Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH

Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH Chiết xuất một số thành phần hóa học và tác dụng sinh học của nhị trần thang gia giảm LH

BỘYTÊ TRƯỜNG ĐẠI HỌC D ư ợ c HÀ NỘI

NGUYỄN CHI DOANH

CHIẾT XUẤT MỘT SỐ THÀNH PHẦN HOÁ HỌC

VÀ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA NHỊ TRẦN THANG * • •

GIA GIẢM LH

THS NGUYỄN MẠNH TUYỂN Noi t h ự c h i ệ n : Bộ MÔN Dược HỌC c ổ TRUYỀN

Bộ MÔN Dược LÝ - ĐẠI HỌC Dược HÀ NỘI

Thời gian thực hiện: 7/2003 - 5/2004

HÀ NỘI 5-2004

Là những người ẩã trực tiếp hướng đẫn tôi trong quá trinh thực hiện ịkod Cuận này.

Hôi xin chân thành cấm ơn (UiS Đào thị Vui, các thầy cô giáo, cấc cô fịỹ thuật viên ỏ 6ộ môn <Dược [ý, 6ộ môn <Dược Học cổ truyền, các 6ộ môn và các phòng 6an trường đại học (Dược Hà Nội ấã tận tình hướng dãn, giúp đõ tạo ẩiều kiện thuận Cợt cho tôi hoàn thành Iịíiod Cuận tốt nghiệp này.

Xin cầm ơn cha mẹ, người thân và 6ạn 6è ẩã giúp ẩơ đọng viên tôi trong quá trình thực Hiện để tải nảy./.

Hà Nội ngày 28 tháng 5 nảm 2004

Sinh viêm Nguyễn chi (Doanh

CHÚ GIẢI CHỮ VIẾT TẤT

- NTĨKĐ Nhị trần thang kinh điển

- NTTGGca Nhị trần thang gia giảm cà độc dược

- NTTGGlh Nhị trần thang gia giảm lá hen

MỤC LỤC

Đặt vấn đề 1

Phần 1: Tổng quan 2

1.1 Vài nét về bệnh hen suyễn và cách phòng, điều trị 2

1.2 Phương thuốc Nhị trần thang và Nhị trần thang gia giảm 3

1.3 Các vị thuốc trong phương thuốc NTTGGLH 6

1.3.1 Bán hạ nam: Rhizoma Typhonii trilobati 6

1.3.2 Cam thảo bắc: Radix Glycyrrhizae glabrae 7

1.3.3 Cóc mẳn: Herba centipedae miniae 8

1.3.4 Lá hen: Folium Calotropis giganteae 9

V"V 1.3.5 Tang bạch bì: Cotex Mori radicis 10

1.3.6 Trần bì: Pericarpium Citri perenne 11

1.4 Vài nét về các thành phần hoá học trong phương NTTGGLH 11 1.4.1 Alcaloid 11

1.4.2 Flavonoid 12

1.4.3 Saponin 13

Phần 2 Thực nghiệm và kết quả 15

2.1 Nguyên liệu và phương pháp thực nghiệm 15

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 15

2.1.2 Nguyên vật liệu 15

2.1.3 Phương pháp thực nghiệm 17

2.2 Thực nghiệm và kết quả 18

2.2.1 Nghiên cứu thành phần hoá học alcaloid 18

2.2.2 Nghiên cứu thành phần hoá học flavonoid 20

2.2.3 Nghiên cứu thành phần hoá học saponin 22

2.2.4 Nghiên cứu tác dụng dược lý 25

2.3 Bàn luận 34

Phần 3 Kết luận và đề xuất 36

Tài liệu tham khảo

Hiện nay việc sử dụng các nguyên liệu làm thuốc cĩ nguồn gốc thiên nhiên an tồn và ít nguy cơ tai biến ngày càng được chú trọng Từ xa xưa, ơng cha ta đã dùng nhiều thảo dược để phịng và điều trị cơn hen như lá Cà độc dược,

