Ngôn ngữ nhân vật người điên trong tiểu thuyết thoạt kỳ thủy của nguyễn bình phương

NGÔN NGỮ NHÂN VẬT NGƯỜI ĐIÊN TRONG TIỂU THUYẾT THOẠT KỲ THỦY CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG Hình tượng nhân vật người điên không xa lạ trong các tác phẩm văn học xưa nay.. Nguyễn Bình Phương đã

NGÔN NGỮ NHÂN VẬT NGƯỜI ĐIÊN TRONG TIỂU THUYẾT

THOẠT KỲ THỦY CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Hình tượng nhân vật người điên không xa lạ trong các tác phẩm văn học xưa nay Trong “Thoạt kỳ thủy”của Nguyễn Bình Phương, tất cả các nhân vật đều bất thường về tâm lí Điều này bắt nguồn từ quan niệm sáng tác của nhà văn: viết

là một quá trình trôi dạt trong chính thế giới nội tâm của con người để sục sạo khám phá So với người thường, người điên có một đời sống tinh thần phong phú,

bí ẩn hơn hẳn Nguyễn Bình Phương đã bước đầu khai mở thành công những bí ẩn

ấy trong việc thể hiện ngôn ngữ nhân vật, từ đối thoại và độc thoại trong vô thức của họ

1 Đặt vấn đề

Trong sự phát triển mạnh mẽ của văn học với rất nhiều cây bút thuộc nhiều thể loại, tôi nhận thấy một điều: Nguyễn Bình Phương đã không bị chìm khuất Khơi sâu vào thế giới vô thức như một cách nhìn nhận mới về hiện thực, con người, nhiều sáng tạo độc đáo về mặt kết cấu, cốt truyện, anh còn đặc biệt thành công trong việc sử dụng ngôn ngữ

Nhân vật người điên hầu như có mặt ở tất cả các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương Thậm

chí trong Thoạt kỳ thủy, tất cả các nhân vật đều bất thường về tâm lí Ai cũng điên điên, khùng khùng,

hoặc sẽ bị mọi người làm cho điên điên, khùng khùng Nhà phê bình Nguyễn Đăng Mạnh đã từng nói mỗi nhà văn có một cái tạng riêng của mình Cái tạng của Nguyễn Bình Phương, có lẽ là những người điên Lý giải điều này, theo tôi, bắt nguồn từ quan niệm sáng tác của Nguyễn Bình Phương: viết là một quá trình trôi dạt trong chính thế giới nội tâm của con người để sục sạo khám phá So với người thường, người điên có một đời sống tinh thần phong phú, bí ẩn hơn hẳn Vì vậy, nội tâm người điên thực sự trở thành miền đất hứa của Nguyễn Bình Phương Và anh đã bước đầu khai mở thành công miền đất ấy trong việc thể hiện ngôn ngữ nhân vật người điên Điều này thể hiện rõ nét trong việc xây dựng những kiểu đối thoại độc đáo cũng như thể hiện nội tâm nhân vật thông qua kiểu độc thoại trong

vô thức

2 Nội dung

2.1 Kiểu “nhân vật người điên”

Từ lâu, trong văn học Việt Nam nói riêng, văn học thế giới nói chung xuất hiện khá nhiều nhân vật người điên Cả nhân loại được một trận cười nghiêng ngả trước chân dung kì dị và tức cười của nhà quý tộc tài ba xứ Mantra, chàng Đôn Kihôtê mụ mị vì tiểu thuyết hiệp sĩ đã quyết tâm lên đường để lập lại công bằng cho thế giới Người dân Trung Quốc có rùng mình khi phát hiện ra lịch sử

ăn thịt người 4000 năm của mình qua nhật kí người điên? Trong nền văn học dân tộc từ truyền

thống đến hiện đại, ta đã từng bắt gặp từ “Xuý Vân giả dại” đến Nga (Lá ngọc cành vàng - Nguyễn

1

K13, Cao học Lý luận văn học, Trường ĐHSP Hà Nội 2

Công Hoan) - điên tình hay Thảo (Người sót lại của rừng cười - Võ Thị Hảo) - điên vì những ám ảnh

chiến tranh…

Các nhân vật điên trong tác phẩm văn học tuy có những không gian sống, những biểu hiện

