Nghiên cứu ứng dụng bài tập phát triển tốc độ tính toán cho nữ vđv cờ vua lứa tuổi 11 12 tỉnh bắc giang

Hơn nữa, việc không có khả năng duy trì và chịu đựng những căng thẳng cảm xúc ở mức độ cao lại là một trong những nguyên nhân làm mất đi trạng thái sung sức thể thao của VĐV Cờ Vua.Vì vậ

MỞ ĐẦU Tính cấp thiết:

Cờ Vua đã và đang trở thành nhu cầu văn hóa, tinh thần của đông đảo các tầng lớp nhân dân, một môn thể thao mang lại nhiều vẻ vang cho nền thể thao nước nhà Các VĐV Cờ Vua đã chứng tỏ khả năng của mình thông qua các giải

ở khu vực và trên thế giới Giành được nhiều thành tích cao như: Đào Thiên Hải, Nguyễn Ngọc Trường Sơn và đặc biệt là Lê Quang Liêm đã 2 lần liên tiếp vô địch giải Cờ Vua Airoplot Điều đó càng chứng tỏ rằng Cờ Vua Việt Nam đã và đang phát triển tới đỉnh cao của phong trào Cờ Vua thế giới Chính vì vậy Cờ Vua được coi là một trong những môn thể thao mũi nhọn trong dự án chiến lược

về công tác TDTT của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Cờ Vua khác các môn thể thao khác là ít đòi hỏi về thể lực nhưng lại đòi hỏi khá cao về khả năng tâm lý, trí tuệ, năng lực phân tích và đánh giá tình huống Các tình huống liên tục thay đổi đòi hỏi người chơi cần có sự am hiểu kiến thức chuyên môn và có năng lực tính toán nhanh trong từng trường hợp

Tính toán trong Cờ Vua là quá trình phân tích, tổng hợp tình huống thi đấu trên cơ sở vân dụng chính xác các kiến thức và tri thức, nhằm đưa ra quyết định đúng đắn và phù hợp trong việc sử lý các tình huống nẩy sinh của ván đấu Tính toán các biến thế trong các ván đấu có ý nghĩa rất quan trọng đối với các VĐV Cờ Vua, là nhân tố quyết định sự thành bại của kế hoạch chơi trong ván đấu Việc tính toán sai lầm hoặc thời gian tính toán quá lâu, trong những tình huống cờ dẫn đến những kết quả đáng tiếc như thế cờ đang thắng thành hòa, đang hòa thành thua hoặc đang thắng thành thua Và đó là nguyên nhân sâu xa của sự hời hợt trong suy nghĩ, ảnh hưởng lâu dài tới trình độ VĐV Cờ Vua

Nội dung thi đấu trong Cờ Vua có ba hình thức: Thi đấu cờ chớp (thời gian từ 5 phút trở xuống), thi đấu cờ nhanh (thời gian ≤ 60 phút), thi đấu cờ dài (cờ truyền thống, thời gian 90 phút) Nhưng xu hướng hiện nay thường tổ chức các giải cờ chớp, cờ nhanh, thời gian của mỗi ván đấu ngắn nên tốc độ tính toán

có vai trò rất quan trọng, nó quyết định đến kết quả của ván đấu

Đối với các nữ VĐV Cờ Vua trẻ của Bắc Giang, sở dĩ trong những năm gần đây chưa đạt được thành tích cao tại các giải trẻ toàn quốc, phần lớn là do các em mất ưu thế trong tốc độ tính toán Vì vậy khắc phục tình trạng trên cho các VĐV trẻ, giúp các VĐV phát triển tốc độ tính toán trong thi đấu Cờ Vua là vấn đề quan trọng trong công tác giảng dạy và huấn luyện

Nghiên cứu về tính toán trong Cờ Vua đã có một số tác giả quan tâm như: Nguyễn Thị Siêm (năm 2005), Nguyễn Bá Việt Phương (năm 2008) Các đề tài này mới chỉ đề cập đến các vấn đề chung như hình thành năng lực, kỹ năng tính toán trong thi đấu cờ dài, các bài tập thường có thời gian lớn từ 10 – 15 phút trở lên Vì vậy, không áp dụng được vào nội dung thi đấu cờ chớp và cờ nhanh Xuất phát từ những lý do đó chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài:

“Nghiên cứu ứng dụng bài tập phát triển tốc độ tính toán cho nữ VĐV Cờ

Vua lứa tuổi 11 – 12 tỉnh Bắc Giang”.

Mục đích nghiên cứu: Mục đích nghiên cứu của đề tài là lựa chọn được

bài tập có hiệu quả nhằm phát triển tốc độ tính toán cho nữ VĐV Cờ Vua lứa tuổi 11 – 12 tỉnh Bắc Giang Từ đó giúp cho các HLV có thêm phương tiện hiệu quả trong quá trình giảng dạy, huấn luyện tốc độ tính toán, góp phần nâng cao chất lượng quá trình đào tạo Cờ Vua ở tỉnh Bắc Giang

Mục tiêu nghiên cứu: Để đạt được mục đích nghiên cứu đề tài xác định

các mục tiêu cụ thể sau:

- Mục tiêu 1: Thực trạng huấn luyện tốc độ tính toán cho nữ VĐV Cờ

Vua lứa tuổi 11 – 12 tỉnh Bắc Giang.

- Mục tiêu 2: Lựa chọn và ứng dụng bài tập phát triển tốc độ tinh toán

cho nữ VĐV Cờ Vua lứa tuổi 11 – 12 tỉnh Bắc Giang.