lá hen Ngồi những vị thuốc riêng lẻ, y học cổ truyền cịn dùng nhiều phương thuốc cĩ giá tri để điều trị bệnh ho đờm Phương thuốc NTTKĐ với thành phần Bán hạ, Trần bì, Bạch linh, Cam thảo cĩ tác dụng trừ đờm, chống ho Chúng ta biết rằng trong bệnh hen suyễn ba triệu chứng ho đờm, suyễn tức quan hệ mật thiết vĩi nhau Do vậy, trong đề tài này phương thuốc NTTKĐ đã được gia giảm thêm những vị thuốc sắn cĩ ở Việt Nam được nhân dân dùng trị hen suyễn nhằm mục đích tăng tác dụng chống ho, trừ đờm và bình suyễn của phương thuốc Để làm rõ thêm tác dụng của phương NTTGGị h đã được một số tác giả nghiên cứu trong các khố luận trước đây [1,18,21] J \

Trong khố luận này chúng tơi tiếp tục nghiên cứu thêm phương thuốè NTTGGlh với một số nội dung sau đây:

1 Chiết xuất một số thành phần hĩa học alcaloừl, saponin, flavonoid của phương thuốc NTTGG uị

2 Thử tác dụng giãn khí quản ựlavonoid, saponin), chơng ho (alcalól, saponin), trừ đờm (alcaloid, ýlavonoid) của phương thuốc NTTGGW.

PHẨN 1 TỔNG QUAN

1.1 Vài nét về bệnh hen suyễn và cách phòng, điều trị

1.1.1 Theo y học hiện đại

Hen suyễn là do các tác nhân kích thích (dị nguyên) làm cơ thể phóng thích ra các protein đặc hiệu (kháng thể) Kháng thể này làm cho các tế bào bạch cầu phóng thích ra các chất trung gian hoá học như Leucotrien, Histamin Chính các chất này gây co thắt khí, phế quản mà gây ra bệnh [23]

Về điều trị [7]

- Điều tri đặc hiệu:

+ Loại bỏ dị nguyên;

+ Úc chế sự tạo thành kháng thể dị ứng bằng Corticoid liều cao

- Điều trị không đặc hiệu:

+ Dùng thuốc chống viêm Prednisolone;

+ Dùng thuốc giãn khí quản: dẫn chất nhóm xanthin hoặc nhómcường P2 ( Salbutamol);

+ Dùng thuốc bảo vệ tế bào Mast;

- Tác dụng không mong muốn khi dùng các nhóm thuốc trên: dùng corticoid thường gây ra các tác dụng phụ như loãng xương, suy tuỷ, chảy máu thành dạ dày tá tràng, [7]

/ 1.2 Theo y học cổ truyền

Bệnh hen suyễn thường gắn liền với các chứng hậu sau:

- Hàn ẩm phục phế: nguyên nhân do cảm mạo phong hàn hoặc hàn nhập

lý Với biểu hiện ho lâu ngày, đờm loãng dính, khó thở, sợ lạnh Thường dùng phương pháp tán hàn, hóa đờm bình suyễn [30];

- Đờm nhiệt ngưng ở phế: biểu hiện hơi thở thô, khi thở phát ra tiếng rít

từ họng, đờm vàng hôi, miệng khô khát đôi khi có sốt Gắn liền với phương pháp thanh phế hoá đờm, bình suyễn [30];

- Khí của phế và tỳ bị hư nhược: người bệnh ho, khó thở, đờm trắng mỏng Cần bổ phế ích tỳ [30];

- Tỳ thận dương hư: người bệnh khó thở, thở gấp gáp, tay chân lạnh, ra nhiều mồ hôi, tiêu hoá kém, đại tiện lỏng nát Gắn liền phương pháp ôn bổ tỳ thận [30];

- Phế thận âm hư: người bệnh khó thở, đờm ít và dính, ra nhiều mồ hôi, miệng khô khát Cần tư thận ích phế [30]

