XÁC ĐỊNH THÀNH PHẦN LOÀI KHU HỆ CÁ VÙNG HẠ LƯU SÔNG HƯƠNG TỈNHTHỪA THIÊN HUẾ Đậu Thị Hằng, Ngô Thị Thiện Nhu, Trần Thị Ánh Tuyết, Phan Cảnh Toàn,Nguyễn Minh Tiến Sinh viên Khoa thủy sản
Trang 1XÁC ĐỊNH THÀNH PHẦN LOÀI KHU HỆ CÁ VÙNG HẠ LƯU SÔNG HƯƠNG TỈNH
THỪA THIÊN HUẾ
Đậu Thị Hằng, Ngô Thị Thiện Nhu, Trần Thị Ánh Tuyết,
Phan Cảnh Toàn,Nguyễn Minh Tiến
Sinh viên Khoa thủy sản – Trường Đại học Nông lâm Huế
TÓM TẮT
Sau 6 tháng thu thập mẫu và ghi nhận thành phần loài cá ở vùng hạ lưu sông Hương thuộc Tỉnh Thừa Thiên Huế, chúng tôi đã thu thập được 136 loài, thuộc 102 giống, 56 họ và 16 bộ khác nhau Trong đó, bộ cá Vược (Perciformes) chiếm ứu thế nhất với 76 loài chiếm 55,88 % Kế đến là bộ cá Chép (Cypriniformes) gồm 17 loài, chiếm 12,5 % 6 bộ chiếm tỉ lệ thấp: bộ cá Thát lát (Osteoglossiformes), bộ cá Măng sữa (Gonorynchiformes), bộ
cá Suốt (Antheriniformes), Bộ cá Mù làn (Scorpaeniformes), bộ cá Lưỡi dong (Lophiformes) và bộ cá Chuồn đất (Dactylopteriformes) đều chỉ có 1 loài, chiếm 0,74 % tổng số loài.
Trong 136 loài đã thu có 21 loài trong 15 họ của 7 bộ có giá trị kinh tế và 9 loài cá nằm trong sách đỏ Việt Nam thuộc 8 giống, trong 6 họ, nằm trong 5 bộ.
1 ĐẶT VẤN ĐỀ
Thừa Thiên Huế là một trong những vùng có đa dạng sinh học cao ở nước ta; là nơi chuyển tiếp giữa hai vùng khí hậu Bắc và Nam của Việt Nam, với mạng lưới sông, hồ, đầm phá đa dạng Trong các thủy vực ở Thừa Thiên Huế, sông Hương là một trong những thủy vực có đa dạng thủy sinh vật cao, trong đó có đa dạng thành phần loài cá
Trong những năm gần đây, do khai thác không hợp lý, tác động của điều kiện thiên nhiên,…khu hệ cá sông Hương đã và đang có dấu hiệu suy giảm, đặc biệt khu vực hạ lưu Do vậy, nghiên cứu về khu hệ cá sông Hương, nhằm tạo cơ sở khoa học, góp phần tìm biện pháp bảo
vệ nguồn lợi cá khu vực này là việc làm cần thiết
Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi tiến hành đề tài : “Xác định thành phần loài khu hệ
cá vùng hạ lưu sông Hương-tỉnh Thừa Thiên Huế”,
Đề tài thực hiện nhằm các mục tiêu
- Xác định thành phần loài cá tại hạ lưu sông Hương, tỉnh Thừa Thiên - Huế
- Định danh khu hệ cá có khả năng sử dụng hoặc đánh bắt trong hoạt động thủy sản
- Đánh giá được tính đa dạng sinh học về loài so với các khu hệ khác
2 VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP
1 Đối tượng, thời gian và địa điểm nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các loài cá ở hạ lưu sông Hương
Thời gian: Từ tháng 04 năm 2011 đến tháng 10 năm 2011
Địa điểm: Khảo sát dọc theo các tuyến ở hạ lưu sông Hương, tỉnh Thừa Thiên - Huế
2 Nội dung nghiên cứu
- Xác định thành phần loài cá ở hạ lưu sông Hương, tỉnh Thừa Thiên-Huế Đánh giá mức độ đa dạng về thành phần loài cá vùng hạ lưu sông Hương