Đối tượng nghiên cứu: Bài tập nâng cao tốc độ tính toán cho nữ VĐV

Cờ Vua lứa tuổi 11 – 12 tỉnh Bắc Giang

Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành trên 20 nữ VĐV lứa

tuổi 11 – 12 tỉnh Bắc Giang

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Đặc điểm tâm – sinh lý lứa tuổi 11 – 12 trong tập luyện và thi đấu môn

Mặt khác khả năng phương hướng tri giác không gian lứa tuổi 11 - 12 đã khá chính xác Do vậy, khi giảng dạy – huấn luyện chiến thuật và chiến lược khai cuộc cần sử dụng bàn cờ treo, đưa ra các bài tập theo từng chủ đề với thời gian hạn định khác nhau nhưng thời gian tối thiểu cho việc thực hiên mỗi bài tập phải là 5 phút trở lên

b Khả năng tập trung chú ý:

Ở lứa tuổi 11 – 12 có khả năng chú ý vào một đề tài , một đối tượng cao Chú ý có chủ đích chiếm ưu thế Chú ý ở lứa tuổi này bền vững hơn, sự di chuyển chú ý nhanh và linh hoạt hơn, khối lượng chú ý nhiều hơn so với lứa tuổi nhi đồng Khả năng chú ý có chủ định, sự tìm tòi, học hỏi, ham hiểu biết có vai trò quan trọng trong quá trình tập luyện và thi đấu Cờ Vua Cho nên, người giáo viên – HLV cần chú ý lựa chọn các bài tập, các thế cờ phù hợp như số lượng quân, các nước cờ dự bị để phát huy tính sáng tạo của học sinh, ở lứa tuổi này có

thể sử dụng được các bài tập có số lượng quân nhiều, với số nước đi từ 2 – 3 nước cờ dự bị và độ sâu biến thế có thể tới 10 – 11 nước Tuy nhiên, cần phải dựa trên sự định hướng chiến lược từ trước.

c Trí nhớ:

Trí nhớ của học sinh lứa tuổi 11 – 12 có nhiều biến đổi cơ bản so với lứa tuổi nhi đồng Trí nhớ trừu tượng phát triển mạnh Ghi nhớ chủ định chiếm ưu thế, các em có ý thức lựa chọn những nội dung chủ yếu để ghi nhớ, biết hệ thống

và sắp sếp nội dung bài học để các em thực hiện tốt bài tập cờ Đồng thời trong quá trình giảng dạy, người giáo viên cần tăng dần độ khó của bài tập, từng giáo

án tạp luyện phải có hệ thống, kích thích sự nỗ lực ý chí và tính tích cực tự giác, sáng tạo của các em trong quá trình giảng dạy và huấn luyện Cờ Vua Mặt khác

sử dụng hiệu quả trí nhớ, có khả năng diễn đạt bài tập, các em thích thú quan sát một cách tỷ mỉ và biết đặt ra những câu hỏi và giải quyết vấn đề

d Tư duy:

Lứa tuổi 11- 12 tư duy trừu tượng phát triển nhanh các em có khả năng tiếp thu những khái niệm trừu tượng và phức tạp Khi giải quyết vấn đề, các em dựa vào những khái niệm trừu tượng, phải dựa vào ngôn ngữ chứ không phải hình ảnh và động tác cụ thể như lứa tuổi nhi đồng – năng lực phân tích và tổng hợp, năng lực trừu tượng hóa và khái quát hóa, hệ thống hóa và suy luận hóa còn yếu, đặc biệt các em chưa chủ động vận dụng hiểu biết của mình để kiểm nghiệm củng cố Vì vậy, trong quá trình huấn luyện khai cuộc, cần phải phát triển được nâng lực tư duy và óc tưởng tượng sáng tạo của học sinh bằng cách: bên cạnh lời giải cho từng thế cờ với các dạng thức khai cuộc khác nhau, phải có những bài tập buộc các em phải tự tìm ra lời giải mà không được di chuyển quân trên bàn cờ

e Tưởng tượng:

Ở lứa tuổi 11 – 12 tưởng tượng có chủ định phát triển ở mức độ tưởng tượng tái tạo, các em tưởng tượng lại những điều đã học được trên lớp và được trình bày trong sách vở để áp dụng và vui chơi, thi đấu khả năng tưởng tượng ở

thiếu niên khá phong phú nhưng còn thiếu thực tế Bởi vậy khả năng tưởng tượng của học sinh nếu được hướng dẫn nâng cao thì khả năng tưởng tượng sáng tạo trong quá trình giảng dạy Cờ Vua sẽ có tác dụng tốt đến việc nâng cao thành tích sau này của các em

Bên cạnh đó, người giáo viên, HLV phải có ngôn ngữ rõ ràng, ngắn ngọn, chặt chẽ, khái quát kết hợp với suy luận của học sinh nhằm giúp cho quá trình nhận thức và tưởng tượng của các em được phát triển chính xác và phong phú

f Cảm xúc:

Đặc điểm nổi bất trong tình cảm của thiếu niên lứa tuổi 11 – 12 là tính cảm xúc cao (dễ bi kích động), điều đó là do tính xung động cao của tuổi dậy thì, nó phụ thuộc vào đặc điểm của hệ thần kinh, quá trình hưng phấn tạm thời

có ưu thế so với ức chế, làm cho thiếu niên không kìm chế được bản thân cho nên khi than gia bất cứ hoạt động nào các em đều biểu hiện cảm xúc rất mạnh

say, hứng thú cho các em, khen thưởng động viên kịp thời đúng mực khi các em thực hiện tốt các nhiệm vụ đề ra.