Như vậy, hen suyễn cũng do nhiều nguyên nhân gây ra và có liên quan đến một số tạng trong cơ thể, đặc biệt là 2 tạng phế - thận Bệnh hen suyễn có đặc điểm chung là: khó thở, hơi thở gấp gáp và phát ra tiếng rít ở khí quản kèm theo ho và đờm [30]

Ba triệu chứng: ho, đờm và suyễn liên quan mật thiết với nhau Đờm có liên quan đến ho suyễn vì đờm ngưng đọng làm không khí vào phế quản khó khăn, đồng thời là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn, vi rút phát triển Do vây, đờm là nguyên nhân kích thích phế quản gây ho và kích thích khí quản co thắt gây khó thở Do đó khi điều trị bệnh hen suyễn cần hiểu rõ các nguyên nhân dẫn đến bệnh, từ đó điều trị sẽ có kết quả tốt hơn [30]

Các vị thuốc thường dùng chữa ho như: cát cánh, cóc mẳn, tang bạch bì, Những vị thuốc có tác dụng long đờm như: bán hạ nam, cát cánh, Vàcác vi thuốc có tác dụng bình suyễn như: cà độc dược, ma hoàng, [4].ft.

1.2 Phương thuốc Nhị trần thang và Nhị trần thang gia giảm

1.2.1 Phương thuốc Nhị Trần Thang gia giảm

Phương thuốc NTTKĐ gồm 4 vị thuốc: Bán hạ, Trần bì, Bạch linh, Cam thảo có công năng ôn hóa hàn đờm dùng trong trường hợp đờm thấp, ho nhiều đờm mà sinh nôn, tức ngực, hoa mắt, tâm quý [31]

Phương thuốc NTTKĐ đã được gia giảm thành nhiều phương khác nhau tương ứng với mục đích trị bệnh khác nhau và một số thang đã được các tác giả nghiên cứu gia giảm gần đây

- Nhị trần thang I: Nhị trần thang gia Ô mai nhục, Sinh khương trị chứng tỳ vị có đờm do hàn thấp [31];

- Nhị trần thang gia vị II: Nhị trần thang gia thêm Khương hoàng, phòng phong, tang chi, sài hồ, thiên đông có tác dụng trừ thấp hoá đờm, khứ phong, thông lạc [31]

- Nhị trần thang gia vị III: Nhị trần thang gia thêm bạch giới tử, đởm thảo, côn bố, hải tảo có tác dụng thanh nhiệt, hoá đờm [31]

- Nhị trần thang gia giảm II: Nhị trần thang gia Thương truật, Đinh hương, Xuyên khung, Hương phụ, Sa nhân trị ho đờm mà ói mửa do hàn [31]

- Nhị trần thang gia Thạch xương bồ, Cóc mẳn, Hạnh nhân có tác dụng

long đờm giảm ho tốt trên chuột nhắt trắng ở liều 16,67 g/kg thể trọng [32].

/ 2 2 Một số nghiên cứu gần đây vê phương Nhị Trần Thang và

Nhị Trần Thang gia giảm

* Phương thuốc Nhị trần thang kỉnh điển:

+ Thành phần hóa học chứa Saponin dạng triterpenic, flavonoid, tinhdầu

+ Tác dụng dược lý: Nước sắc và dịch chiết cồn đều có tác dụng chống

ho, trừ đờm tốt trên chuột nhắt trắng Tác dụng chống ho ở dạng dịch chiết cồn còn tốt hơn dạng nước sắc; tác dụng trừ đờm ở dạng nước sắc cho hiệu

quả cao hơn ở dịch chiết cồn [1, 15, 25, 32].

