Thế giới nghệ thuật trong nghìn lẻ một đêm và ý nghĩa giáo dục của nó đối với học sinh tiểu học (LV01270)

Ở Việt Nam, văn học nước ngoài cũng được rất nhiều người yêu thích và dành sự quan tâm đặc biệt.Văn học dân giannước ngoài bao gồm nhiều thể loại như: truyền thuyết, sử thi, thần thoại,

Bộ giáo dục và đào tạo

Tr-ờng đại học s- phạm hà nội 2

Vũ hà xuyên

Thế giới nghệ thuật trong nghìn lẻ một đêm

Và ý nghĩa giáo dục đối với học sinh tiểu học

luận văn thạc sĩ khoa HỌC GIÁO DỤC

Hà Nội, 2014

Bộ giáo dục và đào tạo

Tr-ờng đại học s- phạm hà nội 2

Vũ hà xuyên

Thế giới nghệ thuật trong nghìn lẻ một đêm

Và ý nghĩa giáo dục đối với học sinh tiểu học

luận văn thạc sĩ khoa HỌC GIÁO DỤC

CHUYÊN NGàNH: GIáO DụC HọC (BậC TIểU HọC)

Mã số: 60 14 01 01

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Bích Dung

Hà Nội, 2014

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới các thầy cô giáo, đặc biệt là TS Nguyễn Thị Bích Dung, người đã tận tình hướng dẫn đầy hiệu quả, thường xuyên dành cho tôi sự chỉ bảo, giúp đỡ và động viên giúp tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban lãnh đạo, các thầy cô giáo, cán bộ nhân viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo của trường Tiểu học Nghĩa Tân - Cầu Giấy - Hà Nội đã giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn này

Hà Nội, ngày 15/12/2014

Tác giả

Vũ Hà Xuyên

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Tác giả luận văn

Vũ Hà Xuyên

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

2.1 Khảo sát văn bản Nghìn lẻ một đêm 2

2.2 Tình hình nghiên cứu tác phẩm Nghìn lẻ một đêm 4

3.Giới thuyết khái niệm 8

3.1 Thế giới nhân vật 8

3.2 Thế giới nghệ thuật 9

4 Mục đích nghiên cứu 10

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

6 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát 10

6.1 Đối tượng nghiên cứu 10

6.2 Phạm vi khảo sát 10

7 Phương pháp nghiên cứu 10

8 Dự kiến đóng góp mới của đề tài 11

9 Cấu trúc của luận văn 11

NỘI DUNG 12

CHƯƠNG 1 12

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM 12

1.1 Nhân vật con người 13

1.1.1 Nhân vật bi kịch 18

1.1.2 Nhân vật hạnh phúc 21

1.1.3 Nhân vật lý trí 24

1.1.2 Nhân vật mang lốt 26

1.3 Nhân vật thần thánh 28

1.4 Nhân vật loài vật 31

1.5 Tiểu kết 33

CHƯƠNG 2 35

KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT CỦA NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM 35

2.1 Không gian nghệ thuật trong Nghìn lẻ một đêm 35

2.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật 35

2.1.2 Không gian nghệ thuật trong Nghìn lẻ một đêm 37

2.2 Thời gian nghệ thuật trong Nghìn lẻ một đêm 55

2.2.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật 55

2.2.2 Thời gian nghệ thuật trong Nghìn lẻ một đêm 58

2.3 Tiểu kết 67

CHƯƠNG 3 69

NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIẾNG VIỆT 69

VÀ Ý NGHĨA GIÁO DỤC VỚI HỌC SINH TIỂU HỌC 69

3.1 Nghìn lẻ một đêm trong chương trình môn Tiếng Việt ở Tiểu học. 69

3.1.1Bảng khảo sát và nhận xét: 69

3.1.2 Việc giảng dạy Nghìn lẻ một đêm trong phân môn kể chuyện 69

3.1.3 Thiết kế giáo án 75

3.2 Ý nghĩa giáo dục của Nghìn lẻ một đêm với học sinh tiểu học: 87

3.2.1 Giáo dục nhận thức và tình cảm 87

3.2.2 Giáo dục thẩm mỹ 92

3.3 Tiểu kết 97

KẾT LUẬN 99

Ở Việt Nam, văn học nước ngoài cũng được rất nhiều người yêu thích và dành sự quan tâm đặc biệt.Văn học dân giannước ngoài bao gồm nhiều thể loại như: truyền thuyết, sử thi, thần thoại, cổ tích Các thể loại ấy được quy tụ

trong một bộ sưu tập đồ sộ - bộ truyện Nghìn lẻ một đêm, đúng như tác giả Trần Thị Hồng Vân đã nói Trong Tạp chí văn học số 11 Về nguồn gốc truyện

kể Nghìn lẻ một đêm “ Đứng đầu những tác phẩm văn học dân gian đó là kiệt

tác Nghìn lẻ một đêm – bộ sưu tập đồ sộ các thể loại truyện kể khác nhau, từ

truyện cổ tích đến thần thoại, truyện ngụ ngôn, truyện ngắn, truyện vừa tâm lý

xã hội đến sử thi anh hùng ca…” [26 ,tr 61]

Nghìn lẻ một đêm là một tác phẩm vĩ đại bậc nhất của nền văn học Ả

Rập,được nhiều người kể chuyện trau truốt, tuyển lựa những cốt truyện hấp

dẫn nhất và truyền bá qua nhiều thế kỷ.Nghìn lẻ một đêm lần đầu tiên được

giới thiệu với Châu Âu rồi từ đó phổ cập rộng khắp toàn thế giới là nhờ công lao của một học giả người Pháp, Antoine Galland

Sức lôi cuốn, hấp dẫn của Nghìn lẻ một đêm nằm ở cốt truyện ly kỳ, tình tiết

bất ngờ, thể hiện một sức tưởng tượng phong phú đáng kinh ngạc với cái thực tại rộng lớn lạ thường, được đông đảo tầng lớp xã hội mọi lứa tuổi yêu thích:

2

Thiếu nhi thích xem để biết câu chuyện rồi sẽ ra sao.Người già tìm đọc không chỉ để sống lại tuổi thơ của mình mà còn để suy ngẫm về cuộc đời, về triết lý bao hàm trong truyện…

Những câu chuyện trong Nghìn lẻ một đêm phản ánh nguyện vọng và ước mơ

của quần chúng nhân dân trong xã hội bị áp bức, đè nén Họ luôn luôn mong muốn được sống trong cảnh thái bình yên vui, được gặp nhiều may mắn, hạnh phúc, ấm no Nhiều truyện phản ánh bản chất tốt đẹp của nhân dân lao động cần cù, chăm chỉ, kiên cường, dũng cảm và thông minh tài trí, giàu lòng thương người đồng thời vạch trần bản chất tàn ác của bọn vua chúa, quan lại, phú thương, phù thủy, thể hiện chân lý thiện thắng ác, chính thắng tà, ở hiền gặp lành và mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc

Là giáo viên Tiểu học, là người hàng ngày tiếp xúc với các em ở lứa tuổi tiểu học và hiểu được tâm lý trẻ thơ, chúng tôi thấy các em thường thích nghe kể những câu chuyện cổ tích, thần thoại, các câu chuyện mang tính thần kỳ, phiêu lưu.Vì vậy, ngoài mong muốn cung cấp cho các em những tri thức cơ bản sau mỗi tiết học, bài học,chúngtôi còn muốn giúp các em hoàn thiện nhân cách, khơi dậy trong các em tình yêu với cái đẹp, hướng tới những giá trị chân

– thiện - mỹ Những bài học rút ra từ những câu chuyện trong Nghìn lẻ một

đêm được tuyển chọn trong chương trình Sách giáo khoa Tiếng Việt có ý

nghĩa quan trọng trong việc giáo dục thiếu nhi

Đó là những lý do để chúng tôi quyết định chọn đề tài Thế giới nghệ thuật

trong Nghìn lẻ một đêm và ý nghĩa giáo dục với học sinh Tiểu học cho

luận văn thạc sỹ của mình

2 Lịch sử vấn đề

2.1Khảo sát văn bản Nghìn lẻ một đêm

Trong kho tàng văn hóa nhân loại, Nghìn lẻ một đêm là tập truyện dân gian đồ

sộ và nổi tiếng của nhân dân Ả Rập, có nguồn gốc lâu đời trên xứ sở của các

3

hoàng đế Arập cổ đại và được bổ sung qua nhiều thế kỷ bằng kho tàng truyện

cổ dân gian các nước trong hệ ngôn ngữ Ấn-Âu, được lưu truyền rộng rãi ở Iran, Iraq, Ai Cập, Ethiopia,… sau đó phổ biến khắp Trung Đông

Không thể xác định được ai là tác giả của những truyện được kể trong Nghìn

lẻ một đêm, vì đây chỉ là sự góp nhặt của những truyện tình, truyện phiêu lưu

hay truyện thần thoại mà nhiều người truyền tụng Rất có thể vào năm 1450, một nhà kể chuyện chuyên nghiệp xứ Ba Tư đã chép lại những truyện này và sắp đặt dưới hình thức mà chúng ta thấy ngày nay Bộ truyện này do nhà Đông phương học Antoine Galland dịch chuyển từ tiếng Ả rập sang tiếng Pháp và cho xuất bản gồm 36 phần của tập đầu tiên năm 1704, được gửi tặng cho hầu tước phu nhân coi như “ một món quà nhỏ” Và trong 4 năm từ 1704 đến 1708, 12 tập lần lượt ra đời

Nhắc đến Nghìn lẻ một đêm người ta không thể không biết đến sự thành công

của bộ truyện này, từ năm 1704 – 1782, trong vòng bảy mươi tám năm, bản dịch của Antoine Galland được in lại hơn bảy mươi lần trong những điều kiện của thời bấy giờ, với phương tiện ấn loát thô sơ, tỉ lệ người biết đọc, biết

viết chưa cao Từ bản dịch của Antoine Galland, Nghìn lẻ một đêm được dịch

ra nhiều thứ tiếng và xuất hiện ở nhiều nước Châu Âu: Anh, Hà Lan, Đức, Italia, Tây Ba Nha và một số nước tại châu lục khác

Đề tựa bản tiếng Nga xuất bản năm 1929 Leningrat, Macxin Gorki viết: “ Trong số các di tích tuyệt diệu của sáng tác truyền khẩu dân gian, các truyện

cổ tích của nàng Shêhêrazat là di tích đồ sộ nhất Những truyện cổ tích này thể hiện tới mức hoàn hảo kì diệu, xu hướng của nhân dân lao động muốn buông mình theo phép nhiệm màu của những ảo giác êm đẹp, theo sự kết hợp phóng khoáng của từ ngữ thể hiện sức mạnh vũ bão của trí tưởng tượng hoa

mĩ của các dân tộc Phương Đông- người Ả Rập, người Ba Tư, người Ấn Độ Công trình dệt gấm bằng từ ngữ này xuất hiện từ thời tối cổ, những sợi tơ

