Nghiên cứu ứng dụng phát triển cờ vua như một phương tiện phát triển trí lực cho học sinh lứa tuổi 7 8 trường tiểu học thị trấn lim

Nghiên cứu về năng lực trí tuệ cũng như khả năng thông minh của conngười đã được nhiều nhà khoa học nước ngoài quan tâm nghiên cứu, điển hình là các nhà khoa học H.Spencor, G.Gaulton … Ở

MỞ ĐẦU Tính cấp thiết:

Chúng ta biết rằng tương lai đất nước phụ thuộc vào thế hệ trẻ, để chuẩn

bị tốt hành trang cho thế hệ trẻ bước vào tương lai của trí tuệ văn minh và hiệnđại thì công tác giáo dục và đào tạo phải liên tục đổi mới và nâng cao phươngpháp giảng dạy đặc biệt là đối với trẻ em

Nghiên cứu về năng lực trí tuệ cũng như khả năng thông minh của conngười đã được nhiều nhà khoa học nước ngoài quan tâm nghiên cứu, điển hình

là các nhà khoa học H.Spencor, G.Gaulton … Ở Việt Nam vấn đề này cũnggiành được sự quan tâm đặc biệt của các nhà tâm lý học, các nhà giáo dục học,

có thể kể đến các nhà khoa học đã có nhiều công trình nghiên cứu có giá trị caonhư :Trần Trọng Thủy, Bùi Hiển, Hoàng Đức Nhuận … đặc biệt là PGS.TSNuyễn Trọng Bảo trong cuốn: “Gia đình, nhà trường , xã hội với việc phát hiện,tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng và đãi ngộ người tài”( Chương trình nghiên cứukhoa học cấp nhà nước KX-07, đề tài Kx-07-18) chủ biên PGS.TS NguyễnTrọng Bảo Các tác giả đã có các nghiên cứu hết sức sâu sắc về trí thông minh,vai trò của trí thông minh đối với năng khiếu, tài năng cũng như vai trò của tríthông minh đến kết quả học tập của thanh thiếu niên

Vấn đề này trong khoa học thể dục thể thao ở Việt Nam cũng đã được một

số tác giả quan tâm nghiên cứu như: PGS.TS Trịnh Trung Hiếu, TS Phạm NgọcViễn…

Cờ Vua là một môn thể thao trí tuệ, có lượng vận động tâm lý tác độngtrực tiếp vào quá trình tư duy, trong quá trình học, tập luyện Cờ Vua khả năng tưduy logic và trực giác được phát triển, trí nhớ linh hoạt, bền vững hơn và dunglượng ghi nhớ cũng lớn hơn Khả năng tập trung chú ý được phát triển và hoànthiện Cờ Vua giúp đẩy mạnh việc tập trung suy nghĩ, khả năng lựa chọn quyếtđịnh góp phần tạo nên ý chí, tính quyết đoán và ổn định về cảm xúc

Các nhà khoa học thế giới đã chứng minh được rằng chơi Cờ ở trẻ giúp

chống lại được sự trì trệ, chậm chạp của bộ não và giúp cho trí não được thường

xuyên làm việc, tư duy sắc sảo, logic hơn, kích thích sự hưng phấn của não giúpcho não phát triển và hoàn thiện dần các chức năng Cờ cũng là môn thể thaohoàn toàn không bị va chạm hay chấn thương cơ thể dẫn tới tàn tật hay nguyhiểm tới tính mạng.

Các chuyên gia Cờ vua đã phát hiện trò chơi thể thao này giúp trẻ cư xử

thông minh hơn, tập trung tốt hơn và có tư duy logic Nó cũng đặc biệt tốt vớitrẻ tự kỷ hay rối loạn hành vi Với những trẻ bị rối loạn phát triển, Cờ Vuathường chứng tỏ một trí thông minh đặc biệt nào đó Trẻ tự kỷ thường giỏi hơnbạn cùng lứa trong môn thể thao này, còn những trẻ bị các trục trặc hành vi nhưrối loạn tăng hoạt động giảm chú ý thì nhờ Cờ Vua mà cải thiện khả năng tậptrung

Hiện nay, Bộ môn Cờ đã được đưa vào chương trình giảng dạy của cáctrường tiểu học tại các nước phát triển (như Mỹ, Singapore…) Các báo cáonghiên cứu về lợi ích của Cờ Vua với giáo dục đã chứng minh được rằng mônthể thao trí tuệ này giúp trẻ thông minh hơn bằng cách phát triển các kỹ năngnhư: Sự tập chung, trí tưởng tượng theo logic, khả năng tư duy cụ thể, khả năngđánh giá tình huống, khả năng phân tích, khả năng tư duy trừu tượng, khả nănglập kế hoạch, khả năng cân nhắc đồng thời nhiều vấn đề, khả năng sáng tạo, tính

kỷ luật

Các kỹ năng trên không cụ thể trong Cờ Vua, nhưng chúng xuất hiện ở tất

cả các phần trong mỗi ván Cờ Cờ Vua được ví như một công cụ dạy học đặcbiệt, nó kích thích tư duy của con trẻ và giúp chúng hình thành và phát triển các

kỹ năng khi chơi Cờ Kết quả là trẻ sẽ có được tư duy tốt hơn, khả năng giảiquyết vấn đề nhanh hơn và sự tự tin, độc lập trong suy nghĩ của chính mình(theo Chess life tháng 11 năm 1982, nguồn Dean J Ippolito)

Cờ Vua giúp trẻ xây dựng mối quan hệ cá nhân và tinh thần trường lớpkhi chúng cùng nhau tham gia một đội để giao đấu với trường khác Cờ Vuacũng dạy cho trẻ tinh thần thể thao – cách để chiến thắng một cách đẹp nhất vàkhông bao giờ bỏ cuộc trong thi đấu

Lý luận và thực tiễn đã chứng minh rằng việc học, chơi Cờ Vua là phươngtiện có hiệu quả để nâng cao năng lực trí lực nói chung cho các VĐV Cờ Vua,các công trình nghiên cứu của các tác giả Alecxeiev, Mankin … đã cho thấyhiệu quả của việc học, chơi Cờ Vua tới sự phát triển trí tuệ của trẻ em.