* Nhị trần thang gia giảm Cà độc dược: Trong phương này bỏ Bạch linh, gia thêm Cóc mẳn, Tang bạch bì, Cà độc dược

+ Thành phần hóa học: Alcaloid, Saponin, Flavonoid, tinh dầu, glycosid tim, coumarin [1, 18, 21];

+ Tác dụng dược lý:

Cao nước 1:1 của phương thuốc có tác dụng giãn cơ trơn khí quản chuột lang cô lập, trừ đờm và chống ho trên chuột nhắt trắng;

Aicaloid có tác dụng giãn cơ trơn khí quản chuột lang cô lập, flavonoid

có tác dụng giảm ho và giãn cơ trơn ruột tốt, saponin có tác dụng trừ đờm tói

trên chuột nhât trắng [1,18, 21]

* Nhị trần thang gia giảm lá Hen: Bài thuỏVđã bỏ bạch linh, gia thêm

các vị tang bạch bì, cóc mẳn, lá hen

+ Thành phần hóa học: Alcaloid, Flavonoid, Saponin, Tinh dầu

Glycosid tim [1, 18, 21]

+ Tác dụng dược lý:

Cao nước 1:1 của phương thuốc có tác dụng giảm ho, trừ đờm và giãn

khí quản, giãn cơ trơn ruột tốt Alcaloid toàn phần trong phương thuốc có tác

dụng giãn khí quản chuột lang cô lập ở liều 2ml dịch chiết/chuột tác dụng đối

kháng với acetylcholin 0,0025% Flavonoid trong phương thuốc có tác dụng

giảm ho ở chuột nhắt trắng ở liều 16,67g/kg thể trọng chuột tương đương với

Terpin codein 0,4% liều 0,5 ml/con và có tác dụng giãn cơ trơn ruột của chuột

lang cô lập Saponin có tác dụng trừ đờm ở chuột nhắt trắng ở liều 16,67g/kg

thể trọng chuột tương đương với Natribenzoat 3% liều 0,5ml/con [1, 18,21]

Như vậy từ một phương thuốc NTTKĐ bằng cách gia thêm các vị thuốc

khác nhau với liều lượng khác nhau đã tạo nên các bài thuốc có tác dụng khác

nhau, nhưng vẫn dựa trên tác dụng chống ho, trừ đờm là chính mà chưa có tác

dụng bình suyễn Trong khi đó, giữa ho và hen có quan hệ mật thiết với nhau

Khi bị ho hoặc hen, đờm được bài tiết ở mức độ không bình thường và biến

chất Khi có đờm là nguyên nhân trực tiếp kích thích khí quản gây ho và co

thắt, chính vì mối quan hệ nêu trên nên trong quá trình điều trị người ta

thường quan tâm đến cả 3 triệu chứng ho, hen và đờm Phương thuốc

NTTGGlh có tác dụng chống ho, trừ đờm giãn khí quản rất tốt ở các dạng dịch

nước sắc và các hoạt chất chiết ra từ phương thuốc Nếu so vói phương

NTTGGca thì phương NTTGGLH có nhiều ưu điểm hơn vì trong phương thuốc

n t t g g ca có vị thuốc cà độc dược, chống chỉ định cho trẻ em dưới 15 tuổi và

phụ nữ có thai và phụ nữ cho con bú Trong khi đó phương thuốc NTTGGLH khổng có chống chỉ định này và tác dụng giãn khí quản có nhiều ưu điểm hơn phương thuốc NTTGGCA Do vậy, phương thuốc NTTGGLH sẽ được tiếp tục nghiên cứu các thành phần hóa học Alcaloid, Flavonoid, Saponin và tác dụng chống ho, trừ đờm, giãn khí quản của các thành phần hóa học này.

1.3 Các vị thuốc trong phương thuốc NTTGGLH

/ 3.1 Bán hạ nam: Rhizoma Typhonii trilobati

Vị thuốc là thân, rễ đã qua chế biến của cây bán hạ nam hay cây củ chóc ( Typhonium trilobatum), họ Ráy ( Araceae ) [9,12, 8 ] ( ảnh 1)

Ảnh 1: Bán hạ nam Thành phần hoá học: saponin: 0,18%, alcaloid: 0,35%, coumarin toàn phần:

0,2% sterol toàn phần 0,01%, acid amin, acid hữu cơ, chất nhầy, tinh bột [

8,11].

