Nghiên cứu ứng dụng bài tập phát triển năng lực chiến lược cho nam vđv cờ vua lứa tuổi 14 15 tỉnh quảng ninh

Chúng được đánh giá như “stress phản ứng chuẩn” đối với LVĐ vềcảm xúc ở một số VĐV Cờ vua trong số những người thử nghiệm, khi kiểm tra banđầu đã nhận thấy những triệu chứng chưa rõ nét

PHẦN MỞ ĐẦU

Tính cấp thiết:

Cờ Vua là môn thể thao mới du nhập vào Việt Nam nhưng đã và đang trởthành một nhu cầu văn hóa, tinh thần của đông đảo các tầng lớp nhân dân, một mônthể thao mang lại nhiều vẻ vang cho nước nhà.Các VĐV Cờ vua Việt Nam đã dầnchứng tỏ được khả năng và trình độ của mình tại các giải trong khu vực, châu lục

và thế giới Chúng ta có thể nhắc tới những kì thủ xuất sắc như Đào Thiên Hải,Nguyễn Anh Dũng, Nguyễn Ngọc Trường Sơn, Lê Quang Liêm…Vì vậy, ngànhTDTT đã xác định Cờ vua là 1 trong những môn thể thao mũi nhọn, được tập trungđầu tư Những thành tựu Cờ vua đem lại đã tạo tiền đề thuận lợi cho sự phát triểnphong trào Cờ vua và nâng cao thành tích

Đổi mới, nâng cao chất lượng giảng dạy, huấn luyện nhằm phù hợp với sựphát triển chung của toàn xã hội là mục tiêu quan trọng của ngành và địa phương.Qua đánh giá sơ bộ về thực trạng công tác đào tạo VĐV Cờ vua hiện nay ở nước tanói chung, trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh nói riêng chúng tôi nhận thấy, việc sửdụng các phương pháp, phương tiện nhằm hình thành và phát triển năng lực choVĐV chưa thực sự hợp lý, nên đã ảnh hưởng không nhỏ tới sự tiến bộ và thành tíchthi đấu của các em Cụ thể là các em còn thiếu chiều sâu trong tính toán, đặc biệt làkhi gặp nhứng tình huống phức tạp, hoặc bị hạn chế về mặt thời gian suy nghĩ Do

đó cần phải có biện pháp thích hợp làm tăng hiệu quả quá trình giảng dạy, huấnluyện đào tạo VĐV Cờ vua, trong đó cần chú trọng đến việc phát triển kĩ năngchiến lược cho VĐV Cờ vua trẻ

VĐV Cờ vua lứa tuổi 14 - 15 đang ở giai đoạn hình thành và phát triển nănglực chiến lược nên rất cần thiết được đào tạo một cách có hệ thống, có cơ sở khoahọc Do đó, nghiên cứu ứng dụng bài tập nhằm phát triển năng lực chiến lược trongVĐV Cờ vua trẻ là điều hết sức cấp thiết Qua tham khảo tài liệu cũng như các đềtài nghiên cứu về chiến lược cho VĐV Cờ vua Việt Nam đã có nhiều tác giả quan

tâm như: Nguyễn Hồng Dương (2003), Đàm Quốc Chính (2004)…Tuy nhiên, cáccông trình nghiên cứu trên chưa đáp ứng đầy đủ về mặt chuyên môn cho nam VĐVlứa tuổi 14 - 15 Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu

đề tài: “Nghiên cứu ứng dụng bài tập phát triển năng lực chiến lược cho nam VĐV Cờ vua lứa tuổi 14 - 15 tỉnh Quảng Ninh’’.

Mục đích nghiên cứu:

Đề tài xác định hiệu quả của việc ứng dụng các bài tập phát triển năng lựcchiến lược đối với nam VĐV Cờ vua lứa tuổi 14 - 15 tỉnh Quảng Ninh, từ đó gópphần nâng cao hiệu quả công tác đào tạo VĐV cũng như làm tài liệu để các giáoviên, huấn luyện viên tham khảo và ứng dụng vào thực tiễn giảng dạy, huấn luyệnmôn Cờ vua

Mục tiêu nghiên cứu:

Để đạt được mục đích nghiên cứu, đề tài xác định các mục tiêu cụ thể sau:

Mục tiêu 1: Thực trạng huấn luyện năng lực chiến lược cho nam VĐV Cờ vua

lứa tuổi 14 – 15 tại Quảng Ninh

Mục tiêu 2: Lựa chọn và ứng dụng bài tập nâng cao năng lực chiến lược cho

nam VĐV Cờ vua lứa tuổi 14 – 15 tỉnh Quảng Ninh

Đối tượng nghiên cứu: Bài tập nâng cao năng lực chiến thuật cho nữ VĐV

Cờ Vua lứa tuổi 14 – 15 tỉnh Quảng Ninh

Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành trên 20 VĐV lứa tuổi 14 –

15 tỉnh Quảng Ninh

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Đặc điểm hoạt động tập luyện và thi đấu Cờ vua