4

muôn màu của nó lan khắp bốn phương, phủ lên trái đất một tấm thảm từ ngữ đẹp lạ lùng”

Ở nước ta, bạn đọc đã được biết đến những truyện kể trong Nghìn lẻ một đêm

gần một thế kỷ nay qua bản dịch của Đinh Thái Sơn, chủ nhiệm Nam Kỳ thư

xã Bản dịch Nghìn lẻ một đêmnày ấn hành 24 tập, mỗi tập khoảng 80 trang

Các tập đầu được in ở nhà in Phát Toán, đường Dormay, Sài Gòn, những tập cuối ở nhà in Liên hiệp, đường Luyieng Môtxat cũng ở Sài Gòn Bản dịch này

được mang tên Giạ đàm dị sửvới phụ đề đóng trong ngoặc đơn Chuyện Arập

một nghìn lẻ một đêm

Các truyện trong Nghìn lẻ một đêm rất phong phú và đa dạng, khung cảnh rất

rộng lớn, chủ đề thật đa dạng, tình tiết hết sức bất ngờ, ngôn ngữ vô cùng phong phú, nhân vật rất thực mà cũng rất hư.Vì thếđã có không ít các nhà

nghiên cứu trong và ngoài nước nghiên cứu về Nghìn lẻ một đêm

2.2 Tình hình nghiên cứu tác phẩm Nghìn lẻ một đêm

Nghiên cứu về Nghìn lẻ một đêm đã có đóng góp của không ít các nhà văn,

nhà lí luận, nhà phê bình văn học trong và ngoài nước Tuy nhiên, do trình độ ngoại ngữ có hạn, tài liệu mà chúng tôi thu thập được không nhiều, phần xử lý

có lẽ cũng chưa thật thỏa đáng

Tác giả Trần Thị Hồng Vân đã có bài viết trong Tạp chí văn học số 11/1997:

“ Về nguồn gốc truyện kể Nghìn lẻ một đêm “ Bài viết cho chúng ta biết các

nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều ý kiến về địa điểm và thời gian hình thành bộ

truyện Nghìn lẻ một đêm trong suốt trong gần hai thế kỉ “ Vậy là trong suốt

gần hai thế kỷ, các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều ý kiến về địa điểm và thời gian hình thành bộ sách Giai đoạn này kết thúc sau ý kiến của nhà khoa học Đan Mạch I Estrup ( 1867 – 1938) về ba giai đoạn cơ bản của quá trình hình

thành bộ truyện Nghìn lẻ một đêm và phân tích của ông về đặc điểm của từng giai đoạn Quan điểm hiện đại về lịch sử hình thành tác phẩm Nghìn lẻ một

5

đêm chủ yếu do nhà Sêmit học người Đức E.Litman và nhà Ảrập học Xô Viết

KRưmsky đề xuất và sau này Filshtinskij đã tổng kết Các học giả hiện đại đã

cùng đi đến kết luận chung là tác phẩm Nghìn lẻ một đêm gồm 3 nhóm truyện

kể chính ( còn gọi là 3 lớp ) được hình thành và đưa vào tác phẩm tại những thời gian và địa điểm khác nhau, đó là các truyện kể Ấn Độ - Iran, truyện kể

Bagdad và truyện kể Ai Cập Phần cổ xưa nhất và là cơ sở của Nghìn lẻ một

đêm là bản dịch sang tiếng Arập những truyện kể Ấn Độ - Iran trong tác phẩm

Hezar Efsane ( Một nghìn truyện ) như Al- Masuđi và Ibn An – Madim đã thông báo” [26, tr 61]

Phan Quang, tác giả của bài báo Chung quanh bộ truyện cổ A rập Nghìn lẻ

một đêm được đăng trên báo Thời nay số 96,97,98,99 (12/2010) đã nhắc đến

nhiều vấn đề như: mấy bản Nghìn lẻ một đêm cổ nhất ở Việt Nam, hiện tượng

“ ăn theo”, đề tựa của J Janin được in ở đầu truyện, tinh túy triết học phật

giáo… Trong bàiMấy bản Nghìn lẻ một đêm cổ nhất ở Việt Nam, tác giả Phan Quang nói “ Tôi đã tìm được ba bộ Nghìn lẻ một đêm nguyên bản Pháp văn,

một bộ in năm 1837 (3 tập ), một bộ in năm 1838-1839 (bốn tập ), cùng bộ

sách Mỹ thuật khổ lớn, ấn hành năm 1895 Trong bộ Nghìn lẻ một đêm (

1895) có in thêm phần kết có hậu theo truyền thống dân gian Thật ra, Ăng toan Galland chưa hề dịch phần kết này bởi ông còn có ý định sưu tầm tiếp nhiều câu chuyện khác nữa, chẳng may ông lâm bệnh nặng qua đời Phần kết của bản này rất ngắn, có thể do nhà xuất bản thêm vào Nội dung cho biết: Tới đêm 1001, nhà vua nước Ấn Độ cảm phục tài năng và đức độ của nàng Shêhêrazát đã quyết định ân xá, để “nàng được tôn vinh như người giải thoát cho tất cả các cô gái trẻ nhẽ ra đều phải lần lượt chịu tử hình vì nỗi hận thù bất công của ta.” Nhà vua còn quyết định phong nàng làm hoàng hậu Còn

trong bài Hiện tượng“ăn theo” lại đề cập đến việc nhiều nhà xuất bản lấy

những câu chuyện do những tác giả khác, không phải Ăngtoan Galăng dịch để

6

đưa và bộ sách Nghìn lẻ một đêm do ông dịch rồi tái bản nhiều lần, hay nhiều tác giả sáng tác và dịch thuật bắt chước phong cách dịch Nghìn lẻ một

đêm.[14,tr4]“ Trong văn học Pháp thế kỉ 18-19, dấy lên một trào lưu sáng tác

và dịch thuật bắt chước phong cách Nghìn lẻ một đêm Nhiều người cũng

muốn dịch nhưng tìm ra tư liệu độc đáo thời ấy đâu phải chuyện dễ Mà có phải ai cũng là nhà Đông Phương học uyên bác, thành thạo các ngôn ngữ A –

rập, Ba Tư như Antoan Galăng, dịch giả Nghìn lẻ một đêm Có những người

viết truyện hư cấu song lại đề là dịch từ tiếng nước ngoài để được ăn khách hơn”

Trong bài Tinh túy triết học Phật giáo, tác giảPhan Quang lại nói đến những tinh túy triết học Phật giáo trong Nghìn lẻ một đêm“ Đi sâu vào nội dung các

câu chuyện, các nhà nghiên cứu phát hiện, thực chất tính nhân văn của phần

lớn các truyện kể trong bộ Nghìn lẻ một đêm bàng bạc minh triết Phật giáo

Bất kì ai đọc bộ truyện cổ A – rập này đều nhận thấy nó tôn vinh đạo Hồi cùng những quy tắc của đạo ấy trong đời thường, thể hiện bằng giáo luật Những chỗ nào các tác giả cố tình cổ vũ quá lộ liễu cho đạo Hồi, chỗ nào họ không tiếc lời ca ngợi đạo của nhà tiên tri Mohamed và kêu gọi mọi người hãy mau mau tỉnh ngộ và trở thành tín đồ Hồi giáo, thì những đoạn ấy giảm hẳn chất lượng nghệ thuật cũng như sức cuốn hút thâm trầm Triết lý đạo Phật mang tính chuyển hóa và tiến triển Con người không phải chết là hết Con người tồn tại lâu dài Con người trường tồn thông qua nhiều số phận kế tiếp – gọi là thuyết luân hồi Theo cách nhìn xã hội học đời nay, vậy là nhân loại tiến hóa không ngừng Cho dù cuộc đời riêng tư hay ngắn ngủi; cá thể này hay cá thể kia còn hay không còn tồn tại trên đời, con người vẫn trường tồn Đức phật từ bi hỉ xả Ai tu nhân tích đức đều có thể về với Bụt Phật không hủy diệt Nhân loại trường tồn, cuộc sống trường tồn Triết lý chính là tinh túy

của Nghìn lẻ một đêm”

7

Trong Thi pháp văn xuôi của tác giả Tzvetan Todorov do Đặng Anh Đào- Lê

Hồng Sâm dịch ( in lần thứ ba), NXB ĐHSP Hà Nội, 2011 có bài viết

vềNhững con người trong Nghìn lẻ một đêm, tác giả cóbàn về ngoại đề và lồng ghép “ Nghìn lẻ một đêm đã cung cấp cho chúng ta nhiều điều biện minh

cho thủ pháp lồng ghép Biện pháp lồng ghép đạt tới đỉnh điểm với sự tự - lồng ghép, nghĩa là khi câu chuyện tiến hành lồng ghép lại được lồng ghép bởi chính mình, ở cấp độ thứ năm hay thứ sáu nào đó Việc “bóc trần thủ

pháp” như vậy hiện diện trong Nghìn lẻ một đêm và ta biết lời Borges bình

luận về điều này : “ Không một truyện nào gây bối rối cho bằng truyện của đêm sáu trăm lẻ hai, đêm thần diệu trong các đêm Đêm ấy, nhà vua nghe từ miệng hoàng hậu câu chuyện của chính ngài Ngài nghe câu chuyện khởi thủy, nó ôm trùm tất cả các câu chuyện khác…Hoàng hậu cứ kể tiếp và nhà

vua im lìm bất động sẽ mãi mãi nghe câu chuyện đứt khúc của Nghìn lẻ một

đêm, từ giờ trở đi là vòng quanh và vô cùng vô tận….”

