốc Ý chí kiên cường bất khuất của họ đã được

nhà văn miêu tả vô cùng sinh động trong tập truyện ký nổi tiếng Truyện

Xêvatxtôpôn Cuối tháng 11.1856 Tônxtôi giải ngũ và trở về Pêtecbua

Mùa xuân năm 1857, Tônxtôi đi du lịch ra nước ngoài Ông đi thăm các nước Pháp, Thuỵ Sĩ, Ý, Đức Chuyến đi đầu tiên này đã tạo nên một bước ngoặt quan trọng trong quá trình phát triển thế giới quan của nhà văn Ông cảm thấy thất vọng và hoàn toàn mất niềm tin vào nền công nghiệp tư bản khi chứng kiến những cảnh tượng bất công, độc ác đang diễn ra hàng ngày ở các nước phương Tây Những ấn tượng nặng nề của Tônxtôi về thái độ tàn nhẫn, lạnh lùng của trật tự tư sản phương Tây đối với nghệ thuật, nghệ sĩ, đối với

con người đã được ghi lại trong truyện ngắn Luyxecnơ (1857) Khi trở về nước (30-7-1857), Tônxtôi viết truyện Ba cái chết (1858) phê phán lối sống quý tộc xa hoa, đề cao quy luật vĩnh hằng của thiên nhiên và truyện Hạnh

phúc gia đình (1859) bảo vệ truyền thống gia trưởng trong gia đình

Năm 1860 Tônxtôi ra nước ngoài lần thứ hai để thăm người anh ốm nặng và tìm hiểu tình hình giáo dục phương Tây Ông đi thăm các nước Đức, Pháp, Ý, Anh, Bỉ, gặp gỡ nhiều nhà giáo dục, nhà văn và nhà hoạt động Châu

âu Tháng 4 năm 1861 Tônxtôi về nước đúng vào dịp Nga hoàng công bố sắc lệnh “Cải cách nông nô” (19.2.1861) Tônxtôi nhận xét về bản cải cách của Nga hoàng: “Nông dân thì không hiểu một chữ nào còn chúng ta thì không tin một lời nào”, bản chất của nó “không có gì ngoài những lời hứa hẹn” Thời gian này ông chủ yếu hoạt động giáo dục, mở trường học cho con em nông dân, viết sách cho trẻ em học và xuất bản tạp chí giáo dục “Iaxnaia Pôliana”

Năm 1862, Tônxtôi kết duyên cùng Xôphia Anđrêepna Berx Hạnh

phúc gia đình tràn ngập đã giúp nhà văn hoàn thành cuốn tiểu thuyết Chiến

tranh và hoà bình - tác phẩm vĩ đại làm rạng rỡ nền văn học Nga, đưa ông trở

thành “con sư tử của văn học Nga” (I Gônsarôp)

Những năm 1870, Tônxtôi tham gia cứu đói ở đồng cỏ Xamara Thời

gian này ông bắt tay vào viết Anna Karênina (1873-1877) Cuốn tiểu thuyết

kỳ diệu này làm xôn xao dư luận trong và ngoài nước

Những năm 1880, Tônxtôi và gia đình chuyển đến ở Matxcơva Ông giữ nếp sống giản dị, tự mình sách nước, bổ củi, khâu giày, ăn uống kham khổ Năm 1882 Tônxtôi tham gia kiểm kê dân số tại một khu vực dân nghèo ở Matxcơva Chứng kiến tận mắt cuộc sống của những con người nghèo khổ, khốn cùng Tônxtôi hết sức xúc động Nhà văn đã ghi lại những cảm xúc và

bày tỏ thái độ quyết liệt của mình trong bài Thế thì chúng ta phải làm gì đây:

“Có thể bắt người ta làm nô lệ Nhưng không thể bắt người ta nghĩ rằng khi chịu đựng bạo lực thì con người được tự do và điều ác hiển nhiên mà con người phải chịu đựng đó lại tạo nên hạnh phúc của nó” Thời gian này Tônxtôi viết khá nhiều truyện cho nhân dân nhằm tiếp tục phê phán xã hội đương thời và truyền bá học thuyết của mình Ông cũng viết một số truyện

ngắn xuất sắc như: Cái chết của Ivan Ilich (1886), Bản Xônat Cơrâyxe 1889), Ma quỷ (1889), và hai vở kịch có tính tố cáo sâu sắc Quyền lực của

(1887-bóng tối (1886) và Thành quả giáo dục (1890) Đây là thời kỳ diễn ra bước

chuyển biến căn bản trong tư tưởng cũng như sáng tác của Tônxtôi

Những năm 1890, chống lại ý kiến vợ, Tônxtôi tuyên bố từ bỏ bản quyền văn học của những tác phẩm do ông viết sau năm 1881 Tônxtôi sốt sắng tham gia cứu đói ở các tỉnh Riadan, Tula, Oren Nỗi niềm u ái trước số phận dân nghèo day dứt, giằng xé tâm tư nhà văn đã được bộc lộ hết sức

mãnh liệt trong Vì sao nhân dân Nga đói Trong bài này, ông vạch rõ: “Nhân

dân Nga đói chỉ vì chúng ta quá no nê Làm sao nhân dân lại không đói được khi họ sống trong những điều kiện bố thí, ít đất đai, bị cầm tù trong cảnh hoang tàn, man rợ lại phải làm tất cả công việc đáng sợ mà kết quả của nó đã

bị các thủ đô, các thành phố trung tâm những người giàu có nhất ở nông thôn nuốt hết Tình trạng của họ cứ như vậy mãi ” Bài báo là tiếng thét mạnh

mẽ vào mặt bọn quan lại tham nhũng, bọn giàu có sống trên mồ hôi nước mắt của nhân dân lao động Tác phẩm vĩ đại nhất của Tônxtôi trong những năm 90

là tiểu thuyết Phục sinh (1889- 1899) Đây là bản án đanh thép tố cáo chế độ

nông nô chuyên chế và giáo hội Nga là những kẻ đẩy quần chúng vào cảnh khốn cùng Tác phẩm là duyên cớ cuối cùng để giáo hội Nga khai trừ Tônxtôi – “kẻ dị giáo và phản Chúa” Ngoài ra Tônxtôi còn viết một số truyện vừa:

Đức cha Xerghi (1898), Chiếc thây sống (1890), Khatgi Murat (1896- 1904), Sau đêm vũ hội (1903) Đồng thời nhà văn hoàn thành bài khảo cứu nổi tiếng Nghệ thuật là gì? (1897-1898) tổng kết những suy nghĩ của ông trong nhiều

năm về nghệ thuật

Trong những năm cuối đời mình, cơn khủng hoảng tư tưởng trong Tônxtôi càng trầm trọng Những mộng ước của ông về việc xoá bỏ mọi bất công, xoá bỏ chế độ tư hữu ruộng đất, những lý tưởng của ông về thứ tự do nguyên thuỷ, về con người chí thiện mà ông đã truyền bá suốt đời mình vẫn chưa được thực hiện Trước mắt ông vẫn sừng sững cái mâu thuẫn xã hội gay gắt: “Càng ngày tôi càng cảm thấy đau đớn, hầu như về thể xác, về sự bất bình đẳng, cảnh giàu sang thừa thãi giữa cảnh nghèo nàn, thế mà tôi lại không giảm nhẹ được sự bất bình đẳng đó Đó là bi kịch thầm kín của đời tôi.”(NK ngày 10/6/1907) Sự bất hoà giữa ông và gia đình lại càng làm cho bi kịch đó thêm nặng nề Vì thế từ lâu Tônxtôi đã có ý định rời bỏ “tổ ấm quý tộc” và xã hội thượng lưu