Chế biến: có nhiều phương pháp như [ 9,12,29 ].

Khương bán hạ (Bán hạ chế gừng);

Thanh bán hạ (Bán hạ tẩm phèn chua)

Pháp bán hạ (Bán hạ chế với nhiều phụ liệu khác nhau như gừng, phèn chua, tạo giác, vôi)

Tác dụng dược lý: giảm ho, long đờm trên chuột nhắt trắng ở liều 1,25

g/kg thể trọng chuột, chống nôn, lợi tiểu và không gây độc tính cấp [9,12 ]

1 3 2 Cam thảo bắc: Radix Glycyrrhizae glabrae.

Vị thuốc là rễ của 3 loài cam thảo (Glycyrrhiza uralensis Fish, Glycyrrhiza inflata Bat, Glycyưhiza glabra L), họ Đậu (Fabacedc) [8, 12]

Thành phần hóa học: Cam thảo chứa 10-14% glycyrrhizin là một saponin triterpenic, 4 - 6% chất vô cơ, 3 - 5% glucid, 25 - 30% tinh bột, 0,5 - 1% lipid, 2 - 4% asparazin, 5% nhựa, flavonoid (liquiritin) [4,12]

Chế biến: Cam thảo được thái phiến, sao đơn, sao cám hay trích mật ong [12, 29]

Tác dụng dược lý: dịch chiết cam thảo có tác dụng giảm ho trên chuột nhắt trắng tương đương codein phosphat 0,5%, chữa loét dạ dày ở chuột thực nghiêm Dùng lâu gây phù nề và tăng huyết áp Chất glycyrrhizin tăng cường giải độc cho gan, chống viêm, giảm cholesterol trong máu [4,12,13]

Tính, vị: vị ngọt, tính bình

Quy kinh: tâm, phế, tỳ, vị, dẫn thuốc vào 12 kinh trong cơ thể

Công năng, chủ trị: ích khí, dưỡng huyết, nhuận phế, chỉ ho, hoãn cấp

chỉ thống, giải độc [4, 12]

Những người tỳ vị thấp trệ không nên dùng

Liều dùng: 4 - 12 g [4,12].

Vị thuốc là toàn bộ cây cóc man (Centipeda minima L.), họ Cúc

(Asteraceae) [4,12] ( ảnh 2)

Ảnh 2 : Cây cóc mẳn Thành phần hóa học: 0,34% coumarin; 3,1% saponin triterpenic,

sterol, tinh dầu [12, 13, 28]

Chế biến: Rửa sạch toàn cây ,cắt đoạn, sao qua hoặc sao vàng hạ thổ [12, 29]

Tác dụng dược lý: nước ép cây tươi, nước sắc, dịch chiết saponin toàn

phần và dịch chiết trong cồn ở liều 0,5g/chuột có tác dụng long đờm tốt hơn

natri bezoat 3% ở liều l,25g/ kg thể trọng chuột, cao lỏng 1:1 có tác dụng giãnkhí quản chuột lang trong trạng thái co thắt bởi acetylcholin 0,0025% Ở dạng

nước ép cây tươi và dịch saponin toàn phần liều 0,25 g/kg và 0,05 g/kg thể trạng chuột có tác dụng giảm ho tốt hơn codein phosphat liều 0,2 mg/kg thể trọng chuột [4,17, 28].

Tính, vị: vị đắng, cay, tính ấm.

Quy kinh: phế, can.

Công năng, chủ trị: thanh phế chỉ khái, bình can hạ áp, thanh nhiệt

tiêu độc Thuốc dùng chữa viêm khí quản mạn tính rất tốt [4, 28, 32]

Liều dùng: 12 - 16g [4]

/ 3 4 Lá hen: Folium Calotropỉs giganteae.