Bài viết còn bàn về lợi khẩu và hiếu kì, sống và chết “Trong Nghìn lẻ một

đêm, tiến trình phát ngôn của lời nói có được sự lí giải khiến cho tầm quan

trọng của nó không hồ nghi gì được nữa Nếu như tất cả các nhân vật đều không ngừng kể chuyện, thì đó là vì hành vi này đã được một sự chuẩn nhận tối cao: kể là sống Thí dụ rõ ràng nhất là bản thân nàng Shêhêrazat chỉ sống được chừng nào có thế tiếp tục kể chuyện Truyện kể ngang bằng với sự sống; không có truyện kể ngang bằng với cái chết” [28,tr106]

Tác giả Gerkhart M của cuốn Nghệ thuật kể chuyện Nghìn lẻ một đêm cũng đã

đề cập và nghiên cứu sâu về nghệ thuật kể chuyện Nghìn lẻ một đêm

Trong Từ điển văn học, Tập 2, NXB Khoa học xã hội,1984 cũng có mục giới thiệu khái quát về Nghìn lẻ một đêm [14]

Trải qua nhiều thế kỷ tồn tại, Nghìn lẻ một đêm vẫn giữ được sức hấp dẫn đặc

biệt với mọi người Với cốt truyện khung và những câu chuyện nối tiếp nhau,

8

với những tình tiết gay cấn, hấp dẫn, những bài học luân lý, đạo đức trong

Nghìn lẻ một đêm luôn khiến cho bạn đọc tiếp nhận một cách thích thú

Tiếp nhận gợi ý từ các luận điểm trên, vận dụng thi pháp văn học hiện đại,

trên cơ sở khảo sát toàn bộ tác phẩm, chúng tôi sẽ tiến hành làm sáng tỏ một

số bình diện của thế giới nghệ thuật, nét đặc sắc trong Nghìn lẻ một đêm Điều

này được làm rõ ở chương thứ 1 và chương thứ 2 của luận văn

3.Giới thuyết khái niệm

3.1 Thế giới nhân vật

Các nhân vật riêng lẻ, đa dạng với những đặc điểm riêng về nghề nghiệp, tuổi tác, vùng miền, tính cách, với những mối quan hệ đã làm nên cả một thế giới nhân vật Qua đó nhà văn không chỉ phản ánh hiện thực cuộc sống mà còn bày tỏ quan niệm, tư tưởng của mình

Khái niệm “Thế giới nhân vật” là một phạm trù rất rộng Thế giới nhân vật là

hệ thống các nhân vật được tổ chức tạo thành một chỉnh thể nghệ thuật, trong

đó mỗi nhân vật là một yếu tố của chỉnh thể.Thế giới nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn, và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả, có tổ chức và có sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ sĩ Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học Đó là một mô hình nghệ thuật, có cấu trúc riêng, có quy luật riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lý, không gian, thời gian, xã hội…gắn liền với một quan niệm nhất định của chúng về tác giả.Thế giới nhân vật là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của một chủ thể sáng tạo về toàn

bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của

họ, ý nghĩ, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu với xã hội, với gia đình… Thế giới nhân vật vì thế bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật Con người trong văn học chẳng những không gắn với

Giống như các tác phẩm khác, thế giới nhân vật trong Nghìn lẻ một đêm được

sắp xếp, gắn kết theo ý đồ nghệ thuật của riêng tác giả Thế giới nhân vật ấy được chia thành các tuyến, các kiểu loại: nhân vật chính diện, hay phản diện, nhân vật tư tưởng hay tính cách, chức năng, nhân vật cõi trần thế ( thực ) hay nhân vật phi phàm ( ảo ) Thế giới ấy không phải là sự cộng lại đơn giản của các hệ thống riêng lẻ, mà là một chỉnh thể nghệ thuật, một sáng tạo đặc biệt, bộc lộ chiều sâu quan niệm về con người của tác giả

3.2 Thế giới nghệ thuật

Nhà văn Seđrin đã nói: “Tác phẩm văn học là một vũ trụ thu nhỏ, mỗi sản phẩm nghệ thuật là một thế giới khép kín trong bản thân nó” Như vậy, một tác phẩm toàn vẹn phải xuất hiện như một thế giới nghệ thuật.Thế giới nghệ thuật là “ khái niệm chỉ tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng tác của tác giả hay một trào lưu văn học ) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật là một thế giới riêng “ được sáng tạo ra theo nguyên tắc tư tưởng và nghệ thuật, khác với thế giới thực tại vật chất hay thế giới tâm lý con người.[8,tr 244]

Khái niệm thế giới nghệ thuật giúp ta hình dung tính độc đáo về tư duy nghệ thuật của sáng tác nghệ thuật, có cội nguồn trong thế giới quan, văn hóa chung, văn hóa nghệ thuật và cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Khi nghiên cứu tác phẩm văn học, phong cách nhà văn,các nhà nghiên cứu đã lấy thế giới

10

nghệ thuật để làm “điểm tựa” Việc xuất phát từ một khái niệm là cơ sở định hướng cho nghiên cứu văn học đã thể hiện rõ giá trị của thế giới nghệ thuật với tác phẩm văn học

Như vậy thế giới nghệ thuật phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan, vũ trụ quan và cách cắt nghĩa đời sống rất riêng của chủ thể sáng tạo Mỗi tác phẩm lớn, tác giả lớn đều có thế giới nghệ thuật riêng của mình thể hiện tính độc đáo trong tư duy và phong cách nghệ thuật của nhà văn Cũng chính vì thế, nghiên cứu tác phẩm văn chương nghệ thuật không thể không xem xét, nghiên cứu thế giới nghệ thuật trong tác phẩm ấy, của tác giả ấy

4 Mục đích nghiên cứu

Thông qua thế giới nghệ thuật để khẳng định giá trị nội dung cũng như giá trị

nghệ thuật, sức hấp dẫn của Nghìn lẻ một đêm với nhân loại nói chung và thế

giới trẻ thơ nói riêng

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Luận văn chỉ ra được những đặc sắc trong thế giới nghệ thuật trong Nghìn lẻ

một đêm(thế giới nhân vật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật…)

- Ý nghĩa giáo dục của những câu chuyện Nghìn lẻ một đêmtrong chương

trình Tiếng Việt đối với học sinh Tiểu học

6 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi khảo sát

6.1 Đối tượng nghiên cứu

- Thế giới nghệ thuật trong Nghìn lẻ một đêmvà ý nghĩa giáo dục đối với học

sinh Tiểu học

6.2Phạm vi khảo sát

Tập truyện Nghìn lẻ một đêm– NXB Văn học; sách Tiếng Việt và Truyện đọc

Tiểu học từ lớp 1 đến lớp 5

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, phân tích văn bản

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp tổng hợp, hệ thống hóa

11

8 Dự kiến đóng góp mới của đề tài

-Lần đầu tiên thế giới nghệ thuật trong Nghìn lẻ một đêm được đề cập tới một

cáchtương đối đầy đủ, toàn diện, có hệ thống như: thế giới nhân vật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật,…

-Thông qua thế giới nghệ thuật của tác phẩm, khẳng định giá trị của Nghìn lẻ

một đêm cũng như ý nghĩa giáo dục của những câu chuyện đã được tuyển

chọn trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học

9 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn được chia làm 3 chương:

Chương 1: Thế giới nhân vật trong Nghìn lẻ một đêm

Chương 2: Không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật trong Nghìn lẻ một

đêm

Chương 3: Nghìn lẻ một đêm trong chương trình Tiếng Việt và ý nghĩa giáo

dục với học sinh Tiểu học

12

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG NGHÌN LẺ MỘT ĐÊM

Trong văn học, thế giới nhân vật cũng phong phú và mênh mông như thế giới

con người trong thực tại.Thế giới nhân vật xuất hiện trong Nghìn lẻ một đêm

vô cùng đông đảo và phong phú với 325 nhân vật.Ta có thể chiathế giới nhân

vật trong Nghìn lẻ một đêm làm bốn loại: nhân vật là con người, nhân vật là

người mang lốt vật, nhân vật là thần thánh, nhân vật là con vật.Những nhân

vật trong thế giới nhân vật của Nghìn lẻ một đêm chủ yếu là con người, trong

đó phổ biến nhất là nhân vật công chúa, hoàng tử, đức vua Điều này cũng không có gì là khó hiểu vì nó rất phù hợp với cốt truyện của những câu chuyện cổ tích xưa, hoàng tử và công chúa là để thể hiện ước mơ của người xưa luôn vươn tới một vẻ đẹp hoàn mỹ, vẻ đẹp mà chỉ có trong cổ tích mới

có Nhân vật trung tâm hay nhân vật chính trong truyện là nàng Sêhêrazat được giao nhiệm vụ thực hiện một chức năng cố định từ đầu đến cuối tác phẩm đó là kể những câu chuyện lôi cuốn, hấp dẫn cho tên vua bạo chúa nghe

để cứu chính bản thân mình và bao cô gái vô tội khác thoát khỏi cái chết

Trong Nghìn lẻ một đêm, những truyện có các nhân vật là thần linh, nằm

trong loại truyện cổ tích thần kì Trong cổ tích, yếu tố thần kì đóng vai trò chủ yếu, nó vừa là thủ pháp nghệ thuật vừa là niềm tin của nhân dân Các tác giả mượn yếu tố thần kì để làm phương tiện hỗ trợ cho hoạt động của con người, qua đó truyền đến cho con người một bài học giáo huấn nào đó Vì vậy, loại nhân vật thần thánh xuất hiện không nhiều và chủ yếu là các nhân vật phụ Ngoài ra còn có những nhân vật là con vật, đồvật như con chim biết nói hay cây đèn thần kì….Tất cả đã tạo nên một thế giới nhân vật đa dạng, muôn hình muôn vẻ, góp phần làm nên sức sống lâu bền của tác phẩm

13

Mối quan hệ giữa các nhân vật trong truyện rất đa dạng Trong đó, không

chỉ là mối quan hệ giữa người với người (Chuyện hai người chị ghen tị và cô

em út, Chuyện nhà vua Hy Lạp và thầy thuốc Đubăng) mà còn thể hiện sinh

động nhiều mối quan hệ Đó còn là mối quan hệ giữa người với thần thánh

(Thương gia và thần linh, Chuyện người đánh cá ),mối quan hệ giữa con người và con vật (Người chồng và con vẹt, Con lừa, con bò và người thợ cày)

…hoặc mối quan hệ giữa con người và đồ vật (Alađin và cây đèn kì

diệu…)Các nhân vật là đồ vật được tác giả nhân hóa, vì vậy ngoài màu sắc

tưởng tượng của thế giới thần tiên, thế giới cổ tích,Nghìn lẻ một đêm còn in

đậm dấu ấn của thế giới hiện đại, thế giới con người mà các tác giả sống

Trong Nghìn lẻ một đêm, nhân vật chính thường xuất hiện trong cuộc

sống của con người : người chồng, cụ già, tu sĩ, người thợ cày, con bò, con lừa, thương gia… Ngoài ra còn có những nhân vật gắn bó với lịch sử như nhân vật nhà vua Hy Lạp, nhà vua Ba Tư

Nhân vật chính thường được tác giả đặt làm nhan đề truyện: Alibaba là

nhân vật chính trong truyện Alibaba và bốn mươi tên cướp, Sinbad là nhân

vật chính trong chuỗi câu chuyện kể về Sinbad, Zôbêit là nhân vật chính trong

Chuyện kể nàng Zôbêít

Như vậy, thế giới nhân vật trong Nghìn lẻ một đêm khá đông đảo về số

lượng và đa dạng về kiểu loại nhân vật Có rất nhiều cách phân loại thế giới

nhân vật trong Nghìn lẻ một đêm, tuy nhiên căn cứ vào nguồn gốc,chúng ta

chia thế giới ấy làm ba loại nhân vật chính là: con người, thần thánh và loài vật