điên loạn khác nhau, song tựu trung, họ thuộc hai dạng tiêu biểu:

Thứ nhất, nhân vật người điên hiện lên như một “hiền triết tồn tại với thiên hướng duy nhất: tra vấn vũ trụ và thời đại mình” (Đoàn Cầm Thi) Nói cách khác, nhân vật người điên là phương tiện

để tác giả bộc lộ tư tưởng quan niệm nhân sinh Trên con đường hành đạo, những hành động điên rồ

và nực cười của Đôn Kihôtê một mặt thể hiện những tác hại của tiểu thuyết kiếm hiệp, nhưng mặt khác nó cũng là câu hỏi lớn về sự còn-mất của lẽ công bằng và một tinh thần hiệp sĩ đích thực trong thời đại M.Xervantex sống Nhân vật người điên trong truyện ngắn Lỗ Tấn là một ví dụ khác Anh ta luôn luôn bị ám ảnh bởi cảm giác sắp bị ăn thịt Ẩn sâu trong bề ngoài bệnh hoạn ấy là một sự phát hiện của Lỗ Tấn về lịch sử ăn thịt người hoàn toàn có thật suốt 4000 năm dựng nước giữ nước Trung Hoa Người điên hay một hiền triết đang tra vấn lịch sử và gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh cho thời đại mình Xét ở một góc độ nào đó, có thể nói những con người này hoàn toàn không mắc chứng điên loạn về bệnh lý Họ sống hết mình, tin hết mình và tuyệt đối hóa lý tưởng họ tôn sùng Họ soi chiếu mọi biểu hiện cuộc sống từ lý tưởng họ tin, họ theo Vì vậy, họ trở nên xa lạ với xã hội Và loài người vẫn vậy, gọi những gì không giống mình bằng những tính từ không mấy thiện cảm như: ngốc, đần,

dở, chập mạch, hấp háy … và điên

Ở dạng thứ hai, nhân vật điên hiện lên như một con bệnh “Bệnh điên là hậu quả của sự ức chế, không thỏa mãn về tình dục, tình yêu” (Đoàn Cầm Thi) Nhân vật Nga của Nguyễn Công Hoan

và nhân vật Thảo của Võ Thị Hảo thuộc mô típ này Họ hiện lên gián tiếp qua sự miêu tả khách quan của tác giả và thường bộc lộ dấu hiệu bệnh lý của mình qua những dấu hiệu bên ngoài Vì vậy, ấn tượng về sự điên loạn thường rất mờ nhạt, chung chung: khóc, cười, xé quần áo, thẫn thờ Nhìn chung

chất điên của họ và của nàng Xúy Vân giả dại xưa chưa có mấy khác biệt

Tương ứng với hai loại nhân vật điên trong văn học là những hệ ngôn ngữ đặc trưng Với nhân vật điên - học giả, ngôn ngữ của họ thường là những lời phát ngôn cho lý tưởng đậm chất triết

lý Tiếng kêu cứu “Hãy cứu lấy các em” cất lên ở cuối truyện ngắn Nhật ký người điên thể hiện tập

trung tư tưởng và niềm hi vọng của Lỗ Tấn vào một thế hệ trẻ nhân bản hơn, “người hơn” Và mỗi lời kêu gọi xung phong của Đôn Kihôtê đều là sự lên tiếng của lý tưởng hiệp sĩ khao khát lập lại lẽ sống công bằng ở đời Những lời này được lọc ra trong lớp vỏ hài hước hay nghiêm trang đều khá lôgic và tỉnh táo Ngôn ngữ của loại nhân vật điên thứ hai không có gì đặc sắc Họ nói ít, thường chỉ ú ớ ở dăm

ba câu Họ chủ yếu thể hiện bản chất điên của mình qua những tràng cười

Như vậy, nhìn chung, những nhân vật điên trong văn học thường xuất hiện như một công cụ phát ngôn cho quan niệm tư tưởng của nhà văn Đọc văn ta chưa biết người điên nghĩ gì? Đâu là lôgic ngôn ngữ của họ? Tác giả nào sẽ có khả năng đưa người đọc bước vào thế giới nội tâm điên loạn ấy bằng con đường nghệ thuật? Nguyễn Bình Phương sẽ trả lời được những câu hỏi trên trong tiểu thuyết

ngắn của mình: Thoạt kỳ thủy

Tính là nhân vật trung tâm của Thoạt kỳ thủy Hắn không thuộc hai dạng người điên thường

gặp trong văn học Tính điên bẩm sinh, thậm chí điên từ trong bụng mẹ Nguồn cơn sâu xa là từ cú