g Ý thức:

Ở lứa tuổi 11 - 12 hành vi ý thức đã phát triển, các em thường có nhiều ước mơ táo bạo, đã bắt đầu nghĩ đến lý tưởng (nhưng dễ thay đổi do hiếu động) sẵn sàng khắc phục khó khăn có tính kỷ luật, sự quyết tâm song vẫn chưa cao, tính kiên trì còn yếu, các em thích tìm tòi khám phá nhưng dễ nản lòng khi kết quả trước mắt không rõ ràng, chưa nghĩ đến mục đích lâu dài vì thế trong quá trình giảng dạy Cờ Vua, người giáo viên – HLV khi đề ra mục đích chung cần chia ra nhiều mục đích cụ thể có tính khái quát dễ hiểu, giúp các em thực hiện tốt và hiệu quả nhất các bài tập đề ra

1.1.2 Đặc điểm sinh lý lứa tuổi 11 – 12.

Các em học sinh lứa tuổi 11 - 12 quá trình hưng phấn chiếm ưu thế so với quá trình ức chế, một sự mất cân đối dưới phần dưới vỏ não có xu hướng phát triển nhanh hơn và mãnh liệt hơn so với hoạt động của vỏ não, dẫn đến sự mất cân bằng tạm thời giữa hai hệ thống tín hiệu

- Sự phát dục (dậy thì): Đây là nhân tố sinh lý xã hội có ảnh hưởng rất

quan trọng đối với sự phát triển tâm lý và nhân cách của lứa tuổi này Các cơ quan thực vật ở lứa tuổi này đã phát triển tương đối Các kích thước tuyệt đối cũng như tương đối của tim tăng dần theo lứa tuổi và chịu ảnh hưởng rất mạnh của tập luyện Hệ tim mạch của cơ thể trẻ thích nghi với sự tăng công suất hoạt động Thể lực vẫn kém hơn so với người lớn thể hiện ở chỗ khi tăng công suất hoạt động lên 1kg/1s thì nhịp tim của trẻ 11 - 12 tuổi tăng lên 5-6 lần/phút

- Hệ hô hấp của trẻ lứa tuổi 11 - 12 nói chung có đặc điểm là thở nhanh và

không ổn định, thông khí phổi tối đa cũng tăng dần Quá trình hồi phục chậm với khối LVĐ lớn khả năng thích nghi với vận động kém, khả năng hoạt động yếm khí thấp Do vậy ở lứa tuổi này nếu áp dụng với lượng vận động (LVĐ) quá lớn thì sẽ gây ảnh hưởng xấu đến sự phát triển chung của cơ thể

- Đặc điểm xương và khớp: Quá trình cốt hóa chưa hoàn thành, sụn tương

đối nhiều các chất hữu cơ và nước trong xương còn nhiều, các chất vô cơ như canxi, photpho ít, tính đàn hồi của xương tốt, nhưng độ cứng kém Thời kỳ này, xương thiếu niên, nhi đồng phát triển mạnh về chiều dài hơn chiều ngang

- Đặc điểm cơ bắp: cơ bắp của các em chưa phát triển đầy đủ, cơ mềm,

nước nhiều nhưng Protit, Lipit, các chất dịch thể và vô cơ tương đối ít Tuổi càng nhỏ thì tỷ lệ cơ bắp so với trọng lượng cơ thể càng nhỏ, sức mạnh yếu

- Đặc điểm hệ thống tim mạch: Những sợi cơ tim của các em nhỏ và tính

đàn hồi ít, van tim phát triển kém, dung tích và thể tích tim nhỏ nhịp tim nhanh hơn người lớn

Như vậy, các VĐV Cờ Vua trẻ lứa tuổi 11 - 12 có đặc tính là ở trung tâm thần kinh các quá trình hưng phấn chiếm ưu thế so với quá trình ức chế Mặt khác khi nghiên cứu những biến đổi của các chức năng sinh lý trong cơ thể VĐV Cờ Vua khi tập trung suy nghĩ trong khi sử lý các tình huống phức tạp thì các chỉ số sinh lý của VĐV đều tăng lên Mạch đập tăng đến 170 – 190 lần/ phút, huyết áp tối đa tăng khoảng 200 mmHg Các quá trình sinh lý tăng cao hơn nhiều so với lúc bình thường Do sự phát triển mạnh mẽ của hưng phấn thần kinh trong thời gian tương đối dài dẫn đến sự xuất hiện hiện tượng ức chế trong thời gian dài Khả năng hưng phấn và lực bóp của cơ tim giảm Như vậy có thể

đi đến kết luận rằng: Trong Cờ Vua khi thực hiện LVĐ lớn (suy nghĩ tính toán các biến thế ) thì các quá trình sinh lý xảy ra trong cơ thể VĐV tương ứng với một hoạt động thể lực (hoạt động cơ bắp) với cường dưới cực đại Từ đó cho thấy ở lứa tuổi này khi giảng dạy huấn luyện tốc độ tính toán cho VĐV Cờ Vua cần phải thận trong sử dụng LVĐ lớn và có những biện pháp hồi phục thích hợp sau khi thực hiện LVĐ

1.2 Cơ sở tâm – sinh lý trong tập luyện và thi đấu Cờ Vua.

1.2.1 Cơ sở tâm lý.

Tập luyện và thi đấu Cờ Vua không đòi hỏi dụng cụ sân bãi phức tạp như một số môn thể thao khác, tập luyện không cần nhiều người, hình thức tập luyện

rất phong phú đa dạng, có thể tự mình nghiên cứu tài liệu, sách báo, chơi và tập luyện bằng máy vi tính với nhiều trình độ khác nhau