1.1.1 Đặc điểm tâm lý

Cờ vua là một môn “thể thao trí lực”, lượng vận động (LVĐ) trong cờ vua chủyếu là LVĐ tâm lý, tác động trực tiếp và quá trình tư duy của người tập Là mộtmôn thể thao, song không giống với đại đa số các môn thể thao khác, Cờ vua khôngđòi hỏi sự hoạt động cơ bắp mạnh mẽ Có thể gọi Cờ vua theo một cách hình tượng

là môn thể thao bất động Bởi vì, trong suốt quá trình hoạt động sáng tạo, thi đấu,VĐV dùng phần lớn thời gian để ngồi sau bàn cờ, nghĩa là đưa tới một nếp sống íthoạt động (đây là đặc điểm riêng biệt của môn Cờ vua) Trong các môn thể thaokhác (đặc biệt trong thời kỳ tiến hành thi đấu), sự căng thẳng về mặt cảm xúcthường được kết hợp với tăng cường hoạt động cơ bắp Điều này có ý nghĩa quantrọng vì tăng cường hoạt động cơ bắp sẽ bảo vệ cơ thể khỏi ảnh hưởng không có lợicủa hệ thần kinh và hệ tim mạch Cờ vua là một dạng hoạt động thể thao cũng có sựcăng thẳng về cảm xúc thần kinh cao độ, nên dễ dẫn tới một số trường hợp có thểảnh hưởng không tốt đến tình trạng sức khỏe Trước đây, có một số quan điểm chorằng, trên cơ sở tính toán đến những tác động nguy hại của sự căng thẳng về cảmxúc, có thể xây dựng được những biện pháp, thậm chí trong một vài trường hợp cóthể dung cả các chất dược liệu để nhanh chóng làm giảm đi những căng thẳng đótrong thời gian thi đấu Song không nên coi đó là chuẩn mực, vì bản thân nhữngcăng thẳng cảm xúc đó lại chính là điều kiện cần thiết cho quá trình tư duy sáng tạocủa VĐV Cờ vua Hơn nữa, việc không có khả năng duy trì và chịu đựng nhữngcăng thẳng cảm xúc ở mức độ cao lại là một trong những nguyên nhân làm giảm đikhả năng chơi của VĐV, nghĩa là làm mất đi trạng thái sung sức thể thao của VĐV

Cờ vua

Vì vậy, việc định mức áp dụng LVĐ phù hợp đối với từng VĐV trong tậpluyện và thi đấu Cờ vua là một vấn đề hết sức quan trọng đối với việc đạt đượcthành tích cao trong thi đấu

Lượng vận động tâm lý trong Cờ vua chính là sự căng thẳng về cảm xúc vàthần kinh Do mật độ, độ khó của bài tập cờ, tình huống cờ cũng như thời gian thựchiện vài tập, tình huống mang lại Các tác nhân tâm lý (cường độ cảm xúc, sự căngthẳng về lý trí…) có tác động mạnh thì làm tăng cường hoặc làm giảm sút khả năngchức phận của cơ thể

Những yếu tố trên ảnh hưởng tới mức căng thẳng tâm lý và có thể chiếm ưuthế trong khi xác định LVĐ Sự căng thẳng tâm lý cao nhất được biểu hiện trongcác cuộc đấu quan trọng

1.1.2 Đặc điểm sinh lý

Vấn đề giá trị sinh lý của ván đấu Cờ vua luôn luôn thu hút sự quan tâm lớn vàđầy thú vị Bởi lẽ, kết quả của các ván đấu không chỉ có giá trị thuần túy thể thao(thắng, thua, hòa) và giá trị về chất lượng ván đấu, mà quan trọng chính là giá trịtâm – sinh lý của các ván đấu đó đem lại Thiếu giá trị này, sẽ rất khó khăn trongviệc phát triển năng lực chiến lược của các VĐV Cờ vua

Trong những năm 1980 – 1987, tại khoa Cờ vua trường Đại học TDTTMatxcova đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu quá trình quyết định trongđiều kiện stress với thời gian hạn hẹp (Model Cờ vua)” Kết quả nghiên cứu của đềtài này với kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học khác đã chỉ ra, với LVĐ thiđấu lớn và không quen thuộc sẽ dẫn tới mệt mỏi tương đối nhanh và hệ quả là một

số VĐV Cờ vua xuất hiện các “khoảng tối” trong việc nhìn nhận thế cờ Nghĩa làviệc định vị được trong trí nhớ chỉ là một phần nào đó của bàn cờ, nơi diễn ra các

sự kiện quan trọng hơn cả

Trong quá trình thử nghiệm đã sử dụng tổ hợp các phương pháp về tâm – sinh

lý bao gồm: Ghi điện tâm đồ, xác định huyết áp tối đa và huyết áp tối thiểu, xácđịnh tần số hô hấp và tần số mạch đập

Những kết quả thu được từ điện não đồ trong quá trình thử nghiệm chúng tỏrằng: Sự biến đổi hoạt động lực điện sinh vật não trong quá trình thực hiện ván đấucho phép đánh giá về độ khó của nhiệm vụ mà VĐV Cờ vua phải giải quyết Khichơi trong giai đoạn khai cuộc, với các phương án quen thuộc, việc lựa chọn nước

đi như là tự động, không hề có khó khăn thì giá trị của ván đấu theo trí nhớ làkhông cao Trong các giai đoạn trung cuộc và tàn cuộc, khi mà phần lớn các vánđấu được xác định bởi sự tính toán căng thẳng thì giá trị sinh lý của ván đấu đạt caonhất Cũng qua thử nghiệm cho thấy giá trị sinh lý của ván đấu còn đạt mức caonhất trong những tình thế thiếu thời gian, trong những tình thế sau khi thực hiệnnước đi không chính xác, hoặc sau những nước đi bất ngờ của đối phương Đồngthời những thay đổi trên điện não đồ, khi thực hiện LVĐ thi đấu đã làm tăng rõ rệttần số mạch đập và huyết áp Những biến đổi đó thể hiện ở phần lớn các VĐV,trong một mức độ vừa phải Thử nghiệm trong điều kiện hạn hẹp thời gian ở cácđối tượng nghiên cứu cho thấy sự tăng có tính quy luật của cả tần số hô hấp và tần

số mạch đập Chúng được đánh giá như “stress phản ứng chuẩn” đối với LVĐ vềcảm xúc ở một số VĐV Cờ vua trong số những người thử nghiệm, khi kiểm tra banđầu đã nhận thấy những triệu chứng chưa rõ nét về sự loạn trương lực thần kinh.Trên đây là những đặc điểm tâm – sinh lý cơ bản trong hoạt động tập luyện và thiđấu của môn thể thao này Điều quan trọng đối với huấn luyện viên VĐV Cờ vuakhông chỉ là nắm vững những đặc điểm này mà điều quan trọng hơn là việc ápdụng những điều hiểu biết này vào trong quá trình đào tạo và tự đào tạo nhằm đạtđược trạng thái sung sức thể thao trong Cờ vua, cũng như các thành tích cao nhấtcủa bản thân trong quá trình huấn luyện VĐV Cờ vua