đạp thiếu rượu của cha Tính Do vậy, hắn điên không phải vì chấn động tâm lý dữ dội như Nga, Thảo

Hắn là một thợ đập đá bình thường, cả đời mù chữ, chưa một ngày bước chân ra chốn thị thành Cho nên, hắn không điên vì sách vở, cũng không phát ngôn cho một tư tưởng nào hết Thêm một điều đáng lưu ý, nếu tác giả khác soi chiếu nhân vật điên của mình dưới góc độ bệnh lý hoặc đạo đức thì Nguyễn Bình Phương nhìn Tính như một nhà văn đích thực đang khám phá một hiện thực mà anh ta quan tâm Vì vậy, Tính thoát khỏi các chuẩn mực: bệnh tật - lành lặn, tích cực - tiêu cực Người đọc không bị áp lực bởi những câu hỏi quen nhàm: Tính đúng hay sai? Tốt hay xấu? Đáng giận hay đáng thương? Cố gắng của Nguyễn Bình Phương trong việc lý giải, thể hiện bệnh điên của Tính một cách nghệ thuật đã lấn át tất cả Hệ quả thứ hai có xuất phát từ cách nhìn này đó là Tính được xây dựng một cách khá đầy đặn và trọn vẹn Với các nhân vật khác, cơn bệnh của họ chỉ được miêu tả trong một quãng thời gian nhất định (thường sau khi trưởng thành và có ý thức đầy đủ về thế giới xung quanh), đặc biệt, sau khi tỉnh ngộ họ đều lấy làm đau đớn, hổ thẹn, thậm chí phủ nhận hoàn toàn giai đoạn mắc bệnh Đôn Kihôtê đã xóa sạch dấu ấn “hiệp sĩ” của mình bằng thái độ ân hận đốt toàn

bộ kho sách truyện kiếm hiệp Một cái kết có ý nghĩa giáo dục nhưng gượng và không hợp với lôgic tâm lý nhân vật Tính không đi lại những con đường mòn cũ ấy Hắn có một cuộc đời điên loạn trọn vẹn, từ khi mới lọt lòng tới khi tự xọc dao vào cổ mình Qua những trang văn không dễ đọc, Tính hiện lên với một tâm hồn khuyết tật, một cuộc đời bi thảm, hậu quả của sự tác động nhiều chiều: bản năng, định mệnh, môi trường Trong bụng mẹ, Tính đã bị hành hạ bởi những cú đạp của cha Hắn chào đời cùng tiếng gặm đít chén lách cách ghê rợn và ngay lập tức bắt đầu hành trình chạy trốn ánh trăng ma quái, tuổi thơ không sách vở, tuổi thơ đầy rẫy ám ảnh chết chóc, máu me, bạo lực Cơn khát máu đã đẩy Tính xa tình yêu, xa cái đẹp, xa loài người Cả cuộc đời mải miết săn đuổi sự hủy diệt và cuối

cùng đi đến kết cục tự hủy

Nhìn từ phương diện nội dung, nhân vật Tính là hiện thân cho tấm thảm kịch của một con người không được làm người, còn từ góc độ nghệ thuật, có thể nói Tính là dấu ấn sáng tạo đặc sắc của

Nguyễn Bình Phương về nhân vật người điên

Tóm lại, có thể thấy, việc khắc họa nhân vật người điên vừa thể hiện lối viết mới mẻ, táo bạo, vừa góp phần giúp nhà văn gia tăng khả năng khám phá, lý giải thế giới nội tâm đầy bí ẩn của con người Hiện tượng điên loạn của Tính được hợp lưu từ hai phía Bản năng phá hủy sẵn có và môi trường xung quanh Thông qua sự lý giải ấy, Nguyễn Bình Phương đã gửi gắm quan niệm của mình

về con người: Thứ nhất, bản thân mỗi con người ngay từ khi sinh ra đã bị tổn thương, khiếm khuyết