Cờ Vua là môn thể thao trí lực, LVĐ trong Cờ Vua chủ yếu là LVĐ tâm

lý, tác động trực tiếp và quá trình tư duy của người tập Học chơi Cờ Vua giúp cho việc phát triển hài hòa các phẩm chất tâm lý của mỗi cá nhân Trong quá trình học, tập luyện Cờ Vua, khả năng tư duy logic và trực giác được phát triển Khả năng chuyển đổi giữa 3 loại trí nhớ: Trí nhớ linh động, tri nhớ thời gian ngắn và trí nhớ vĩnh viễn trở nên linh hoạt, bền vững và có dung lượng ghi nhớ lớn Khả năng tập trung chú ý được phát triển và hoàn thiện Cờ Vua giúp đẩy mạnh việc học, tập trung suy nghĩ, khả năng lựa chọn quyết định, góp phần tạo nên ý chí, tính quyết đoán và ổn định về cảm xúc

Không giống với một số môn thể thao khác, Cờ Vua ít đòi hỏi sự hoạt động cơ bắp mạnh mẽ Trong suốt quá trình hoạt động sáng tạo, thi đấu, VĐV

Cờ Vua dùng phần lớn thời gian ngồi sau bàn cờ tư duy, suy nghĩ, tính toán các

nước đi Với đặc điểm là môn thể thao trí tuệ, LVĐ trong Cờ Vua là LVĐ tâm lý,

tác động trực tiếp vào quá trình tư duy của người tập nên cần phải chú ý đến tính chất đặc biệt này Bởi vì trong các môn thể thao khác (đặc biệt trong thời kỳ

tiến hành thi đấu), sự căng thẳng về cảm xúc thường được kết hợp với việc tăng cường hoạt động cơ bắp Điều này có ý nghĩa quan trọng vì tăng cường hoạt động cơ bắp sẽ bảo vệ cơ thể khỏi ảnh hưởng không có lợi của sự căng thẳng về cảm xúc lên trạng thái chức năng của hệ thần kinh và tim mạch Cờ Vua là một dạng hoạt động thể thao có sự căng thẳng về cảm xúc thần kinh cao độ, dẫn đến một số trường hợp có thể ảnh hưởng không tốt đến tình trạng sức khỏe Trước đây, có một số quan điểm cho rằng, trên cơ sở tính toán đến những tác động nguy hại của những căng thẳng về cảm xúc, có thể xây dựng được những biện pháp, thậm chí trong một vài trường hợp có thể dùng cả các chất dược liệu, để nhanh chóng làm giảm đi những căng thẳng đó trong thời gian thi đấu Song không nên coi đó là chuẩn mực, vì bản thân những căng thẳng cảm xúc đó lại chính là điều kiện cần thiết cho quá trình tư duy – sáng tạo của VĐV Cờ Vua

Hơn nữa, việc không có khả năng duy trì và chịu đựng những căng thẳng cảm xúc ở mức độ cao lại là một trong những nguyên nhân làm mất đi trạng thái sung sức thể thao của VĐV Cờ Vua.

Vì vậy, việc định mức và áp dụng LVĐ phù hợp đối với từng VĐV trong tập luyện và thi đấu Cờ Vua là một vấn đề hết sức quan trọng đối với việc đạt được thành tích cao trong thi đấu

LVĐ tâm lý trong Cờ Vua chính là sự căng thẳng về cảm xúc và thần kinh

do mật độ, độ khó của bài tập cờ, tình huống cờ cũng như thời gian thực hiện bài tập, tình huống đó Các tác nhân tâm lý (cường độ cảm xúc, sự căng thẳng về ý chí ) có tác động mạnh thì làm tăng cường hoặc làm giảm sút khả năng chức phận của cơ thể

Mức độ căng thẳng tâm lý trong hoạt động tập luyện và thi đấu của VĐV

Cờ Vua được xác định bằng:

- Trạng thái cảm xúc của VĐV: Trạng thái này có rất nhiều nguyên nhân bên trong cũng như bên ngoài như: Trình độ chuyên môn của VĐV, trình độ của đối phương, mục đích tập luyện và thi đấu

- Đặc tính kỹ thuật, chiến thuật của các bài tập, tính chất hoạt động của cơ quan phân tích, mức độ tư duy chiến thuật, đặc điểm của sự tập trung chú ý,điều kiện hoạt động có đối kháng

- Độ lớn sự nỗ lực ý chí của VĐV

Những yếu tố nói trên ảnh hưởng tới mức căng thẳng tâm lý và có thể chiếm ưu thế trong khi xác định LVĐ Sự căng thẳng tâm lý cao nhất được biểu hiện trong các cuộc thi đấu quan trọng

Để đạt được trạng thái sung sức thể thao cho VĐV Cờ Vua, trong quá trình huấn luyện, cần thiết phải chuẩn bị cho VĐV một cách có hệ thống về thể lực,

kỹ - chiến thuật, chiến lược và tâm lý cho VĐV Cờ Vua

Vì vậy, trong quá trình đào tạo VĐV Cờ Vua cần thiết phải tuyển chọn các

em không chỉ có sự phát triển tốt về thể chất mà còn có các thuộc tính tâm lý phù hợp với môn thể thao này: Loại hình thần kinh thuộc một trong 3 loại sau:

linh hoạt, thăng bằng hoặc hưng phấn Có phẩm chất đạo đức tốt, động cơ hoạt động trong sáng, có hứng thú bền vững đối với hoạt động của môn thể thao Cờ Vua.