1.1Nhân vật con người

Kết quả khảo sát cho thấy, con người là nhân vật chính trong tác phẩm Trong

tác phẩm, hầu như truyện nào cũng có nhân vật là con người, có 55truyện trên tổng số 55 truyện có nhân vật là con người (xin xem phần phụ lục),gồm đủ mọi tầng lớp, thành phần trong xã hội: từ nhà vua, tể tướng, hoàng tử, công

14

chúa, thương gia, giáo sĩ đến người thợ cày, người đánh cá,…Phần đông nhân vật thường được gọi chung chung như: thương gia, tể tướng, lão đánh cá, đức vua, hoàng tử…Vì không có tên nên tính khái quát hóa của truyện rất cao, các nhân vật này có thể trở thành điển hình cho một loại người nào đó trong xã

hội

Trong Nghìn lẻ một đêm, chúng ta thấy có khá nhiều nhân vật được hiện lên

được cá thể hóa thông qua ngoại hình Nhân vật chính trong truyện là nàng Sêhêrazat,nàng Sêhêrazat là con gái yêu của chính tể tướng vì không thể chịu nổi cách hành xử của tên hoàng đế bạo tàn là cứ mỗi đêm bắt một cô gái trinh

để hầu hạ mình rồi rạng sáng hôm sau thì ra lệnh giết chết cô ấy Chính vì thế, nàng đã xin vua cha vào cung để thu hút sự chú ý của hoàng đế bằng sự thông minh nhanh trí của mình là mỗi đêm kể cho hoàng đế nghe một câu chuyện

dở dang Nàng hiện lên không được miêu tả quá nhiều về ngoại hình nhưng chỉ cần “nàng có sắc đẹp tuyệt trần” là bạn đọc cũng đã tưởng tượng ra được một nàng công chúa xinh đẹp tới nhường nào Không chỉ có vậy mà “sáng ngời trên tất cả những mặt tài hoa ấy, là đức hạnh kiên trinh”[15, tr59] Sự tưởng tượng của tác giả dân gian đúng là không còn lời nào để nói hết được

vẻ đẹp về nhan sắc và phẩm hạnh của nàng Nhờ lối kể chuyện đầy thông minh, dí dỏm đã lôi cuốn nhà vua từ bất ngờ này tới bất ngờ khác với hàng loạt những câu chuyện đầy li kì và hấp dẫn Nàng là vị cứu tinh cho bao nhiêu

cô gái vô tội đang sống trong cảnh đau khổ, tuyệt vọng chờ tới ngày mình phải vào cung

Nhân vật chính chính là người kể chuyện, đây cũng là một nét độc đáo

tạo nên sự hấp dẫn của Nghìn lẻ một đêm Cô gái trẻ ấy từng kể cho nhà vua

nghe những câu chuyện gì? Nhờ khả năng kể chuyện tài tình của mình, nàng Shêhêrazát đã kể những câu chuyện tưởng chừng như riêng rẽ nhưng lại liên kết chặt chẽ với nhau Câu chuyện này là tiền đề để cho các câu chuyện khác

15

diễn ra.Hình ảnh nàng công chúa nhỏ bé Sêhêrazat lại có ý nghĩa rất quan trọng, nó giúp ta hiểu thêm về một tầng lớp người dám đứng lên đấu tranh với cái ác, chiến thắng cái ác Họ luôn đặt lợi ích của nhân loại lên hàng đầu mà

bỏ qua lợi ích của bản thân mình, dám nghĩ dám làm những điều mà tưởng chừng không ai có thể làm được

Trong truyện Nghìn lẻ một đêm ta bắt gặp không chỉ công chúa, hoàng tử

mà còn rất nhiều nhân vật có ngoại hình đẹp Một thế giới dường như chỉ toàn

những người đẹp Bất cứ nơi nào trong Nghìn lẻ một đêm, ta cũng có thể gặp

“một người đàn ông nọ có một bà vợ xinh đẹp” Trong Chuyện ba khất sĩ con

vua và năm thiếu phụ ở thành Bát đa [15,tr 108] có “một thiếu phụ vóc người

xinh đẹp, khoác một tấm mạng dài về cuộc đời và nỗi khổ riêng của nàng Người xưa có câu: “hồng nhan bạc phận” quả đúng không sai Số phận của thiếu phụ cũng đầy rẫy khó khăn và gian khổ.Nhưng để kết thúc phù hợp với kết thúc của câu chuyện cổ tích thì thiếu phụđược tác giả dân gian dành cho những ưu ái, dùng những từ ngữ đẹp nhất để miêu tả vẻ đẹp của nàng Các hoàng tử cũng nhận được sự ưu ái đó “tể tướng có hai người con trai đều khôi ngô tuấn tú”[15,tr 115] Cũng có những lúc mà thần linh cũng phải ngẩn ngơ chăm chú ngắm sắc đẹp của chàng thanh niên trẻ “trông con người đẹp đẽ dường này, hẳn đây là một thiên thần hạ giới, mà Thượng đế phái xuống để làm cho nhân loại phải đảo điên vì sắc đẹp của chàng”[15,tr 122] Thế giới

nhân vật trong Nghìn lẻ một đêm đẹp lạ thường, cái đẹp của sự hoàn hảo mà

dường như không có gì có thể hoàn hảo hơn “Thân hình nàng đều đặn, khuôn mặt nàng hoàn hảo, nước da tươi, đôi mắt sáng long lanh, khiến cho tôi hầu như không chịu đựng nổi ánh mắt ấy”[25, tr 323].Tác giả dân gian đã dành những từ ngữ đẹp nhất để miêu tả người thiếu phụ thứ hai trong truyện do viên thầy lang Do Thái kể.Vẻ đẹp ấy như tỏa sáng trong từng trang sách Trong thế giới ấy, nô tì, nô lệ cũng đẹp lạ thường: “hai con ở nhỏ tuổi, da trắng như tuyết đẹp lộng lẫy, ăn mặc rất sạch sẽ ra mở cửa”[15, tr 479] Bạn đọc cũng sẽ bắt gặp hình ảnh của cô nô lệ trẻ xinh đẹp, thông minh: “Nhà buôn Ba Tư tới mang theo một nữ nô lệ cực kỳ xinh đẹp, ăn đứt tất cả những

16

người mà y được thấy mặt từ trước tới nay [15, tr 244] Những con người bé nhỏ ấy không chỉ có vẻ đẹp bên ngoài mà còn thông minh, sắc sảo: “Ngoài trí thông minh và kiến thức của cô ta, nhà buôn còn đảm bảo rằng người nữ nô lệ

ấy có thể đấu trí với bất kỳ ai thông thái, minh mẫn nhất trên đời”.[15, tr 245] Càng đọc ta càng thấy cuốn hút một sức hút kì lạ không chỉ bởi những câu chuyện hấp dẫn đầy thú vị mà ta còn như được hiểu thêm về vẻ đẹp ngoại hình cũng như vẻ đẹp tâm hồn của những con người Ả rập xưa

Thế giới nhân vật trong Nghìn lẻ một đêmkhông chỉ có những con người

đẹp đẽ, hiền lành, tốt bụng mà còn không ít nhân vật xấu xí, nhỏ nhen ích kỉ

Đó là một lão tể tướng khó tính, hay đố kị trong Chuyện chàng Nuarếtđin và

Người đẹp Ba Tư [16, tr 5] “Lão nhăn mặt như bị và làm bực bội mọi người

bất kể người ấy sang hay hèn Thêm vào đó, đã không biết dùng của cải giàu

có của mình để làm nên danh giá, lão ta lại hà tiện đến nỗi nhịn tiêu dùng cả những thứ cần thiết Không một ai chịu đựng được lão”[16, tr 9] Hay là hai

cô chị (Chuyện hai người chị ganh tị và cô em út )cũng chính vì lòng tham, sự

đố kị mà hai cô chị đã nhẫn tâm hãm hại em gái ruột của mình Vì danh lợi

mà họ không từ một thủ đoạn nào cho dù là bỉ ổi nhất “Lòng ganh tị này không những làm vẩn đục niềm vui của chính họ mà còn gây cho cô út những điều bất hạnh lớn, sự nhục mạ và đau khổ không thể nào tả xiết”[16, tr 578]

Thế giới nhân vật trong Nghìn lẻ một đêm với sự đan xen gắn kết rất ăn ý

giữa vẻ đẹp về thể xác với vẻ đẹp tinh thần Ý nghĩa hay nói đúng hơn là sự

có mặt của các nhân vật này làm cho câu chuyện trở nên phong phú, hấp dẫn bạn đọc hơn, giúp ta hiểu thêm về tính chất nhân văn của chuyện Bất kì ai đọc bộ truyện Ả rập này đều nhận thấy nó tôn vinh đạo Hồi, tôn vinh cái đẹp

Kẻ ác phải xuống địa ngục, người hiền được lên thiên đường, đó là quan niệm bất di bất dịch của của hầu hết các tôn giáo Ở đời, con người được xã hội kính trọng là con người làm ăn chuyên cần mà biết vui chơi, giải trí, thành thạo trong hành lạc nhưng không sa đà vào lãng phí xa hoa, người cực kì giàu

Trong truyện Nghìn lẻ một đêm, còn xuất hiện những nhân vật khác thường về

hàng động, ứng xử tuy loại nhân vật này xuất hiện không nhiều

Hai anh em hoàng đế nước Đại Ba Tư đều bị hoàng hậu phản bội Một hôm, được lệnh của anh triệu về, em vội vã lên đường Xa giá vừa khỏi kinh thành, đã nghỉ lại, nhà vua nhớ hoàng hậu, một mình quay lại cung định tự tình với vợ yêu quý một lần nữa Nhưng hỡi ôi! Nhà vua không được gặp hoàng hậu trong cảnh nhớ nhung thao thức mà lại gặp cảnh hoàng hậu đang ngủ say trong vòng tay một người đàn ông khác ngay trên giường ngự của mình Nổi giận, nhà vua chém chết đôi gian phu dâm phụ, ném xác xuống hào rồi lặng lẽ trở lại hành cung và ra lệnh khởi hành Vua tuyệt nhiên không cho

ai biết nỗi khổ riêng đang giày xé lòng mình Câu chuyện bi kịch ấy cũng xảy

ra với người anh, khi được tự mình chứng kiến hành động dâm ô của hoàng hậu, ông cũng vô cùng chán ngán

Chính vì gặp phải bi kịch ấy, nhà vua thấy rằng không có cánh nào đủ hiệu lực ngăn ngừa, để cho họ giữ vẹn lòng chung thủy với chồng Chỉ còn một cách – hoàng đế nước Đại Ba Tư rút ra kết luận – là giết ngay người con gái vừa chung chăn gối, không để cho sống đến ngày hôm sau Thế là cứ mỗi đêm, một cô gái trinh đi lấy chồng và sáng hôm sau một người đàn bà thiệt mạng Hành động của tên vua thật là độc ác Hắn đã mang nỗi đau của chính bản thân mình gieo rắc nỗi đau cho bao nhiêu người trong thành phố Đó là hành động dã man của một tên bạo chúa có quyền hành trong tay Cảnh tang tóc bao phủ khắp kinh thành Cung đình tràn ngập máu Nỗi đau đớn xé lòng mọi người mẹ, người cha, người chồng, người yêu chưa cưới