1.2 Các quan điểm về chiến lược trong Cờ vua

1.2.1 Cơ sở lý luận về vấn đề chiến lược trong Cờ vua

Chiến lược Cờ vua là định hướng trung tâm cơ bản của ván cờ, hoặc một giaiđoạn của ván cờ Thực tế thi đấu đã cho thấy rằng, ở nhiều ván cờ xuất hiện lốichơi thế trận liên hoàn, còn lối chơi với tư tưởng chủ đạo là đòn phối hợp thì rất ítgặp Nếu ván cờ kết thúc bằng đòn phối hợp thì ngay từ đầu đã xuất hiện thế trậnliên hoàn trước hết phải phân tích được thế trận xảy ra ở mọi thời điểm, sau đóđánh giá được thế trận bên nào mạnh hơn, hoặc cân bằng và cuối cùng mơi vạch racác kế hoạch chơi tiếp theo

Cơ sở lý thuyết hiện đại về lối chơi thế trận là học thuyết Xteinhiz được bổsung thêm và hoàn thiện bằng nhiều nghiên cứu của “học giả” Cờ vua sau này nhưTarras, Nhimsovich, Romonovxky… bản thân Xteinhiz cũng dựa trên nhiều tư liệu

lý luận, thành quả thực tế của các bậc “tiền bối” và kinh nghiệm của bản thân đểđưa ra và nghiên cứu một loạt nhân tố có tính thế trận:

- Ưu thế về phát triển

- Khả năng cơ động nhanh

- Chiếm lĩnh trung tâm

- Vị trí đứng yếu của Vua đối phương

- Ô yếu trong thế cờ của đối phương

- Cấu trúc Tốt vững chắc

- Ưu thế Tốt ở cánh Hậu

- Cột mở

- Ưu thế 2 Tượng, so với Tượng + Mã hoặc 2 Mã

Dựa trên những nhân tố kể trên, người chơi có thể đánh giá được thế trận để từ

đó lựa chọn kế hoạch chiến lược đúng đắn Ngoài ra, đánh giá thế trận còn dựa trênkhả năng tính toán phương án “chiến lược” phụ thuộc vào tính chốt thế cờ Khi ưuđiểm và nhược điểm trong thế trận của hai phía là tương đương nhau, ta nói rằngthế cờ cân bằng Ngược lại nếu một bên nào đó không có những ưu điểm để bù đắp,

chẳng hạn như để đối phương chiếm được cột mở… ta kết luận rằng thế cờ bên đóyếu hơn.

Theo tác giả V.E.Golenhisshev trong cuốn chương trình đào tạo VĐV Cờ vuatrẻ học năm thứ ba, thứ tư ông trình bày Trong tác phẩm “Tôi trở thành kiện tướngnhư thế nào ?”, Nhimsovich viết: “…hãy phân tích các thế cờ trung cuộc chuẩnkhác nhau của hai phía có dạng: một bên có có hội tấn công cánh, còn bên kia phảncông ở trung tâm” Chính Cappalanca thường xuyên luyện tập như vậy Ông luônluôn chỉ phân tích các tình huống thế trận dạng này “Quá trình nghiên cứu mộttrong nhiều thế cờ chuẩn không chỉ đáp ứng mục tiêu hiểu biết chính dạng thế cờ

đó, mà còn hoàn thiện các quan điểm thế trận nói chung

Không có điều gì đáng nghi ngờ, tất cả các đại kiện tướng lỗi lạc đều nắmvững một khối lượng khổng lồ các thế cờ tiêu chuẩn Có thể giới thiệu với cácVĐV Cờ vua trẻ (lứa tuổi 14 – 15) phương pháp nghiên cứu trung cuộc như vậy.Trước tiên cần nghiên cứu các thế cờ trung cuộc xuất hiện từ những hệ thống khaicuộc yêu thích và chỉ sau đó, mở rộng tầm nghiên cứu sang các dạng thế trận “khóchịu” Sự “khó chịu” đối với một số cấu trúc có thể loại bỏ được nếu lựa chọn vàgiải quyết chính nhiều tình huống dạng này nhưng giàu nội dung chiến thuật –chiến lược Ông đã đưa ra một số cơ sở chiến lược đó là:

- Bù đắp cho tốt.

Tuy nhiên ở đây cần phải hiểu rằng, các nhân tố trên đây chỉ nói lên bản chấtcủa chiến lược về cấu trúc tốt Còn để nghiên cứu kỹ về chiến lược trong Cờ vuacần phải có nhiều vấn đề phụ trợ khác để phục vụ cho việc đạt được các mục tiêuchiến thuật – chiến lược khác nhau trong thực tiễn ván đấu

1.2.2 Các quan điểm nghiên cứu về chiến lược của VĐV Cờ vua.

Trên thực tế hiện nay cũng có một số quan điểm nghiên cứu về chiến lượctrong Cờ vua nhưng ở mỗi tác giả lại có các quan điểm khác nhau “Chiến lượctrong Cờ vua là định hướng trung tâm cơ bản của ván cờ hoặc một giai đoạn củaván cờ” Theo Đàm Quốc Chính và cộng sự bộ môn Cờ Trường Đại học TDTT BắcNinh thì chiến lược trong Cờ vua bao gồm các nhân tố sau:

- Chiến lược trong Khai cuộc

- Chiến lược trong Trung cuộc

- Chiến lược trong Tàn cuộc

* Chiến lược chơi trong các hệ thống khai cuộc.