Các chỉ số tâm lý đặc trưng cho hoạt động Cờ Vua bao gồm: Loại hình

thần kinh phù hợp, có phẩm chất đạo đức tốt; mức độ bền vững của quá trình tâm lý và độ bền vững phải sâu, linh hoạt và có dung lượng trí nhớ tốt; năng lực

tư duy của VĐV tốt (đặc biệt là tư duy sáng tạo); có sự nỗ lực ý chí cao, khắc phục những khó khăn và trở ngại bên trong cũng như bên ngoài để thực hiện tốt

nhất nhiệm vụ tập luyện và thi đấu Trong các chỉ số này, đặc điểm tâm lý nổi

trội nhất đối với môn Cờ Vua là năng lực tư duy của VĐV.

1.2.1 Cơ sở sinh lý.

Vấn đề về giá trị sinh lý của ván đấu Cờ Vua luôn thu hút sự quan tâm của các nhà chuyên môn Bởi lẽ, kết quả của các ván đấu không chỉ có giá trị thuần túy thể thao (thắng – thua) và giá trị về chất lượng ván đấu, mà quan trọng chính

là giá trị tâm – sinh lý mà các ván đấu đó đem lại Thiếu giá trị này, sẽ rất khó khăn trong việc chuẩn hóa LVĐ trong thi đấu, trong việc dự báo thành tích của các VĐV Cờ Vua

Trong những năm 1980 – 1987, tại khoa Cờ Vua trường Đại học TDTT Matxcơva đã tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu quá trình ra quyết định trong điều kiện stress với thời gian hẹp (Model Cờ Vua)” Kết quả nghiên cứu của đề tài này và kết quả nghiên cứu của nhiều nhà nghiên cứu khoa học khác đã chỉ ra rằng, với LVĐ thi đấu lớn và không quen thuộc sẽ dẫn tới mệt mỏi tương đối nhanh và hậu quả là ở một số VĐV Cờ Vua xuất hiện “khoảng tối” trong việc nhìn nhận các thế cờ Nghĩa là việc định vị được trong trí nhớ chỉ một phần nào đó của bàn cờ, nơi diễn ra các sự kiện quan trọng hơn cả

Trong quá trình thử nghiệm đã sử dụng tổ hợp các phương pháp về tâm – sinh lý bao gồm: Ghi các dòng điện sinh vật của não (điện não đồ), ghi điện tâm

đồ, xác định huyết áp tối đa và huyết áp tối thiểu, xác định tần số hô hấp và tần

số mạch đập

Những kết quả thu được từ điện não đồ trong quá trình thử nghiệm đã chứng tỏ rằng: Sự biến đổi hoạt lực điện sinh vật của não trong quá trình thực hiện ván đấu cho phép đánh giá về độ khó của nhiệm vụ mà VĐV Cờ Vua phải giải quyết Khi chơi giai đoạn khai cuộc, với các phương án quen thuộc, việc lựa chọn nước đi dường như là tự động, không hề có khó khăn thì giá trị của ván đấu theo trí nhớ là không cao Trong giai đoạn trung cuộc và tàn cuộc, khi mà phần lớn các ván đấu được xác định bởi sự tính toán căng thẳng thì giá trị sinh lý của ván đấu đạt cao nhất Cũng qua các thử nghiệm cho thấy, giá trị sinh lý của ván đấu còn đạt mức cao nhất trong những tình thế thiếu thời gian (xêinốt), trong những tình thế sau những nước đi bất ngờ của đối phương.

Điều quan trọng đối với HLV Cờ Vua không chỉ là nắm vững những đặc điểm tâm – sinh lý mà điều quan trọng hơn là việc áp dụng những hiểu biết này vào trong quá trình đào tạo và tự đào tạo nhằm đạt được trạng thái sung sức thể thao trong quá trình Cờ Vua, cũng như các thành tích cao nhất của bản thân trong quá trình tập luyện VĐV Cờ Vua

Để trở thành VĐV Cờ Vua đỉnh cao là một vấn đề lớn, cần có sự đào tạo với những phương pháp, phương tiện khoa học và bài bản ngay từ giai đoạn ban đầu, khi VĐV còn nhỏ tuổi và cần rất nhiều nỗ lực của mỗi VĐV

Trong quá trình huấn luyện và đào tạo VĐV Cờ Vua (chu trình huấn luyện dài hạn) ở mỗi chu kỳ huấn luyện (ứng với lứa tuổi), VĐV phải thực hiện những nhiệm vụ cụ thể mà HLV đề ra, cụ thể là lứa tuổi 11 - 12 VĐV phải thực hiện song song nhiều nhiệm vụ như: Khả năng cảm nhận tình thế, nhãn quan phối hợp, tăng cường thủ pháp tấn công đặc biệt là nhiệm vụ nâng cao năng lực tính toán cho VĐV

1.3 Cơ sở lý luận về tính toán trong Cờ Vua.

1.3.1 Khái niệm.

Theo nghĩa hẹp, “tính toán” trong Cờ Vua là quá trình phân tích tổng hợp tình huống thi đấu,chắt lọc để thu nhận những gì là quan trọng nhất và vứt bỏ

những điều không cần thiết, kiểm tra lại một cách có phê phán những kết quả trước đó.