Rạng sáng ngày 28/10/1910, Tônxtôi cùng bác sĩ riêng bỏ nhà ra đi Dọc đường đi Tônxtôi bị cảm lạnh phải nghỉ lại ở ga Axtapôvô (hiện nay mang tên Tônxtôi) Ngày 7/11/1910, Tônxtôi tạ thế, thọ 82 tuổi Cả nước Nga

và thế giới thương tiếc nhà đại văn hào Lênin viết bài điếu văn L.N.Tônxtôi

nêu bật cống hiến to lớn của Tônxtôi vào kho tàng văn hoá của nhân loại và tầm quan trọng lịch sử của Tônxtôi M.Gorki viết: “Trong đời mình chưa bao giờ tôi khóc thảm thiết, tuyệt vọng cay đắng như vậy” Đúng như nguyện

vọng của nhà văn, thi hài ông được đưa về mai táng trên trại ấp quê hương Iaxnaia Pôliana trong khu vườn quang đãng, thanh tĩnh giữa tiếng rì rào của cây cỏ, nơi mà những ngày ấu thơ Tônxtôi từng làm trò chơi “anh em họ nhà kiến”, từng chôn dấu “chiếc gậy xanh” thần kỳ có phép lạ mong đem lại hạnh phúc cho nhân loại khổ đau

1.3 Những sáng tác cho trẻ em

L.Tônxtôi đã để lại cho nhân loại trong sách của mình những kho báu

tư tưởng và ngôn từ vô giá Sự nghiệp văn học đồ sộ của đại văn hào đã trở thành nguồn đề tài vô tận cho các nhà nghiên cứu phê bình, các học giả, các nhà hoạt động xã hội Với sáu mươi năm hoạt động văn học không mệt mỏi, Tônxtôi đã đóng góp cho nền văn học Nga và thế giới ba bộ tiểu thuyết vĩ đại

(Chiến tranh và hòa bình, Anna Karênina, Phục sinh), hàng chục truyện vừa xuất sắc (Cái chết của Ivan Ilich, Đức cha Xerghi, Khatgi-Murat, ), hàng

trăm truyện ngắn, hàng chục vở kịch, nhiều tác phẩm chính luận, thư từ, nhật ký, Bằng ngòi bút tài năng, tinh tế, Tônxtôi đã phản ánh chân thực, sâu sắc hiện thực nước Nga trong thời kỳ lịch sử đầy biến động, ông được coi là “tấm gương phản chiếu cách mạng Nga” (V.Lênin) Nhiều vấn đề nhà văn đặt ra, cho đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự

Phần lớn cuộc đời mình, Tônxtôi đã sống ở điền trang Iaxnaia Pôliana Ông rất yêu trẻ nhỏ và đã viết cho trẻ con nông dân Iaxnaia Pôliana nhiều truyện ngắn, truyện đồng thoại, truyện ngụ ngôn, truyện cổ tích Tônxtôi đã in

chúng trong những cuốn Sách học vần và Sách tập đọc dành cho trẻ em

Trong di sản văn học đồ sộ của đại văn hào, đây là một mảng sáng tác khiêm tốn, nhưng Tônxtôi rất yêu thích, say mê Những tác phẩm này được Tônxtôi

in lần đầu vào những năm 1874 – 1875, song nhà văn đã viết và sử dụng chúng cho những hoạt động giáo dục của mình, kể từ khi ông mở trường dạy học “Iaxnaia Pôliana” cho con em nông dân vào đầu những năm 1860 Khi đó

ở Nga, ngay cả ở thành phố, có rất ít trường học, còn ở các làng quê thì hầu

như con em nông dân không được đến trường Tônxtôi tự mình dạy những đứa trẻ nông dân, viết sách học cho chúng và coi đây là công việc quan trọng

của cuộc đời mình Nhiều truyện trong đó các em nhỏ đã quen biết như Ba

con gấu, Người tù Kapka, Sư tử và con chó con, Chó sói và chó nhà, Kiến và chim bồ câu, Những truyện này được Tônxtôi kể từ đơn giản nhất sau đó

phức tạp dần Nhiều em nhỏ đã học đọc và học viết theo những cuốn sách của Tônxtôi

Tônxtôi đã đưa vào những cuốn sách ông viết cho trẻ em nhiều câu chuyện và truyền thuyết lấy từ văn học cổ, từ cuộc sống của các dân tộc khác nhau trên thế giới Ông đặc biệt yêu thích các truyện ngụ ngôn giản dị, ngắn của Êdôp Để hiểu tác phẩm Êdôp, dịch được đúng Êdôp, Tônxtôi đã không quản ngại khó khăn học tiếng Hy Lạp cổ, đọc rất nhiều sách, đọc những câu chuyện người xưa còn ghi lại về nhà thông thái này Dưới ngòi bút Tônxtôi, các bản dịch truyện của Êdôp trở thành những truyện ngụ ngôn Nga, những câu tục ngữ Nga, trở thành những tác phẩm mang phong cách Tônxtôi Sáng tạo của nhà văn là ở chỗ, ông đã đưa sự kiện của truyện ngụ ngôn về môi trường thân quen với trẻ em Nga, không kết thúc bằng một lời giáo huấn nặng

nề mà tập trung miêu tả hành động, tính cách nhân vật và xung đột của câu chuyện, từ đó trẻ em sẽ tự rút ra cho mình bài học Tác phẩm của Tônxtôi, vì thế gần gũi với trẻ em, khiến chúng dễ hiểu, dễ nhớ, đó là những mẩu chuyện nhỏ nhưng mang lại bài học có ý nghĩa giáo dục sâu sắc Độc giả nhỏ tuổi hẳn không thể nào quên câu chuyện ngụ ngôn về hai người bạn và con gấu mà Tônxtôi kể: Gặp gấu, hai người bạn, một anh hoảng sợ vội vàng leo tót lên cây, còn anh kia ở lại trên đường, đành phải nằm xuống giả vờ chết Khi gấu

bỏ đi, người bạn tụt xuống hỏi: "Gấu nói gì với cậu thế?", anh kia trả lời: "Nó bảo rằng, không được bỏ bạn trong hoạn nạn" Hay câu chuyện nổi tiếng về thằng bé nông dân chăn cừu nghịch ngợm mấy lần kêu cứu: "Sói ! Sói !" đã làm mọi người lo lắng vô ích Nhưng khi tai hoạ thực sự đến, nó lên tiếng kêu

cứu thì không ai đáp lại, bởi vì mọi người đều nghĩ nó đùa như trước đây Chỉ với nửa trang giấy, Tônxtôi đã tái hiện những tình huống đầy kịch tính, hồi hộp, khơi dậy sự tò mò, khám phá của trẻ em Nhà văn không rút ra bài học, lời răn đe như thường thấy ở cuối mỗi truyện ngụ ngôn Ông để nhân vật trong câu chuyện, người trực tiếp tham gia hành động, xung đột truyện tự nêu ra Truyện của Tônxtôi vì thế nhẹ nhàng phù, hợp với tiếp nhận của trẻ, song sự chế giễu không kém phần sắc nhọn

