Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam

Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam Sơ bộ đánh giá ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn theo tiêu chuẩn dược điển việt nam

BỘ Y TẾ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC Dược HÀ NỘI

Trần Thị Bích Hợp

Sơ Bộ ĐÁNH GIÁ NGUU TẤT Đưực SẢN XUẤT ■ ■

THEO PHITONG PHÁP SẢN XUẤT Dược ■ LIỆU AN TOÀN■

THEO TIÊU CHUẨN Dược ■ ĐIỂN VIỆT NAM■

(KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Dược s ĩ KHÓA 1999 - 2004)

Người hướng dẫn: TS v ũ VĂN ĐIỂN

ThS NGUYỄN HOÀNG TUÂN

Nơi thực hiện : BỘ MÔN D ư ợ c HỌC c ổ TRUYỂN

BỘ MÔN DƯỢC LIỆU

Thời gian thực hiện: T3/2004 - T5/2004

HÀ NỘI 05/2004

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc của mình đối với các thầy giáo:

TS Vũ Văn Điền- Bộ môn Dược học cổ truyền

ThS Nguyễn Hoàng Tuấn - Bộ môn Dược Liệu

Đã giao đề tài và luôn hướng dẫn tận tình, chu đáo, chỉ bảo về mặt khoa học trong suốt quá trình thực hiện khoá luận

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy, các cô ở bộ môn Dược học cổ truyền, bộ môn Phân tích, bộ môn Dược Liệu, gia đình, người thân cùng toàn thể bạn bè đã giúp đỡ, động viên và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành khoá luận tốt nghiệp này

Hà Nội, tháng 5/2004

Sinh viên

Trần Thị Bích Hợp

QUY ƯỚC CHỮ VIẾT TẮT

Ml : Mẫu xông sinh

M2 : Mẫu sấy khô (không xông sinh)M3 : Mẫu ngoài thị trường

STT : Số thứ tự

TT : Thuốc thử

NXB: Nhà xuất bản

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

PHẦN 1 - TỔNG QUAN 3

1.1 Tóm tắt đặc điểm vị thuốc Ngưu tấ t 3

1.1.1 Đặc điểm thực vật- phân bố 3

1.1.2 Bộ phận dùng, chế biến, bào chế cổ truyền 4

1.1.3 Công dụng 5

1.1.4 Thành phần hoá học 6

1.1.5 Tác dụng dược lý : 7

1.2 Vài nét về sản xuất dược liệu an toàn 8

PHẦN 2: THỰC NGHIỆM VÀ KẾT q u ả 12

2.1 Nguyên liệu và phương pháp thưc nghiệm: 12

2.1.1 Nguyên liệu, hoá chất và phương tiện: 12

2.1.2 Phương pháp thực nghiệm 12

2.2 Kết quả thực nghiệm và nhận xét 13

2.2.1 Mô tả đặc điểm bên ngoài của rễ Ngưu tất 13

2.2.2 Đặc điểm vi học của rễ Ngưu tấ t 14

2.2.3 Xác định độ ẩm của rễ Ngưu tất 16

2.2.4 Xác định tro toàn phần của rễ Ngưu tất 17

2.2.7 Định tính một số nhóm chất trong rễ Ngưu tất 22

2.2.8 Định tính Saponin 32

PHẦN 3: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ x u ấ t 38

3.1 Kết luận 38

3.2 Đề xuất 39

TÀI LIỆU THAM KHẢO 40

ĐẶT VÂN ĐỂ

Cây thuốc và các sản phẩm của chúng (Dược liệu) là những sản phẩm nông nghiệp cao cấp, chúng được sử dụng rộng rãi làm thuốc và làm nguyên liệu cho công nghiệp dược

Ngày nay nhu cầu về lương thực, thực phẩm nói chung và dược liệu nói riêng ngày càng tăng Trên thực tế sản phẩm nông nghiệp nước ta chưa dồi dào đủ cho các yêu cầu hàng ngày của con ngưòi Người ta buộc phải dùng nhiều loại phân bón, nhiều loại thuốc trừ sâu để nâng cao năng suất, đảm bảo cho mùa màng không bị giảm sút và phải dùng một số chất hoá học trong quá trình sơ chế để cất giữ và bảo quản nông sản