Xuất phát từ nhứng lý do nêu trên, chúng tôi xin nghiên cứu đề tài:

“Nghiên cứu ứng dụng Cờ Vua như một phương tiện phát triển trí lực cho

học sinh lứa tuổi 7 - 8 trường tiểu học Thị trấn Lim”

Mục đích nghiên cứu của đề tài:

Trên cơ sở phân tích tổng hợp nhứng cơ sở lý luận và thực tiễn, đề tài tiếnhành lựa chọn và ứng dụng chương trình giảng dạy Cờ Vua nhằm phát triển trílực cho học sinh lứa tuổi 7 - 8 trường tiểu học Thị trấn Lim

Để giải quyết mục đích nghiên cứu trên trong quá trình nghên cứu, đề tài

đã thực hiện các mục tiêu sau:

Mục tiêu 1: Nghiên cứu lựa chọn nội dung chương trình, phương pháp

giảng dạy Cờ Vua cho học sinh lứa tuổi 7 - 8 trường tiểu học Thị Trấn Lim.

Mục tiêu 2: Xác định hiệu quả của tập luyện Cờ Vua tới sự phát triển trí

lực của học sinh lứa tuổi 7 - 8 trường tiểu học Thị trấn Lim.

Đối tượng nghiên cứu: Ảnh hưởng của tập luyện Cờ Vua có hệ thống tới

sự phát triển trí lực của học sinh lứa tuổi 7 – 8 trường Tiểu học Thị trấn Lim,Bắc Ninh

Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành trên 40 học sinh lứa

tuổi 7-8 trường tiểu học Thị trấn Lim, Bắc Ninh

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 7-8.

1.1.1 Cơ sở tâm lý lứa tuổi 7-8.

Điều kiện sống và hoạt động của trẻ trong những năm học ở trường học cónhững biến đổi cực kì quan trọng, do đó tâm lý của trẻ cũng thay đổi và cónhững đặc điểm riêng như sau:

a Sự phát triển trí tuệ và hoạt động học tập:

Khi đến trường hoạt động trí tuệ của trẻ căng thẳng hơn, các em phải làmviệc có kế hoạch chính xác, đúng với yêu cầu của giáo viên và nhà trường Bởi

vì đối với học sinh tiểu học các nhiệm vụ học tập đã được đặt ra rất cụ thể vàcòn phải có sự cố gắng của cả thầy và trò mới có thể hoàn thành được Mặt kháccác em đến trường học tập không còn giống lứa tuổi trước đó, ở các lớp mẫugiáo các em đến trường “ chơi để mà học ” và “ học để mà chơi ”, sự thúc éptiếp nhận tri thức mới không phải là bắt buộc, còn toàn bộ khối lượng kiến thứcthuộc nội dung chương trình học tập ở bậc phổ thông là bắt buộc, do đó đòi hỏicác em phải có tính kỉ luật cao hơn ở mẫu giáo và phải có sự phân tích, tổng hợptinh tế trong quá trình học tập mới hoàn thành công việc học tập

Trí tuệ của trẻ em được phát triển trong mối tác động qua lại giữa nộidung của tri thức đã thu nhận được với các hình thức lao động trí óc (thông qualượng tri thức cần trang bị) ngày càng phức tạp và năng lực hoạt động trí tuệ độclập sáng tạo Từ đó hình thành xu hướng học tập, thái độ trách nhiệm với họctập, động cơ học tập… Những điều đó giữ vai trò quan trọng trong việc chínmuồi về trí tuệ của học sinh

Việc lĩnh hội tri thức đòi hỏi phải có sự phát triển tương ứng của các quátrình trực tiếp: Cảm giác, tri giác và quan sát Do đó đối với học sinh lứa tuổinày trong quá trình giảng dạy cần phải sử dụng nhiều phương pháp trực quan,nội dung không phức tạp và hình thức phải rõ ràng

b, Chú ý:

Chú ý là điều kiện để nắm vững tri thức Ở lứa tuổi này chú ý không chủđịnh chiếm ưu thế so với chú ý chủ định, ý chí chưa phát triển và hệ thống tínhiệu thứ hai chưa điều chỉnh hoạt động của hệ thống tín hiệu thứ nhất một cáchđầy đủ Do đó giáo viên cần tổ chức giảng dạy hợp lý để lôi cuốn sư chú ý củahọc sinh đồng thời tăng cường sự chú ý có chủ định để các em quen dần vớiviệc bắt buộc mình phải chú ý.

Chú ý chưa bền vững và dễ phân tán là do tính hưng phấn còn cao và hờihợt Vì vậy, cần có hình thức tuyển chọn hợp lý, không để cho trẻ bị phân tán sựchú ý bởi những tác động bên ngoài khác Chính vì vậy, trong quá trình giảngdạy phải lựa chọn những bài tập phù hợp với khả năng của các em

c, Trí nhớ:

Trí nhớ lứa tuổi này phong phú và hoàn thiện trong quá trtình nắm vữngbài học, trí nhớ trực quan, hình tượng phát triển hơn trí nhớ logic Vì vậy, trongquá trình giảng dạy cho các em, giáo viên không nhất thiết phải giảng giải mộtcách sâu sắc bản chất của một bài học mà cần tạo cho các em khả năng nhanhchóng hoàn thành bài tập, kích thích sự hứng thú trong học tập một cách thườngxuyên

e, Tư duy:

Tư duy của các em lứa tuổi 7 - 8 là tính cụ thể và tính xúc cảm Tính cụthể trong tư duy của các em chứng tỏ hoạt động của hệ thống tín hiệu thứ nhấtchiếm ưu thế rõ rệt so với hệ thống tín hiệu thứ hai Vì vậy, trẻ thường gặp khókhăn trong việc khái quát hóa, hình tượng hóa từ các sự vật, các hiện tượng và

các hiện tượng cụ thể Tính xúc cảm trong tư duy của trẻ rất nhạy bén với nhữngđiều chúng suy nghĩ thông qua những tác động cụ thể của các yếu tố trực quan

từ thực tế mà trẻ quan sát thấy Học sinh ở lứa tuổi này hiểu mối quan hệ nhânquả còn chật hẹp do tư duy của các em còn cụ thể Do đó, giáo viên cần đưa rabài tập cho các em phải phù hợp với khả năng tư duy của trẻ, tránh bắt chước

f, Tri giác:

Tri giác là một quá trình nhận thức, phản ánh trọn vẹn các thuộc tính của

sự vật, hiện tượng khi chúng trực tiếp tác động vào giác quan

Ỏ lứa tuổi này, tri giác còn vội vàng thiéu chính xác, trẻ không dựa vàonhững dấu hiệu, những đặc điểm ngẫu nhiên hoặc chỉ nhìn vào một vài chi tiết

có màu sắc nên rất dễ sai lầm khi thực hiện

Trong quá trình giảng dạy cho trẻ cần phải hướng vào những đặc điểm cơbản của từng loại bài tập và phải phân biệt ra từng loại nhằm phát triển tri giác

có chủ định của trẻ Đối với trẻ 7 - 8 tuổi tri giác không gian kém, chỉ với phạm

vi gần và đối tượng có độ lớn vừa phải mới phản ánh tương đối chính xác, chonên trong quá trình giảng dạy cần cho trẻ tập trong phòng vừa phải

g, Xúc cảm:

Lứa tuổi này xúc cảm phụ thuộc vào đặc điểm của hệ thần kinh Quátrình hưng phấn mạnh hơn ức chế nên trẻ dễ mệt mỏi ảnh hưởng đến quá trìnhcảm xúc của trẻ

Cảm xúc của các em thường được bộc lộ ra ngoài, các em chưa biết chedấu cảm xúc, chỉ cần qua vẻ mặt có thể nhận biết được tình cảm của các em Trẻvui vẻ thoải mái khi được khen và hay tự ái khi bị phê bình, nghi ngờ ham tìmhiểu những vấn đề xung quanh cũng như dễ nản lòng khi gặp khó khăn Tronghọc tập và vui chơi trẻ dễ bị xúc động, vui buồn nhất thời, những tâm trạng đóxuất hiện ở tẻ rất ngắn và chuyển hóa sang nhau rất nhanh Trong quá trình huấnluyện cho trẻ cần phải thận trọng nhận xét, phê bình trẻ, cần biết động viên khenthưởng kịp thời, có như thế mới kích thích dược tính hưng phấn của các em,giúp các em say mê vào công việc mình đang làm

1.1.2 Cơ sở sinh lý lứa tuổi 7-8.

Học sinh lứa tuổi 7 - 8 các quá trình thần kinh đã có sức mạnh và ổn địnhnhất định, các phản xạ có điều kiện tương đối bền vững, các loại ức chế bêntrong thể hiện rõ rệt, ở lứa tuổi này ức chế có điều kiện tăng lên nhưng vẫn còntương đối yếu, ảnh hưởng điều chỉnh của vỏ não còn yếu dẫn đến sự tập trungchú ý chưa bền, sự lan tỏa hưng phấn dễ xuất hiện, tính linh hoạt của các quátrình thần kinh tăng lên Tuy nhiên các bài tập các em nhận thức đã hình thànhthì rất bền vững vì vậy rất khó sửa chữa những sai lầm, những vấn đề chính xác

1.2 Các quan điểm khoa học mới về trí lực (trí tuệ).

Trí lực (năng lực trí tuệ) – theo từ điển Wikipedia tiếng Việt thì, trí tuệcủa con người được các nhà khoa học quan tâm nghiên cứu Cho tới nay cuốithế kỷ XX đầu thế kỷ XXI thì khoa học tâm lý đại cương đã giải quyết nhữngvấn đề cơ bản thuộc lĩnh vực này Vấn đề còn tranh cãi hiện nay là thuật ngữ vàkhái niệm khoa học

Riêng sự tranh luận về tính chất của ba cấp độ: trí tuệ, trí khôn và tríthông minh có phải là năng lực suy nghĩ của con người hay là vấn đề rộng rãihơn cho tới nay vẫn còn chưa kết luận Theo Nguyễn Khắc Viện: Trí tuệ baogồm nhiều nghĩa:

Khả năng hiểu biết, suy luận sáng tạo, khả năng hành động thích nghi vớibiến động của hoàn cảnh về hành động gọi là trí khôn, thiên về tư duy trừutượng gọi là trí tuệ Trí khôn thực tiễn giúp cho thích nghi với tình huống cụ thểgọi là trí làm Trí tuệ trừu tượng gọi là trí nghĩ

Thông minh cũng được hiểu là trí tuệ Song ở mức phát triển cao, cốt lõicủa trí thông minh chính là phẩm chất tư duy tích cực, độc lập, linh hoạt, sángtạo.

Như vập các thuật ngữ “ trí tuệ”, “trí khôn”, “trí thông minh” là các hàmlượng từ thấp đến cao của trí tuệ con người Theo kết quả nghiên cứu của GS.Trần Trọng Thủy nên phân loại trí tuệ theo các dạng sau:

Loại thứ nhất: Coi trí tuệ là năng lực nhận thức, năng lực học tập của cá

Loại thứ hai: Coi trí tuệ là năng lực tư duy trừu tượng.

Quan niệm này bắt nguồn từ việc hiểu trí thông minh là năng lực pháttriển tư duy trừu tượng (L.Terman, 1937) Theo cách hiểu như vậy thì chức năngcủa trí tuệ là sử dụng có hiệu quả các khái niệm và tượng trưng (kí hiệu)

Quan niệm này đã thu hẹp cả khái niệm lẫn phạm vi của trí tuệ Trênquan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, khi nghiên cứutrí thông minh của con người, các nhà tâm lý học Mácxit đã đề xuất các phươngpháp luận sau đây:

 Tính độc lập tương đối của trí thông minh đối với các thuộc tính củanhân cách

 Sự hình thành và thể hiện của trí thông minh trong hoạt động

 Tính ước chế (quy định) của những điều kiện văn hóa, lịch sử đối vớinhững thể hiện của trí thông minh

 Chức năng thích ứng tích cực của trí thông minh, vì vậy khi nghiíncứu trí tuệ câ nhđn, nhiều người đê thừa nhận vă dựa văo định nghĩasau: “Trí thông minh đó lă một cấu trúc đông tương đối độc lập củacâc thuộc tính nhận thức của nhđn câch, được hình thănh vă thể hiệntrong hoạt động do những điều kiện văn hóa, lịch sử quy định vă chủyếu đảm bảo cho sự tâc động qua lại phù hợp với hiện thực xungquanh cho sự cải tạo có mục đích hiện thực ấy” (V.M.Blaykhe,Leburilachuc, 1978).