Trong nhiều mẩu chuyện về Êdôp còn được lưu giữ trong ký ức của

nhân dân, Tônxtôi đã đưa vào cuốn Sách học vần của mình một câu chuyện

khá thú vị Có một lần Xanphơ sai Êdôp đi dò xem đám cưới của người hàng xóm có nhiều người đến dự không Êdôp đến nhà người hàng xóm, ném một súc gỗ xuống ngưỡng cửa nhà anh ta, rồi ngồi bên cạnh chờ khách khứa ra về Tiệc tan, ai ra khỏi nhà cũng đều vấp phải khúc gỗ nhưng chỉ bực bội nhìn khúc gỗ rồi đi đường mình Chỉ có một bà cụ sau khi bị vấp đã quay lại đẩy khúc gỗ dẹp sang bên để người khác không bị cản trở Êdôp hài lòng trở về gặp chủ

- Thế nào, ở đấy có nhiều người không? - Xanphơ tò mò hỏi

- Tất cả chỉ có một con người, mà đấy là một bà cụ già, Êdôp trả lời

- Sao lại thế? - người chủ ngạc nhiên

- Tất cả đều vấp phải khúc gỗ - Êdôp nói - mà không ai dẹp nó đi Thế thì lũ cừu cũng làm như vậy Riêng bà cụ già dẹp súc gỗ đi để người khác không bị ngã Chỉ có con người mới làm như vậy Một mình bà cụ là người

Trong câu chuyện của Tônxtôi, Êdôp trở thành một nhân vật Tônxtôi

đã vẽ chân dung của nhà thông thái Hy Lạp cổ đại bằng một câu chuyện kể ngắn gọn song đầy sức gợi Hình ảnh Êdôp trở nên gần gũi với trẻ em Tương truyền, có người nói, Êdốp vốn là một nô lệ nghèo của tên nhà giàu Xanphơ Người ta còn nói rằng sở dĩ Êdốp phải dùng lời bóng gió để kể chuyện và giảng giải là bởi vì ông sợ tên chủ của mình và không dám nói thẳng ra Song,

qua câu chuyện của Tônxtôi, độc giả thấy một Êdôp dũng cảm, thông thái, nhân hậu, dám nói sự thật và ông đâu có sợ Xanphơ như lời đồn đại Bài học

từ tác phẩm của Tônxtôi khiến cho không chỉ trẻ em mà người lớn cũng phải suy ngẫm Như vậy, có thể thấy, dù viết về loại nhân vật nào, Tônxtôi đều nhằm nói với trẻ em, hướng tới trẻ em, đối tượng giáo dục của ông ở trường học “Iaxnaia Pôliana”

Ở Việt Nam, độc giả nhỏ tuổi biết đến Tônxtôi qua tập truyện ngụ ngôn

Kiến và chim bồ câu do một số dịch giả dịch và giới thiệu, trong đó phải kể

đến Thúy Toàn (dịch từ tiếng Nga) và Hoàng Oanh (dịch từ tiếng Anh) Tập truyện bao gồm những truyện kể có hình thức ngắn gọn, nội dung đơn giản, kết cấu rõ ràng mạch lạc Các câu chuyện ít tình tiết, thường chỉ xoay quanh hai hoặc ba nhân vật (trong 102 truyện: có 70 truyện có hai nhân vật, 18 truyện có ba nhân vật; 11 truyện có một nhân vật, 3 truyện có bốn nhân vật) nhưng tính cách , phẩm chất của các nhân vật được bộc lộ rõ nét Các nhân vật trong tập truyện rất quen thuộc, gần gũi với trẻ em: con cáo, con ngựa, con kiến, khỉ, chuột, hay những cô bé, thằng bé chăn cừu, bác mugic, bà già, người đánh cá, cái bình đất, cái âu gang, cây sậy, cây ôliu, Mỗi truyện thường đề cập đến một tình huống, một hoàn cảnh, ví dụ như: con chim cút bị

sa lưới của người đi săn, nó van nài người đi săn hãy thả nó và hứa sẽ nhử

những con cun cút khác vào lưới (Chim cút và người đi săn); hay người cha yêu cầu các con hãy bẻ chiếc chổi (Người cha và các con trai); quạ tự bôi trắng lông mình cho giống bồ câu rồi bay vào chuồng của bồ câu (Quạ và bồ

câu); sư tử bị bác thợ săn bắt và được con chuột cắn đứt dây thừng cứu thoát

vì trước đó sư tử đã thả chuột khi nó bị bắt (Sư tử và chuột), Các tình huống

này được tổ chức giống như một màn kịch nhỏ với những xung đột kịch tính qua đó có thể rút ra những bài học nhân sinh sâu sắc: lối sống ích kỷ, vì chỉ biết nghĩ đến bản thân mà sẵn sàng làm hại chính những người thân yêu nhất

của mình (Chim cút và người đi săn), bài học về tình đoàn kết, yêu thương,

đùm bọc lẫn nhau trong gia đình là sức mạnh vượt mọi khó khăn (Người cha

và các con trai), bài học về thói tham lam, ngu dốt, chỉ vì ham muốn vật chất

tầm thường mà bán rẻ giống nòi, bán rẻ tình cảm gia đình (Quạ và bồ câu), bài học về sự đền ơn đáp nghĩa (Sư tử và chuột),

Tiểu kết

Trong cuộc đời cầm bút của mình, L.Tônxtôi rất quan tâm tới đối tượng độc giả nhỏ tuổi Ông đã dành cho các em hàng chục truyện ngắn, hàng trăm truyện ngụ ngôn xúc tích, dễ hiểu, dễ nhớ Những câu chuyện ngụ ngôn của ông đã để lại ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả, đặc biệt là những độc giả nhỏ tuổi, không chỉ trẻ em ở Iaxnaia Pôliana Các truyện có kết cấu giản dị, ngắn gọn, lấy đề tài từ sáng tác của Êdôp và trong văn học dân gian Nhiều truyện được Tônxtôi lấy cảm hứng từ đời sống hiện thực Thế giới nhân vật truyện ngụ ngôn Tônxtôi phong phú, đa dạng, gần gũi với trẻ em, hướng tới trẻ em Thông qua thế giới ấy, nhà văn muốn gửi tới bạn đọc những suy ngẫm nhân sinh; những bài học có ý nghĩa giáo dục sâu sắc về tình người, cách đối nhân xử thế; những xung đột xã hội; Những vấn đề mà nhà văn đặt ra trong mỗi câu chuyện cho đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGỤ NGÔN L.N.TÔNXTÔI

2.1 Thế giới nhân vật

Là phương thức nghệ thuật đặc thù nhằm khai thác những nét thuộc đặc tính con người, nhân vật văn học được hiểu là “hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho những đặc điểm giống với con người” [16,1254] Có thể coi nhân vật là một trong những yếu

tố quan trọng, không thể thiếu, là đứa con tinh thần, là máu thịt của nhà văn, qua đó, người nghệ sĩ thể hiện quan niệm, lý tưởng thẩm mĩ của mình về cuộc đời và con người

Nói đến thế giới nhân vật là nói đến những hình tượng con người trong thế giới nghệ thuật của tác phẩm, đó là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn, chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức

và có sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ sỹ

Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, quy luật riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lý, không gian, thời gian, xã hội gắn liền với một quan niệm nhất định Thế giới nhân vật là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ môi trường hoạt động của họ, ý nghĩ, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu với

xã hội, với gia đình

Có thể nói, khi sáng tác mỗi nhà văn đều có ý thức tạo ra thế giới nhân vật của riêng mình Vì thế thế giới nhân vật mang dấu ấn nhà văn rất rõ Do