- Chiến lược chơi trong các hệ thống khai cuộc thoáng:

Đặc trưng của loại khai cuộc này là cuộc chiến căng thẳng giành trung tâm và

đe dọa các vị trí yếu của nhau Cả hai đều nhanh chóng triển khai lực lượng, ván cờxảy ra sôi động với những đòn chiến thuật hoặc cá thế biến phức tạp đòi hỏi ngườichơi phải tính toán chính xác các thế biến

- Chiến lược chơi trong hệ thống khai cuộc nửa thoáng:

Trong hệ thống khai cuộc này, không phải Đen nhường trung tâm cho bênTrắng và không tham gia cuộc đấu tranh giành trung tâm với Trắng Cuộc đấu tranhgiữa hai bên được thể hiện với nhịp độ chậm hơn so với khai cuộc thoáng

- Chiến lược chơi trong hệ thống khai cuộc kín:

Các cách ra quân thuộc khai cuộc kín phần lớn đều rất phức tạp và khó nắmvững Khai cuộc kín dựa trên cơ sở đối chọi giữa áp lực bằng quân và trung tâm tốt

Điều này đòi hỏi phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, sự hiểu biết trong lối chơi thế trận.Nếu trong khai cuộc thoáng, tư tưởng chủ đạo là phối hợp – chiến thuật thì trongkhai cuộc kín lại là vận chuyển chiến lược.

Cần ghi nhớ rằng, cách phân loại trên chỉ là tương đối và mang nặng tính lịch

sử Nhiều khai cuộc như khai cuộc Tây Ban Nha là khai cuộc thoáng, nhưng lại cónhững phương án kín và ngược lại, khai cuộc Gambit Hậu thuộc khai cuộc kínnhưng lại có những phương án thoáng với những đường mở

* Chiến lược chơi trong trung cuộc:

- Chiến lược chơi trong các dạng thức trung tâm kín

Dạng thức trung tâm kín thường được xuất hiện trong các Khai cuộc như:Benoni, hệ thống phòng thủ Ấn Độ Với dạng thức này thì kế hoạch chơi cho cả haibên sẽ là sử dụng trung tâm vững chắc để tấn công hai cánh Dùng các quân xâmchiếm khu trung tâm, từ đó tấn công ra cánh với mục đích tạo các ô yếu bên đốiphương Sau đó tấn công vào chính các điểm yếu này Cần chú ý rằng cuộc tấncông bằng Tốt thường không có lợi và phương pháp phòng thủ hay nhất là đẩy lùilực lượng đối phương ra khỏi khu vực trung tâm

- Chiến lược chơi trong dạnh thức trung tâm linh hoạt

Kế hoạch chơi cho bên có Tốt linh hoạt ở trung tâm là tích cực hoạt động vàtấn công nhanh bằng các Tốt đó, nếu thế trận Tốt ở trung tâm gây hạn chế đốiphương về không gian thì có thể chuyển sang tấn công cánh Đối với bên không cóTốt linh hoạt ở trung tâm thì sẽ chống lại bằng cách “Bloc” gây áp lực buộc đốiphương phải thay đổi cấu trúc Tốt rùi tấn công vào chính các Tốt linh hoạt đó

- Chiến lược chơi trong dạng thức trung tâm tĩnh

Kế hoạch điển hình của dạng thức này là lối chơi xung quanh khu trung tâm.Thông thường mỗi bên dùng trung tâm làm bàn đạp, sau đó đẩy mạnh sự hoạt động

ở các cánh Có thể dung các quân phối hợp với Tốt để tấn công, như vậy sẽ xuất

hiện nhiều kế hoạch dẫn đến những tình huống sinh động đem lại hiệu quả chocách chơi chiến thuật – chiến lược.

- Chiến lược chơi trong dạng thức trung tâm động

Kế hoạch chơi trong dạng thức trung tâm này là trong lúc các Tốt còn ở trongtrạng thái căng thẳng thì phải thoát khỏi thế trận đó theo hướng có lợi nhất chomình, đối thủ cần xác định xem mình cần có một dạng thức trung tâm như thếnào ? Nếu muốn các quân có thể chiếm lĩnh trung tâm thì phải tiến hành đổi Tốt.Nếu trung tâm kín tỏ ra có lợi thì nên phong tỏa các Tốt lại

* Chiến lược chơi trong tàn cuộc:

Khi ván cờ đã chuyển về giai đoạn cuối, số lượng quân giảm thì giá trị củachúng lại tăng lên rất nhiều Mục tiêu chiến lược trong tàn cuộc luôn xung quanhcác quân Tốt

Tàn cuộc chiến thuật – chiến lược bao gồm các yếu tố như: Cờ tàn Tốt, cờ tànTượng, Mã, cờ tàn Xe và cờ tàn Hậu… Để có thể chơi tốt trong giai đoạn này đòihỏi bạn cần có một lượng kiến thức dồi dào về tàn cuộc Như vậy bạn sẽ không quámất nhiều thời gian và trí lực khi ván đấu kéo dài

Mark Dvoretky, một trong những huấn luyện viên Cờ có tiếng nhất thế giớihiện nay Ông là một nhà sư phạm có kinh nghiệm Với lối dẫn dắt vấn đề có hệthống, với nghệ thuật phân tích sâu và sắc xảo… Ông thực sự tạo nên những trangviết vô cùng quý báu cho tất cả những ai muốn vươn tới đỉnh cao trong Cờ vua.Trong cuốn “Chiến lược – tập 3” ông đã nêu ra một số quan điểm và câu hỏi như:

- Kế hoạch chiến lược là gì? Đó là một kế hoạch thống nhất trong ván cờ, làtập hợp nhiều chiến thuật – chiến lược nối tiếp nhau mà mỗi một trong số đó lạitheo đuổi ý đồ riêng Xuất phát từ những yếu cầu cụ thể trên bàn cờ

- Kế hoạch hình thành như thế nào ?