Theo David Wechsler, thì trí tuệ (trí thông minh) lă năng lực chung củanhđn câch được thể hiện trong hoạt động có mục đích, trong sự phân đoân,thông hiểu một câch đúng đắn vă trong việc lăm cho môi trường thích nghi vớikhả năng của mình

Hay nói một câch khâc trí tuệ lă khả năng hoạt đông tư duy cao đảm bảocho câ nhđn nắm vững kiến thức khoa học vă giải quyết hoạt động với câcphương ân tối ưu hợp với tình huống, đem lại hiệu quả cao trong hoạt động Vẵng cũng cho rằng: Trí tuệ thể hiện trong khả năng nhận thức (tri thức), cũngnhư kỹ năng kỹ xảo vận động

Loại thứ ba: Coi trí tuệ lă năng lực thích ứng của câ nhđn.

Đđy lă kiểu định nghĩa được phổ biến nhất vă được nhiều nhă nghiín cứutân thănh Chẳng hạn, David Wechsler nhă tđm lý học Mỹ nổi tiếng, tâc giả củamột trong những phương phâp nghiín cứu trí thông minh lừng danh, đê xem trítuệ, trí thông minh vă năng lực chung của câ nhđn được thể hiện trong hoạt động

có mục đích, trong sự phân đoân vă thông hiểu một câch đúng đắn giúp conngười thích nghi với môi trường

X.L Rubinstein cũng khẳng định rằng: Trí tuệ chỉ có thể được vạch ratrín bình diện của những mối quan hệ qua lại có hiệu lực cụ thể của câ nhđn vớimôi trường xung quanh

Tính chất phổ biến của quan điểm năy đối với việc định nghĩa khâi niệm

đó bín ngoăi sự tâc động qua lại của câ nhđn với môi trường xung quanh Tuy

nhiên sự tác động qua lại đó phải được xem xét như là một sự thích ứng tích cực

có hiệu lực, chứ không phải là một sự thích nghi đơn giản

Thực ra các quan điểm trên không mâu thuẫn nhau Điều khác biệt giữachúng chỉ là mối quan hệ đều xuất phát từ một dáu hiệu nào đó được cho là quantrọng nhất Năng lực nhận thức, năng lực học tập, năng lực tư duy trừu tượng xétcho cùng đều là nhằm mục đích tạo ra sự thích ứng, tích cực, sáng tạo, có hiệuquả trong sự tác động qua lại của cá nhân với môi trường xung quanh Nhậnthức tốt sẽ có cơ sở thích ứng năng lực tư duy trừu tượng cũng được hình thànhdần và phát triển trong học tập, trong hoạt động

1.3 Sự phát triển trí tuệ và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ 1.3.1 Sự phát triển trí tuệ.

Chúng ta hiểu trí tuệ là yếu tố đa nhân tố của năng lực tư duy Theo X.LRubinotein và B.G Ananhep cho rằng: Để phát triển trí tuệ một năng lực tâm lýphức tạp của con người đảm bảo sự thành công của mọi hoạt động sống và laođộng nghề nghiệp, nhất thiết phải bằng con đường hoạt động thực tiễn, thôngqua nó để hình thành và phát triển trí tuệ của con người

Theo N.A Mensinxcaia và nhóm cộng tác: Sự phát triển trí tuệ được gắnliền với hai hiện tượng:

Thứ nhất: Cần phải có sự tích lũy tri thức, đó là những điều kiện cần thiết

để tư duy sáng tạo

Thứ hai: Những thao tác trí tuệ, những thủ thuật tư duy phải thành thạo

và đã được củng cố vững chắc Đó là những nét đặc trưng của sự phát triển trítuệ Nói một cách khác sự phát triển trí tuệ mang tính chất của phản ánh mức độcao trong não và sự phản ánh đó được nâng lên mức tinh tế và nhuần nhuyễn vềphương thức

Trong khi bàn về con đường phát triển trí tuệ L.V Zancốp cho rằng: Sựphát triển trí tuệ là sự thống nhất trong một hệ thống chức năng nhất định củacác phương thức phản ánh, sự tiến bộ và phát triển trí tuệ là tổ hợp các biến đổidương tính của hệ thống chức năng phản ánh và năng lực tư duy nói chung

1.3.2 Các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ.

Vấn đề yếu tố ảnh hưởng đến phát triển năng lực trí tuệ rất quan trọngtrong khoa học tâm lý và được nhiều tác giả nghiên cứu Đúc kết các dòng quanđiểm khoa học tiến bộ về vấn đề có liên quan, các nhà tâm lý học Mácxit chorằng: Trí tuệ được hình thành và phát triển dưới ảnh hưởng của rất nhiều yếu tốtrong đó có thể kể đến ba yếu tố cơ bản sau:

1.3.2.1 Yếu tố bên trong ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ.

G.X.Catchiue và Mensinxcaia cho rằng: Sự phát triển trí tuệ được quyếtđịnh không những từ bên ngoài mà còn từ bên trong, tức là nó còn tùy thuộc vàonhững đặc điểm lứa tuổi và đặc điểm tâm lý cá nhân của học sinh

Chúng ta không thể phủ nhận ý nghĩa của một điều kiện tư nhiên như đặcđiểm cơ thể trẻ em khi mới sinh, trước hết là hệ thần kinh trung ương đến sựphát triển trí tuệ của trẻ em

Các nhà tâm lý tư sản lạ cho rằng: Bẩm sinh và di truyền là yếu tố quyếtđịnh đến sự phát triển trí tuệ của trẻ, đặc biệt là năng khiếu

Nhà tâm lý học Mỹ R.Toocdai nói: Trẻ em thừa hưởng những gen của cácnăng lực trí tuệ tốt sẽ trở thành những người có trí tuệ cao, thậm chí không cần

sự giảng dạy đặc biệt

Theo R.Toocdai yếu tố môi trường, dạy học chỉ đóng vai trò thứ yếu, ôngviết: “một số học sinh không thể vượt qua một trình độ nhất định, mặc dù giànhrất nhiều thời gian để làm việc đó Chúng không thể sẵn sàng giải một bài toán

có tính chất phức tạp và trừu tượng ở một mức độ nhất định”