Vị thuốc là lá đã chế biến, phoi hay sấy khô của cây lá hen (Calotropis gigantea R.Br) họ Thiên lý (Asclepiadaceae) [27] ( ảnh 3)

Ảnh 3 : Cây lá Hen Thành phần hoá học: Chủ yếu là alcaloid 0,06%, glycosid, tanin, chất

béo, sterol [22,27 ]

Chê biến: Lá được thu hái vào tháng 6 - 8 , dùng vải lau sạch hết lông ở

mặt sau lá, phơi hay sấy khô Khi dùng thì thái nhỏ, phơi khô hoặc tẩm mật ong, sao khô [22, 27]

Tác dụng dược lý: Dịch sắc lá hen có tác dụng chống ho, trừ đờm tốt trên chuột thí nghiệm, cao lỏng 1:1 có tác dụng giãn khí quản trong trạng thái

co thắt bởi acetylcholin 0,0025%, làm tăng trương lực tâm thu trên ếch [17,

22].

Tính, vị: vị đắng, hơi chát, tính bình

Quy kinh: Phế.

Công năng, chủ trị: Tiêu đờm, giáng nghịch, cầm nôn Chữa ho, cảm

sốt ,họng sưng đau, viêm phế quản [22, 27]

Liều dùng: 6 - 12g [22].

1 3 5 Tang bạch bì: Cotex Mori radicis

Vị thuốc là vỏ rễ đã cạo lớp vỏ ngoài của cây dâu tằm (Moras alba L.),

họ Dâu tằm (Moraceae) [8,12]

Thành phần hoá học: Flavonoid (mulberin, mulberochromen,

cyclomulberin), tanin, acid hữu cơ, đường, pectin, acid amin [12, 20]

Chế biến: Bóc vỏ rễ cây dâu tằm, phơi khô rồi cạo lớp vỏ bần, rửa sạch Phơi khô, sao tới khi có màu vàng hoặc trích mật ong [12,20, 29]

Tác dụng dược lý: dịch chiết của tang bạch bì có tác dụng long đờm trên thỏ thực nghiệm, chống ho trên chuột thực nghiêm, hạ huyết áp, dãn nở mạch máu tai thỏ cô lập, làm hưng phấn ruột và tử cung cô lập ức chế tim ếch

cô lập [4,13, 20]

Tính, vị: vị ngọt, tính hàn

Quy kinh: phế

Công năng, chủ trị: Thanh phế, bình suyễn, lợi niệu tiêu phù, dùng để

trị chứng phế nhiệt, ho, tiểu tiện ít [4, 24]

Liều dùng: 6 - 12 g dạng thuốc sắc [12]

1 3 6 Trần bì: Pericarpium Citri perenne

Vị thuốc là vỏ quả chín phơi khô của cây quýt (Citrus reticulata Blanco), họ Cam (Rutaceae) [12]

Thành phần hóa học: 3,8% tinh dầu, flavonoid (hespiridin) 2,57%, vitamin A, B, c [12]

Chế biến: vỏ quả chín bỏ phần cùi trắng, thái sợi rồi vi sao hoặc sao vàng [12, 26]

Tác dụng dược lý: trần bì sống, chế và tinh dầu trần bì đều có tác dụng

chống ho trên chuột nhắt trắng, dịch nước sắc có tác dụng tốt hơn dạng sống.Dịch chiết cồn ở dạng sống và chế có tác dụng như nhau Tinh dầu và nước sắc trần bì có tác dụng trừ đờm tốt [4, 15]

Tính, vị: vị cay, đắng, tính ôn

Quy kinh: tỳ và phế

Công năng, chủ trị: hóa đờm, ráo thấp, chỉ ho, chỉ nôn, chỉ tả, hành

khí hoà vị Dùng trong các bệnh đau bụng do lạnh, ho nhiều đờm, bí tích bứt rứt trong ngực [4, 12]