- Sự va chạm giữa các kế hoạch

- Lợi thế

- Tìm kiếm chiến thắng.

- Chiến thắng “dễ dàng”

Trong cuốn “Lối chơi thế trận” của Ông cũng đề cập tới “chiến lược” phức tạptrong thực hành Ông cũng đưa ra các quan điểm nghiên cứu và đặt ra những câuhỏi như:

- Bản chất của thế cờ

- Chiến lược chơi của Đại kiện tướng

- Chiến lược của ai sẽ đăng quang

Theo Viktor Alekxanderovich Pozhansky, ông cũng đã đề cập tới chiến lượctrung cuộc bao gồm các yếu tố sau:

- Các quân (Tượng, Mã, Xe, Hậu)

- Các Tốt

- Trung tâm

- Các đường mở

- Các ô chiến lược

- Hạn chế lực lượng đối phương cùng với tích cực hóa lực lượng của mình

- Sự phối hợp của toàn bộ lực lượng

Tóm lại:

Theo các quan điểm và định nghĩa chiến lược chúng tôi thấy trình độ chiếnlược của VĐV Cờ vua đã được các tác giả nghiên cứu theo những luận điểm sau:+ Yếu tố cơ bản của chiến lược đó chính là lối chơi thế trận trong trung cuộc.+ Trình độ chiến lược bao gồm nhiều mặt, nhiều thành phần và chịu ảnhhưởng của nhiều yếu tố

+Trình độ chiến lược được thể hiện ở khả năng vận dụng chiến lược trong cáctình huống thế trận khác nhau

Vấn đề chiến lược trong Cờ vua được thể hiện rõ trong mô hình ván đấu Cờvua, nó là một trong những phương tiện để tiến hành ván đấu (sơ đồ 1.1):

Sơ đồ 1.1: Mô hình ván đấu Cờ vua

1.3 Các phương pháp đánh giá trình độ chiến lược của VĐV Cờ vua

Ngày nay việc đánh giá trình độ chiến lược của VĐV Cờ vua ở nước ta cònkhá mới mẻ Trên thực tế thì các nước có phong trào Cờ vua phát triển mạnh họ đãlàm điều này từ rất sớm, họ tiến hành đánh giá trình độ chiến lược của VĐV Cờvua một cách hết sức chặt chẽ theo những phương pháp, những quy trình chuẩn và

đã được kiểm nghiệm trong thực tiễn công tác giảng dạy và huấn luyện

Các phương pháp đánh giá trình độ chiến lược của VĐV Cờ vua thể hiện đangđược sử dụng là:

+ Phương pháp đánh giá qua thông qua thành tích thi đấu

+ Phương pháp đánh giá bằng các test chuyên môn

+ Phương pháp đánh giá dựa vào kinh nghiệm huấn luyện

Chiến lược Chiến thuật

Kĩ thuật

Phân tích – Đánh giá Kế hoạch

Tấn công + phòng thủ

Hòa Thua

Thắng

Ván đấu

* Phương pháp đánh giá thông qua thành tích thi đấu

Trình độ tập luyện nói chung, trình độ chiến lược nói riêng của VĐV Cờ vuakhông chỉ thể hiện trong trạng thái nghỉ ngơi hoặc trong hoạt động định lượng (hoạtđộng không quá lớn) mà nó còn thể hiện rõ nhất trong hoạt động tối đa Khi VĐVthực hiện LVĐ tối đa sẽ thể hiện được tính thông tin cao nhất, đó chính là phản ứngthích nghi của cơ thể với hoạt động tối đa Chúng thể hiện rõ nhất trình độ tậpluyện của VĐV

Phản ứng chuẩn bị của cơ thể đối với hoạt động tối đa, có thể được nghiên cứu

và xác định trong điều kiện tập luyện, thi đấu cũng như trong các thí nghiệm đặcbiệt Hoạt động tối đa được thể hiện tới mức mệt mỏi hoàn toàn vì chỉ có trong điềukiện như vậy mới có thể xác định mức dự trữ chức năng và khả năng sử dụngchúng của cơ thể Thực hiện các hoạt động tối đa cho phép chúng ta xác định đượccác yếu tố quyết định thành tích thể thao, vì vậy hoạt động tối đa phải mang tínhchuyên môn cao

* Phương pháp đánh giá bằng các test chuyên môn

Để đánh giá trình độ VĐV Cờ vua thông qua hoạt động định lượng mang tínhchuyên môn Cờ vua, người ta có thể sử dụng các test như: Thi đấu bild “mù”, giảicác bài tập cờ thế trên cơ sỏ thực hiện phương pháp ván đấu và phương pháp phântích tư duy Hai phương pháp này có đầy đủ cơ sở khoa học, đã được nghiên cứu vàkiểm nghiệm tại khoa Cờ vua trường Đại học TDTT Maxcova trong giai đoạn 1979– 1985

* Phương pháp đánh giá dựa vào kinh nghiệm huấn luyện

Phải khẳng định rằng cơ sở khoa học của phương pháp này không có Song nólại thể hiện tính hiệu quả rất cao Ở một số nước trên thế giới có nền thể thao mạnhđôi khi có những HLV dựa vào kinh nghiệm sống của mình để đánh giá trình độcủa VĐV Vì không có cơ sở khoa học nên phương pháp này chỉ có giá trị thamkhảo