đó nghiên cứu thế giới nhân vật sẽ cho thấy phong cách tác giả Giống như các tác phẩm tự sự khác, thế giới nhân vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi cũng được sắp xếp, gắn kết theo ý đồ nghệ thuật riêng của nhà văn Thế giới nhân vật ấy cũng được chia thành các tuyến với nhiều kiểu loại khác nhau Trong thế giới ấy có nhân vật chính diện, phản diện, nhân vật chức năng, nhân vật cõi trần thế (thực) hay nhân vật phi phàm (ảo), Nhưng thế giới ấy không phải là sự cộng lại đơn giản của các hệ thống riêng lẻ, mà là một chỉnh thể nghệ thuật, một sáng tạo đặc biệt bộc lộ chiều sâu quan niệm về con người của nhà văn

2.1.1 Những loại nhân vật chính

Thế giới nhân vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi rất đông đảo, phong phú

và đa dạng, dù là con vật, cây cối, đồ vật, hay các hiện tượng tự nhiên đều được nhà văn xây dựng với mục đích chủ yếu là để “nói chuyện về con người”, biến

nó thành con người, mang tính cách như con người, có nét tâm tư, tình cảm như những con người Trong thế giới nhân vật đông đúc ấy còn có con người, thần thánh, tất cả qua đạo diễn tài năng Tônxtôi đều trở thành những diễn viên trên sân khấu cuộc đời Theo kết quả khảo sát, có tới 203 nhân vật trên tổng

số 102 truyện dịch, được miêu tả một cách đầy cảm hứng, lấp lánh ánh sáng của tình thương yêu chân thành của tác giả đối với con người cùng tình yêu quê hương, đất nước, yêu lao động và khát khao sống tự do

Có thể chia thế giới nhân vật trong truyện ngụ ngôn của Tônxtôi ra làm hai loại chính, đó là những nhân vật là con người và nhân vật là loài vật, trong

đó chủ yếu giống như đặc trưng của thể loại ngụ ngôn, nhân vật chiếm đa số vẫn là nhân vật loài vật, hay nói chính xác hơn là con vật

2.1.1.1 Loại nhân vật là loài vật

Số đông các nhân vật trong ngụ ngôn Tônxtôi là loài vật Kết quả khảo sát cho thấy có có đến 80,78% nhân vật trong ngụ ngôn của ông là loài vật

Kết quả này đúng với đặc trưng của thể loại ngụ ngôn, và hoàn toàn trùng khít với nhận định của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước về nhân vật của truyện ngụ ngôn Tônxtôi

Thế giới nhân vật là loài vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi hấp dẫn thiếu nhi ở chỗ đó là những con vật quen thuộc, gần gũi với đời sống hàng ngày của các em Đó là những con chó, con mèo mà hàng ngày các em vẫn nô đùa, vuốt ve, làm bạn với chúng Đó là những con vật quen thuộc nuôi trong nhà như con gà, con vịt, con bồ câu, Đó là các con vật chốn rừng xanh mà các em thường được nghe bà kể trong những câu chuyện cổ tích hay đi xem ở vườn bách thú như: con cáo, con sói, sư tử Đôi khi là những con vật nhỏ bé như chuột, muỗi, chim, kiến, ve

Trong số những loài vật ấy, nhân vật thường gặp trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi là Sư tử Qua khảo sát 102 tác phẩm thì có đến 8 truyện có nhắc đến

Sư tử, trong đó có 7 truyện Sư tử là nhân vật chính, chỉ có một truyện Sư tử

được nhắc đến là nhân vật phụ (Sư tử và lừa; Sư tử, gấu và cáo; Sư tử và

chuột, Sư tử và cáo; Sư tử, sói và cáo; ) Nhân vật Sư tử được nhắc đến ở cả

hai mặt tốt và xấu Sư tử xưa nay được mệnh danh là chúa sơn lâm, đại diện cho tầng lớp thống trị (vua - Mặt trời) Sư tử sống ăn bám, phè phỡn trên sự

đói khổ của muôn loài Bản chất của nó là hống hách, kiêu căng (Sư tử, lừa và

cáo) Thói ngông nghênh, kiêu căng nhiều khi khiến nó chuốc vạ vào thân

(Muỗi và sư tử) Nó là kẻ độc đoán, chuyên quyền (Sư tử, sói và cáo) Sư tử

luôn muốn bành trướng thế lực bằng cách gây chiến tranh mà hậu quả là

muôn dân phải gánh chịu (Sư tử và lừa) Đôi khi, nó lại ngốc nghếch đến mức

mu muội, và bị thương chỉ vì hiếu thắng

Bên cạnh đó, hình tượng Sư tử còn đại diện cho những giá trị lớn của một đức tính, một vấn đề nào đó mà những kẻ hợm mình ảo tưởng “ăn cắp”

lốt để khoác cho mình khi lừa bịp người như con Lừa nọ (Lừa đội lốt Sư tử)

Ngoài Sư tử không thể không nhắc tới Sói - nhân vật, con vật đại diện cho giai cấp thống trị, bè lũ triều thần của vua Trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi, nhân vật Sói xuất hiện với tần số rất lớn, 14 lần (14 truyện/ 102 truyện), trong đó

Sói đều xuất hiện với tư cách là nhân vật chính (Sói và chó, Sói và sóc, Sói và

cáo, Sói và bà già, Sói và cò, Sói và giàn nho, Sói và dê, Sói và cừu non, )

Nhân vật Sói được tác giả miêu tả ở cả 2 mặt tốt và xấu

Trước hết, Sói thuộc loài ăn thịt Nó là nỗi kinh hoàng của đàn Cừu, là tên kẻ cướp chuyên dùng sức mạnh để chiếm đoạt miếng mồi và đôi khi cũng

ranh mãnh, tinh ma (Sói và lợn, Sói và cò) Thế nhưng với loài Sói thì việc sử

dụng bạo lực để săn mồi là thường xuyên hơn cả Đây cũng chính là bản chất của bọn quý tộc tỉnh lẻ, quý tộc nông thôn, các tướng lĩnh của triều đình với bản chất võ biến, thô lỗ cục cằn, hống hách, tham lam và ngu xuẩn, Sói có

bản tính hung tàn, ỷ mạnh hiếp yếu (Sói và cừu non) Sói là con vật độc ác, vong ân bội nghĩa (Sói và cò), là kẻ cướp nhưng cũng sẵn sàng trở thành một

kẻ lừa gạt khi có cơ hội (Sói và ngựa cái)

Tuy nhiên, đôi khi Sói bộc lộ là kẻ ngốc nghếch, khờ khạo và tin lời bà

già dọa cháu (Sói và bà già), ngu ngốc đến mức không biết tính toán, không biết tận dụng cơ hội, miếng mồi có trong tay lại để tuột mất (Chó và sói) Có

khi Sói lại được miêu tả như biểu tượng cho con người có khát vọng sống tự

do, tuy thanh bần vất vả nhưng thảnh thơi, nhẹ nhàng, không luồn cúi, xu nịnh, không phải lo lắng những cạm bẫy, gièm pha, những mối nguy hiểm

tính dễ nhận thấy ở Cáo Muốn ăn cắp được đòi hỏi có sự ranh ma, tinh khôn, xảo quyệt để vừa kiếm ăn mà vẫn thoát khỏi mũi tên, viên đạn hay gậy gộc

của con người (Cáo và gà rừng, Mèo và cáo)