Hiện nay, các sản phẩm nông nghiệp của nước ta (nhất là rau, quả) đang báo động nhiễm các chất độc hại cho sức khoẻ như: Dư lượng thuốc trừ sâu, diệt cỏ, thuốc kích thích tăng trưởng, hàm lượng nitrat, các kim loại nặng, các chất bảo quản chống mốc, mọt và các chất chống côn trùng khác, các chất bảo quản giữ cho hoa quả tươi đẹp, các chất dùng trong quá trình chế biến làm mềm, dai, các chất màu đều vượt quá mức quy định cho phép Ngoài ra, còn phải kể đến sự tác động của các yếu tố gây biến đổi gen, tạo ra các giống mới

có thể là nguy cơ gây tổn hại sức khoẻ con người

Cây thuốc được trồng trọt hoặc mọc hoang dại trong cùng một môi trường như nông nghiệp vì vậy sản phẩm từ cây thuốc không thể tránh khỏi nguy cơ có tồn dư các chất độc hại trên

Để khắc phục tình trạng đó, ngành Nông nghiệp nước ta đang từng bước phát triển nền nông nghiệp sạch, bền vững để đảm bảo an toàn cho người dùng, hoà nhập với các nước trong khu vực và thế giới Để có nguồn dược liệu

an toàn cho người sử dụng và có thể hoà nhập được với khu vực và thế giới ngành dược liệu cũng đang có chính sách phát triển Dược liệu an toàn và bền vững Sản phẩm làm ra không những đạt năng suất cao mà còn phải có chất lượng tốt, an toàn Để tạo ra được dược liệu an toàn bao gồm nhiều khâu như:

trồng trọt, chế biến, bào chế, bảo quản sạch.v.v Viện Dược liệu đã bắt đầunghiên cứu quy trình trồng và chế biến dược liệu an toàn Một số cây thuốc,trong đó có Ngưu tất, đã được chọn làm đối tượng nghiên cứu của đề tài.

Trong khuôn khổ khoá luận này, chúng tôi sơ bộ nghiên cứu đánh giá dược liệu Ngưu tất được sản xuất theo phương pháp sản xuất dược liệu an toàn

do Trung tâm nghiên cứu trồng và chế biến cây thuốc Hà Nội cung cấp theo tiêu chuẩn Ngưu tất trong Dược điển Việt Nam in với một số nội dung sau:

- Đánh giá một số tiêu chuẩn về mặt cảm quan

- Đặc điểm vi học

- Phản ứng định tính hóa học

Có so sánh với Ngưu tất trên thị trường để góp phần vào chiến lược pháttriển nguồn dược liệu an toàn ở nước ta

PHẦN 1 - TỔNG QUAN 1.1 Tóm tắt đặc điểm vị thuốc Ngưu tất

1.1.1 Đặc điểm thực yật- phân bố

Là cây thảo sống hàng năm, cao từ 60-80cm hoặc hơn Thân mọc thẳng đứng, hình vuông, có nhiều đốt, màu lục hoặc màu nâu tím, có nhiều cành mọc đối [21] Lá mọc đối, hình bầu dục, gốc thuôn hẹp, mép lá uốn lượn Phiến lá dài 5-10cm, rộng l-4cm, có lông hoặc không có lông gân phụ 5-7 cặp, cuống ngắn l-3cm [21]

Hoa lưỡng tính, cụm hoa là bông ở đầu cành hay ở kẽ lá, màu trắng

xanh [4,9,15]

Hoa mọc hướng lên nhưng khi biến thành quả sẽ mọc quặp xuống [4,21] Quả nang, chứa 1 hạt hình trụ dài, lá bắc còn lại và nhọn thành gai có thể mắc vào quần áo [4]

Rễ phình thành củ hình trụ, dài 30-50cm, màu trắng và màu hồng nhạt [3,9,21]

Ra hoa tháng 5-9 Quả tháng 10-11 [4,9]

b Phân bố:

Cây Ngưu Tất rất dễ thích nghi với các điều kiện khí hậu khác nhau

Cây được trồng chủ yếu ở một số nước Châu Á như: Trung Quốc, Ấn Độ, Lào,

Malaixia, Campuchia, Thái Lan [29]

Ở Việt Nam, Ngưu Tất được di thực vào từ những năm 1960 và được trồng thử đầu tiên ở Sa Pa, Tam Đảo, Văn Điển Gần đây, cây đã thích nghi với khí hậu Việt Nam và được trồng ở khắp mọi nơi cả đồng bằng lẫn miền núi, nhiều nhất là khu vực đồng bằng Bắc Bộ [29].