- Xác định các loài cá có giá trị kinh tế, quý hiếm
3 Phương pháp nghiên cứu
Trang 23.1 Phương pháp thu mẫu
- Mẫu cá được thu trực tiếp từ thuyền đánh bắt của ngư dân mua tại địa điểm đại diện
- Tiến hành thu mẫu định kỳ 4 lần/tháng
- Chụp ảnh cá thu được tại địa điểm thu mẫu
- Cố định trong formol 4 %
- Mẫu cá đính kèm nhãn ghi rõ thời gian, địa điểm thu mẫu, số hiệu mẫu,…
3.2 Phương pháp phân loại
- Mẫu đưa về phòng thí nghiệm được định loại bằng phương pháp so sánh hình thái dựa vào khóa phân loại của Mai Đình Yên (1978-1992) và cơ sở dữ liệu từ Fishwise, Fishbase và các tài liệu phân loại sử dụng phổ biến hiện nay
- Mẫu sau khi định loại được lưu giữ tại phòng thí nghiệm bộ môn Quản lý môi trường và Nguồn lợi thủy sản, Khoa Thủy Sản, Trường Đại Học Nông Lâm Huế
- Danh sách cá sắp xếp theo hệ thống phân loại của T S Rass và G U Lindberg (1971)
3.3 Phương pháp xử lý số liệu
- Để xác định mối quan hệ giữa thành phần loài cá ở hạ lưu sông Hương với một số khu hệ cá trong cả nước, chúng tôi sử dụng công thức tính hệ số gần gũi của Sorencen ( 1948)
S=2C/(A+B)
Trong đó: S: Hệ số gần gũi của 2 khu hệ; A: Số loài riêng của khu hệ A
B: Số loài riêng của khu hệ B; C: Số loài chung của 2 khu hệ
- Xử lý số liệu bằng phần mềm excel
3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
1 Cấu trúc thành phần loài
Bảng 4.1: Cấu trúc thành phần loài cá khu vực hạ lưu sông Hương, tỉnh Thừa Thiên-Huế
ST
T
Tên khoa học
Tên Tiếng Việt
S
1 Osteoglossiformes cá Thát lát 1 1,79 1 0,98 1 0,74
10 Synbrathiformes cá Mang liền 2 3,57 3 2,94 3 2,21
55,8 8
Trang 314 Lophiiformes cá Lưỡi dong 1 1,79 1 0,98 1 0,74
16 Dactylopteriformes cá Chuồn đất 1 1,79 1 0,98 1 0,74
10
13
Qua bảng trên cho thấy, bộ cá Vược (Perciformes) là bộ có thành phần loài lớn nhất: gồm
27 họ (chiếm 48,2 % tổng số họ) với 50 giống (chiếm 49,02 % tổng số giống) và 76 loài (chiếm 55,88 % tổng số loài) Chiếm tỷ lệ cao thứ hai là bộ cá Chép (Cypriniformes), gồm 2 họ (chiếm 3,57 % tổng số họ) với 17 loài (chiếm 12,5% tổng số loài).Sáu bộ còn lại là bộ cá Thát Lát (Osteoglossiformes), bộ cá Măng sữa (Gonorynchiformes), bộ cá Suốt (Antheriniformes), bộ cá
Mù làn (Scorpaeniformes), bộ cá Lưỡi dong (Lophiiormes) và bộ cá Chuồn đất (Dactylopteriformes), mỗi bộ chỉ có 1 họ (chiếm 1,79 % tổng số họ) và mỗi họ chỉ có 1 loài (chiếm 0,74 % tổng số loài)
2 Đặc trưng về đa dạng sinh học khu hệ cá khu vực hạ lưu sông Hương
2.1 Đa dạng về các bậc Taxon
Về taxon bậc họ:
Bộ có nhiều họ nhất là bộ cá Vược (Perciformes) với 27 họ, chiếm 48,2 % Kế tiếp là bộ
cá Chình (Anguilliformes) và bộ cá Nheo (Siluriformes) với 4 họ, chiếm 7,14 % tổng số họ Cuối cùng gồm 6 bộ chỉ có duy nhất 1 họ và chỉ chiếm 1,79 % là bộ cá Thát lát (Osteoglossiformes),