- Tính chất: trong cây alcaloid tồn tại dưới dạng muối của các acid hữu

cơ, một số là các este và một số tồn tại dưới dạng glycosid [3,16]

Các alcaloid base hầu như không tan trong nước, dễ tan trong trong các dung môi hữu cơ như: metanol, etanol, ether Còn các muối alcaloid thì dễ tan

trong nước, hầu như không tan trong dung môi hữu cơ ít phân cực Dựa vào độ tan khác nhau của alcaloid base và muối alcaloid người ta sử dụng dung môi thích hợp để chiết xuất [3].

- Định tính: hầu như các alcaloid đều có tính base yếu nên dựa vào các phản ứng với một số thuốc thử chung của alcaloid để định tính [3, 5,16]

+ Phản ứng tạo tủa:

Nhóm thuốc thử thứ nhất cho tủa ít tan trong nước:

TT Mayer cho tủa trắng hay vàng nhạt

TT Dragendorff cho tủa vàng cam đến đỏ

TT Bouchardat cho tủa nâu

Nhóm thuốc thử thứ hai cho những kết tủa ở dạng tinh thể như: dung dịch vàng clorid, dung dịch nước bão hoà acid picric,

+ Phản ứng tạo màu: alcaloid phản ứng với một số thuốc thử cho những màu đặc biệt khác nhau Ví dụ: acid sulfuric đặc, acid nitric đặc,

- Chiết xuất: đối với những alcaloid không bay hơi người ta sử dụng những phương pháp sau: [3,16]

+ Chiết xuất bằng dung môi hữu cơ ở môi trường kiềm như: cloroform,ether

+ Chiết xuất bằng dung dịch acid loãng trong cồn hoặc trong nước.+ Chiết bằng cồn

- Định lượng alcaloid: có các phương pháp sau: [3]

+ Phương pháp cân;

+ Phương pháp trung hoà;

+ Phương pháp đo màu;

/ 4 2 Flavonoid

- Định nghĩa: Flavonoid là nhóm chất màu thực vật [2,16].

- Tính chất: flavonoid glycosid và flavonoid sulphat là những hợp chất phân cực nên không tan hoặc ít tan trong dung môi hữu cơ, tan được trong

nước tốt nhất là cồn nước Các aglycon flavonoid thì tan được trong dung môi hữu cơ, không tan trong nước Các dẫn chất flavonoid có nhóm 7 - hydroxy thường tan trong dung dịch kiềm loãng [2,16].

- Định tính: [2, 5,16]

+ Thử sơ bộ với amoniac đặc: nhiều flavonoid thay đổi màu khi gặp amoniac đặc

+ Tác dụng với FeQ3: tuỳ theo nhóm flavonoid và số lượng vị trí nhóm

OH trong phân tử mà cho màu lục, xanh, nâu

+ Phản ứng kiềm: dịch chiết flavonoid cho thêm dung dịch kiềm NaOH 10% thấy xuất hiện màu vàng;

+ Với dung dịch chì Acetat: thấy xuất hiện phức tủa màu;

+ Phản ứng cyanidin: phản ứng do sự có mặt của nhân Y - benzopyron trong đa số flavonoid; thuốc thử HC1 đặc, magie kim loại cho màu hồng

- Định lượng: có các phương pháp sau [2,16]

+ Phương pháp cân;

+ Phương pháp đo phổ tử ngoại;

+ Phương pháp đo màu;

- Chiết xuất: chiết flavonoid glycosid bằng dung môi methanol, ethanol hoặc nước nóng hay hỗn hợp CHC13 và ethanol, cồn ở các nồng độ khác nhau

và nước thường chiết được phần lớn các flavonoid [2]

» saponin steroid thì có loại trung tính và loại kiềm [2,16]

- Định tính: dựa trên các phương pháp sau [2, 5,16].