Quan điểm trên của các nhà tâm lý học tư sản tuy coi yếu tố di truyềnquyết định sự phát triển, song quan điểm đó có điểm tiến bộ mà chúng ta cầnchú ý: “cái bẩm sinh”, “cái vốn có” của trẻ Yếu tố đó đóng vai trò tiền đề vậtchất trong sự phát triển năng lực trí tuệ của trẻ thì phải chú ý đến đặc điểm tựnhiên của chúng N.X.Laytex viết: “sự phát triển trí tuệ chân chính rõ ràngkhông phải là cái gì nằm ngoài năng khiếu”

1.3.2.2 Yếu tố giảng dạy, giáo dục và rèn luyện

Hiện nay, lý thuyết hiện đại và con người cho ta thấy những yếu tố ditruyền không quyết định sự phát triển về mặt tâm lý của con người Cuộc sốngcho ta thấy, con người khi mới ra đời cực kỳ bất lực, trẻ sơ sinh vẻn vẹn chỉ cónhững bẩm sinh khả dĩ để người lớn chăm sóc cho nó sống nổi và cũng chínhnhư vậy mà sau này đứa trẻ có thể có tất cả.

Điều kiện sống của đứa trẻ ảnh hưởng đến sự phát triển của nó thông quacon đường tự giác và tự phát

- Ảnh hưởng tự giác: Phải nói đến vai trò của dạy học ở nhà trường và cha

mẹ của học sinh

- Ảnh hưởng tự phát: Là quá trình đứa trẻ tiếp xúc với nền văn hóa khoahọc kỹ thuật… của nhân loại, giao tiếp với người lớn qua phim ảnh, báo chí…dần dần đứa trẻ tích lũy được một số kinh nghiệm giúp cho nó phát triển tư duy,hình thành một số năng lực để giải quyết vấn đề trong cuộc sống

Theo V.A.Krucchexki: “Không có sự phát triển hoàn hảo nếu không códạy học” Các nhà tâm lý học Nga đã chứng minh được rằng: Bằng cách biếnđổi nội dung và phương pháp dạy học tức là những tri thức và những phươngthức hoạt động truyền thụ cho trẻ em thì có thể thay đổi một cách căn bản sựphát triển tâm lý của trẻ em nói chung và trí tuệ nói riêng

Trong mối quan hệ biện chứng giữa dạy học và phát triển trí tuệ, các nhàtâm lý học Nga cũng giành cho việc dạy học chiếm vai trò chủ đạo, cả hai quátrình này có liên quan chặt chẽ với nhau

1.3.2.3 Yếu tố hoạt động của cá nhân.

Trí tuệ được hình thành dần dần trong hoạt động của mỗi cá nhân Sựphát triển trí tuệ gắn chặt chẽ với hoạt động nhận thức của con người, Có thể nóihoạt động nhận thức là tiền đề, đồng thời là kết quả của kỹ năng trí tuệ đó làquan điểm đúng đắn có cơ sở khoa học khi xem xét con người với tư cách chủthể hoạt động

Hoạt động là quá trình đứa trẻ tác động vào đối tượng qua đó tiếp thuthuộc tính của đối tượng, những tri thức, kinh nghiệm của cá nhân lại tàng trữtrong phương tiện sinh hoạt, công cụ lao động, nền văn hóa vật chất…

Mặt khác, chính trong hoạt động mà trẻ bộc lộ khả năng, năng lực củabản thân và cũng chính trong quá trình đó, nhiều khả năng mới được tạo ra, củng

cố và tăng lên Trong sự phát triển trí tuệ, hoạt động học tập của cá nhân có mộtvai trò to lớn

Theo kết quả nghiên cứu nhiều năm của PGS Lê Văn Hồng thì hoạt độnghọc tập chiếm vai trò to lớn trong việc phát triển trí tuệ chừng nào hoạt độnghoạt động đó đảm bảo được các tính chất sau đây:

Thứ nhất là: Đối tượng của hoạt động học không phải là cái gì khác ngoài

tri thức và những kỹ năng – kỹ xảo tương ứng với nó Có thể nói, cái đích màhoạt động học tập hướng tới là chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng – kỹ xảo của xã hộithông qua sự tái tạo của cá nhân Việc tái tạo này sẽ không thể hiện được nếungười học chỉ là khách thể bị động của những tác động sư phạm, nếu những trithức, kỹ năng – kỹ xảo chỉ được truyền cho người học theo cơ chế “máy phát”(người dạy) “máy nhận” (người học) muốn học có kết quả người học phải tíchcực tiến hành các hoạt động học tập bằng chính ý thức tự giác và năng lực trí tuệcủa bản thân mình

Thứ hai là: Hoạt động học là hoạt động được điều khiển một cách có ý

thức nhằm tiếp thu tri thức, kỹ năng – kỹ xảo Hoạt động học trước hết là hoạtđộng tiếp thu những tri thức, kỹ năng – kỹ xảo tiếp thu cả nội dung và hình thứccủa chúng

Sự tiếp thu đó có thể diễn ra trong hoạt động thực tiễn, nó thường diễn rasau khi chủ thể hoạt động trong một tình huống cụ thể Do đó sự tiếp thu thườnggắn vào từng hoàn cảnh cụ thể, phụ thuộc vào từng múc đích riêng lẻ mà hànhđộng hướng tới Những tri thức, kỹ năng – kỹ xảo tiếp thu trong từng tình huống

đó mang tính chất kinh nghiệm, giúp họ hành động có kết quả trong một tìnhhuống xác định Cứ như thế, kinh nghiệm dần được tích lũy Nhưng những kinh

nghiệm đó thường không hệ thống, chưa được khái quát và thường không lý giảiđược đầy đủ cơ sở khoa học của chúng Đó là con đường kinh nghiệm trong việctiếp thu tri thưc, kỹ năng – kỹ xảo.