Theo nghĩa rộng, “Tính toán trong Cờ Vua là quá trình phân tích tổng hợp tình huống thi đấu trên cơ sở vận dụng chính xác các kiếm thức và tri thức nhằm đưa ra các quyết định chính xác và phù hợp trong việc xử lý các tình huống nảy sinh trong ván đấu”

1.3.2 Nguyên tắc và các dạng thức tính toán.

1.3.2.1 Nguyên tắc tính toán:

Thông thường, trong mỗi ván đấu, các tình huống nảy sinh đều là kết quả của việc tính toán các thế biến của các đấu thủ để dẫn tới tình thế Một nguyên tắc cơ bản mà các VĐV Cờ Vua phải tuân thủ trong quá trình tính toán các thế biến là nguyên tắc “Nhánh cây” Việc sử dụng nguyên tắc này phải tuân thủ các quy tắc sau:

- Phân tích - đánh giá (dựa vào các nhân tố của thế trận và các nguyên tắc phân tích-đánh giá).

- Cần phải xác định đầy đủ các điểm “nút”-tức là xác định đầy đủ những nước cờ dự bị của thế cờ và sắp xếp chúng theo một trình tự quy định trước.

- Tính toán từ nước đầu tới nước đi cuối cùng của mỗi thế biến và không quay lại nữa Sau đó kết luận cho các thế biến đó.

- Tổng hợp các kết luận, chọn hướng đi, tính lại một lần nữa các thế biến

Ví dụ: Tình huống xuất hiện trong ván đấu

giữa Pêtrôxian - Kureitric, 1976 (sơ đồ 1.1, hình

1)

Sau 15 nước đi, ván cờ xuất hiện tình

huống như trên, Trắng đạt được sự chiến thắng

nhờ tính toán chính xác một đòn phối hợp không

phức tạp: 16 M:e4 H:e4 17 Td3 Hb4 + 18

H:b4 M:b4 19 T:h7+ Vh8 20 Tb1+! Vh8 21

Xc4 a5 (nếu 21 Mc6 22 Th7+ Vh8 23 Tc2+!

Vg8 24 Xch4 g6 25 Xh8+ Vg7 26 X1h7+ Vf6 27 X:f8) 22 thế cờ7+ Vh8 23 Tf5+! Vg8 24 Xch4 g6 (24 f6 25 Tg6!) 25 Xh8+ Vg7 26 X1h7+ Vf6 27 X:f8 gf 28 Xhh8, và Đen đầu hàng

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ tính toán theo công thức nhánh đơn.

b Nhánh đa.

Dùng để tính toán cho những thế cờ tương

đối rõ ràng, song có thể nảy sinh nhiều biến thế với

số lượng nước cờ dự bị cần tính tương đối ít

Ví dụ: Tình huống trong ván đấu giữa

Svexicốp - Kuretrích (sơ đồ 1.2, hình 2)

Hình 2 Hình 1

Sau 11 nước đi ván đấu đã xuất hiện tình huống này, sau diễn biến 12 ba Mc3 13 Hc2, xuất hiện 4 phương án:

I 13 M:e2+ 14 Vh1 Ta6 15 Hb2 với ưu thế thuộc về Trắng

II 13 M:d1 H:d1 14 H:d1 với ưu thế thuộc về Trắng

III 13 T:e2 14 Xd2 Trắng ưu thế

IV 13 Ta6 14 Hb3 M:e2 15 Vh1 Xc3 16 Ha4 M:c1 17 M:b5 thế cờ không rõ ràng, với thế trận phức tạp

Ví dụ: Tình huống trong ván đấu giữa

Capenlô - Côtốv, Manta - 1976 (sơ đồ 1.3, hình 3)

Nhìn vào thế cờ chúng ta thấy, Trắng có thể

ăn hơn chất bằng 1 X:f6 V:f6 và 2 H:e8 Tuy

nhiên sau nước đi này, liệu Trắng có dẫn được tới

một thế cờ có ưu thế cho mình hay không, đòi hỏi

chúng ta phải tính toán ký lưỡng các phương án có

thể nảy sinh

Hình 3

Sau 1 Xf6 Vf6 2 He8 bc 3 Hf8 + các phương án cần tính là: I 3 Vg5

và II 3 Hf7

I 3 Vg5 4 h4 +, và các thế biến nảy sinh cần phải tính toán là:

a/ 4 Vh4b/ Vg4c/ Vh5a/ 4 Vh4 5 Hh6 + Vg4 6 Md3 Hf7 7 Hh3 + Vg5 8 He3 + Vh5 9 Mc5 + dc 10 bc =+

b/ 4 Vg4 5 Hf6 h6 6 Md3, và Trắng chiếu hết trong những nước đi tới.c/ 4 Vh5 5 Hf6 h6 6 Md3 bc 7 g4 +! Vg4 8 Hf2 + Vf5 9 Hf3 + Vh4

22

18 a5

Sơ đồ 1.3 Sơ đồ tính toán theo công thức nhánh phức.