18

Số lượng nhân vật khác thường về hành động, ứng xử tuy chiếm số lượng ít song giá trị mà nó mang lại rất lớn Chính có sự xuất hiện của các nhân vật đó giúp ta hiểu thêm về cuộc sống của những vị vua chúa ngày xưa của Ấn Độ, hiểu thêm về những phong tục tập quán của người Ả rập xưa

Thế giới nhân vật con người trong Nghìn lẻ một đêm đông đảo, phong phú vô

cùng Thế giới ấy cũng đa dạng, sinh động, hấp dẫn, huyền bí như xã hội phương Đông cổ xưa Và dù là nhân vật có ngoại hình đẹp hay xấu, hành động bất thường hay không bất thường, dù địa vị tột đỉnh giàu sang, hay dưới đáy xã hội…thì trước hết họ vẫn là con người Họ vẫn không thể thoát khỏi những đau khổ, những khát khao của một con người Đó mới chính là sức hấp

dẫn của thế giới nhân vật con người trong Nghìn lẻ một đêm

1.1.1 Nhân vật bi kịch

Nhân vật có rất nhiều loại xong không thể thiếu được những nhân vật bi kịch Nhân vật bi kịch là nhân vật đau khổ không tìm được lối thoát Cuộc sống trở nên tù túng và bất lực Những con người ấy luôn sống trong đau khổ, dằn vặt tưởng chừng như cuộc đời này không còn ý nghĩa gì nữa sống cũng như chết

Đó là bi kịch của một nhà vua khi bị hoàng hậu phản bội Vinh hiển, phú quý, quyền uy chấn động thiên hạ mà vẫn bị vợ lừa dối: “Những điều hoàng

đế trông thấy đủ cho vua hoàn toàn tin chắc vào nỗi nhục nhã và sự bất hạnh của mình Trời đất ơi! Vua kêu lên” [15, tr 22] Đó là tiếng kêu đau đớn, uất hận của một vị vua, một người chồng Cho dù có bị dân chúng ghét bỏ, không coi trọng, cũng không có nỗi nhục nào bằng cái nhục bị vợ mình phản bội mình Nỗi nhục đó đã vô tình chạm vào lòng tự trọng của một người chồng nói riêng và của giới đàn ông nói chung Nỗi đau không lối thoát ấy khiến nhà vua muốn bỏ ngai vàng, từ bỏ mọi vinh hoa phú quý nhất trên thế giới Vua ra

đi để tìm chốn ẩn thân đến trọn đời ở một nơi chân trời góc bể nào đó cho khuây khỏa nỗi buồn, cho nguôi đi vết nhục

19

Trong truyện Chuyện người đánh cá, chính lão đánh cá cũng lâm phải tình

trạng dở khóc, dở cười thật là đáng thương Lão đã khá cao tuổi và nghèo túng đến nỗi không sao kiếm được đủ bữa ăn để nuôi sống gia đình gồm một

vợ và ba con Nỗi khổ ấy cứ bám riết lấy ông không cho ông có cơ hội thoát khỏi cái nghèo.Là một người đàn ông, là trụ cột trong gia đình, vậy mà lão không lo được cho gia đình mình miếng ăn, lão rất chịu khó làm ăn nhưng tất

cả đều vô ích Ngày nào lão cũng chăm chỉ đi đánh cá từ sớm và cũng tự đặt

ra cái lệ ngày nào cũng chỉ buông lưới bốn lần mà thôi [15, tr 53] Đúng là cuộc sống nghèo khổ đang vây bủa quanh lão khiến lão phải đi từ đau buồn, thất vọng này sang đau buồn, thất vọng khác Nhưng mà có lẽ lão đã nhầm khi kêu van số phận “Mi vốn thích làm tình tội những con người nhân hậu,

mi vốn thích để các bậc vĩ nhân sống trong tối tăm trong lúc lại ưu đãi những

kẻ độc ác, mi đề cao những đứa không hề có chút đức hạnh nào đáng cho người ta tin cậy[15, tr 58] Đó là những lời than, lời cầu xin thượng đế hết sức đáng thương của lão đánh cá Và đây cũng là lời than chung về số phận của những người thấp cổ bé họng với cuộc sống thường ngày đầy hẩm hiu và bất hạnh Có lẽ nếu thượng đế nghe được những lời than của lão cũng phải động lòng thương Lâm vào bi kịch khốn khổ, đói rách cũng vì miếng cơm manh áo,lão khuân vác Hinbat đã kêu lên: “Hỡi đấng tạo hóa thiêng liêng, xin hãy nhìn sự khác biệt giữa Sinbad và tôi đây Ngày nào tôi cũng chịu đựng muôn nghìn gian lao cực khổ, thế mà vất vả lắm mới nuôi sống được bản thân và gia đình bằng bánh mì đen nuốt không nổi, trong khi ngài Sinbad may mắn kia thì tiêu phí vô vàn của cải và sống một cuộc đời nhung lụa Ông ta đã làm gì để cuộc đời êm đềm như vậy? Tôi đã làm gì để chịu cảnh khốn khổ thế này”[15,

tr 243] Cũng chính vì cuộc sống bế tắc, nghèo khổ quá nên lão khuân vác mới kêu thượng đế như vậy Lời kêu than còn ẩn chứa sự ghen tị, so sánh tại sao cuộc đời lại không công bằng như vậy Cuộc đời có người thì giàu sang

20

quá, lại có người thì nghèo khổ quá, đó là câu hỏi lớn mà những số phận nhỏ

bé, hẩm hiu vẫn tự đặt ra cho mình Một câu hỏi không có câu trả lời vì dường như đó là quy luật của cuộc sống Nhưng cuộc sống cũng rất công bằng không cho không ai cái gì, cái gì cũng phải có giá của nó, có khi là phải trả giá rất đắt cho sự giàu sang Dường như cuộc sống nghèo nàn đã làm cho hắn bất cần đời để rồi hỏi thượng đế tại sao cuộc đời lại bất công thế này

Nhân vật bi kịch xuất hiện khá nhiều trong câu chuyện Một chàng trai vì ngán ngẩm sự bạc bẽo của người đời, tỏ ý ước mơ được làm vua một ngày chỉ

để làm mỗi một việc đơn giản là sai đánh đòn mấy lão giáo trưởng cứ hay thọc mũi vào chuyện nhà hàng xóm Không ngờ hoàng đế trong một chuyến

vi hành biết được ước mong của chàng trai hiền lành đó Vua sai người đánh thuốc mê, đang đêm đem chàng trai ấy về đặt lên giường của chính mình, rồi truyền lệnh cho cả triều đình ngày hôm sau hãy coi chàng như hoàng đế thật,

và hãy thi hành mọi lệnh của chàng, bất chấp mọi sự ngông cuồng, cho dù có

vì thế mà ngân khố đã bị cạn sạch trong một ngày Nửa đêm hôm sau, chàng lại bị đánh thuốc mê và đưa trở về nhà cũ của mình Khi tỉnh dậy, buồn thay, chàng vẫn ngỡ mình là hoàng đế Bệnh “say quyền lực” khiến cho chàng trai hiền lành, đáng mến ấy nói nhảm, rồi đi tới chỗ vác gậy đánh mẹ, bởi vì bà cụ không chịu tin chàng là hoàng đế Chàng say quyền lực đến nỗi hàng xóm phải xích tay chân chàng lại tống vào nhà thương điên Ở đây, người ta nhốt chàng vào cũi sắt mỗi ngày cho ăn một trận đòn Đọc đến đây quả thực không

ít bạn đọc phải rơi nước mắt thương thay cho số phận của một chàng trai trẻ Cũng chính từ những sự phẫn nộ, sự uất ức không biết kêu ai, than ai và cũng không ai giải quyết được nên chàng trai mới lâm vào cơ sự như vậy Đó cũng

là sự lên án xã hội bất công xưa, những người dân đen thường phải chịu nhiều đau khổ, bất hạnh, nhiều lúc bị dồn vào bước đường cùng không lối thoát, sống cũng như chết, bị giày vò đau đớn cả về thể xác lẫn tinh thần Hoàn cảnh

ta thấy được cảnh sống cực kì xa hoa trong cung đình và những tiêu cực trong

xã hội thời bấy giờ

1.1.2 Nhân vật hạnh phúc

Trong Nghìn lẻ một đêm,bên cạnh những nhân vật bi kịch với những đau khổ,

tủi nhục thì cũng có không ít những nhân vật hạnh phúc Số lượng nhân vật hạnh phúc rất đông đảo.Sự đông đảo của nhân vật hạnh phúc càng chứng tỏ

thế giới cổ tích, thế giới Nghìn lẻ một đêm là thế giới của ước mơ, là mảnh đất

tốt đẹp nhất mà con người luôn kiếm tìm.Trái ngược với nhân vật bi kịch, nhân vật hạnh phúc là những con người dù đã trải qua nhiều đau khổ bất hạnh song vẫn tìm được hạnh phúc, có một kết cục tốt đẹp Điển hình là nàng công chúa Sêhêrazat - một người con gái thông minh được mọi người biết đến và tôn sùng Kết thúc câu chuyện, Sêhêrazat không những thoát khỏi cái chết bi thương mà còn được trở thành hoàng hậu –hoàng hậu hạnh phúc nhất thế gian

vì đã chinh phục được một vị vua anh minh nhưng lại độc ác vô cùng

Lão đánh cá dù có những lúc cuộc đời tưởng như bất lực, bế tắc song cuối cùng “hoàng đế ban thưởng cho nhiều của cải, làm cho lão và gia đình sống hạnh phúc đến trọn đời”[15, tr 60] Cuộc sống cũng rất công bằng, lão đánh cá nghèo khổ cũng được hạnh phúc Kết thúc câu chuyện là một kết thúc

có hậu, rất hợp lý và đó cũng là kết thúc chung của các câu chuyện cổ tích xưa mà ở tuổi thơ mỗi người vẫn thường được bà, được mẹ kể cho nghe