Hình dáng và tính cách của Cáo toát lên sự xảo quyệt, tham lam có tính toán Bởi vậy, nó được sử dụng như một hình tượng tiêu biểu cho bọn quý tộc chốn cung đình Nó thích hợp với vai trò cận thần được sùng ái của vị chúa tể chuyên quyền, độc đoán nhưng ưa phỉnh nịnh: nịnh trên, nạt dưới, gian tham

nhưng khôn khéo, nham hiểm (Sư tử, sói và cáo, Cáo và sói) Cáo là đại diện cho những kẻ vong ân bội nghĩa (Cáo và dê), khoác lác hơm hĩnh (Mèo và

cáo) Sự tinh ma, khôn vặt, xảo quyệt của Cáo đôi khi lại phản lại nó Nó

cũng được nếm mùi thất bại khi vấp phải trí thông minh, sắc sảo của Cò và

Gà trống (Cáo và cò, Gà trống và cáo) Cảm giác “gậy ông đập lưng ông” sẽ

cho nó biết dù gian ngoan, xảo quyệt đến đâu nó cũng trở thành kẻ chiến bại trước quần chúng lao động

Ngoài ra Cáo còn biểu tượng cho trí thông minh Cho nhận thức sâu sắc,

toàn diện, đánh giá đúng sự vật, hiện tượng khách quan (Đại bàng và cáo, Sư

tử và cáo, Sư tử, lừa và cáo)

Tóm lại, Sư tử, Sói, Cáo là ba nhân vật được xuất hiện nhiều lần trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi, đại diện cho giai cấp thống trị tàn bạo, xảo quyệt, độc ác, chuyên quyền trong xã hội thời bấy giờ

Ngoài Sư tử, Cáo, Sói đại diện cho giai cấp thống trị còn có các loài vật khác địa diện cho tầng lớp nhân dân, giai cấp bị trị: nông dân, thợ thủ công, tiểu thương, trí thức nghèo Điển hình cho họ là những loài vật bé nhỏ, hiền lành, những con mồi của các loài ăn thịt: Dê, Lừa, Ngựa, Cừu, Thỏ, Gà, Sóc Dưới gánh nặng của chế độ chuyên chế như đã được định sẵn cho những thân phận thấp cổ bé họng, những con vật nhỏ bé, hiền lành ấy chỉ còn biết

cắn răng chịu đựng không dám phản kháng (Sư tử và cáo) Bị đè nén dưới

nhiều tầng áp bức bóc lột với những thủ đoạn nham hiểm của kẻ thống trị,

người dân trở thành con Cừu khờ dại, cả tin dưới nanh vuốt chuyên quyền Xã hội cũ đã tạo nên bầu không khí nghẹt thở làm người dân lúc nào cũng lo sợ Người ta lo sợ đến mức không còn muốn sống để được yên mà chỉ có chết mới xong, thế mà trên đường tìm cách quyên sinh, họ lại thấy có những người

khác sợ mình (Thỏ và ếch) Tuy nhiên, trong xã hội còn bao nhiêu người nung

nấu trong tim khát vọng tự do, coi cuộc sống nhung lụa giàu sang là xiềng

xích, tù ngục Có thể tìm thấy điều này trong truyện Sói và chó Chỉ với một

cuộc đối thoại ngắn, Tônxtôi đã cho thấy một triết lý sống: kẻ sống tự do trong rừng rú (nhân vật Sói), tuy không no đủ nhưng không bị phụ thuộc, không phải luồn cúi, nịnh bợ một ai, không như Chó giữ nhà kia tuy béo tốt mượt mà vẫn không che đậy được vết xích hằn trên cổ

Trước những rối ren, phức tạp của xã hội, những người lao động cũng nảy sinh biết bao tính xấu Có những kẻ mưu mô, hiểm độc, sống bất lương,

bất chấp luân thường, đạo lý như con Nhái trong (Nhái và chuột), có những

kẻ lại ảo tưởng hão huyền, khoe khoang, hợm hĩnh (Lừa đội lốt sư tử) Cả đến

giai cấp tư sản mới hình thành cũng có mặt trong truyện ngụ ngôn của Tônxtôi Nhà văn đã thật sâu sắc khi nhìn thấu những bản chất xấu xa của giai

cấp đó, ông miêu tả những con Ếch háo danh (Bò đực và ếch), những kẻ khoác lác học đòi (Khỉ và cáo) Không chỉ dừng lại ở đó, sự đa dạng, ngộ

nghĩnh trong thế giới nhân vật của truyện ngụ ngôn Tônxtôi còn nổi lên bản

ngã của Đại bàng được tác giả nêu lên trong tác phẩm Đại bàng và cáo

Những kẻ sống ba phải, gió chiều nào xoay chiều ấy cũng được khắc họa rõ

nét trong truyện Con dơi

Trong các tác phẩm của Tônxtôi không thể không nói đến chú Mèo đáng yêu của các em và cả con Chuột đáng ghét hay phá hoại; còn có cả con Kiến,

Ve, Ngựa, Chúng hiện lên thật sinh động, vui nhộn dưới ngòi bút của nhà văn Cùng với đó, cây cối cũng trở thành một trong những nhân vật chính Đó

là cây Trám cao lớn, hiên ngang, thân cứng cáp và cành to khỏe mạnh, cây

Sậy khiêm nhường, bé nhỏ, thân mềm dẻo chỉ gió thoảng cũng lay Thói thường cây to thường vênh vang, cậy mình, tự đắc, còn cây nhỏ thì khiêm tốn, biết mình Hậu quả tất yếu những tính xấu của con người như ta đã biết

thường đem tới tai họa (Cây trám và cây sậy)

Có thể nói, thế giới nhân vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi rất phong phú, đa dạng Nhìn bề ngoài các con vật trong truyện ngụ ngôn không có gì khác các con vật trong truyện cổ tích về loài vật, chúng cũng nói năng ứng xử

và có tâm tính như người và cũng bao gồm đủ loại: thú, chim, cá, côn trùng, nhưng xem xét kĩ hơn ta sẽ nhận ra những điểm khác biệt về đối tượng, về thái độ và về nội dung

Nhân vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi được nêu tên cụ thể rõ ràng Loài vật trong các câu chuyện hầu như không được miêu tả về ngoại hình mà nhà văn chỉ tập trung khám phá, miêu tả hành động, tính cách của nhân vật

Lấy ví dụ nhân vật Cáo trong các truyện Quạ và cáo; Cáo và dê; Chó, gà

trống và cáo; đều không được miêu tả về ngoại hình mà chỉ tập trung vào

bản chất, tính cách của nó Nó được hiện lên là một con Cáo gian ác, xảo

quyệt với hành động hết sức nham hiểm (Sói và ngựa cái), nhưng đôi khi cũng rất thông minh (Sư tử, lừa và cáo)

Mối quan hệ của các nhân vật rất đa dạng, đó là mối quan hệ giữa con

vật - con vật (Gấu và ong, Bò đực và ếch, Cò và sếu, Khỉ và cáo, ), con vật - vật vô tri (Quạ và bình nước, Chó và cái bóng, Sói và giàn nho, ), quan hệ giữa con người - con vật (Người và chó, Cô bé và con ve, Bà chủ và gà mái,