+ Dựa trên tính chất tạo bọt;

+ Dựa trên tính chất phá huyết;

+ Dựa trên độ độc đối với cá;

+ Khả năng tạo phức với cholesterol;

PHẦN 2 THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ 2.1 Nguyên liệu và phương pháp thực nghiệm

2 / 2 Đối tượng nghiên cứu

- Các vị thuốc được chế biến theo phương pháp YHCT: (ảnh 4).

Ảnh 4 : Các vị thuốc trong phương NTTGGLH

1 Bán hạ 3 Cócmẳn 5 Tang bạch bì

+ Bán hạ naịm: củ của cây bán hạ nam ngâm vói nước vo gạo 1-2 ngày, vớt ra rửa sạch, ngâm với nước phèn chua 2 ngày, khi nhấm không còn tê cay, vớt ra rửa sạch để ráo nước Đem giã giập, phơi qua rồi phân loại to nhỏ, tẩm nước gừng (lOOg gừng cho 1 kg bán hạ), ủ 2 - 3 giờ rồi sao cháy cạnh [10].

+ Cam thảo bắc: rễ đem thái phiến, sao vàng [12]

+ Cóc mẳn: thu hái cây lúc đang ra hoa tại Thái Bình vào tháng 11- 12/2003, rửa sạch, phơi khô, sao khô [12]

+ Lá hen: thu hái lá cây lá hen vào tháng 7-10/2003 tại ngoại thành Hà Nội Lau sạch lông, phấn trắng dưới mặt lá, rửa sạch, để ráo nước, phơi khô tái, thái chỉ, phoi khô, sao qua [10]

+ Tang bạch bì: vỏ rễ cạo bỏ lớp ngoài, rửa sạch, ủ hơi mềm rồi tước sợi, sấy khô rồi trích mật ong, sao vàng [12]

+ Trần bì: bỏ màng một trắng, phoi khô, vi sao [12]

- Dịch chiết alcaloid, dịch chiết flavonoid, dịch chiết saponin của phương thuốc NTTGGLH dùng để thử tác dụng sinh học

2.1 2 2 Dụng cụ, hoá chất, súc vật thí nghiệm

- Động vật thí nghiệm: chuột lang khoẻ mạnh, cả hai giống, có trọng

lượng 250 - 300g và chuột nhắt trắng dòng Swiss có trọng lượng 20 ± 2 g đạt tiêu chuẩn thí nghiệm do viện Vệ sinh dịch tễ cung cấp

- Hoá chất, dung môi do Phòng giáo tài trường đại học Dược Hà Nội cung cấp, đạt tiêu chuẩn thí nghiệm.

2.1.3 Phương pháp thực nghiệm

2.1 3.1 Nghiên cứu thành phần hoá học

- Chiết xuất các thành phần hoá học alcaloid, flavonoid, saponin trong

- Định tính trong ống nghiệm theo phương pháp thường quy : AÌcỉ Flavonoid, Saponin có trong phương NTTGGLH

2.1.3.2 Nghiên cứu tác dụng dược lý

- Nghiên cứu ảnh hưởng của dịch chiết saponin, flavonoid toàn phần

của phương thuốc NTTGGLH trên khí quản chuột lang cô lập ở điều kiện sinh

lý bình thường, trong trạng thái khí quản co thắt bởi dung dịch acetylcholin 0,0025% theo phương pháp mghiên cứu dược lý trung thảo dược (Trung Quốc) [33]

- Thử tác dụng giảm ho của dịch chiết alcaloid, saponin toàn phần của phương thuốc NTTGGLH bằng phương pháp xông hơi amoniac trên chuột nhắt trắng [6]

- Thử tác dụng trừ đờm của dịch chiết alcaloid, flavonoid theo phương pháp bài tiết đỏ phenol ở khí quản chuột nhắt trắng [6]

Kết quả các thí nghiệm được đánh ^giá-theo phương pháp thống kê áp dụng cho y học ở ngưỡng 5% [19] /-•*>

>