Trong Chuyện kể của nàng Zobêít [15, tr 215], ta cũng bắt gặp những

nhân vật hạnh phúc Ba khất sĩ đều là con vua, là các hoàng tử nhưng do

22

không may mắn gặp những chuyện bất trắc khác nhau đều trở thành khất sĩ Nàng Zôbêit và nàng Amin là những người con gái xinh đẹp, cũng trải qua rất nhiều sóng gió của cuộc đời, cuối cùng tất cả cũng đều được hạnh phúc Đó là kết quả của những con người bé nhỏ, nhưng biết vượt lên số phận để giành được hạnh phúc của chính mình Cuối cùng: “Hoàng đế tuyên bố nhận Zôbêit làm vợ Vua lại gợi ý ba chị em kia nên lấy ba khất sĩ con vua Tất cả đều rất biết ơn và nhận cưới ba nàng Hoàng đế ban cho mỗi chàng một tòa lâu đài tráng lệ trong thành phố Bátđa và cất nhắc họ lên giữ những trách nhiệm cao sang trong nước Vua cho họ tham dự các công việc cơ mật của triều đình Tất

cả tưởng chừng như một giấc mơ vì đối với mọi người sau bao gian khó đó lại không ngờ rằng có ngày mình được hạnh phúc như thế này Nhưng giấc

mơ đó là sự thật – một giấc mơ có thật để làm cho con người ta vỡ òa trong hạnh phúc không sao kìm nén nổi cảm xúc của mình

Trong Chuyện NuarếtdinAli và Bêrếtđin Hassan[ 15, tr 324] có hai nhân

vật chính là NuarếtdinAli là cha và con là Bêrếtđin Khi sinh hạ được người con trai không lâu, đặt tên con là Bêrếtđin Hassan, cậu bé được cha mình yêu thương hết mực, ông cho mời về những gia sư cực kỳ xuất sắc về dạy con mình Như vậy cậu bé sinh ra đã may mắn được sống trong sự yêu thương, đùm bọc, dạy dỗ của cha mẹ mình Nhưng chuyện gì tới cũng phải tới, một hôm cha cậu lâm bệnh nặng và qua đời Người con trai đau đớn vô cùng Trước khi lâm chung, người cha không ngừng nghĩ tới người con và cũng vẫn không quên dạy con mình lần cuối Ông gọi con trai mình tới và căn dặn những đạo lý làm người: “Con ơi, con thấy đấy, trong cuộc đời này không có

gì là vĩnh cửu, chỉ có nơi cha sắp đến là vĩnh hằng mà thôi Ngay từ bây giờ con phải sẵn sàng để rồi mai đây đến cái nơi mà cha sắp đến.Con phải chuẩn

bị sao cho lúc ra đi vào cõi vĩnh hằng không phải nuối tiếc, không để lại việc

gì mà lương tâm có thể trách móc là mình chưa làm tròn bổn phận, là mình đã

23

chưa thật sự sống đúng như một con người trung hậu phải sống”[15, tr 337]

Đó là những điều mà một người cha dạy cho con mình, những mong ước cuối cùng của cuộc đời mong sao con mình sống tốt để sau này không phải ân hận bất cứ điều gì Chàng trai thật hạnh phúc và may mắn vì được sinh ra trong một gia đình như vậy và có một người cha vĩ đại như vậy Không chỉ có vậy, ông còn dạy cho con mình năm châm ngôn Những châm ngôn mà người cha truyền lại cho con đó là những kinh nghiệm sống quý báu, là đạo lý làm người

ở đời mà chắc hẳn khi còn sống người cha đã đúc rút được Sau khi dạy bảo con xong thì cũng là lúc ông qua đời Người con trai đau đớn vô cùng than khóc suốt hai tháng liền Bêrếtđin Hassan đã phải trải qua rất nhiều sóng gió thăng trầm của cuộc sống thực tại để rồi hạnh phúc cũng mỉm cười với chàng Chàng gặp lại những người thân yêu của mình Người bác của chàng đã có lần nói với chàng rằng: “ Khi nói cho cháu rõ hạnh phúc của cháu, để cháu thấy càng trải qua bao nhiêu khổ đau thì hạnh phúc sau này càng to lớn bấy nhiêu Giờ cháu hãy quên đi mọi chuyện ưu phiền Hãy vui lên vì được gặp lại những người thân yêu nhất của cháu”[15, tr 353] Đúng là “ở hiền gặp lành”, cuối cùng con người bé nhỏ ấy cũng tìm lại được hạnh phúc của mình Không có đủ thời gian để diễn tả nỗi mừng vui của Bêrếtđin khi gặp lại mẹ và con trai mình Bêrếtđin thì không biết cách nào bày tỏ hết với mẹ cùng con trai sự xúc động và tình cảm của chàng Câu chuyện này rất hay và xúc động với một kết thúc cũng rất có hậu để nhân vật chính trong truyện là nhân vật hạnh phúc nhất trên đời

Chuỗi nhân vật hạnh phúc trong thế giới nhân vật Nghìn lẻ một đêm xuất

hiện khá nhiều Quá trình gian nan để tìm được hạnh phúc của các nhân vật đã chứng minh “Ở hiền gặp lành, ác giả ác báo” đó là quy luật tất yếu của cuộc đời Những con người chất phác, lương thiện dù cuộc sống có sóng gió, vất vả tới nhường nào cuối cùng vẫn được gặp hạnh phúc, may mắn Đó là những đền bù xứng đáng cho những cực khổ mà họ đã phải trải qua

24

1.1.3 Nhân vật lý trí

Nhân vật lý trí xuất hiện trong Nghìn lẻ một đêmvới số lượng khá khiêm

tốn (12 nhân vật ) Trong chuỗi những câu chuyện về thuyền trưởng Sindbad, chúng ta bắt gặp một con người kiên cường, lí trí vượt qua bao chuyến đi đầy gian khổ trên biển Đó là một con người đầy tham vọng, không để phung phí thời gian và ông đã từng nói rằng “thà chui vào nhà mồ côi còn đỡ chán hơn

là sống trong cảnh nghèo khó” Trong chuyến đi thứ nhất, khi gặp nạn trên biển, tưởng chừng như bị vùi dập trong sóng biển mà Sindbad vẫn cố “giành với sóng để được sống sót”[15, tr 265] Lí trí kiên cường đã khiến ông được thoát chết “Mặc dù người rất mệt, yếu do phải vật lộn với sóng biển và trong bụng không có một chút gì kể từ ngày hôm trước, tôi vẫn cố lê đi tìm vài ngọn

cỏ có thể ăn được”[15, tr 288] Lẽ ra trong hoàn cảnh ấy con người ta phải đau đớn tuyệt vọng và muốn chết đi cho xong nhưng không, vượt lên trên tất

cả mọi khó khăn Sindbad vẫn cố gắng giành lại sự sống từ tay thần chết

Trong chuyến đi thứ hai, ông bị bỏ lại trên một hòn đảo “quý vị hãy tưởng tượng những ý nghĩ của tôi khi lâm vào một tình thế đáng buồn như vậy Tôi tưởng có thể chết được vì đau khổ Tôi thét lên những tiếng kinh khủng Tôi bò lăn ra đất Tôi nằm rất lâu như vậy, đầu óc thẫn thờ một mớ bong bong những ý nghĩ chán ngán.[15, tr 310] Nếu bất cứ ai gặp phải hoàn cảnh như vậy liệu có ai là không tuyệt vọng, đau đớn như Sindbad không? Nhưng không, ông vượt lên mọi khó khăn thể hiện đúng bản lĩnh của một thuyền trưởng gan dạ: “tôi đã trèo lên một ngọn cây cao nhìn khắp bốn phía

để xem thử có phát hiện được cái gì đưa lại chút hy vọng nào chăng? Tôi nhìn thấy một vật gì trăng trắng Tôi tụt xuống đất, thu góp những thức ăn còn lại, rồi đi về phía vật trắng đó[15, tr 310] Bằng tất cả sự thông minh, lí trí gan dạ, cuối cùng Sindbad cũng tìm được đường về nhà

Những sóng gió mà Sindbad gặp phải quả là không ít Sau đó, ông còn rất nhiều chuyến phiêu lưu nữa và lần nào cũng gặp phải sóng gió nhưng lí trí và

25

gan dạ đã giúp ông thoát chết rất nhiều lần Đây là nhân vật lí trí điển hình với một chuỗi chuyến đi của ông để lại trong lòng bạn đọc nhiều ấn tượng sâu sắc Tưởng rằng nhân vật lí trí phải là những nhân vật nam giới, gan dạ, có sức khỏe cường tráng nhưng không ta cũng bắt gặp hình ảnh nhân vật lí trí là nhân vật nữ và đặc biệt hơn là một cô công chúa Đó là hình ảnh nàng công

chúa Pariat trong Chuyện hai người chị ganh tị với cô em út hay làCon chim

biết nói Hoàng hậu sinh hạ được ba người con: hai chàng hoàng tử và một cô

công chúa.Cả ba người đều xinh đẹp, ngoan ngoãn nhưng vì hoàn cảnh ba người đã bị kẻ gian hãm hại và không được biết cha mẹ đẻ của mình là ai Công chúa không ngừng học tập, mở mang kiến thứ Nàng học thêm âm nhạc, tập hát và chơi nhiều loại nhạc cụ Khi các hoàng tử tập cưỡi ngựa, cô cũng không chịu để các anh hơn mình Một cô gái nhưng chẳng kém gì một chàng trai đa tài đáng để mọi người phải nể phục Sự lí trí của công chúa còn được thể hiện rõ hơn khi các anh trai của nàng bị gặp nạn Tuy là phận nữ nhi chân yếu tay mềm nhưng công chúa không chịu ngồi yên khi thấy các anh ra

đi mà không trở về Nàng đã cải trang thành đàn ông để đi cứu các anh mình Mặc dù đã được cảnh báo trước về sự nguy hiểm mà nàng sẽ gặp phải: “Thưa

cô, người ta đã nói đúng sự thật với cô Những thứ ấy còn lạ lùng và độc đáo hơn cả những gì người ta thuật lại Song người ta giấu cô những khó khăn to lớn phải vượt qua để đạt được niềm vui ấy Nếu biết được những điều này hẳn

cô thôi không lao vào một cuộc đi đầy vất vả và hiểm nghèo Xin hãy tin tôi,

và chớ có chờ đợi già này góp phần vào việc đưa cô tới chỗ chết”.[16, tr 591]

Đó là những lời khuyên mà cụ già ẩn sĩ đã khuyên nàng nhưng với sự dũng cảm cộng thêm là sự yêu thương các anh của mình nàng vẫn quyết tâm:

“Thưa cụ, tôi đến từ xa, và tôi sẽ rất không hài lòng nếu quay về mà không thực hiện được ý định của mình Cụ nói với tôi về những khó khăn và nguy cơ

có thể mất mạng, nhưng cụ chưa cho biết những khó khăn đó là gì, nó nằm ở

26

đâu Đó là điều tôi muốn biết để thử xem có nên tin tưởng ở quyết tâm, lòng dũng cảm và sức lực của mình hay không”[16, tr 593] Dường như khó khăn với công chúa không có gì là không thể vượt qua, càng khó khăn bao nhiêu nàng càng có quyết tâm bấy nhiêu Và cuối cùng ý trí nghị lực dũng cảm của nàng cũng được đáp lại, nàng đã cứu được các anh của mình và lấy được những thứ quý giá Có lẽ khi gấp sách lại những hình ảnh của nàng công chúa thông minh, nhanh trí, dũng cảm sẽ còn đọng lại trong tâm trí bạn đọc như một người hùng với một lí trí thật là phi thường, đáng để chúng ta phải kính nể