Sói và bà già, ), quan hệ giữa con người - con người (Người đi đường, Nông dân và thần may mắn, Kẻ làm vườn, Người làm vườn và các con, Cha và các con, Hai người bạn, Ông chủ và đầy tớ, ), vật vô tri - vật vô tri (Cây trám và cây sậy, Mặt trời và gió, )

Nhân vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi gần gũi, quen thuộc với cuộc sống của trẻ em Với khả năng tưởng tượng phong phú và việc sử dụng biện

pháp nhân hóa linh hoạt, tác giả đã làm cho loài vật có tính cách, hoạt động,

cảm xúc như con người Chẳng hạn như ta thấy trong Kiến và chim bồ câu, khi

Kiến đang tuyệt vọng tưởng chừng sẽ chết vậy mà Bồ câu thả cọng rơm khô để Kiến leo lên thoát chết Tình bạn chân thành đã giúp Bồ câu thoát nạn khi Kiến xuất hiện đúng lúc giải nguy cứu Bồ câu Một tình bạn thật sâu sắc, giúp đỡ nhau trong hoạn nạn, khó khăn khiến con người phải xúc động, suy nghĩ

Tính cách nhân vật thường chia làm hai mảng tốt - xấu: hung ác, bắt nạt

người khác (Sư tử), ngu dốt (Chó và cái bóng, Hươu đực và giàn nho) - ngây

thơ, chất phác (Cừu non); hiền lành, tình nghĩa (chim Bồ câu) Bên cạnh đó

cũng có những con vật thông mình, dí dỏm (Sói và ngựa cái; Chó, gà trống

và cáo, ) Các nhân vật thường được đặt làm nhan đề cho tác phẩm Ngôn

ngữ và hành động của nhân vật thường nhẹ nhàng, kín đáo nhưng lại sâu sắc, thâm thúy, bộc lộ rõ tính cách nhân vật

Tóm lại, các nhân vật là loài vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi rất phong phú, đa dạng, sinh động: Sư tử, Cáo, Sói, Mèo, Chuột, Chó, Thế giới nhân vật đó đã tái hiện chân thực bức tranh hiện thực xã hội thời bấy giờ với cả chiều sâu và chiều rộng của nó, tượng trưng cho các hạng người khác nhau trong xã hội, với đủ các gam màu, trạng thái, cảnh ngộ, số phận khác nhau Câu chuyện về loài vật nhưng cũng chính là câu chuyện về con người, của con người Con người ẩn dụ đằng sau thế giới loài vật đó Câu chuyện về loài vật nhưng mục đích chính là nhằm nói chuyện con người, đem đến cho con người những kinh nghiệm thực tế của cuộc sống, các bài học về đạo đức, luân lý, ứng

xử trong xã hội giữa con người với con người Đó chính là nét đặc sắc độc đáo của thế giới nhân vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi, khiến thế giới nhân vật loài vật của ông cũng như tác phẩm của nhà văn sống mãi cùng thời gian

Với tài năng độc đáo, Tônxtôi đã xây dựng những câu chuyện ngụ ngôn thành những vở hài kịch nhỏ với quy mô hàng trăm hồi mà “sân khấu là cả thế gian” Tính giáo dục trong truyện của nhà văn thiên về nhận thức lí tính ở

người đọc Tác phẩm của Tônxtôi vì thế đã, đang và sẽ mãi mãi làm say mê độc giả ở mọi lứa tuổi mà khi đọc tùy theo trình độ tuổi tác, trình độ nhận thức

và khả năng cảm nhận của mình mà người đọc rút ra bài học cho bản thân

2.1.1.2 Loại nhân vật là con người

Trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi, nhân vật chính là con người lại ít được quan tâm và xuất hiện, chỉ chiếm 13,1% Nhân vật là con người trong ngụ

ngôn Tônxtôi khiến ta nhớ đến một câu chuyện rất nổi tiếng của Việt Nam Trí

khôn của ta đây Tuy tần số xuất hiện ít, nhưng trong ngụ ngôn Tônxtôi, con

người cũng là một trong những đối tượng miêu tả chính Thế giới con người hiện lên trong tác phẩm của nhà văn cũng hết sức phong phú, sinh động: đó là người bán hàng thông minh, dựa vào những phán đoán mà tìm ra tên trộm

(Chủ cửa hàng và hai tên trộm), đó là người nông dân cần cù chăm chỉ, khôn ngoan rất mực trong cuộc sống cũng như trong vấn đề dạy dỗ con cái (Cha và

các con, Người làm vườn và các con), là người tiều phu cùng quẫn nhưng

không chấp nhận giải thoát mình bằng cách đi theo Thần Chết (Ông già và

Thần chết), là người đi đường, kẻ nói dối, ông chủ, đầy tớ, người chăn cừu,

Khi đề cập đến loại nhân vật này, tác giả cũng không dừng lại miêu tả, hay chỉ đích danh một con người có tên tuổi cụ thể, một tầng lớp cụ thể nào trong

xã hội, dường như ông muốn hướng tới con người với ý nghĩa chung nhất, đó

là con người của cuộc đời Nhân vật con người trong ngụ ngôn Tônxtôi vì thế cũng đa dạng vô cùng với đủ hạng người, đủ tầng lớp, nghề nghiệp, đủ các thành phần, các giai cấp trong xã hội: những người cùng khổ, những gã lưu manh, tên ăn trộm, những người đàn bà, đàn ông, thầy thuốc, thầy kiện, thương gia, những người thấp cổ bé họng đến những người quyền cao chức trọng Rõ ràng để làm nên sự phong phú đa dạng của thế giới nhân vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi, không chỉ có các nhân vật là loài vật như khẳng định của hầu hết các nhà nghiên cứu xưa nay, mà còn có sự tham gia đóng góp của những nhân vật là con người Con người dường như đã có sự tham dự

nhiều hơn và thường xuyên hơn trong truyện ngụ ngôn của Tônxtôi Đặc điểm này cũng trở thành nét độc đáo cho tác phẩm của nhà văn

Con người trong ngụ ngôn Tônxtôi hiện lên với đầy đủ những thói hư tật xấu Đó là người thanh niên tham lam, cùng nhặt được tiền với ông già nhưng chỉ muốn ẵm trọn một mình, cuối cùng bị quan trên bắt vì tội nhặt được tiền

mà không trình báo (Người đi đường) Đây là kết cục của những kẻ ích kỉ,

không biết nhường nhịn, chia sẻ, quá hiếu thắng, quá tham lam để rồi chính minh chịu thiệt, rút cục chỉ béo quan trên mà thôi Đó là đứa trẻ chăn cừu nói dối, trêu đùa chọc tức mọi người dẫn đến một kết quả đáng buồn là cả đàn

cừu của cậu ta đã bị sói ăn thịt (Kẻ nói dối) Bài học rút ra từ câu chuyện thật

sâu sắc Đó còn là bà chủ vì muốn ngày nào con gà mái cũng đẻ trứng cho mình mà đã cho nó ăn thật nhiều, kết quả là gà mái béo phì và từ đó chẳng đẻ

được quả trứng nào (Bà chủ và gà mái); là anh nông dân có con gà đẻ trứng

vàng, vì muốn có nhiều vàng nên đem gà ra mổ nhưng kết quả là anh ta thấy

nó cũng như mọi con gà mái khác (Gà mái và trứng vàng) ; là bà chủ tham

công tiếc việc đánh thức mọi người dậy từ nửa đêm gà gáy để làm việc

(Người làm và gà trống); là người nông dân tham lam nhận chiếc rìu bằng vàng không phải của mình (Nông dân và thủy thần), Miêu tả con người là