Vì vậy cuộc đời của mỗi con người là một hành trình gian khổ đấu tranh với cái bản năng để tự hàn gắn, tự giải thoát khỏi bãi lầy để cất cánh bay lên Trong truyện duy chỉ có cú mèo đạt đến đích, còn lại phần đông đều bị chuồi theo cái bản năng và lụi tàn thê thảm Nguyễn Bình Phương, qua những trang viết, đã khơi dậy trong mỗi người đọc một khát vọng sống còn mang tính nhân văn sâu sắc: Khát vọng cất cánh Thứ hai, bản thân con người là sản phẩm của chính con người Hệ quả của quan

niệm này là vấn đề môi trường xã hội được đặt ra một cách đầy đủ, sâu sắc

2.2 Ngôn ngữ nhân vật người điên

Với tư cách là một hành vi tự biểu đạt bản thân của nhân vật, ngôn ngữ nhân vật trong tác phẩm của Nguyễn Bình Phương được cá thể hóa cao độ và mang những đặc trưng riêng Đây là một trong những phương tiện quan trọng được nhà văn sử dụng để biểu hiện cuộc sống, soi chiếu trung thực những suy nghĩ và đời sống tinh thần của nhân vật

Trong tiểu thuyết Thoạt kỳ thủy, ngôn ngữ nhân vật người điên tồn tại dưới hai dạng chính:

ngôn ngữ đối thoại và ngôn ngữ độc thoại

2.2.1 Ngôn ngữ đối thoại

Đối thoại là lời đối đáp giữa các nhân vật Đây là chất liệu quan trọng để xây dựng nhân vật Ngôn ngữ đối thoại cho thấy tài năng và sự am hiểu của nhà văn về cuộc sống, về con người

Đối thoại là phương thức giao tiếp giữa những người trong cộng đồng, nhằm thấu hiểu, thiết lập

các mối quan hệ xã hội Nhưng đa số lời đối thoại trong Thoạt kỳ thủy lại chối từ chức năng xã hội

vốn có Đối thoại trong tác phẩm rời rạc, thiếu ăn nhập với nhau; đối thoại không cho người đọc biết thêm điều gì về mức độ sâu sắc hay hời hợt trong mối quan hệ của nhân vật Đồng thời cũng không mang dấu ấn tính cách, quan niệm của nhân vật về đời sống Ngôn ngữ đối thoại chỉ giống như những

âm thanh trôi dạt bên lề cuộc sống, không có đích đến cũng không có sự tiếp nhận Không có sự đồng cảm, không có sự lắng nghe, thấu hiểu giữa các nhân vật với nhau Nhân vật chỉ nói theo những ám ảnh, mộng mị của riêng mình

“Tính nhắm mắt:

“Lạnh”

“Xích vào đây một tí cho ấm Anh Tính biết không, ngày bé ấy, bao nhiêu lần anh làm

em sợ hết hồn”

“Cắn công cống thích lắm”

“Bố anh còn gặm chén không”

“Mắt chó vàng như trăng”

Chúng ta nhận ra cuộc đối thoại giữa một người tỉnh và một người điên Do đó, lời thoại không

hề ăn nhập với nhau Phần lời của Hiền hoàn toàn bình thường về mặt ý nghĩa, có cơ sở từ thực tế và còn thể hiện sự quan tâm, sắc thái tình cảm trìu mến Trong khi đó lời của Tính bộc lộ rõ sự bất thường Đó là lời của vô thức Vô thức lên tiếng cho thấy Tính là kẻ hiếu sát đồng thời luôn bị ám ảnh bởi trăng Sự lệch pha trong đối thoại ở đây khiến người ta càng cảm thấy xót xa, thương cảm cho số phận của Hiền, một bông hoa đẹp lạc lõng giữa thế giới kì dị của xóm Soi, lại phải gắn bó đời mình với kẻ bất thường như Tính