bộ cá Măng sữa (Gonorynchiformes), bộ cá Suốt (Antheriniformes), bộ cá Mù làn (Scorpaeniformes), bộ cá Lưỡi dong (Lophiformes) và bộ cá Chuồn đất (Dactylopteriformes)
Hình 4.2: Đa dạng bậc họ của các bộ cá khu vực hạ lưu sông Hương
Về
taxon bậc giống:
Chiếm ưu thế là bộ cá Vược (Perciformes) có 50 giống, chiếm 49,02 % Kế tiếp là bộ cá Chép (Cypriniformes) có 13 giống, chiếm 12,75 %; Trong tổng số 16 bộ trên có 6 bộ chỉ có 1 giống và chiếm tỷ lệ thấp nhất 0,98 % là bộ cá Thát lát (Osteoglossiformes), bộ cá Măng sữa (Gonorynchiformes), bộ cá Suốt (Antheriniformes), bộ cá Mù làn (Scorpaeniformes), bộ cá Lưỡi dong (Lophiformes) và bộ cá Chuồn đất (Dactylopteriformes)
Trang 4Hình 4.3: Đa dạng bậc giống của các bộ cá hạ lưu sông Hương
Về taxon bậc loài :
Bộ cá Vược (Perciformes) vẫn là bộ có số loài đa dạng nhất gồm 76 loài, chiếm 55,88 %
Kế đến là bộ cá Chép (Cypriniformes) gồm 17 loài, chiếm 12,5 %; Chiếm tỷ lệ thấp nhất vẫn là 6
bộ sau: bộ cá Thát lát (Osteoglossiformes), bộ cá Măng sữa (Gonorynchiformes), bộ cá Suốt (Antheriniformes), Bộ cá Mù làn (Scorpaeniformes), bộ cá Lưỡi dong (Lophiformes) và bộ cá Chuồn đất (Dactylopteriformes) đều chỉ có 1 loài, chiếm 0,74 % tổng số loài
Hình 4.4: Đa dạng bậc loài của các bộ cá hạ lưu sông Hương
Như vậy, tính bình quân mỗi bộ có 3,5 họ; 6,375 giống và 8,5 loài Bình quân mỗi họ có 1,82 giống và 2,43 loài Đặc biệt, mỗi giống chỉ chứa 1,3 loài
2.2 Đa dạng về sinh thái
Khu hệ cá ở đây được phân chia thành 3 nhóm chính:
- Nhóm cá nước ngọt điển hình
Trang 5Nhóm này có thành phần loài hạn chế Trong mùa mưa lũ với độ mặn thấp thường gặp:
Họ cá Chép Cyprinidae (bộ cá Chép Cypriniformes), Họ cá thát lát Notopteridae (bộ cá thát lát
Osteoglossiformes), Họ cá Trê Clariidae (bộ cá nheo Siluriformes), Symbranchidae (bộ
Symbranchiformes), họ cá rô đồng Anabantidae (bộ cá vược perciformes) Một số loài trong
chúng có vây bụng dạng đĩa hút như đại diện của họ cá Bống trắng Một số có khả năng bơi lội
giỏi như cá Chép (Cyprinus carpio), cá Diếc (Carasius auratus),…
- Nhóm cá nước lợ điển hình
Nhóm này gồm các loài cá có nguồn gốc từ biển, chịu được nồng độ muối thấp, thích nghi với sự biến động liên tục với tốc độ nhanh của độ muối và các yếu tố khác của môi trường Đại diện các loài sau: Họ cá Trích (Clupeidae), Họ cá Đối (Mugilidae), Họ cá Căng (Theraponidae), Họ cá Trỏng(Engraulidae) thuộc bộ cá Trích( Clupeiformes), Họ cá Suốt (Atherinidae)
- Nhóm cá nước mặn điển hình
Các loài thuộc nhóm cá này phần lớn tập trung nơi chuyển tiếp giữa nước sông và nước biển ven
bờ Đại diện cho nhóm này gồm các nhóm sau: Họ cá Đù ( Sciaenidae), Họ cá Tráp (Sparidae),
Họ cá Úc (Ariidae), Họ cá Lạc (Muraenesocidae),… Tuy nhiên, nhiều loài thuộc cá hẹp muối nên thường xuất hiện trong đầm phá vào mùa khô
- Nhóm cá di cư