Trái lại sự tiếp thu tri thưc, kỹ năng – kỹ xảo trong hoạt động học tập là sựtiếp thu có tính tự giác cao Đối tượng tiếp thu trở thành mục đích của hoạt độnghọc tập Những tri thức đó đã được chọn lọc, tinh chế và tổ chức lại một hệthống nhất định bằng cách vạch ra cái bản chất, phát hiện những mối liên hệmang tính quy luật, quy định sự tồn tại, vận động và phát triển của sự vật vàhiện tượng Những hiểu biết đó không chỉ đúng và thích hợp cho một tình huốngnào đó mà nó đúng và thích hợp cho mọi hoàn cảnh tương tự Do đó hoạt độngdạy phải tạo được ở người học những hoạt động thích hợp với mục đích của việctiếp thu Sự tiếp thu như thế chỉ có thể diễn ra trong hoạt động học tập được điềukhiển một cách có ý thức của người lớn

Có thể nói hai yếu tố trên là điều kiện để phát triển trí tuệ và đồng thời làmục đích nguyên tắc khoa học để tổ chức quá trình sư phạm giảng dạy

1.3.3 Đặc điểm tác dụng môn Cờ Vua.

Cờ Vua là môn thể thao trí lực có tác dụng phát triển tư duy lôgic, luyệntrí thông minh, giáo dục những phẩm chất tốt đẹp như tính tổ chức kỷ luật, kiêncường bình tĩnh, luyện mưu trí, óc sáng tạo, luyện cách nhìn xa trông rộng biếtphân tích, tổng hợp tình hình một cách khách quan khoa học, rèn luyện cách làmviệc có kế hoạch, tính quyết đoán và táo bạo trong xử lý tình huống

Cờ Vua ngày càng đóng vai trò quan trọng trong xã hội hiện đại Theo cácnhà nghiên cứu, thời kỳ cách mạng khoa học - kỹ thuật đòi hỏi lao động trí óccao trong mọi lĩnh vực, thì vấn đề phát triển khả năng phân tích của con người

để sử lý và rút ra những điều cần thiết trong khối lượng thông tin đồ sộ và tổngquát là điều có ý nghĩa đặc biệt Phần lớn các thế cờ xuất phát đều mang tínhtình huống riêng biệt Nghĩa là, không thể tìm ra một lời giải duy nhất tuyệt đốiđúng Do đó, người chơi luôn rơi vào tình huống thay đổi liên tục, đòi hỏi phải

tập trung tư duy sáng tạo để giải quyết hợp lý như trường hợp giải các bài toánkhác nhau.

Cờ Vua là một môn thể thao trí tuệ, lượng vận động trong Cờ Vua chủ

yếu là lượng vận động tâm lý, tác động trực tiếp vào quá trình tư duy của người

tập Tập luyện và thi đấu Cờ Vua giúp cho phát triển hài hòa các phẩm chất tâm

lý của mỗi cá nhân Trong quá trình học - tập luyện Cờ Vua, khả năng tư duylôgic và trực giác được phát triển, trí nhớ linh hoạt hơn, bền vững hơn và dunglượng ghi nhớ lớn hơn Cờ Vua giúp đẩy mạnh việc tập trung suy nghĩ, khả nănglựa chọn quyết định, góp phần tạo nên ý chí, tính quyết đoán và ổn định về cảmxúc Một điều rất quan trọng là Cờ Vua giáo dục cho con người thái độ tự phê.Hầu như ở mọi người trong một mức độ nào đấy, thường tự cho mình là trungtâm, thậm chí trong trường hợp khi mắc lỗi, vẫn có thiên hướng không côngnhận hoặc biện minh cho lỗi lầm của mình Để hoàn thiện trình độ của mình,VĐV luôn phải phân tích các ván cờ đã thi đấu, tìm ra những sai lầm mắc phải,rút kinh nghiệm cho các ván đấu sau Như vậy, Cờ Vua giúp con người nhìnnhận bản thân, thừa nhận những sai lầm và sửa được những sai lầm mắc phải

Laxker - Cựu vô địch Cờ Vua thế giới đã viết: “Trên bàn cờ không có chỗ cho

kẻ lười biếng và giả dối Vẻ đẹp sự phối hợp trong Cờ Vua thể hiện ở chỗ là chính nó luôn luôn chân thật Sự thật thẳng thắn trong Cờ Vua mở mắt cho những kẻ giả dối”

1.3.4 Lợi ích của Cờ Vua đối với trẻ em.

Các nhà khoa học thế giới đã chứng minh được rằng chơi Cờ ở trẻ giúpchống lại được sự trì trệ, chậm chạp của bộ não và giúp cho trí não được thườngxuyên làm việc, tư duy sắc sảo, logic hơn, kích thích sự hưng phấn của não giúpcho não phát triển và hoàn thiện dần các chức năng Cờ cũng là môn thể thaohoàn toàn không bị va chạm hay chấn thương cơ thể dẫn tới tàn tật hay nguyhiểm tới tính mạng

Các chuyên gia dạy Cờ đã phát hiện trò chơi thể thao này giúp trẻ cư xử

thông minh hơn, tập trung tốt hơn và có tư duy logic Nó cũng đặc biệt tốt với

trẻ tự kỷ hay rối loạn hành vi Với những trẻ bị rối loạn phát triển, Cờ Vuathường chứng tỏ một trí thông minh đặc biệt nào đó Trẻ tự kỷ thường giỏi hơnbạn cùng lứa trong môn thể thao này, còn những trẻ bị các trục trặc hành vi nhưrối loạn tăng hoạt động giảm chú ý thì nhờ Cờ Vua mà cải thiện khả năng tậptrung.

Hiện nay, Bộ môn Cờ đã được đưa vào chương trình giảng dạy của cáctrường tiểu học tại các nước phát triển (như Mỹ, Singapore…) Các báo cáonghiên cứu về lợi ích của Cờ Vua với giáo dục đã chứng minh được rằng mônthể thao trí tuệ này giúp trẻ thông minh hơn bằng cách phát triển các kỹ năngnhư:

1 Sự tập chung: Trẻ được dạy về tác dụng của việc quan sát cẩn thận và

tập trung khi chơi Cờ Bởi nếu trẻ không quan sát được điều gì đang xảy ra thì

dù rất thông minh chúng cũng không thể phản ứng một cách nhanh nhẹn vớinhững tình huống đó

2 Trí tưởng tượng theo logic: Trẻ luôn được khuyến khích để tưởngtượng về kết quả của mỗi nước đi trước khi nó diễn ra Trẻ nhỏ rèn luyện khảnăng hình dung bằng cách tưởng tượng nước đi của các quân trong đầu, đầu tiên

là một nước, sau đó là một vài nước và cứ thế tăng lên

3 Khả năng tư duy cụ thể:Trẻ được dạy suy nghĩ kỹ trước khi đi một

nước Cờ Chúng được dạy để tự hỏi bản thân câu hỏi: “Nếu mình đi nước này,đối phương sẽ đi như thế nào và mình sẽ trả lời ra sao? ” Dần dần, Cờ Vua sẽgiúp trẻ phát triển tính kiên nhẫn và chịu khó tư duy hơn