1.1.2 Bộ phận dùng, chế biến, bào chế cổ truyền:

Rễ (Radix Achyranthis bidentatae) đã chế biến và phơi hoặc sấy khô của cây Ngưu tất (Achyranthes bidentata Blume, họ Rau giền Amaranthaceae) [1,2,4,6,9,16]

Chế biến Ngưu tất:

Rễ Ngưu tất thu hái vào mùa thu,có nhiều cách chế biến khác nhau tuỳ theo từng vùng, từng địa phương:

- Ngưu tất sau khi thu hoạch đem về rửa sạch bùn đất phơi sấy khô [23]

- Ngưu tất sau khi thu hoạch cắt bỏ rễ con rửa sạch xông sinh một đêm, phơi hoặc sấy khô ở nhiệt độ 40 - 50°c đến độ thuỷ phần 15 - 18% phân loại

Theo Hải Thượng Y tông tâm lĩnh-Lê Hữu Trác:

Rễ Ngưu Tất có vị đắng, chua, tính bình, không độc, chủ yếu đi vào 2 kinh: Can, Thận [2, 6, 8, 9, 11,14, 21]

* Công năng- chủ trị:

- Hoạt huyết thông kinh hoạt lạc:

Dùng trong các trường hợp kinh nguyệt bế, kinh nguyệt không đều [6,8,9]

- Bổ can thận, thư gân, mạnh gân cốt:

Dùng cho các bệnh đau khớp đau lưng, đau xương sống, liệt chân, co gân không duỗi được, đặc biệt đối với các khớp gối của chân Nếu thấp mà nặng (thiên) về hàn thì phối hợp với Quế chi, cẩu tích, Tục đoạn; Nếu thấp mà nặng (thiên) về nhiệt thì phối hợp với Hoàng bá [3,6,8,9]

- Chỉ huyết:

Thường dùng trong các trường hợp hoả độc bốc lên gây nôn ra máu, chảy máu cam, có thể phối hợp với thuốc tâm giáng hoả và thuốc chỉ huyết khác hoặc chảy máu do huyết ứ gây thoát quản [6]

- Lợi niệu, trừ sỏi:

Dùng trong các trường hợp tiểu tiện đau buốt, tiểu tiện ra sỏi đục [6,8]

- Giáng áp:

Dùng cho các bệnh nhân cao huyết áp, do khả năng làm giảm Cholesterol trong máu [6]

- Giải độc, chống viêm:

Dùng trong phòng bệnh Bạch hầu; lợi bị sưng thũng [6].

Tóm lai: Ngưu Tất dùng để chữa các chứng bệnh sau: thấp khớp, đau

lưng, bế kinh, thông kinh, huyết áp cao, bệnh tăng Cholesterol trong máu, đái

buốt ra máu, đẻ khó hoặc nhau thai không ra, sau đẻ ứ huyết, chấn thương tụ

Người bị mộng hoạt tinh

Người đang rong kinh hoặc đang có chảy máu nhiều

- Nếu dùng với tính chất để khí vị đi xuống hạ tiêu, chữa các bộ phận

phía dưới thì dùng không qua chế biến [6]

- Khi sao rượu trích muối hoặc tẩm rượu rồi chưng thì có tác dụng bổ [6]

I.1.4 Thành phần hoá học

Saponin: khi thuỷ phân cho các Sapogenin

Acid oleanolic (C30H48O3), Galactose, Rhamnose, Glucose [2, 4,

Lượng ecdysteron khoảng 0,037% [2,9]

1 peptide-polysaccharide với tác dụng chống miễn dịch có chứa 24,1% các peptide gồm: Glycine, Serine, Glutamic và Aspartic acid [2, 29]

Betaine chiếm, khoảng 0,93%-1,029% ở trong rễ và là một chất bền

vững trong quá trình biến thuốc [2]

Emodin và Physcion cũng được phân lập từ rễ phơi khô Phần trên mặt đất của cây Achyranthes bidentata trồng tại Việt Nam có chứa Flavonoid, 6 saponin Triterpenoid, 2 acid phenolic [2].