1.4 Phương pháp giảng dạy – huấn luyện chiến lược trong Cờ vua

Thực tế thi đấu đã cho thấy rằng, ở nhiều ván cờ xuất hiện lối chơi thế trận liênhoàn, còn lối chơi vơi tư tưởng chủ đạo là đòn phối hợp thì rất ít gặp Nếu ván cờkết thúc bằng đòn phối hợp, thì ngay từ đầu đã xuất hiện thế trận liên hoàn Muốnchơi tốt được thế trận này, trước hết phải phân tích được thế trận xảy ra ở mọi thờiđiểm, sau đó đánh giá được thế trận bên nào mạnh hơn hoặc cân bằng và cuối cùngmới vạch ra các kế hoạch chơi tiếp theo Điều đó khẳng định rằng: phân tích – đánhgiá và lập kế hoạch là 3 yếu tố luôn đi liền với nhau Phân tích và đánh giá thế trận

sẽ tạo điều kiện để phát hiện những mặt mạnh và yếu trong thế trận của đối thủcũng như của mình Trên cơ sở đó sẽ tận dụng để khai thác vào các điểm yếu củađối phương hoặc củng cố lại các điểm yếu của mình trước khi đối thủ phát hiện vàtấn công

Việc phân tích – đánh giá và lập kế hoạch là hết sức quan trọng, cần tiến hànhngay khi thế cờ chuyển vào trung cuộc cũng như khi thế trận có sự chuyển hướng.Công việc này cần phải chuẩn bị một cách chu đáo và cẩn thận thì mới đem lại hiệuquả cao, nhất là vào những thời điểm then chốt của ván cờ

1.4.1 Các nguyên tắc cần tuân thủ khi phân tích – đánh giá thế trận

Khi phân tích – đánh giá thế trận cần phải tuân thủ 2 nguyên tắc sau:

- Nguyên tắc 1: Phân tích theo 2 quan điểm “tĩnh” và “động”

+ Phân tích theo quan điểm “tĩnh” là phân tích dựa trên cơ sở những dấu hiệuthống kê bên ngoài của thế trận (tương quan giữa các quân cờ và những yếu tố thếtrận)

+ Phân tích theo quan điểm “động” là việc xét đến các kế hoạch chiến lược vàphương pháp tiến hành chúng dựa trên những đặc trưng của thế trận

Thực tế khi thi đấu không phải lúc nào cũng có thể tìm ra được những phươngpháp chơi cụ thể và chính xác Chỉ có sự tỉnh táo và cẩn thận thì mới có thể vạch rađược một phương pháp chơi hợp lý Phân tích theo quan điểm “tĩnh” là bước mở

đầu để đánh giá những điểm cơ bản và động lực của thế trận Khi phân tích theoquan điểm này chắc chắn không tránh khỏi xuất hiện những tính toán cụ thể cùngvới những yếu tố khác nhau của thế trận Ngoài việc phân tích theo quan điểm

“động” có như vậy mới cho phép ta đi sâu vào những điểm chưa được nhìn thấytrong thế trận

- Nguyên tắc 2: Cần phải thực hiện tuần tự các bước khi tiến hành đánh giá thếtrận, đó là:

+ Bước 1: Thống kê tương quan lực lượng 2 bên

+ Bước 2: Thống kê những yếu tố thế trận

+ Bước 3: Xác định mối liên hệ của những yếu tố trong các bước 1 và 2 vớinhững nguyên tắc chỉ đạo của chiến lược và chiến thuật đã định

+ Bước 4: Tìm nguyên nhân xuât hiện của đòn chiến thuật cần áp dụng

Ở nguyên tắc này khi vận dụng để phân tích đánh giá cần chú ý rằng, với tất cảcác tình huống đều nhất thiết phải đi qua 3 bước đầu, còn bước thứ 4 thì chỉ thựchiện được khi chắc chắn có đầy đủ yếu tố để thực hiện được đòn phối hợp một cáchhiệu quả

1.4.2 Lập kế hoạch

Kế hoạch trong Cờ vua là tập hợp một chuỗi những nước cờ chiến lược nốitiếp nhau, mà mỗi nước đi đều thực hiện những ý đồ độc lập ứng với yêu cầu củatình huống cụ thể xuất hiện trên bàn cờ

Lập kế hoạch là vấn đề phức tạp, luôn phải trả lời cho những câu hỏi như: Cầnphải làm gì ?, kế hoạch như thế nào ?, và thực hiện kế hoạch đó bằng cách nào ?…Tất cả những câu hỏi trên đều tùy theo tình huống xuất hiện trên bàn cờ, hiệu quảcủa nó phụ thuộc vào sự đánh giá thông qua việc phân tích thế trận Sau một sốnước đi ban đầu đã được hướng dẫn trong cẩm nang khai cuộc, người chơi phải tiếnhành ngay công việc phân tích – đánh giá và lập kế hoạch Trước hết phải phân tíchthế trận đang xảy ra và phân chia nó theo các thành phần Sau đó tiến hành tổng

hợp, đánh giá chung về thế trận hai bên rùi mới lập kế hoạch chơi Không nên chỉchuẩn bị một kế hoạch duy nhất vì thế cờ luôn luôn thay đổi sau mỗi nước đi

- Những yêu cầu khi lập kế hoạch:

+ Khi lập kế hoạch cần phải phân tích, đánh giá thế trận, tính toán tất cả cácphương án có thể xảy ra sau đó