Thế giới nhân vật là con người trong Nghìn lẻ một đêm cũng phong phú

đa dạng như thế giới con người hiện thực trong xã hội Ở thế giới ấy có đủ mọi tầng lớp Mỗi nhân vật đều có tính cách khác nhau , có những nhân vật khác thường về hành động ứng xử, nhân vật khác thường về ngoại hình, nhân vật bi kịch, nhân vật hạnh phúc, nhân vật lý trí Trong các nhân vật trên có lẽ nhân vật hạnh phúc là loại nhân vật xuất hiện hơn nhiều cả, bởi lẽ trong những câu chuyện cổ tích xưa, một kết thúc có hậu là điều mà tất cả chúng ta đều mong muốn Đưa ra một kết thúc có hậu tức là những người nhỏ bé, đau khổ cuối cùng sẽ tìm được hạnh phúc có ý nghĩa rất sâu sắc Đó là thể hiện ước mơ của con người, luôn tin thượng đế sẽ mang đến cho họ cuộc sống an lành, hạnh phúc

1.1.2 Nhân vật mang lốt

Nói đến truyện cổ tích, ta không thể không nói tới kiểu nhân vật người mang

lốt con vật.Kiểu nhân vật này xuất hiện trong Nghìn lẻ một đêm Đây là một

kiểu nhân vật khá đặc sắc trong truyện Kiểu nhân vật này xuất hiện trong truyện dưới hình dạng một người bình thường, sau khi phạm tội ác, hoặc bị người khác ganh ghét mà bị biến thành người mang lốt của một con vật Một

số nhân vật chỉ được mang lại hình dáng con người sau một khoảng thời gian

27

bị trừng phạt 10 hay 20 năm, hoặc có nhân vật không bao giờ được trở lại là con người nữa mà mang lốt con vật mãi mãi

Chúng ta gặp những con người hiền lành, vô tội bị kẻ xấu hãm hại biến thành

con vật như hai mẹ con nữ nô lệ ( Chuyện cụ già thứ nhất và con hươu cái )

Mụ vợ độc ác của cụ già chỉ vì ghen ghét với nữ nô lệ đã sinh hạ con trai cho chồng của mình mà đã biến nàng thành con bò cái và con trai nàng thành một con bê rồi bày mưu để con bò cái và con bê bị giết thịt trong Tết Bairam Ta nhìn thấy hình ảnh thật đáng thương và hành động chống cự trong tuyệt vọng của con bò cái và con bê khi bị bắt ra làm thịt “ Tôi trói con bò cái lại, nhưng khi tôi chuẩn bị giết thì nó rống lên những tiếng thảm thiết và tôi để ý nước mắt nó chảy ròng ròng”[15, tr 40].Rồi những tư thế giống như một người con trai đang quỳ xuống cầu cứu cha cứu giúp của con bê “ Vừa trông thấy tôi, nó

đã cố sức lao tới, đến nỗi giật đứt cả sợi dây Nó phục xuống dưới chân tôi, giập đầu xuống đất, như thể nó muốn làm động lòng trắc ẩn của tôi, van xin chớ có độc ác giết nó hoặc vừa muốn báo cho tôi biết nó chính là con tôi” [15,

tr 41] Có nhân vật thì được trở lại làm người như con bê trở lại là người con trai của cụ già, nhưng có nhân vật lại bị chết thảm như nữ nô lệ mang lốt mang lốt của con bò

Tuýp nhân vật người mang lốt con vật này cũng là một cách đề cao tư

tưởng “khuyến thiện trừng ác” của nhân dân Nghìn lẻ một đêmthể hiện rõ

quan niệm và mong muốn của nhân dân đó là cái xấu sẽ bị trừng trị, những

con người xấu xa sẽ bị biến thành con vật Trong Chuyện cụ già thứ nhất và

con hươu cái, mụ vợ độc ác của cụ đã bị trừng trị thích đáng, bị biến thành

con hươu Hai người anh trong Chuyện cụ già thứ hai và hai con chó đen,

mặc dù đã được người em út đối xử rất tình nghĩa, cứu họ những lúc hoạn nạn, thua lỗ trong buôn bán không những phải biết ơn em lại hãm hại vợ chồng người em út, ném hai vợ chồng xuống biển Để trừng phạt cho sự phản trắc đó, họ bị biến thành hai con chó đen trong mười năm

28

Trong Nghìn lẻ một đêm, có những nhân vật vì tình yêu, vì si mê sắc đẹp

mà bị biến thành con vật Chàng tu sĩ vì, con vua đã trót yêu công chúa quốc

đảo Gỗ Mun mà bị gã hung thần biến thành khỉ.(Chuyện kể của người tu sĩ

thứ hai, con vua)

Ngoài những nhân vật bị người khác biến thành con vật còn có những nhân

vật có khả năng tự biến hình (Chuyện kể của tu sĩ thứ hai, con vua ) Vì một

cuộc chiến đấu, mà nhân vật trong truyện lại tự biến mình thành con vật.Gã hung thần biến thành con sư tử khổng lồ, rồi con bọ cạp, công chúa lại biến thành một con rắn xông vào đánh bọ cạp Bọ cạp biến thành đại bàng bay đi thì đại bàng biến thành con đại bàng đen to khỏe hơn đuổi theo Rồi cả hai lại biến thành một con mèo đen và một con sói đen xông vào đánh nhau, mèo đen biến thành con sâu đục lỗ chui vào quả lựu để trốn thì con sói biến thành con gà trống để mổ con sâu Bằng phép thuật, con người đã biến được thành rất nhiều loài vật khác nhau từ loài vật hung dữ đến loài vật nhỏ bé để đánh

nhau, làm cho cuộc chiến trở nên rất gay cấn, hồi hộp

1.3 Nhân vậtthần thánh

Trong Nghìn lẻ một đêm thì nhân vật là thần thánh xuất hiện trong 15 trên

tổng số 55 truyện của tập truyện này.Nhân vật là thần thánh xuất hiện với số lượng ít nhưng khá đa dạng và đặc sắc Đó là cô tiên có phép thuật, là vịthần linh với thân hình cao lớn dị thường, là người có khả năng dùng phép thuật hay tên khổng lồ, thần đèn…Các nhân vật thần thánh ở đây thường có ngoại hình to lớn, thậm chí dữ tợn có thể khiến người khác khiếp sợ, có những hành

động siêu phàm.Trong Thương gia và thần linh [15, tr 31], vị thần cầm một

thanh gươm lớn, tiến đến gần và dữ tợn thét lên.Còn vị thần thoát ra từ cái lọ

trong Chuyện người đánh cá [15, tr 55] thì cực kì to lớn“ Khi khói tuôn ra hết

lọ thì hợp lại tạo thành một vị thần cao gấp đôi người khổng lồ cao nhất” Tên

khổng lồ (Chuyến đi thứ ba của Sinbad) “có bộ mặt kinh khủng khiếp của

29

một tên da đen cao bằng một cây cọ lớn nhô ra Nó chỉ có một con mắt đỏ rực như một hòn than ở chính giữa trán, răng cửa dài và nhọn hoắt nhô ra khỏi miệng rộng chẳng kém mõm ngựa, môi ở dưới của nó chảy dài chấm ngực Hai tai nó giống như tai voi trùm lên hai vai Móng chân, móng tay nó nhọn hoắt giống như móng của những con chim to lớn nhất” Các nhân vật thần linh này thường có tính cách đơn giản, không bộc lộ tính cách một cách rõ rệt

Họ siêu phàm và thoát tục giống như các thần thánh trong thế giới cổ tích của người Việt.Ngược lại, các nhân vật là cô tiên hoặc là con người nhưng có phép màu thì có tính cách phức tạp như con người, nghĩa là họ cũng biết suy nghĩ, biết yêu, biết khóc và lựa chọn cuộc sống cho riêng mình Nhân vật cô

tiên (Chuyện cụ già thứ hai và hai con chó đen)mong muốn ông lão lấy nàng làm vợ và cho được cùng xuống tàu về nước.Càng ở gần nàng, ông càng thấy

ở nàng nhiều phẩm chất tốt đẹp khiến mỗi ngày ông thêm yêu nàng hơn Và trong lần hai vợ chồng ông bị hai người anh trai ném xuống biển, chính nàng

đã cứu ông khỏi chết đuối, nàng thể hiện rất rõ tình cảm của mình” chàng thấy đấy, em không thương chàng xoàng vì chàng đã đối xử tốt vớiem, khi thoạt gặp chàng trên bờ biển lúc chàng sửa soạn lên tàu em cảm thấy rất xốn xang” [15, tr 49] Như vậy, cô tiên cũng có tình cảm như con người và cũng dám hi sinh hết mình để cứu người mình yêu Chúng ta còn bắt gặp người vợ của Dicnáczắc để thể hiện tấm lòng thành thật với nhân tình của mình đã sẵn sàng “ biến thành phố to lớn này thành đống hoang tàn khủng khiếp hay cho dời tất cả gạch đá của những bức tường xây dựng kiên cố này sang bên núi

Côcadơ” [15, tr 93]( Chuyện nhà vua trẻ các đảo đen) Nàng tiên Pari – Banu trong Chuyện hoàng tử ADmed và nàng tiên Pari – Banu đã làm tất cả mọi

việc mình có thể để mong hoàng tử ở lại bên mình và quên đi thời gian nơi trần thế Nàng muốn cho chàng thấy không có một nơi nào khác trên đời hạnh phúc hơn là được ở bên cạnh nàng Tình yêu của nàng dành cho Admed mãnh

30

liệt đến mức mà khi hoàng tử nói ra ý định muốn về bên vua cha, nàng rất hoảng sợ, sợ đây là một cớ để chàng bỏ rơi nàng Đây chính là nét đời thường

của thế giới nhân vật thần thánh trong Nghìn lẻ một đêm Các tác giả đã kéo

thần thánh xuống cõi trần để hòa nhập với thế giới con người

Trong truyện, những nhân vật thần thánh có khả năng kì lạ như: có phép thuật

biến chuyển mọi thứ theo ý muốn mình, cứu sống người bị chết đi sống lại (

Chuyện nhà vua trẻ các đảo đen ) TrongAlađin và cây đèn kì diệu, Thần đèn

có khả năng biến hóa ra vàng bạc châu báu theo mong muốn của chủ, có khả năng siêu nhiên trong một đêm xây xong một tòa lâu đài nguy nga tráng lệ ngoài sức tưởng tượng