đối tượng trực tiếp trong những câu chuyện ngụ ngôn, Tônxtôi dường như muốn phê phán mạnh mẽ những thói hư tật xấu của con người Qua mỗi câu chuyện của nhà văn, người đọc tự soi mình vào đó để rồi có thể rút ra những bài học cần thiết, bổ ích

Tình cảm con người cũng được Tônxtôi dành miêu tả trong những trang văn ngụ ngôn ngắn gọn của mình Đó là tình cảm anh em trong cùng một nhà

gắn bó keo sơn, đoàn kết, hợp lực vượt qua mọi khó khăn (Cha và các con,

Người làm vườn và các con) Đó là tình cảm của con người với vạn vật trong

thế giới tự nhiên được Tônxtôi đề cập đến trong truyện Cô bé và con ve Nội

dung tác phẩm chỉ gói gọn trong ba câu văn, song ý nghĩa nhân văn của nó hết

sức sâu sắc: cô bé bắt được con ve, định vặt chân nó nhưng người cha ngăn cô

bé lại, cô nhớ đến tiếng hát của con ve liền thả nó đi Trong câu chuyện Đắm

thuyền, Tônxtôi ca ngợi những người biết vượt lên hoàn cảnh, tự cứu chính

mình, không trông chờ, ỉ lại vào hoàn cảnh hay những người xung quanh Như vậy, với cái nhìn tinh tế, sâu sắc, Tônxtôi đã miêu tả thế giới con người trong những câu chuyện ngụ ngôn của mình vô cùng chân thực, sinh động tái hiện bức tranh hiện thực xã hội, con người Nga thời bấy giờ Nhà văn

đi vào khám phá cái bản chất sâu xa bên trong của mỗi con người và miêu tả

nó Ông đã dùng những câu chuyện ngụ ngôn ngắn gọn nhưng vô cùng sắc nhọn để nêu lên những thói hư tật xấu của con người Bên cạnh tài châm biếm

và răn đời mang tính thực tế rút ra từ những kinh nghiệm xử thế, ngòi bút Tônxtôi còn hướng đến tình yêu thương giữa con người với con người, con người với vạn vật trong thế giới tự nhiên Ông động viên, khích lệ, ca ngợi lao động, tình yêu thương và tự do như nền tảng của nhân phẩm Mỗi tác phẩm của Tônxtôi vì thế mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc

2.1.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

2.1.2.1 Xây dựng kiểu nhân vật cặp đôi

Nhân vật, đặc biệt là nhân vật loài vật trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi được thể hiện bằng những nét tiêu biểu đặc trưng nhất của giống loài Có thể nói xây dựng kiểu nhân vật cặp đôi đã trở thành thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu

để chuyển tải ý đồ, tư tưởng của nhà văn

Khảo sát kiểu nhân vật cặp đôi trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi, chúng ta thấy có kiểu nhân vật cặp đôi tương đồng và có kiểu cặp đôi tương phản

a Cặp nhân vật tương đồng

+ Tương đồng trên phương diện hình thức

Tônxtôi xây dựng một thế giới nhân vật phong phú với những đặc điểm khác nhau, đặc biệt khi miêu tả nhân vật là loài vật, nhà văn đã làm cho chúng hiện lên như chính nó vốn có trong thực tế: con sói đúng là con sói, con sư tử

đúng là con sư tử, chứ không phải là con vật nào khác Tuy nhiên, tác giả chỉ lấy đặc điểm tiêu biểu nhất của loài vật để miêu tả Vì vậy, nhân vật của Tônxtôi được hiện lên qua những nét đặc trưng nhất mang bản chất của giống loài

Chẳng hạn như, trong thực tế con cừu là vốn là con vật rất nhút nhát, hay

sợ sệt, thậm chí chỉ một tiếng động nhỏ cũng làm cho chúng cụm lại với nhau

và chúng không hề biết trốn tránh những nguy hiểm Tônxtôi đã lấy đặc điểm

có thật này để khai thác, miêu tả thành một nét tiêu biểu nhất của nhân vật con

Cừu trong tác phẩm của ông (Sói và cừu non, Mèo và cừu, ) Hay như nói

đến sư tử, hổ, báo là ta nghĩ đến loài thú có hình dáng to lớn, dữ tợn, được coi

là chúa sơn lâm, chúa tể rừng xanh; chúng luôn luôn tìm cách ăn thịt những con vật yếu đuối, bé nhỏ hơn mình Những đặc điểm này được Tônxtôi đưa vào miêu tả ở các nhân vật con vật Hổ, Sư tử, Báo trong những câu chuyện

ngụ ngôn của ông (Muỗi và sư tử; Sư tử, lừa và cáo; Sư tử, sói và cáo; Sư tử

và lừa ) Nói đến kiến, ong, là ta nghĩ ngay đến những loài côn trùng hiền

lành, chăm chỉ nhỏ bé nhưng có tinh thần đoàn kết cao, có trí thông minh, có nhiều cách nghĩ, cách làm Trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi, những đặc điểm

này cũng được nhà văn tái hiện trong các nhân vật của mình (Gấu và ong;

Ong thợ và ong đực, Chuồn chuồn và kiến, Kiến và chim bồ câu, ) Có thể

nói, với cách thể hiện này, Tônxtôi đã tạo nên bức tranh hiện thực chân thực, sinh động về các giống loài trong tự nhiên, qua đó làm nổi bật những đặc tính

mà chúng thể hiện, tượng trưng cho con người

+ Tương đồng trên phương diện nội dung

Tônxtôi đã khai thác một số đặc điểm có thật của các con vật, tạo nên nét tương đồng giữa chúng Đó là các đặc điểm:

- Kẻ đại diện cho quyền lực và sức mạnh

Tônxtôi không chỉ nói về loài vật thông qua đó đề cập đến những bài học

về đối nhân xử thế của con người mà tác giả còn hướng tới một mục đích rộng lớn hơn, có ý nghĩa hơn, đó là những vấn đề nóng bỏng của hiện thực xã

hội thời bấy giờ Điều làm nhà văn đặc biệt quan tâm là những xung đột xã hội ngày càng sâu sắc giữa giai cấp thống trị với giai cấp bị trị; sự bất công trong xã hội ngày càng nhiều; giai cấp thống trị - kẻ mạnh luôn có được những ưu đãi đặc biệt do địa vị mang lại còn giai cấp bị trị - kẻ yếu luôn phải chịu những điều thiệt thòi, phi lý trong cuộc sống Trong thế giới nhân vật là loài vật của nhà văn, Sư tử, Sói, Diều hâu, được xây dựng tiêu biểu cho những kẻ luôn thâu tóm quyền lực, thống trị, bóc lột kẻ yếu thế hơn mình; còn Cừu non, Muỗi, Cò, Chuột, tiêu biểu cho những người luôn bị áp bức, bóc lột, chịu những bất công trong xã hội Có thể nói, những tác phẩm có chủ đề này chiếm số lượng đáng kể trong truyện ngụ ngôn của Tônxtôi, ví dụ như:

Sói và cừu non, Diều hâu và bồ câu, Sói và Cò, Sói và dê, Sói và lợn, Muỗi và

sư tử, Trong những tác phẩm đó, Sói là nhân vật được miêu tả với tần số

xuất hiện nhiều nhất, ẩn dụ cho thế lực thống trị gian manh, sảo quyệt Trong thế giới tự nhiên, chó sói là con vật sống ở trong rừng, sống bầy đàn Khi bầy chó sói tụ hội với nhau, hoặc tấn công một con vật to lớn hay tìm mồi, chúng luôn la hú khủng khiếp Dù ở bất kỳ tình huống, hoàn cảnh nào sói cũng luôn

là một con vật độc ác, khiến các con vật nhỏ bé phải sợ hãi Trong truyện ngụ ngôn Tônxtôi, những đặc điểm này được thể hiện khá chân thực trong nhân

vật Sói Chẳng hạn, trong tác phẩm Sói và cừu non”, Sói nhìn thấy một chú

cừu non đang uống nước bên bờ suối, Sói muốn ăn thịt cừu non nên tìm cách gây sự, lấy cớ Cừu non làm bẩn nước khiến Sói không uống được Cừu non thơ ngây đáp: “Ô, ông sói tôi làm sao mà làm bẩn nước được? Tôi đứng ở bờ suối và chỉ chạm lưỡi vào nước thôi ” Khi không lý sự được với Cừu non, Cáo lấy lý do vào năm ngoái, Cừu non cãi bướng với cha nó để tiếp tục gây

sự với Cừu non Cừu non đáng thương tội nghiệp đáp lại: “Ông sói ơi, mùa hè năm ngoái tôi chưa ra đời cơ mà” Sự thật đó đã khiến Cáo đuối lý, tức giận, nhưng vốn là kẻ mạnh, bất chấp công lý, Cáo đã lập tức vồ lấy và ăn thịt Cừu non Câu chuyện không chỉ dừng lại ở quy luật sinh tồn trong thế giới tự

nhiên mà ý nghĩa sâu xa ẩn chứa bên trong đó là mối quan hệ giữa một kẻ tàn

ác và một người yếu đuối, giữa kẻ bóc lột và người bị bóc lột Tác phẩm gợi lên trong lòng người đọc niềm cảm thương nhân vật Cừu non - một con vật bé nhỏ, đáng thương, yếu đuối, không có khả năng tự vệ đã trở thành bữa ăn của con Sói gian ác, xảo quyệt

Trong truyện Sói và cò, bản chất tráo trở, gian xảo của Sói cũng được bộc

lộ rất rõ Sói bị hóc xương không khạc ra nổi Nó gọi cò đến thuyết phục: “Này,

cò ơi, cậu có cái cổ dài, cậu thò đầu vào họng tớ rút hộ mẩu xương ra, tớ sẽ có thưởng” Cò đồng ý nghe lời Sói chui đầu vào rút mẩu xương rồi nói: “Nào thưởng đi” Nhưng Sói nhe răng nói: “Lúc cậu thò đầu vào tớ đã tha không cắn đứt đầu cậu rồi còn gì nữa?” Câu chuyện kết thúc thật bất ngờ cho cả con

cò và người đọc Cái kết tưởng như phi lý nhưng ngẫm ra lại thấy hợp lý Bởi

nó cho thấy sự gian xảo, tráo trở của Sói Qua câu chuyện, người đọc có thể rút ra cho mình bài học cảnh giác, phải nhận ra bản chất độc ác của loài dã thú

và của những người bạc ác vô ơn trong xã hội

Truyện Sư tử, sói và cáo lại cho thấy một nét tính cách khác của Sói Sói

nhân cơ hội sư tử già ốm nằm trong hang bèn tìm cách nói xấu Cáo với Sư tử Khi thấy các loài vật đều đến thăm hỏi chúa sơn lâm, trừ Cáo, Sói nói với Sư tử: “Nó chẳng nghĩ gì đến ông đâu, nó chưa hề đến chào ông một lần nào hết” Nhưng, Sói vừa nói xong thì Cáo nhảy đến, nó đã nghe thấy những lời tơn hớt của Sói với Sư tử Cáo bực tức và tìm cách hại lại Sói Sư tử tức giận gầm lên, nhưng Cáo đã kịp giải thích: tôi không đến được là vì tôi phải chạy khắp nơi tìm thuốc chữa bệnh cho ông và giờ tôi đã tìm thấy Sư tử thấy Cáo nói vậy bèn tha và hỏi xem Cáo đã tìm thấy loại thuốc gì Cáo chỉ chờ có vậy nói ngay với Sư tử, thứ thuốc đó chính là phải lột da một con sói và mang tấm

da đó vào mình từ lúc còn nóng ấm Sư tử làm theo lời Cáo Cáo đã trả thù được Sói Thật đáng đời Sói, lẽ ra nó phải khuyến khích kẻ cầm quyền làm điều tốt, thì đằng này lại xúi giục làm việc xấu Câu chuyện khiến cho chúng

ta nhớ đến những câu tục ngữ Việt Nam: quả quý dày có móng tay nhọn, gieo gió ắt gặp bão, ác giả ác báo,

Kết thúc đáng đời cho kẻ khôn ranh vặt như Sói còn được Tônxtôi miêu

tả trong truyện ngụ ngôn Sói và ngựa cái Sói muốn ăn thịt ngựa con Nó bèn

đến chỗ người chăn ngựa nói mình có thứ thuốc có thể chữa được chân ngựa khỏi tập tễnh Ngựa cái nghe thấy bèn đề nghị Sói chữa cho mình khỏi cái chân sau đang bị đau Chỉ chờ có vậy, Sói bước đến sau ngựa cái, nhưng không ngờ, nó bị ngựa cái đã cho một cái mạnh đến nỗi bị gãy cả răng Ranh

ma, xảo quyệt như Sói mà vẫn không tránh được kết cục thảm hại

- Kẻ bị đè nén và chịu thiệt thòi

Tônxtôi luôn dành ngòi bút của mình bênh vực những người hiền lành, chất phác, nhân hậu, chịu nhiều thiệt thòi trong cuộc sống Mỗi câu chuyện ngụ ngôn của ông là tiếng nói cảm thông sâu sắc đối với những người “thấp

cổ bé họng”, bị đè nén, áp bức Trong thế giới nhân vật loài vật phong phú của ông những con vật đại diện cho những người bị đè nén, áp bức, chịu thiệt thòi mà người đọc thường gặp đó là Thỏ, Cừu non, Cò, Bồ câu, đó là những con vật có bản tính yếu đuối, hiền lành luôn chịu thiệt thòi Tiêu biểu là các

truyện: Thỏ và ếch, Sói và Cừu non, Quạ và bồ câu, Sói và lợn, Diều hâu và

bồ câu, Cáo và cò, Bên cạnh đó còn có những nhân vật loài vật thể hiện cho

những người khờ khạo, ngốc nghếch, trong đó tiêu biểu nhất, có thể kể đến con Lừa Nhân vật con Lừa được Tônxtôi đặt vào nhiều tình huống khác nhau Vì muốn được oai phong như Sư tử nên Lừa đã khoác tấm da sư tử vào người Ai cũng tưởng nó là sư tử thật nên đều bỏ chạy khi trông thấy nó Nhưng bỗng một cơn gió thổi bay bộ da sư tử, lừa hiện nguyên hình là lừa Mọi người nhận ra đã đánh nó một trận suýt chết Tình huống thật nực cười Con Lừa muốn tỏ ra oai vệ nhưng nó quả là ngốc nghếch không biết được rằng hình dáng bên ngoài cũng không thể che mắt người khác Vì thế, bản chất của nó dù cho có che đậy đến mức nào cũng không thể tránh khỏi những