+ Kế hoạch cần phù hợp với tổng thể của ván cờ Nghĩa là tùy theo mức độđơn giản hay phức tạp của thế cờ mà chuẩn bị kế hoạch để không ảnh hưởng đếnthời gian thi đấu của mình

+ Kế hoạch cần sử dụng triệt để các yếu tố thế trận đã khai thác được như cácđiểm yếu của đối phương cũng như điểm mạnh của bên mình

+ Kế hoạch xây dựng phải logic, cần thiết lập theo trình tự sau:

 Tổng phân tích – đánh giá thế cờ, trên cơ sở đó tìm ra những nhân tố cơ bảnnhất có ảnh hưởng tới diễn biến ván cờ như: không gian, cột mở, đường chéo, ômạnh, ô yếu…

 Tìm phương tiện thực hiện kế hoạch

Thiết lập phương án tiến hành

 Xây dựng kế hoạch bảo đẩmn toàn cho thế trận của mình

- Phương pháp tập luyện phân tích đánh giá và lập kế hoạch:

+ Tập luyện tại lớp và thi đấu: phân tích – đánh giá sau ván đấu

+ Tập luyện ở nhà với các bài tập chiến lược và lập kế hoạch

1.5 Đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 14 - 15

1.5.1 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi 14 - 15

Vì Cờ vua là môn thể thao trí tuệ, nên người giáo viên – HLV cần đặc biệt chú

ý đến các đặc điểm tâm lý của đối tượng này

a Tri giác

Ở lứa tuổi 14 – 15, tri giác đã phát triển hoàn thiện, biết phân tích tổng hợpmột cách chủ định Khả năng nhận thức cảm tính của các em đã phát triển ở mức

cao Vì vậy trong công tác giảng dạy và huấn luyện cần phải hướng các em theonhững dấu hiệu nhận biết và cách đánh giá để phát triển khả năng phân tích, tổnghợp một cách có chiều sâu hơn.

b Khả năng tập trung chú ý

Ở lứa tuổi này, sự tập trung đã tương đối ổn định, bên cạnh đó các em còn cókhả năng chú ý đến nhiều đối tượng cùng một lúc Bởi vậy khi giảng dạy, ngườigiáo viên cần chú ý lựa chọn bài tập một cách phong phú và đa dạnh để phát huytính sáng tạo của các em

c Trí nhớ

Ở lứa tuổi này, trí nhớ trừu tượng phát triển mạnh Khả năng ghi nhớ nhiều thế

cờ cũng như nhiều giai đoạn của một hay nhiều ván đấu Trên cơ sở đó người giáoviên có thể lựa chọn các bài tập chiến lược từ đơn giản đến phức tạp để phát huy tối

ưu khả năng nhớ của các em

d Phát triển tư duy, tưởng tượng

Lứa tuổi 14 – 15, Quá trình tư duy của các em phát triển một cách logic, các

em có thể nhận thức đối tượng qua ngôn từ và óc phán đoán Để thúc đẩy năng lực

tư duy và óc tưởng tượng của các em, người giáo viên có thể sử dụng loại bài tậptưởng tượng, hay hình thức thi đấu cờ tưởng (thi đấu trên bàn cờ mà không có quâncờ)

e Ý thức

Ở lứa tuổi này ý thức của các em đã phát triển nhưng chưa ổn định Các em cónhững ý tưởng táo bạo và bắt đầu có lý tưởng cho riêng mình, (nhưng dễ thay đổikhi có biến động) Khả năng khắp phục khó khăn, quyết tâm trong học tập cònchưa cao, tính kiên trì còn yếu Các em thích tìm tòi sáng tạo nhưng lại dễ nản lòng,suy nghĩ chưa được bền vững Vì thế trong quá trình giảng dạy người giáo viên –HLV cần xác định mục đích cụ thể cho các em, tăng cường giáo dục tính kiên trì vàlàm các em hiểu chỉ có sự nỗ lực mới đem lại thành công

và chuyển hóa nhanh Vì vậy trong quá trình nhận xét, người giáo viên khi nhắcnhở cần nhẹ nhàng và biết động viên khen thưởng đúng lúc Có như vậy mới khích

lệ được tinh thần tập luyện và thi đấu của các em

1.5.2 Đặc điểm sinh lý lứa tuổi 14 – 15

Lứa tuổi 14 – 15 các quá trình thần kinh đã có sức mạnh và ổn định Các phản

xạ có điều kiện tương đối bền vững, các loại ức chế bên trong thể hiện rõ rệt Quátrình hưng phấn thần kinh cũng hoạt động mạnh hơn Những kiến thức ban đầu màcác em lĩnh hội được sẽ là kiến thức bền vững nhất, nếu có sai sót thì sẽ rất khósửa chữa

Ở lứa tuổi này, các em đều có những bước phát triển nhất định về hệ thống timmạch, tuy nhiên quá trình hồi phục chậm, khả năng thích nghi với khối lượng vậnđộng chưa cao, bởi vậy khi giảng dạy và huấn luyện, cần lựa chọn lượng kiến thứcphù hợp và chuẩn mực Các bài tập chiến lược mức độ khó với số lượng ít tùythuộc vào đặc điểm cá nhân của đối tượng

CHƯƠNG 2 PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU

2.1 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết mục tiêu nêu trên, đề tài dự kiến sẽ sử dụng những phương phápnghiên cứu sau:

2.1.1 Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu.