1.4 Phương pháp, phương tiện phát triển tốc độ tính toán cho VĐV Cờ Vua.

1.4.1 LVĐ trong tập luyện và thi đấu Cờ Vua.

Trong tập luyện Cờ Vua LVĐ tác động vào VĐV dưới dạng những bài tập có nội dung, tính chất và hình thức thực hiện khác nhau Các bài tập trong tập luyện Cờ Vua được chia thành 3 nhóm: Nhóm bài tập bổ trợ, nhóm bài tập chuyên môn và nhóm bài tập thi đấu

- Nhóm bài tập bổ trợ: bao gồm các bài tập thể chất (ở các môn thể thao khác) Các bài tập nhằm phát triển thể lực (sử dụng bài tập thể chất thuần túy), các bài tập “chuyển tốt” trong quá trình phát triển các năng lực chuyên môn (cờ vây, cờ tướng ), các tác động xã hội nhằm phát triển và hình thành nhân cách như: Thăm quan, du lịch, hoặc tác động của các môn khoa học khác nhằm phát triển các năng lực tâm lý, sinh lý

- Nhóm bài tập chuyên môn: Bao gồm các bài tập nghiên cứu, các bài tập hình thành và phát triển năng lực chuyên môn

- Nhóm bài tập thi đấu: Bao gồm các ván đấu theo quy trình thi đấu (có thời gian hạn định, kiểm tra nước đi ) được thực hiện trong các điều kiện khác nhau

Chỉ tiêu khối lượng và cường độ của LVĐ trong tập luyện và thi đấu Cờ Vua được cụ thể hóa thông qua bảng 1.1 (A Côtôv – 1982)

Bảng 1.1: Các chỉ tiêu khối lượng và cường độ của LVĐ trong tập luyện và

thi đấu cờ vua (theo A.Côtôv – 1982).

Chỉ tiêu xác định khối LVĐ Chỉ tiêu xác định cường độ vận động

gian, hoặc hạn định số lượng

nước đi trên một đơn vị thời

gian)

-Trình độ đối phương

-Thời gian hạn định cho mỗi nhiệm vụ cần giải quyết

-Số lượng nước cờ dự bị cho một tình huống

-Độ sâu của biến thế

-Độ sâu của nhiệm vụ cần giải quyết

-Tần số mạch đập (lần/phút)

-Huyết áp (mmHg)-Cơ chế huy động

và duy trì hoạt động của hệ thần kinh.(Sự biến đổi của điện não đồ)

1.4.2 Phương pháp rèn luyện tốc độ tính toán.

Theo quan điểm của Đại kiện tướng A Kôtôv: “Tính toán phương án là một trong những nhân tố chứa đựng tài năng Cờ Vua” Để phát triển tốc độ tính toán cần giải quyết nhiều bài tập về đòn phối hợp, cờ thế mà không dịch chuyển quân trên bàn cờ Trong 2 cuốn sách nổi tiếng “Bí mật tư duy của VĐV

Cờ Vua” xuất bản năm 1970 và “Trở thành đại kiện tướng như thế nào” xuất bản năm 1985, Đại kiện tướng A Kôtôv đã có những chỉ dẫn hết sức cụ thể về hình thức, phương pháp rèn luyện tốc độ tính toán

1.4.2.1 Hình thức tập luyện.

Cũng theo Đại kiện tướng A Kôtôv, hình thức tập luyện nhằm phát triển tốc độ tính toán, cơ bản là giải quyết các bài tập được chọn lọc đặc biệt với

những yêu cầu sau:

- Bài tập được lựa chọn phải giống với các ván đấu thật nhất Cần nêu rõ bên nào đi trước và yêu cầu là xác định, tìm phương án mạnh nhất.

- Có hạn định thời gian cụ thể cho mỗi bài tập, thời gian hạn định phụ thuộc vào mức độ phức tạp (độ khó) của nhiệm vụ cần giải quyết.

- Độ khó của bài tập cần phù hợp với đối tượng, không nên quá dễ hay quá khó.

- Lời giải của bài tập nên là duy nhất Không nên lựa chọn các bài tập có nhiều lời giải khác nhau và giải như thế nào cũng được.

1.4.2.2 Phương pháp tập luyện.

- Tính toán theo yêu cầu định trước, không được di chuyển quân trên bàn

cờ Xây dựng “cây tính toán” và ghi lại các phương án tính được HLV, giáo viên phân tích và đánh giá kết quả Cũng có thể thực hiện như trên với hình thức

tự tập luyện và so sánh kết quả với lời giải trong sách, tài liệu

- Thực hiện tính toán các bài tập đánh thắng hoặc hòa Sau đó, HLV, giáo viên chơi đồng loạt từng thế cờ đó và kết luận ai có lời giải chính xác, độc đáo

và giải quyết được nhiệm vụ, yêu cầu đặt ra Ưu điểm của phương pháp này là

tạo được thời gian, không khí, tâm lý căng thẳng gần giống với thực tế thi đấu Nhược điểm là HLV, giáo viên phải có trình độ thực hành tốt, nếu không sẽ khó

có kết quả như ý

- Có thể rèn luyện tốc độ tính toán thông qua việc phân tích nhẩm ván cờ thông qua một số hình vẽ kế tiếp nhau Hay thông qua biên bản ván đấu, yêu cầu VĐV hình dung chính xác lại toàn bộ diễn biến của ván cờ Đối với VĐV có trình độ cao hơn, có thể đặt những câu hỏi ở từng tình thế diễn biến của ván đấu Điều quan trọng là bên cạnh việc nắm vững nguyên tắc, phương pháp tính toán và việc củng cố kiến thức, năng lực trong các giờ chính khóa thì việc tự tập luyện ở nhà và ý thức độc lập, tự giác nghiên cứu của VĐV rất quan trọng trong việc phát triển tốc độ tính toán