+ Di cư sinh sản
Số loài thường di chuyển ngược dòng sông ra biển để sinh sản như cá Chình hoa
(Anguilla marmorata), cá Đối mục (Mugil cephalus), cá Dìa (Siganus guttatus), Hoặc ngược lại, cá biển di cư vào đẻ trứng như cá Đối lá (Valamugil cunnesius),
+ Di cư kiếm mồi
Một số loài có đặc tính di chuyển từ vùng nước ngọt đến vùng nước lợ, đại diện là cá Lúi
(Osteochilus haselti), cá Chép (Cyprinus carpio), cá Chẻn (Carassioides cantonensis melanes),
cá Trắm Cỏ (Ctenopharyngodon idellus), cá Cấn (Puntius semifasciolatus), và ngược lại cá biển
di cư vào như cá Chỉ Vàng (Selaroides leptolepic), cá Chình Bạc (Anago anago), cá Rô Biển (Stegastes nigricans), cá Chim Tràng (Monodactylus argenteus), cá Nâu (Scatophagus argus), cá Ngân (Alepes kleinii), cá Hố Trắng (Trichiurus lepturus), cá Sửu (Sciaena dussumieri), cá Bánh Lái (Mene maculate), cá Nóc 3 Gai (Triacanthus brevirostris), cá Nóc 1 Gai (Monacanthus
chinensis), cá Sòng Chấm (Trachinotus bailoni), cá Nhồng Sọc (Sphyraena jello), cá Nhồng Lớn
(Sphyraena barracuda),
3 So sánh thành phần loài cá khu vực hạ lưu sông Hương với một số khu hệ cá
Bảng 4.5: Hệ số gần gũi (S) của khu hệ cá vùng hạ lưu sông Hương so với các vùng phụ cận
Khu hệ cá Tổng
số loài
Số loài chung
Tỷ lệ
% (*)
Hệ số Sorencen (**)
Tác giả công bố
Trang 6cộng sự, 2005
Hệ thống sông Bù
Đầm phá
Vùng núi đá vôi
Phong Nha
-Kẻ Bàng
Ngô Sỹ Vân và Phạm Anh Tuấn, Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I
Ghi chú:
(*): Tỷ lệ số loài chung so với 136 loài cá ở hạ lưu sông Hương.
(**): Hệ số gần gũi Sorencen (1948).
4. Các loài cá kinh tế
Trong 136 loài thu ở hạ lưu sông Hương có 21 loài trong 15 họ của 7 bộ có giá trị kinh tế
Bảng 4.6: Các loài cá có giá trị kinh tế ở hạ lưu sông Hương
2 Anguilla marmorata (Quoy & Gaimard) Cá Chình hoa
3 Konosirus punctatus (Temmick & Schlegel) Cá Mòi cờ chấm
4 Cyprinus centralus (Nguyen & Mai) Cá Dầy
6 Hemiculter leuciscilus ( Basilewski) Cá Mương xanh
Trang 7(Cá Ong thản)
12 P sexlineatus (Quoy & Gaimard) Cá Căng 6 sọc
(Ong hương)
17 Valamugil cunnesius (Valenciennes) Cá Đối lá
19 Oxyurichthys tentacularis (Cuvier et
Trong 21 loài cá kinh tế, số loài tập trung đông vào bộ cá Vược ( Perciformes) với 13 loài, chiếm 61,9 % tổng số loài cá kinh tế, gấp hơn 4 lần bộ cá Chép và 13 lần so với 5 bộ còn lại Tiếp đến là bộ cá Chép (Cypriniformes) với 3 loài, chiếm 14,3 % Năm bộ còn lại chỉ có 1 loài cá kinh tế, chiếm 4,76 % là: bộ cá Thát lát (Osteoglossformes), bộ cá Chình (Aguilliformes),
bộ cá Trích (Clupeiformes), bộ cá Nheo (Siluriformes) và bộ cá Mang liền (Synbrathiformes)
Trang 8
Hình 4.7: Tỷ lệ % số lượng loài cá kinh tế có trong mỗi bộ cá ở hạ lưu sông Hương
5 Các loài quý hiếm