Từ hỗn hợp các polyphenol và saponin bằng phương pháp sắc kí và sắc

kí chế hoá đã xác định được 3 chất tinh khiết: Quercetin-3-0-rutinoid (Rutin) Acid cafenic, Beta-D-xylopyranosyl-Beta-D-glucopyranosid của acid oleanolic [2,17,29]

OOH

Acid oleanolic

R R 1

- Tăng co bóp tử cung [6].

- Chống viêm, kháng khuẩn [6, 29]

- Phá huyết và làm đông vón albumin [16]

- Chống ung thư [32]

- Tăng cường khả năng miễn dịch (kích thích miễn dịch) [32]

- Có tác dụng làm giảm hàm lượng Serotonin ở não chuột cống trắng và

có thể là một trong những cơ chế phần tử của tác dụng giảm đau, hạ sốt và chống dịch rỉ của Ngưu tất đã được chứng minh trước đó [2,13]

- Cao lỏng Ngưu tất:

Có tác dụng dịu sức căng của tử cung chuột và thỏ (có thai hoặc không

có thai) Tác dụng này có thể là do kích thích trực tiếp vào dây thần kinhdưới bụng [16]

1.2 Vài nét về sản xuất dược liệu an toàn

Dược liệu an toàn (dược liệu sạch) là dược liệu đáp ứng được nhu cầu người sử dùng, đạt tiêu chuẩn chất lượng cao, không chứa quá mức cho phép các độc tố hoặc các vi sinh vật gây hại cho cơ thể con người, từ bên ngoài xâm nhập vào trong quá trình trồng trọt, chế biến và bảo quản [10]

Ngưu tất là cây thuốc di thực vào nước ta năm 1960 Nó là cây trồng ngắn ngày, dễ trồng, dễ để giống, chăm sóc và sơ chế đơn giản

Ngay sau khi nhập nội vào nước ta, cây Ngưu tất đã nhanh chóng trở thành một cây thuốc có giá trị thu nhập cao và giá trị đầu tư thấp Rễ Ngưu tất

là một vị thuốc khá thông dụng dùng để chữa nhiều bệnh khác nhau, tham gia trong nhiều bài thuốc Y học cổ truyền Những giá trị kinh tế và tác dụng chữa bệnh của Ngưu tất đã được công nhận

Vì vậy, ở Việt Nam ngay từ những năm 1960 đã nghiên cứu và ứng

dụng thành công cây Ngưu tất và đưa ra phát triển sản xuất Tuy nhiên những nghiên cứu mới chỉ hướng về xây dựng các biện pháp kỹ thuật, nhằm tăng năng suất là chính Ngày nay với sự phát triển của khoa học công nghệ, nhu

cầu của con người ngày một tăng Sản phẩm làm ra vừa phải đạt năng suất cao, vừa phải có chất lượng tốt.

Nhiều khái niệm rau sạch, rau an toàn, rau chất lượng cao ra đời cùng hàng loạt những nghiên cứu về nó

Dược liệu là sản phẩm nông nghiệp dùng để chăm sóc sức khỏe con người Vì vậy, sản xuất dược liệu an toàn nói chung và Ngưu tất an toàn nói riêng đảm bảo sức khỏe cho người tiêu dùng là rất cần thiết

* Sản xuất dược liệu an toàn bao gồm nhiều khâu:

- Trồng trọt:

+ Chọn đất thích hợp đối với mỗi loại cây trồng vì đất có ảnh hưởng đến

dư lượng các kim loại nặng trong dược liệu [3,10]

+ Vùng trồng có khí hậu thích hợp đối với mỗi loại cây trồng để cho năng suất cao [10]