Việc sử dụng phương pháp này trong quá trình nghiên cứu là phục vụ chủ yếucho việc giải quyết 2 mục tiêu của đề tài Các tài liệu chuyên môn có liên quanđược lấy từ các nguồn tài liệu chưa được tiếp xúc Đây là sự nối tiếp bổ sung nhữngluận cứ khoa học và tìm hiểu một cách triệt để những vấn đề có liên quan đến cácbài tập nâng cao năng lực chiến lược Danh mục các tài liệu được trình bày ở phần

“Tài liệu tham khảo” của đề tài

2.1.2 Phương pháp phỏng vấn tọa đàm.

Là phương pháp được sử dụng trong quá trình điều tra thực trạng việc sử dụngcác phương pháp, phương tiện huấn luyện và đánh giá năng lực trong quá trìnhgiảng dạy- huấn luyện Cờ vua tại các trung tâm Cờ vua phát triển mạnh trong cảnước như : Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Đồng Tháp, Quảng Ninh… Mặtkhác thông qua hình thức dùng phiếu phỏng vấn chúng tôi có thêm cơ sở thực tiễnlựa chọn các bài tập test ứng dụng trong quá trình nghiên cứu

2.1.3 Phương pháp kiểm tra sư phạm.

Là phương pháp được sử dụng nhằm mục đích kiểm tra, đánh giá năng lựcchiến lược của đối tượng nghiên cứu thông qua các test đã lựa chọn được Đồngthời kết quả sử dụng phương pháp này cũng chính là việc giải quyết mục tiêu 2 mà

đề tài đã xác định Quá trình thực nghiệm sư phạm kéo dài trong 6 tháng với 3 lầnkiểm tra, số lượng là 30 VĐV Cờ vua lứa tuổi 14 – 15 thuộc Bộ môn Cờ vua củatrung tâm TDTT Quảng Ninh và và Trường ĐH TDTT Bắc Ninh Cả 30 VĐV trênđều được tập luyện theo chương trình huấn luyện ban đầu (chương trình huấn luyện

2 năm)

Nội dung kiểm tra là 7 test chuyên môn được lựa chọn theo các chỉ số chiếnlược đặc trưng của Cờ vua và được tính theo thang điểm 10 Số lượng nước cờ dự

bị tối thiểu là 2 phương án, độ sâu của biến thế từ 4 nước trở lên

1 Test ô mạnh, ô yếu

- Mục đích: Tạo ra các ô yếu trong thế trận của đối phương, sau đó đưa cácquân của mình chiếm lĩnh các ô này để thực hiện nhiệm vụ tiếp theo

- Cách thực hiện

+ Chuẩn bị: Biên bản, quân bàn cờ, đồng hồ bấm giờ

+ Thời gian thực hiện: 10 phút ( không kể thời gian xếp thế cờ)

+ Tiến hành: Xếp thế cờ theo chủ đề Yêu cầu người thực nghiệm phân tích –đánh giá thế trận và xác định chiến lược chơi để tạo ra ô yếu trong thế trận của đốiphương rồi tấn công vào đó

+ Yêu cầu: Ghi lại lời giải vào biên bản kiểm tra

2 Test cấu trúc tốt

- Mục đích: Xây dựng được cấu trúc Tốt vững chắc và phối hợp giữa các Tốt

để tạo đòn bẩy cho những cuộc tấn công đối phương hay phòng thủ tích cực

- Cách thực hiện

+ Chuẩn bị: Biên bản, quân bàn cờ, đồng hồ bấm giờ

+ Thời gian thực hiện: 10 phút ( không kể thời gian xếp thế cờ)

+ Tiến hành: Đưa ra 1 tình huống về cấu trúc Tốt, yêu cầu người thực nghiệmxác định chiến lược chơi để tạo ra ưu thế

+ Yêu cầu: Ghi lại lời giải vào biên bản kiểm tra

3 Test cột mở, đường chéo

- Mục đích: Đánh giá năng lực khai thác cột mở, đường chéo để tấn công

- Cách thực hiên

+ Chuẩn bị: Biên bản, quân bàn cờ, đồng hồ bấm giờ

+ Thời gian thực hiện: 10 phút ( không kể thời gian xếp thế cờ)

+ Tiến hành: Xếp 1 tình huống với 1 bên đã có ưu thế về cột mở và đườngchéo, yêu cầu người thực nghiệm phân tích - đánh giá và xác định kế hoạch tấncông dựa vào các Cột mở và đường chéo

+ Yêu cầu: Ghi lại lời giải vào biên bản kiểm tra

4 Test sự bố trí các quân

- Mục đích: Tăng cường nhãn quan di chuyển phối hợp lực lượng để tạo ra thếtrận vững chắc cho bên mình và suy yếu cho đối phương

- Cách thực hiện

+ Chuẩn bị: Biên bản, quân bàn cờ, đồng hồ bấm giờ

+ Thời gian thực hiện: 10 phút ( không kể thời gian xếp thế cờ)

+ Tiến hành: Đưa ra thế cờ theo chủ đề, yêu cầu người thực nghiệm xác địnhchiến lược chơi cho 2 bên

+ Yêu cầu: Ghi lại lời giải vào biên bản kiểm tra

5.Test không gian và trung tâm

- Mục đích: Đánh giá hiểu biết và năng lực vận dụng chiến lược để tạo ra ưuthế về không gian và trung tâm là yếu tố quyết định cho tấn công hay phòng thủ

- Cách thực hiện

+ Chuẩn bị: Biên bản, quân bàn cờ, đồng hồ bấm giờ

+ Thời gian thực hiện: 10 phút ( không kể thời gian xếp thế cờ)

+ Tiến hành: Xếp một thế cờ theo chủ đề, yêu cầu người thực nghiệm phát huylợi thế về không gian và trung tâm để tấn công đối phương

+ Yêu cầu: Ghi lại lời giải vào biên bản kiểm tra

6 Test tấn công Vua

- Mục đích: Đánh giá khả năng tính toán và năng lực chiến lược để tấn côngVua

- Cách thực hiện

+ Chuẩn bị: Biên bản, quân bàn cờ, đồng hồ bấm giờ