Ngoài ra, ngôn ngữ đối thoại trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là một phương tiện hữu hiệu nhất giúp nhà văn khám phá và phản ánh đời sống tâm linh nhân vật Bởi vậy, các đối thoại thường có mạch ngầm, tiềm văn Có thể mượn một nhận xét của P.Gromov về L.Tolstoi để nói về Nguyễn Bình Phương: không thể có đối thoại ở Nguyễn Bình Phương nếu thiếu những giải thích về tâm lí Lần đầu tiên trong văn chương Việt Nam, đối thoại trở thành chìa khóa mở cánh cửa dẫn vào cõi tâm linh bí ẩn của con người

Trong Thoạt kỳ thủy, tác giả đã sử dụng ngôn ngữ đối thoại để diễn tả trạng thái vô thức của

nhân vật Đây là một đoạn đối thoại giữa Hưng và Tính, hai kẻ điên, những lời nói bâng quơ đầu Ngô mình Sở nhưng ăn ý đến lạ lùng:

“- Anh Hưng đấy à Sao lại ở đây?

- Chẳng biết nữa

- Ăn sáng chưa?

- Đêm

- Ừ Đêm dài quá đi mất Em đói?

- Rán trăng lên mà ăn

- Ừ rán trăng, rán trăng!”

Những thắc mắc, băn khoăn của kẻ này đều được lí giải và tiếp nối lôgic trong lời của người kia Ban đầu là những lời hỏi đáp thông thường Sau đó họ hỏi nhau về chuyện ăn uống Với người ngoài, sự nhảy cóc từ chuyện nọ xọ chuyện kia hay những lời khuyên rán trăng để ăn quả thật xa lạ và

rồ dại Nhưng với Hưng – Tính, đó lại là những lời tri âm, tri kỷ của những kẻ điên loạn Tính hiểu Hưng Và Hưng, hơn ai hết, đọc được những điều Tính nghĩ Hành động bạo lực đầu tiên của Tính: đốt nhà khiến ông Điện chết cháy, được gợi hứng và cổ vũ bởi Hưng Từ câu chuyện đốt trại tù binh tới bài hát “Lửa bốc cao căm hờn Bốc từ bẹn bốc lên” đều được Hưng tung ra có dụng ý khi dò thấy khao khát tàn sát trong mắt Tính Khác với Hưng, ông Phùng không chỉ coi Tính là người tri kỉ mà còn say sưa trước sự lạ lùng man dại của Tính Vì vậy, Phùng thường xuyên khen ngợi Tính và chỉ đọc tác phẩm của mình cho Tính nghe

Mặt khác, các cuộc đối thoại trong tính hoàn chỉnh về hình thức của nó, hóa ra lại bộc lộ sự không đáng tin trong lí trí của con người, tính không lôgic trong tư duy Các câu thoại dường như được lắp ghép vào nhau, có khi lại quá đối chọi nhau về mặt ý nghĩa, thậm chí còn vô nghĩa

Đây là “đối thoại” của những người điên:

“Thằng điên:

- U chẳng biết gì sất

Một người điên:

- Ôi giời, não ruột quá đi mất…

Thằng điên mới:

- Cù nách

Lão điên:

- Mưa xiên khoai cơ mà Mưa xiên khoai

Cô gái Thổ điên:

- Mí lỏng à Nó chẳng đặt bánh trưng nữa Ra mương đi

Tính:

- Mẹ chúng mày, tao chọc tiết hết Trăng đen này Ông Sung đến đấy

Thằng điên:

- Đâu đâu, chó à, đâu đâu?”