+ Bón phân: số lần bón, số lượng bón, loại phân bón phải thích hợp Sử dụng phân bón vô cơ liều lượng hợp lý sao cho dư lượng Nitrat trong dược liệu không vượt qua mức cho phép Dùng phân hữu cơ không đúng cách có thể làm cho đất và dược liệu bị nhiễm một số chủng vi sinh vật có hại cho sức khoẻ con người [10]

+ Nước tưới: nước tưới cũng ảnh hưởng đến dư lượng kim loại nặng và

vi sinh vật có hại trong dược liệu [10]

+ Thu hoạch phải đúng thời vụ để đảm bảo chất lượng dược liệu [10].+ Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật đúng quy trình, đúng lúc, đúng loại

[10].

- Chế biến sau thu hoạch:

+ Cần có quy trình chế biến sạch đảm bảo phẩm chất dược liệu như (màu sắc, độ nhuận dẻo, hàm lượng hoạt chất) và độ an toàn của dược liệu

+ Các hoá chất để chế biến: dư lượng lưu huỳnh (S) và các hoá chất bảo quản phải thấp hơn mức cho phép

- Bào chế:

+ Các phụ liệu dùng để bào chế phải sạch và an toàn Thuốc thành phẩm phải có dư lượng kim loại nặng dưới mức cho phép và không bị nhiễm khuẩn

+ Nếu tất cả các khâu đều có sự khảo sát chặt chẽ có kiểm nghiệm, kiểm tra thì sản phẩm sẽ là thuốc an toàn cho người sử dụng Trong các khâu thì khâu trồng trọt là khâu quan trọng nhất và là khâu khó thực hiện nhất

+ Chế biến dược liệu an toàn trên thực tế là một lĩnh vực khá mới mẻ và còn rất ít công trình nghiên cứu về lĩnh vực này Phần lớn dược liệu phục vụ cho y học cổ truyền được chế biến theo kinh nghiệm và phương pháp đặc thù của từng nước Trung Quốc thường sử dụng các hoá chất như Lưu huỳnh (S), vôi để sơ chế dược liệu chống mối, mọt, mốc nhằm cất giữ dược liệu lâu ngày Nhật Bản phần lớn chỉ dùng nước, nhiệt độ và lên men để sơ chế dược liệu mà không có những công đoạn cầu kỳ như của Trung Quốc, Hàn Quốc thường chế biến đơn giản, vẫn giữ nguyên trạng thái ban đầu của dược liệu như rửasạch, phơi khô, bảo quản hoặc đun nấu, cô cao và bảo quản.v.v [10] Ở Việt Nam dược liệu thường được chế biến bằng sấy khô, xông diêm sinh để bảo quản

Sản xuất dược liệu an toàn thực sự là vấn đề rất khó vì nó chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác nhau như: đất, nước, không khí, môi trường xung quanh, chịu sự tác động của con người, phải hoà nhập vào môi trường trồng trọt với các cây nông nghiệp khác và chịu sự chi phối của kinh tế thị trường Nhưng nếu chúng ta không làm thì sẽ không bao giờ có dược liệu an toàn

Để có được dược liệu an toàn, ngoài khâu chọn giống, chọn vùng trồng thích hợp, kỹ thuật nuôi trồng, chăm sóc, thu hoạch, chế biến, bảo quản giữ vai trò quan trọng, quyết định chất lượng dược liệu Tất cả các khâu này phải được tiến hành đồng bộ

Phát triển dược liệu an toàn một cách đồng bộ đòi hỏi phải quy hoạch được vùng nuôi trồng thích hợp có thổ nhưỡng, khí hậu, sinh thái phù hợp nhằm đạt được dược liệu có năng suất cao, chất lượng tốt, hiệu quả và đạt được các chỉ tiêu an toàn Do vậy, việc triển khai dược liệu an toàn phải được tiến hành tại nhiều địa phương Điều đó không những đưa tiến bộ khoa học kỹ thuật về các địa phương mà còn góp phần xoá đói giảm nghèo, tăng thu nhập cho nhân dân các vùng trồng dược liệu [10].