4 Khả năng đánh giá tình huống: Trẻ khi học Cờ Vua sẽ được dạy rằng

chúng không nên làm theo những điều đầu tiên đến trong suy nghĩ của chúng.Chúng được học cách đưa ra hàng loạt các giải pháp cho cùng một vấn đề và cânnhắc lợi hại của những giải pháp đó và chọn cho mình một phương án tối ưunhất để thực hiện

5 Khả năng phân tích: Trẻ sẽ học cách đánh giá kết quả của những hànhđộng và sự việc cụ thể Liệu rằng sự việc này sẽ có lợi hay không có lợi vớimình? Các quyết định sẽ tốt hơn khi được tư duy một cách logic.

6 Khả năng tư duy trừu tượng: Trẻ được dạy cách tư duy suy xét từ cácchi tiết nhỏ, sau đó hình dung bức tranh toàn cảnh trong mỗi ván cờ Chúngcũng học cách sử dụng giải pháp của tình huống này áp dụng và sáng tạo chocác tình huống tương tự khác

7 Khả năng lập kế hoạch: Trẻ nhỏ khi học Cờ được rèn luyện để đưa racác mục tiêu dài hạn và học cách tiến hành các bước để đạt được mục tiêu củamình Chúng cũng được học cách phân tích, đánh giá, và lập lại kế hoạch khitình huống thay đổi

8 Khả năng cân nhắc đồng thời nhiều vấn đề: Trẻ em được khuyến khíchkhông chú tâm quá nhiều vào một vấn đề, chúng được học cách cân nhắc rấtnhiều các vấn đề cùng một lúc

9 Khả năng sáng tạo: Khi học Cờ, trẻ học cách đưa ra các giải pháp theotính chất thiên biến vạn hóa của từng ván Cờ, thay vì áp dụng một cách cứngnhắc theo các quy tắc

10 Tính kỷ luật: Những quy tắc trong khi chơi Cờ sẽ rèn luyện cho trẻ

tính kỷ luật cao Ví dụ như khi chơi Cờ, trẻ phải đợi đến lượt của mình mớiđược phép di chuyển quân

Các kỹ năng trên không cụ thể trong Cờ Vua, nhưng chúng xuất hiện ở tất

cả các phần trong mỗi ván Cờ Cờ Vua được ví như một công cụ dạy học đặcbiệt, nó kích thích tư duy của con trẻ và giúp chúng hình thành và phát triển các

kỹ năng khi chơi Cờ Kết quả là trẻ sẽ có được tư duy tốt hơn, khả năng giảiquyết vấn đề nhanh hơn và sự tự tin, độc lập trong suy nghĩ của chính mình(theo Chess life tháng 11 năm 1982, nguồn Dean J Ippolito)

Cờ Vua giúp trẻ xây dựng mối quan hệ cá nhân và tinh thần trường lớpkhi chúng cùng nhau tham gia một đội để giao đấu với trường khác Cờ Vua

cũng dạy cho trẻ tinh thần thể thao – cách để chiến thắng một cách đẹp nhất vàkhông bao giờ bỏ cuộc trong thi đấu.

1.4 Phương pháp và nguyên tắc giảng dạy Cờ Vua.

1.4.1 Phương pháp giảng dạy Cờ Vua.

Các nguyên tắc về phương pháp là hạt nhân cơ bản trong việc chọn lựanhững phương pháp để ứng dụng vào quá trình giảng dạy, truyền thụ kiến thứccho đối tượng giáo dục Nó được xây dựng trên cơ sở của các quy luật về tâm lýgiáo dục nói chung

- Phương pháp dùng lời hay phương pháp mô tả bằng lời (kể chuyện,miêu tả, giải thích, giảng bài, trò chuyện, nghiên cứu tài liệu)

- Phương pháp bài tập (giải các thế cờ theo chủ đề đã được chọn lựa riêngnhằm tạo ra những kỹ năng, kỹ xảo chuyên môn);

- Phương pháp trò chơi (chơi với bạn cùng nhóm những thế cờ đang học,hoặc các trích đoạn của ván đấu, chơi nhiều bàn cùng một lúc, thi giải cờ thế);

- Phương pháp thi đấu (thi đấu các giải hạn chế thời gian, chơi Blid);

- Phương pháp phân tích ván đấu và các thế cờ điển hình (nghiên cứu cácván đấu của các Đại kiện tướng, Kiện tướng, nghiên cứu các ván trong học tậphoặc các giờ học theo nhóm, phân tích các tình thế điển hình trong khai cuộc,trung cuộc và tàn cuộc )

1.4.2 Các nguyên tắc về phương pháp trong giảng dạy Cờ Vua.

Qua nghiên cứu và kiểm nghiệm, thấy rằng khi tiến hành giảng dạy bằngcác phương pháp trên cần thiết phải tuân thủ các nguyên tắc mang tính lý luậnsau:

- Giảng dạy Cờ Vua gắn với giáo dục toàn diện.

Giảng dạy có nghĩa là truyền thụ một khối lượng kiến thức kỹ năng cầnthiết mang tính chuyên môn, và đưa ra những khả năng áp dụng những kiếnthức, kỹ năng đó vào thực tiễn

Giáo dục toàn diện hướng học sinh đến việc làm quen với các chuẩn độ vềchính trị, thế giới quan, đạo đức, thẩm mỹ, các quy tắc và nhận thức phù hợp với

sự hình thành các quan điểm chính trị, các nét tính cách, các chuẩn mực hành vi

và tính sẵn sàng hoạt động theo xu hướng chuyên môn đòi hỏi

Giáo dục con người phát triển toàn diện là một quá trình phức tạp và đadạng, nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố mà trong đó có sự ảnh hưởng của trí tuệ,cảm xúc và ý chí