Nếu xét đơn thuần về mặt hình thức thì những cuộc đối thoại này đều mang tính hoàn chỉnh với đầy đủ nhân vật và trình tự phát ngôn Nhưng khi xem xét sự liên hệ trong những cặp thoại hoặc sự liên hệ giữa nội dung đối thoại và hoàn cảnh chúng ta sẽ thấy sự phá vỡ những nguyên tắc hội thoại thông thường, thậm chí cả sự phá vỡ ngôn ngữ Đó là những cuộc hội thoại giữa những con người bất

thường về tâm lý Kiểu đối thoại này gợi cho chúng ta nhớ đến kịch phi lí của Ionesco và Samuel Becket Thực ra, gọi đó là “đối thoại” cũng chưa thật thỏa đáng Thứ ngôn ngữ này nằm trên lằn ranh mấp mé giữa đối thoại và độc thoại Nó không hề đại biểu cho cá tính, tính cách xã hội gì cả Đó là kiểu ngôn từ đối thoại phi lôgic, một dạng thức ngôn ngữ ảo mộng Mỗi câu nói là sự chắp nối hỗn độn những ám ảnh Ngôn từ như được phát ra từ cõi vô thức sâu thẳm, mịt mù

Những cuộc hội thoại của những người điên xen vào mạch truyện như những điểm nhấn khiến người ta phải dừng lại, suy nghĩ Điều không tránh khỏi là cảm giác hoang mang khi nhận ra con người đang đánh mất lí trí Lời thoại không ăn nhập với nhau, không ăn nhập với hoàn cảnh hoặc phủ định nhau Mỗi lời thoại dường như đang thu mình trong thế giới của chính nó Đối thoại rời rạc và lộn xộn đem lại ấn tượng về một thế giới đang rạn vỡ, đổ nát Nguyễn Bình Phương chấp nhận hiện thực như là nó vốn có Hiện thực là những mảnh ghép và con người đôi khi chỉ là những ốc đảo cô đơn

2.2.2 Ngôn ngữ độc thoại

Nếu như đối thoại nhằm thiết lập các mối quan hệ hoặc cũng có khi là phá vỡ các mối quan hệ thì độc thoại nhằm biểu đạt thế giới nội tâm của nhân vật

Nếu như Người đi vắng được coi là “khởi điểm của dòng chảy Nguyễn Bình Phương vào thế giới vô thức, mộng mị, hồng hoang” thì Thoạt kỳ thủy lại được đánh giá là “một cuộc phiêu lưu trong

vô thức”, một bước tiến dài của nhà văn vào vô thức của con người Đây chính là yếu tố làm nên nét riêng của Nguyễn Bình Phương Đọc tác phẩm của ông, người ta mới nhận ra một điều, hóa ra vô thức cũng là một phần rất quan trọng, chi phối tới hành động của con người Và để khai thác được phần vô thức của con người, nhà văn đã xây dựng trong tác phẩm của mình những nhân vật điên hoặc nếu không cũng bất thường về tâm lí

Độc thoại trong vô thức là dạng độc thoại nằm ngoài sự kiểm soát của lí trí Đó là một chuỗi

câu mang tính chất chắp nối nhiều khi vô nghĩa Ở nhân vật Tính trong Thoạt kì thủy, đó là một chuỗi

các lời câm Lần đầu tiên trong văn học Việt Nam, người ta mới có được cảm nhận rõ nét thế nào là một nhân vật điên Lần đầu tiên những người bình thường như chúng ta cảm nhận được người điên sẽ

có suy nghĩ và cảm giác như thế nào Cái điên không chỉ được nhìn từ bên ngoài, hiện hình ở bộ dạng, hành động của nhân vật mà đã được soi chiếu từ bên trong Nguyễn Bình Phương đã xây dựng lời câm của Tính bằng thứ ngôn ngữ siêu lôgic, gắn với những mạch liên tưởng đứt đoạn của nhân vật

“Chúng nó đã ngủ Lợn đã ngủ Hiền về thì về đi Nghe người lục bục lắm, có lẽ trăng sẽ vỡ mất Mắt chó vàng như trăng Nó giàn giụa sáng Mẹ ạ, phải làm gì bây giờ Kiến đấy thôi, xọc một nhát dao vào cổ thì thành lợn Mẹ biết máu chảy từ chỗ nào không? Mỗi hòn đá bị vỡ là máu túa ra…”