Trong tổng số 136 loài cá thu được ở hạ lưu sông Hương đã thống kê được 9 loài cá nằm trong sách đỏ Việt Nam thuộc 8 giống, trong 6 họ, nằm trong 5 bộ khác nhau: Cá Chình Hoa
(Anguilla marmorata), Cá Măng Sữa (Chanos chanos), Cá Ngạnh ( Cranoglanis bouderius), Cá Cháo Lớn (Megalops cyprinoides), Cá Cháo Biển (Elops Saurus), Cá Chình Mun (Anguilla
marmorata bicolor), Cá Mòi Chấm (Konosirus punctatus), Cá Mòi Hoa (Clupanodon thrissa),
Cá Cháy thường (Tenualosa reevesii)
Bảng 4.8: Danh mục thành phần loài nằm trong sách đỏ ở hạ lưu sông Hương
2 Megalops cyprinoides (Broussonet) Cá Cháo lớn R
3 Anguill marmorata (Quoy & Gaimard) Cá Chình hoa R
4 A bicolor (Mc Clelland) Cá Chình mun
5
Konosirus punctatus (Temmick &
V
6 Clupanodon thrissa (Linnaeus) Cá Mòi cờ hoa V
7 Tenualosa reevesii (Richardson) Cá Cháy thường V
9 Cranoglanis bouderius (Richardson) Cá Ngạnh V
Ghi chú:
1 Các cấp đánh giá chính:
- Endangered (E): Đang nguy cấp (đang bị đe dọa tuyệt chủng)
- Vulnerable (V): Sẽ nguy cấp (có thể bị đe dọa tuyệt chủng)
- Rare (R): Hiếm (có thể sẽ nguy cấp)
2 Các đánh giá khác:
- Threatened (T): Bị đe dọa.
Trong 16 bộ cá ở hạ lưu sông Hương, có 5 bộ với 9 loài cá quý hiếm ứng các mức độ đe dọa khác nhau Bộ cá Trích chiếm số loài lớn nhất là 3 loài trong tổng số 9 loài Bộ cá Cháo biển (Elopiformes) và bộ cá Chình (Anguiliiformes), mỗi bộ có 2 loài Riêng bộ cá Măng sữa, bộ cá Nheo, mỗi bộ có 1 loài trong tổng số 9 loài cá quý hiếm của hạ lưu sông Hương
4 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Trang 91 Kết luận
- Thành phần loài cá ở hạ lưu sông Hương khá đa dạng Đã xác định được 136 loài cá nằm trong
102 giống thuộc 56 họ của16 bộ khác nhau Số loài ưu thế nhất thuộc về bộ cá Vược với 76 loài Tiếp theo là bộ cá Chép với 17 loài Các bộ khác có số loài không nhiều
- Đã xác định có 9 loài cá quý hiếm và 21 loài cá có giá trị kinh tế Các loài cá kinh tế đã góp phần hình thành sản lượng khai thác nghề cá ở hạ lưu sông Hương
- So với một số khu hệ cá ở Việt Nam, khu hệ cá ở hạ lưu sông Hương phong phú
2 Kiến nghị
- Tăng cường lực lượng và hệ thống quản lý bảo tồn nguồn lợi thủy sản, khôi phục phát triển, phục hồi các loài cá quý hiếm càng sớm càng tốt, xây dựng và bảo vệ chúng
- Có những công trình nghiên cứu khoa học ở hạ lưu sông Hương nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản nói chung và khu hệ cá nói riêng
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tài liệu tiếng Việt:
[1] Nguyễn Văn Hảo (chủ biên), Ngô Sỹ Vân Cá nước ngọt Việt Nam, họ cá
Chép( Cyprinidae), tập I Nhà xuất bản Nông Nghiệp Hà Nội, 2001.
[2] Danh lục các loài cá quý hiếm ở Việt Nam Sách đỏ Việt Nam, 2007
[4] Nguyễn Văn Khánh, Đinh Thị Phương Anh, Phan Thị Thu Huyền Trường đại học Sư phạm
Đà Nẵng Thành phần loài cá sông Hàn, thành phố Đà Nẵng, 2005.