Các hình thức tác động giáo dục là: Chủ động tạo ra theo chủ đích cáctình huống cụ thể, chẳng hạn, tham gia các cuộc tranh luận, phát biểu trong cácbuổi họp lớp hoặc của tổ chức thể thao, nhận về mình trách nhiệm mang tính xãhội; giao trách nhiệm cụ thể cho đối tượng giáo dục, trao cho họ một số nhiệm

vụ sư phạm trong quá trình học tập và rèn luyện tham gia tích cực vào côngtác đoàn thể xã hội

Các hình thức tác động giáo dục trong phạm vi thực hành thể thao vàhoàn thiện trình độ điêu luyện trong các môn thi đấu khác nhau như: Tuân thủchính xác thời gian biểu các ngày, các giờ chơi trong đội tuyển và các cuộc thiđấu; Chấp hành nghiêm ngặt chế độ thể thao trong thời gian thi đấu; Chế độthực hiện lượng vận động thể lực (các bài tập thể thao khác nhau, các buổi đidạo); Tham quan các di tích lịch sử và tham dự các hoạt động văn hóa

Có thể đưa ra một số biện pháp tự giáo dục, tự học Cờ Vua như: Thựchiện các nhiệm vụ và các bài tập ở nhà, công bố kịp thời các tư liệu có giá trị xãhội, đọc và nghiên cứu các tài liệu, tự bình luận các ván cờ thi đấu của mình,nắm bắt các kiến thức về lý thuyết khai cuộc, hoàn thành tiêu chuẩn rèn luyệnthân thể

- Nguyên tắc hệ thống.

Cơ sở của nguyên tắc này bao gồm các tài liệu giảng dạy và phương pháptruyền thụ chúng

Để đảm nguyên tắc này cần tuân thủ các quy tắc sau:

Quy tắc thứ nhất - Tùy thuộc vào lứa tuổi, đặc điểm tâm - sinh lý, mục

đích giờ học mà đưa ra những phương pháp, hình thức tổ chức, và lượng kiếnthức cho phù hợp

Quy tắc thứ hai - Giáo viên cần trình bày bài giảng theo một trình tự

logic nhất định trên nguyên tắc sư phạm phổ biến “ từ đơn giản đến phức tạp, từ

đã biết đến chưa biết”.

Quy tắc thứ ba - Các tài liệu cần được trình bày thành từng phần, theo

một hệ thống nhất định, và phải có ví dụ minh họa cụ thể

Quy tắc thứ tư - Mỗi giờ học ít nhất phải có một thời điểm mấu chốt để

giúp cho việc hiểu rõ chủ đề của bài học (chủ yếu là lý thuyết khai cuộc, cácnguyên tắc trong cờ tàn, chiến lược ở trung cuộc.v.v.)

- Nguyên tắc vừa sức.

Cơ sở của nguyên tắc này là cần phải tính đến những đặc điểm về cá nhânnhư: Lứa tuổi, đặc điểm tâm - sinh lý, khả năng tiếp nhận kiến thức và các đặcđiểm khác của học sinh

Ở đây cần nhấn mạnh rằng giảng dạy vừa sức không có nghĩa là giáo viênphải loại bỏ mọi khó khăn trong quá trình học tập của học sinh, mà điều chủ yếu

là tăng cường những cố gắng sáng tạo và giúp đỡ về mặt lý luận cũng như thayđổi tốc độ hay nhịp độ giảng dạy, tạo cho người học phải thể hiện sự nỗ lực cốgắng của mình trong việc tiếp nhận những yêu cầu mà giáo viên đặt ra

Từ đó phải có cách đối xử phân biệt với từng cá nhân cũng như tìm hiểu

để biết những khả năng thiên bẩm của học sinh và tác động để hoàn thiện chúng

- Nguyên tắc bền vững kiến thức, và khả năng ứng dụng thực tiễn.

Theo lý thuyết thông tin, trí nhớ của con người được chia thành: Trí nhớlinh hoạt, trí nhớ thời gian ngắn và trí nhớ thời gian dài

Trí nhớ linh hoạt có dung lượng và thời gian lưu giữ hạn chế Bằng trínhớ linh hoạt con người rút ra được những gì cần thiết và truyền nó vào hai dạngtrí nhớ kia Chính nhờ vào các cơ chế của trí nhớ linh hoạt người ta mới có thểhuấn luyện được lý thuyết Cờ Vua

Trí nhớ trong thời gian dài lưu giữ các phương án khai cuộc đặc biệt(riêng cho mình), các thông tin về cờ tàn, chiến lược trung cuộc và các phương

tiện chiến thuật, có thể sắp xếp vào trí nhớ trong thời gian dài cả “sự nhạy bén

về thế trận” và “linh cảm”.

Đối với giáo viên cần thiết phải biết là lượng thông tin luôn phụ thuộc vàophương pháp truyền thụ nó Vì vậy việc tiếp thu kiến thức vững chắc luôn ở

trong trạng thái tranh chấp liên tục với “sự dập tắt thông tin” trong các vùng của

vỏ não với quá trình “quên”, nên nhiều nhà sư phạm đã khẳng định rằng việc

học tập cờ hiệu quả nhất là ở những thời gian đầu tiên của giờ học

Phương tiện để chống lại “sự quên” thông tin chính là liên tục ôn lại kiến

thức không chỉ trong giờ học đó, mà còn ở đầu giờ học mới ở khía cạnh này,kiến thức về lý thuyết khai cuộc và kiến thức về lý thuyết tàn cuộc có khả năng

Các hình thức giảng dạy đặc trưng giúp cho việc nắm bắt vững chắc kiếnthức, phát triển năng lực nghiên cứu các thế cờ có tính chất lý thuyết rõ ràng,chăm chú tìm kiếm các cách đánh mới, thực hiện các ván đấu theo đề tài vớithời gian suy nghĩ được rút ngắn, kiểm nghiệm bằng thực tế những ý tưởng khaicuộc mới, tìm cách chơi cho những thế cờ mà một bên có một chút ưu thế,nghiên cứu tỉ mỷ các ván cờ của các Đại kiện tướng

1.4.3 Trình tự giảng dạy trong Cờ Vua.

Để xác định trình tự giảng dạy trong Cờ Vua cần phải căn cứ vào mụcđích, yêu cầu, nhiệm vụ, thời gian và đối tượng giảng dạy mà đưa ra nội dungcho phù hợp Thông thường, nội dung giảng dạy trong Cờ Vua được sắp xếptheo trình tự như sau (với mục đích phổ cập Cờ Vua là chính yếu):