Độc thoại được thể hiện dưới hình thức đối thoại một chiều Mẹ, Hiền, Hưng, ông Phùng… chỉ

là những cái cớ để nhân vật tự nói với mình “Hiền đỏ như máu Đỏ như đĩa xôi gấc Búa tạ đập vỡ lò nhà ông Quyên cho sướng Nát tay chứ chẳng chơi Ai bảo nó ăn cắp thịt? Thằng Chanh Linh ấy Mắt chó vàng như trăng…”

Sở dĩ đây là kiểu độc thoại trong vô thức vì lời thoại đều bắt nguồn từ ẩn ức của nhân vật Trong lời câm của Tính, cặp hình ảnh trăng và máu thường xuyên xuất hiện Tính chào đời vào một ngày có trăng Vầng trăng to kì quái như một chiếc nong lừ lừ rọi qua vách liếp đã trở thành nỗi sợ

theo Tính suốt đời “Tính co rúm lại, rồi thét lên mặc dù cô đỡ quấn Tính trong chiếc khăn to, áp vào ngực mình Tính lạnh, mắt nhắm tịt lại” Tính sợ trăng hay sợ sự lạnh lẽo của cõi nhân tình Cảm giác lạnh đầu đời dự báo một cuộc đời cô đơn, tự chôn vùi trong một thế giới riêng biệt của Tính Lời câm còn thể hiện những ám ảnh bạo lực ở con người Tính Ngay từ khi trong bụng mẹ đã là nạn nhân của bạo lực Lớn lên được ông Điện và Hưng dạy cho những bài học giết chóc, Tính trở thành một kẻ hiếu sát từ trong tiềm thức Sự bất thường trong tư duy và tâm lý đã thu Tính vào một ốc đảo riêng biệt Những ẩn ức được tích tụ từ thủa nhỏ đã khiến Tính không thể sống như những người bình thường Lời câm của Tính thực chất là một thứ ngôn ngữ điên cho nên rời rạc, đứt đoạn, phá hủy lôgic ngữ pháp và ngữ nghĩa Hoặc những câu được phát ra hoàn toàn vô nghĩa như “chuối mọc từ cổ lợn” hoặc các câu có nghĩa nhưng khi sắp đặt cạnh nhau thì lại không nhằm chuyển tải một nội dung ý nghĩa nào: “Anh Hưng bảo chỉ thấy đen thôi Đen! Buồn cười nhỉ, nhỉ Con rắn cạp nong trôi qua người tao thế là anh lấy chị Hiền nhỉ, nhỉ Cần thì chọc tiết Hiên kêu eng éc…” Trong những lời của Tính, hầu hết các sự vật đều mất đi dáng vẻ tự nhiên, bản nguyên của nó Vẫn là trăng, là đá, là công cống, là Hiền , nhưng dường như đã đến từ một thế giới khác Trăng đen, trăng xanh, trăng vàng, trăng xanh đen, rỗ chi chít; hòn đá bị vỡ túa ra máu, da đá mỏng manh; Hiền đỏ như máu… Lời câm không chỉ có máu, có trăng, có bạo lực mà còn chất chứa muôn màu sắc khác Tính điên như một kẻ hủy diệt và còn điên như một nghệ sỹ Tác phẩm chủ yếu là những dòng độc thoại nội tâm không đầu không cuối Nói đúng hơn, đó là những dòng lảm nhảm của nhân vật Tính Đây thực sự là một phát hiện riêng của Nguyễn Bình Phương trong việc thể hiện ngôn ngữ cũng như nội tâm của nhân vật điên

Tuy nhiên cũng phải lưu ý rằng, không phải lúc nào lời câm của nhân vật Tính cũng là thứ ngôn ngữ phi lôgic Tuy rằng, đó là ngôn ngữ của vô thức, nhưng vẫn có lôgic nội tại bên trong, cho dù là lôgic của người điên: “Hôm qua sao họ không ra sông nữa Dân xóm Soi không đi tròn vùn vụt nữa.”;

“Hiền đặt bóng vào tường tường cắn chặt bóng Hiền không thả ra in mãi với bóng thạch sùng…” Rõ ràng lời điên của Tính ở đây lại có cơ sở từ sự quan sát thực tế Tính vẫn hiểu được sự việc diễn ra trong đời sống và kể lại theo đúng trình tự chỉ có điều nhận thức và xúc cảm trái ngược với người thường Có gì tàn nhẫn trong việc ngợi khen một xác chết là đẹp Lời nói và hành động của Tính khiến người ta vừa thấy đáng sợ vừa đáng thương Tính đã trở thành một kẻ hiếu sát đến cuồng loạn