1.4.2.3 Phương tiện phát triển tốc độ tính toán của VĐV Cờ Vua

Trong tập luyện Cờ Vua LVĐ tác động vào VĐV dưới dạng những bài tập có nội dung, tính chất và hình thức thực hiện khác nhau Các bài tập trong tập luyện Cờ Vua được chia thành 3 nhóm: Nhóm bài tập bổ trợ, nhóm bài tập chuyên môn và nhóm bài tập thi đấu Trong đó, nhóm bài tập bổ trợ (bao gồm tâm lý cá nhân); nhóm bài tập chuyên môn như:(các bài tập nghiên cứu các giai đoạn của ván đấu, các bài tập chiến thuật- chiến lược, các bài tập nhằm trực tiếp phát triển năng lực chuyên môn thông qua việc tác động vào tính toán dưới các tình huống cờ, bài tập hoàn thiện quá trình tính toán- định hướng nhiệm vụ dưới dạng các trích đoạn của ván đấu, cờ thế hoặc thi đấu Blizt ) có ý nghĩa quyết định trong việc hình thành và phát triển năng lực chuyên môn cấu thành trình

độ chuyên môn VĐV Cờ Vua; Nhón bài tập thi đấu (các ván đấu theo quy trình thi đấu được thực hiện trong các điều kiện khác nhau) có giá trị trong việc rèn luyện và phát triển các phẩm chất tâm lý chuyên môn cũng như khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn của VĐV

Việc sử dụng các bài tập chuyên môn và thi đấu đã được sử dụng rộng rãi nhằm phát triển tốc độ tính toán của VĐV Cờ Vua (Kôtov, 1982; Alecxâyep,

1990; Dlotnhic, 1990; Đàm Quốc Chính, 2000; Glonhisev, 2000; Lương Trọng Minh, 2001

M.I Đvôretxki (1982) lại cho rằng, một trong những phương pháp làm việc của HLV với VĐV Cờ Vua trình độ cao đó là, trong những thế cờ phức tạp, việc tính toán chính xác diễn biến tiếp theo là khó khăn, cần yêu cầu VĐV tính toán những phương án ngắn, sau đó kiểm tra lại quá trình tính toán của mình với

“câu trả lời” Đồng thời ông cho rằng, để học được cách phán đoán, cần thường xuyên thử dự đoán, sau đó đánh giá những chất lượng dự đoán của mình

Từ những kết quả trên cho thấy, việc phát triển tốc độ tính toán của VĐV

Cờ Vua thực chất là việc lựa chọn, sử dụng các bài tập chuyên môn và thi đấu (là chủ yếu) theo những hướng đã định Ví dụ: cùng với một nhóm bài tập chiến lược, khi sử dụng với phương pháp khác nhau, mục đích đạt được sẽ khác nhau: Nếu sử dụng như một bài tập với yêu cầu tính toán các phương án và lựa chọn nước đi (có hạn định thời gian) sẽ có giá trị trong việc phát triển tốc độ tính toán lôgic của VĐV; còn với yêu cầu phân tích, đánh giá thế cờ và lập kế hoạch chơi tiếp theo sẽ có giá trị trong việc phát triển tốc độ tính toán khái quát; Hoặc được

sử dụng nhằm phát triển tốc độ tính toán sáng tạo khi HLV đưa ra những nhận xét,đánh giá, chỉ dẫn ngược với bản chất thế cờ và yêu cầu VĐV tìm lời giải Như vậy, điều quan trọng là trên cơ sở yêu cầu cần phát triển tốc độ tính toán thành phần nào, cần lựa chọn bài tập và xác định các yêu cầu của bài tập đó cũng như những hạn định về thời gian, số lượng bài tập cho phù hợp với đặc điển, trình độ đối tượng

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU

2.1 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết các mục tiêu nghiên cứu trên, đề tài đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

2.1.1 Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu.

Sử dụng phương pháp này là việc thông qua quá trình tham khảo các tài liệu chung và chuyên môn có liên quan đến vấn đề đánh giá các quá trình và thuộc tính tâm lý, đánh giá các năng lực chuyên môn, đánh giá tốc độ tính toán của VĐV Trong quá trình nghiên cứu của đề tài chúng tôi đã tham khảo và tổng hợp nhiều tài liệu chung và chuyên môn Cờ Vua về vấn đề đánh giá các quá trình và thuộc tính tâm lý cũng như đánh giá tốc độ tính toán Các tài liệu đó được đề tài trình bày ở phần “Danh mục tài liệu tham khảo”

2.1.2 Phương pháp phỏng vấn tọa đàm.

Là phương pháp được đề tài sử dụng trong quá trình điều tra thực trạng việc sử dụng các phương pháp, phương tiện đánh giá tốc độ tính toán trong quá trình giảng dạy – huấn luyện Cờ Vua tại các trung tâm Cờ Vua phát triển mạnh như: Hà Nội, Bắc Ninh, Quảng Ninh Mặt khác thông qua hình thức dùng phiếu phỏng vấn, chúng tôi có thêm cơ sở thực tiễn để lựa chọn các Test nghiên cứu ứng dụng trong quá trình nghiên cứu Nội dung và phiếu phỏng vấn được đề tài trình bày tại phần phụ lục Kết quả của việc sử dụng phương pháp nghiên cứu này được đề tài trình bày ở chương 3 của đề tài

2.1.3 Phương pháp kiểm tra sư phạm.

Là phương pháp được đề tài sử dụng nhằm mục đích đánh giá tốc độ tính toán của VĐV trong thực tiễn giảng dạy – huấn luyện thông qua hệ thống các Test đã lựa chọn, đồng thời kết quả sử dụng phương pháp nghiên cứu này cũng chính là việc giải quyết mục tiêu 2 mà đề tài đã xác định Trong quá trình nghiên cứu đề tài đã sử dụng các Test chuyên môn sau:

1 Test phân tích, đánh giá và lập kế hoạch (điểm)