[5] Nguyễn Phong Hải (Đại Học Nha Trang, Tư Vấn IMOLA), Stefano Carboni (Đại Học Bách Khoa Marche, Tư Vấn IMOLA) và nhóm Khảo sát thuộc Chi Cục Khai Thác Và Quản Lý
Nguồn Lợi Thủy Sản Thừa Thiên Huế Phân loại cá ở Phá Tam Giang Cầu Hai
[6] Võ Văn Phú (Đại Học Khoa Học Huế), Nguyễn Duy Thuận (Đại Học Sư Phạm) Cấu trúc
thành phần loài cá ở hệ thống sông Ô Lâu, tỉnh Thừa Thiên Huế Tạp chí Khoa Học, Đại Học
Huế Số 55, 2009
[7] Phan Thị Hoa, Đại Học Kinh Tế, Đại Học Đà Nẵng Thành Phần loài cá ở vùng biển Nam
bán đảo Sơn Trà, Thành Phố Đà Nẵng Tạp Chí Khoa Học Và Công Nghệ, Đại Học Đà Nẵng.
Số 1(36), 2010
[8] Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường, Sách Đỏ Việt Nam, Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội (2000)
[9] Võ Văn Phú Thành phần loài của khu hệ cá đầm phá tỉnh Thừa Thiên Huế, Tạp chí Sinh
học, Hà Nội, tập 19, số 2 (1997), 14 - 22
[10] Võ Văn Phú, Hồ Thị Hồng, Nguyễn Thị Phi Loan Đa dạng về thành phần loài cá ở đầm Ô
Loan, Tỉnh Phú Yên Những vấn đề nghiên cứu cơ bản trong khoa học sự sống Hội nghị khoa
học sự sống toàn quốc lần thứ II Nhà xuất bản Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội, (2003), 702 - 705
[11] Võ văn Phú,Trần Thụy Cẩm Hà, Đại Học Khoa Học, Đại Học Huế Đa dạng thành phần
loài cá ở hệ thống sông Bù Lu thuộc huyện Phú Lộc, Tỉnh Thừa Thiên Huế Tạp chí khoa học,
Đại Học Huế, Số 49, 2008
[12] Võ Văn Phú, Trần Thụy Cẩm Hà, Hồ Thị Hồng Đại học Khoa học Huế Đánh Giá Khu
Hệ Cá Vùng Cảnh Quan Khu Vực Dự Án Hành Lang Xanh, tỉnh Thừa Thiên Huế,2005
[14] Nguyễn Văn Hảo & Võ Văn Bình Hệ thống phân loại trong nghiên cứu cá nước ngọt ở
Việt Nam Viện nghiên cứu nuôi trồng thủy sản I.
[15] Võ Văn Phú, Nguyễn Duy Chinh, Hồ Thị Hồng Trường Đại Học Khoa Học, Đại Học
Huế Cấu trúc thành phần loài khu hệ cá một số cửa sông ven biển Miền Trung Tạp Chí Khoa
Học Số 25, 2004
Trang 10IDENTIFY COMPONENT SPECIES OF FISH’S SYSTEM IN HUONG RIVER BASIN
-THUA THIEN HUE PROVINCE.
Đậu Thị Hằng, Ngô Thị Thiện Nhu, Trần Thị Ánh Tuyết,
Phan Cảnh Toàn,Nguyễn Minh Tiến
Students - Faculty of Fisheries, Hue University of Agriculture and Forestry
ABSTRACT
After 6 months collecting specimens and noting the component species of fish in Huong river basin in Thua Thien Hue provice, we have collected 139 species in 102 genus,56 families and 16 different orders In particular, Perciformes dominate the most with 76 species 55,88% Next, Cypriniformes include 17 species, accounting 12,5% There are 6 orders accounting low rates: Osteoglossiformes, Gonorynchiformes, Antheriniformes, Scorpaeniformes, Lophiformes, and Dactylopteriformes, all of them just have 1 species, accounting 0,74% total species In 136 species collected, there are 21 species in 15 families of 7 orders having economy value and 9 species of fish are in the Red book of Viet Nam in 8genus, in 6 families, located in 5 orders.