Hầu hết các nhân vật thần thánh là nhân vật phụ nhưng cũng có khi trở thành nhân vật chính của tác phẩm, tạo cho tác phẩm những tình tiết li kì như:

nhân vật Thần đèn ( Alađin và cây đèn thần) trở thành người mở nút cho

những khó khăn mà Alađin gặp phải trong công cuộc muốn lấy công chúa làm vợ

Như vậy, trong Nghìn lẻ một đêm, các tác giả đã vẽ cho người đọc thấy thế

giới các nhân vật là thánh thần chẳng khác gì thế giới con người ta đang sống

Trong thế giới ấy có kẻ uy quyền làm người ta khiếp sợ ( Thương gia và thần

linh, Chuyện người đánh cá, Chuyến đi thứ ba của Sinbad) Lại có những vị

thần to lớn, tưởng chừng dữ tợn mà vô hại như Thần Đèn và Thần Nhẫn trong

Alađin và cây đèn kì diệu Bên cạnh đó là những cô tiên có tình cảm suy nghĩ

và sẵn sàng làm tất cả mọi thứ để có được người mình yêu (Chuyện hoàng tử

ADmed và nàng tiên Pari – Banu, Chuyện cụ già thứ hai và hai con chó đen)

Thế giới thần thánh tưởng chừng như xa xôi, dưới ngòi bút của các tác giả

trong Nghìn lẻ một đêm lại trở nên gần gũi và hiện hữu ngay bên cạnh chúng

ta Đó chính là niềm tin của mỗi chúng ta, dựa vào niềm tin ấy ta có thể vượt qua mọi khó khăn chứ không có một phép thuật hay một sức mạnh siêu nhiên

31

nào ban cho con người cả Đây chính là điều mà các tác giả trong Nghìn lẻ

một đêm muốn gửi tới bạn dọc để khẳng định tính hiện đại cũng như tính hiện

thực của Nghìn lẻ một đêm

1.4Nhân vật loài vật

Trong thế giới nhân vật của Nghìn lẻ một đêm thì nhân vật là con vật chiếm số

lượng ít nhưng khá đặc sắc Đó là các con vật rất gần gũi, thân thiện với chúng ta Có con thú nhỏ bé như: con chó, con chim,con vẹt, con hươu, con lừa, Nhưng cũng có những con vật to lớn và dũng mãnh như: hổ, báo, sư tử, đại bàng, voi

1.4.1 Loài vật có ngoại hình khác thường

Trong Nghìn lẻ một đêm thường xuất hiện những con vật to lớn: đại bàng,

cá voi, rắn, sư tử…Các loài vật này thường hung dữ và không được miêu tả tính cách nổi bật của giống loài mà mang tính chất ước lệ, tượng trưng

Trong truyện,các tác giả nhắc khá nhiều đến các loài chim đại bàng Mỗi loài chim lại có đặc điểm riêng khác thường Có con thì có bộ lông trắng, to lớn khủng khiếp, có thể tha như chơi một con voi dưới đồng bằng đưa lên núi

cao để xả thịt.(Chuyện kể của tu sĩ thứ ba, con vua) Trong Chuyến đi thứ hai

của Sinbad ,chỉ cần thấy cái chân của con đại bàng to bằng một thân cây, ta

đã có thể hình dung ra con đại bàng to lớn đến nhường nào Mỗi khi nó sải cánh bay có thể che khuất cả một góc trời Trứng của nó thì to như một khối tròn lớn.Điều đó thể hiện sức mạnh phi thường của các con vật nhưng cũng thể hiện những khó khăn, nguy hiểm mà các nhân vật chính trong truyện phải đối đầu là không hề nhỏ

Trong Nghìn lẻ một đêm, ta còn thấy xuất hiện những loài vật khác thường

khácnhư: những con rắn ráo dài chưa từng thấy và không con nào là không đủ

sức nuốt chửng một con voi (Chuyến đi thứ hai của Sinbad), hay “con rắn có

cánhđang bị một con rắn khác to hơn ngậm lấy đuôi và gắng sức để nuốt sống

32

nó.” ( Chuyện kể của nàng zôbêít );Con tê giác nhỏ hơn voi nhưng to hơn

trâu, dùng sừng húc vào bụng và nhấc bổng cả con voi lên đầu Xuất hiện các loài vật có khả năng, sức mạnh kì lạ này làm cho tình tiết câu chuyện thêm li

kì, hấp dẫn

Không những thế,ta bắt gặp cả một thế giới các loài chim: chim họa mi, chim kim oanh, chim bạch yến, chim sơn ca và các loại chim khác…với tiếng hót

thật du dương làm mê đắm lòng người.( Chuyện kể của tu sĩ thứ ba, con vua)

Vẻ đẹp của các loài chim cùng với tiếng hót tuyệt diệu đó chính là mơ ước về tình yêu, trân trọng cái đẹp, sự lạc quan, yêu đời của nhân vật dù gặp muôn vàn khó khăn trong cuộc sống Đôi khi những con chim nhỏ bé ấy lại trở nên cực kì dữ tợn “ Chúng hung hăng mổ nhau rất dữ và chỉ một lát sau một trong hai con chim lăn xuống chết bên gốc cây”, “Hai con chim lớn mổ toạc bụng,

lôi gan ruột ra, rồi để xác nó tại chỗ và bay đi”(Chuyện những cuộc tình của

Camaranzaman

Những con vật không chỉ to lớn, hung dữ, mà cũng rất thông minh, tình nghĩa

như chú voi( Chuyến đi thứ bảy cũng là chuyến đi cuối cùng của Sinbad) Để

ngăn con người không giết hại thêm những con voi vô tội để lấy ngà nữa, đàn voi đã dẫn Sinbad đến nghĩa địa voi để lấy ngà voi Sau đó, chúng rút sâu vào trong rừng để con đường từ thành phố đến quả đồi chứa ngà voi không có gì trở ngại cho con người Con người chẳng còn lí do gì để giết những con voi

khỏe mạnh, vô tội

1.4.2 Loài vật biết nói tiếng người

Trong Nghìn lẻ một đêm, chúng ta còn có thể gặp được cả những con vật biết nói tiếng người Đó là chú vẹt (Chuyện người chồng và con vẹt ), chú lừa, chú

bò (Con lừa, con bò và người thợ cày ).Chú vẹt (Chuyện người chồng và con

vẹt)đã được tác giả khai thác triệt để đặc điểm của giống loài Chú vẹt trong

câu chuyện thạo tiếng người và có một khiếu đặc biệt là có thể thuật lại những

33

điều xảy ra trước mắt nó Nhưng chính vì biệt tài đó của chú mà cuối cùng chú lại bị chết oan uổng dưới tay của chính người chủ của mình chỉ vì chú đã nói sự thật về người vợ của chủ Khi biết được sự thật, người chủ đã rất ân hận nhưng đã muộn

Thật thú vị khi gặp được chú lừa và chú bò biết nói tiếng người nói chuyện với nhau Trong câu chuyện của những con vật này, chúng ta thấy được một phần tính cách của những con người khác nhau trong xã hội: Con lừa tinh ranh, còn con bò hiền lành, thật thà Con chó có trung thành, biết cảm thông với nỗi buồn của mọi người còn chú gà trống lại thông minh, lý trí Khi thấy

bò ta suốt ngày lao động vất vả, lừa bèn nghĩ ra một kế bảo bò bỏ ăn và không làm việc nữa thì sẽ được hưởng cuộc sống an nhàn Bò hiền lành, thật thà nghe theo lời lừa bỏ ăn và bỏ làm việc cho chủ Chủ của chúng tưởng bò mệt thật nên cho nó nghỉ ngơi nhưng tình cờ sau đó lại nghe được câu chuyện giữa hai con vật, liền nghĩ ra một cách trừng trị lừa là bắt nó đi kéo cày thay cho con bò Đây là bài học thích đáng dành cho những kẻ lười lao động nhưng lại luôn tỏ ra mình thông minh, và lôi kéo người khác làm theo mình Cũng trong câu chuyện này, ta thấy chú chó rất trung thành, biết điều và cảm thông với nỗi buồn của chủ Chú đã mắng con gà trống vì vẫn ngang nhiên gáy to và đạp mái như thường ngày.Còn chú gà trống thông minh, bản lĩnh đã giúp người chủ đã trị được bà vợ bướng bỉnh đòi ông nói ra sự thật về việc ông biết nghe tiếng loài vật

Cũng như thế giới con người, thế giới loài vật trong Nghìn lẻ một đêmvô cùng

phong phú, với nhiều chủng loại các con vật khác nhau Dưới ngòi bút của tác giả, thế giới loài vật hiện lên rất sinh động, chúng cũng biết nói năng và suy nghĩ như con người

1.5Tiểu kết

34

Nghìn lẻ một đêm là truyện cổ tích thuộc dòng văn học dân gian truyền miệng

Các tác giả dân gian sáng tác và truyền miệng qua các thế hệ khác nhau, các vùng khác nhau và mỗi vùng miền có thể sáng tạo lại cho phù hợp với phong tục, tập quán của mình Đây là những sáng tác tập thể mang dấu ấn thời đại

Chính vì vậy mà thế giới nhân vật trong Nghìn lẻ một đêmđa dạng, phong phú

và sinh động vô cùng Thế giới ấy không chỉphong phú ở số lượng nhân vật

mà còn ở các kiểu nhân vật và sự đa chiều trong tính cách mỗi nhân vật Mỗi câu chuyện, mỗi nhân vật lại mở ra cho người đọc một cuộc đời, một số phận

và một triết lý sâu sắc Mỗi nhân vật có tính cách khác nhau và thường chia làm hai mảng tốt, xấu rõ ràng giống như tất cả các tác phẩm văn học dân gian Nhà văn Macxim Gorki đã nói: “ Lẽ dĩ nhiên là tính cách của nhân vật hình thành do nhiều nét nhỏ lấy của nhiều người khác nhau, cùng một hàng ngũ xã hội, cùng một giới nhân vật Cần phải khảo sát cho thật kĩ chừng một trăm linh mục, nhà buôn, công nhân thì mới có thể xây dựng được chân dung một nhân vật là công nhân, nhà buôn hay linh mục một cách gần đúng sự thật.”

Phải nhờ sự quan sát tỉ mỉ, khổ công tìm tòi thì các tác giả trong Nghìn lẻ một

đêm mới có thể xây dựng được một thế giới nhân vật hết sức đông đảo và đa

dạng như vậy

Thế giới ấy như một bức tranh thu nhỏ của xã hội thực tại của con người Arập xưa Mỗi câu chuyện, mỗi nhân vật mở ra cho người đọc một cuộc đời,một số

phận và một triết lý sâu sắc.Nghìn lẻ một đêm mang đậm dấu ấn của truyện cổ

tích dân gian, theo mô tuýp của các câu chuyện cổ tích thông thường.Kết thúc truyện lúc nào cũng có hậu tức là nhân vật chính, nhân vật tốt được sống và hưởng cuộc đời hạnh phúc, sung túc.Đó chính là khát vọng của nhân dân về một xã hội dân chủ, công bằng và tốt đẹp Ở hiền gặp lành, cái gian ác, xấu xa

sẽ bị trừng trị