Đó là điều đáng sợ Nhưng Tính lại chỉ là một nạn nhân Nếu không bị cú đạp của cha từ khi trong bụng mẹ, nếu không bị đầu độc tiêm nhiễm bởi môi trường sống, có lẽ Tính cũng sẽ phát triển bình thường như bao đứa trẻ khác Những lời câm không chỉ thể hiện sự điên loạn mà còn hé mở nỗi cô đơn, nỗi sợ hãi bủa vây hành hạ khiến cho Tính không thể có được một cuộc sống bình yên

Như thế, ngôn ngữ độc thoại nội tâm chẳng những là phương tiện chính yếu để nhà văn khắc họa chiều sâu nội cảm của con người mà còn trở thành đối tượng của sự miêu tả Nhà văn không chủ định can thiệp, phân tích tâm lí nhân vật mà chỉ đóng vai trò là người kể lại diễn biến tâm lí nhân vật

Trong quá trình dung hợp độc thoại nội tâm với các thủ pháp của hội họa, điện ảnh, kĩ thuật dòng ý thức và điểm nhìn bên trong, Nguyễn Bình Phương đã gợi dậy và phát huy khả năng tiềm ẩn của ngôn

ngữ nhân vật trong việc biểu đạt sâu sắc, tinh tế đời sống tâm linh còn nhiều bí ẩn của con người

3 Kết luận

Thông qua việc tìm hiểu ngôn ngữ nhân vật người điên trong Thoạt kỳ thủy của Nguyễn Bình

Phương, chúng ta nhận ra con người đúng là một tiểu vũ trụ chứa đầy bí mật Con người không đơn

giản, không một chiều mà dung hợp mọi hình sắc, mọi trạng thái tựa như một bức tranh siêu thực Đáng nói hơn cả là những nhận thức sâu sắc, mới mẻ về con người: Con người không hoàn hảo, con người bị tổn thương, và con người là sản phẩm của chính mình Những quan niệm nhân sinh ấy được thể hiện dưới một văn phong lạnh, câu ngắn và những sáng tạo nghệ thuật độc đáo trong quá trình khám phá nội tâm các nhân vật người điên

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đoàn Cầm Thi, Sáng tạo văn học: giữa mơ và điên, eVan.com.vn

2 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (Đồng chủ biên), Từ điển thuật ngữ văn học,

Nxb Giáo dục, 2006

3 Nguyễn Hải Hà, Thi pháp tiểu thuyết L Tônxtôi, Nxb Giáo dục, 2006

4 Nguyễn Bình Phương, Thoạt kì thủy, Nxb Hội nhà văn, 2004

5 Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Bình Phương với thói quen quan sát người điên (Thu Hà thực

hiện), vnexpress.net

6 Nguyễn Thị Bình, Văn xuôi Việt Nam 1975 - 1995, những đổi mới cơ bản, Nxb Giáo dục,

2007

7 Phùng Gia Thế, Cảm quan đời sống và những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết của

Nguyễn Bình Phương, Tạp chí Diễn đàn văn nghệ Việt Nam, số 146, 2007

LANGUAGE OF MADMEN IN THE NOVEL AT FIRST

OF NGUYEN BINH PHUONG

Doan Tam Abstract

In the remarkable development of literature including many writers in various genres, I find that Nguyen Binh Phuong did not hide He exploits unconscious world with much original creation on structure and plot to show a new view about reality as well as human, and he is also highly successful

in using language All characters even become mental disorders in At first They are mad or made to

be crazy To explain this, I suppose it is built by his writing outlook: writing is a process of drifting in the inner world of the person to discover creation Compared to ordinary people, madmen have richer

and more mysterious spiritual lives Therefore, they become a huge field to be discovered by Nguyen Binh Phuong He began to exploit that field in expressing the language of madmen It was found in constructions of some unique types of dialogues as well as through unconscious monologues to show inner characters