Kiểm nghiệm dược liệu hiện nay không chỉ đánh giá chất lượng dược liệu theo những phương pháp thông thường mà cần được trang bị những phương tiện hiện đại để đánh giá được hàm lượng kim loại nặng, dư lượng thuốc trừ sâu, chất bảo quản.v.v Từ đó có thể đưa ra được giới hạn của những thành phần này cho những dược liệu được dùng nhiều ở Việt Nam có điều kiện hòa nhập với khu vực và thế giói [28,30,31]-

PHẦN 2: THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ 2.1 Nguyên liệu và phương pháp thưc nghiệm:

2.1.1 Nguyên liệu, hoá chất và phương tiện:

* Nguyên liêu: Nguyên liệu là rễ của cây Ngưu tất, gồm 3 loại mẫu:

M l: Mẫu xông sinh sấy khô thu tại Trung tâm nghiên cứu trồng và chế biến cây thuốc Hà Nội (T4/2004)

M2: Mẫu sấy khô (không xông sinh), thu hái tại Trung tâm nghiên cứu trồng và chế biến cây thuốc Hà Nội (T4/2004)

M3: Mẫu mua tại số nhà 24- phố Lãn Ông- Hà Nội (T3/2004)

*Hoá chất:( đạt tiêu chuẩn phân tích):

- Cồn tuyện đối, Ethanol 90°, H2S04 đặc, n-Buthanol, Amoniac.25%, Acid acetic, Đỏ son phèn, Xanh methylen, Xylen, Bôm/Xylen mua tại 18A

- Lê Thánh Tông - Hà Nội và giáo tài trường đại học Dược Hà Nội cung cấp

* Máy móc và trang thiết bi chính:

- Máy đo độ ẩm Precisa HA 60 (Thụy Sỹ),tủ sấy Memmert (Đức), lò nung,kính hiển vi

2.1.2 Phương pháp thực nghiệm

2.1.2.1 Mô tả đặc điểm bên ngoài của rễ Ngưu tất

Quan sát trực tiếp hoặc bằng kính lúp mô tả ghi chép, đo kích thước của

rễ Ngưu tất đối chiếu với tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam III [1, 9,13]

2.1.2.2 Đặc điểm vi học của rễ Ngưu tất.

*Làm tiêu bản cắt ngang nhuộm kép theo phương pháp ghi trong các tài liệu

và chụp ảnh dưới kính hiển vi [5,9,13,17]

* Soi bột mịn dưới kính hiển vi [9]

2.1.2.3 Xác định độ ẩm, tro toàn phần, chỉ số trương nở, các chất chiết được

trong rễ Ngưu tất theo phương pháp ghi trong Dược điển Việt Nam in [9]

2.1.2.4 Định tính một số nhóm chất trong rễ Ngưu tất

Mỗi nhóm chất được định tính bằng phương pháp thông thường với các phản ứng hóa học đặc trưng và thuốc thử đặc hiệu ghi trong các tài liệu [4,5,19]

- Đường khử tự do - Tanin

Saponin

2.1.2.5 Định tính Saponin trong rễ Ngưu tất

* Định tính bằng sắc ký lớp mỏng theo phương pháp ghi trong các tài liệu [9,

* Xác định chỉ số tạo bọt theo phương pháp ghi trong tài liệu [4]

* Xác định chỉ số phá huyết theo phương pháp ghi trong tài liệu [5]

2.2 Kết quả thực nghiệm và nhận xét.

2.2.1 Mô tả đặc điểm bên ngoài của rễ Ngưu tất.

Quan sát bằng mắt thường và qua kính lúp, chúng tôi thấy 3 loại mẫu Ngưu tất như sau:

Mẫu M l có hình thức bên ngoài đẹp nhất (màu vàng rơm nhạt), mẫu M2 có màu vàng nâu, mẫu M3 có màu vàng nhạt Cả 3 mẫu đều có những đặc điểm:

Rễ thẳng, dài 10-20cm đường kính 0,3-0,5 cm Đẩu trên mang vết tích của gốc thân, đầu dưới hoi thuôn nhỏ Mặt ngoài màu vàng nâu hay vàng nhạt, có nhiều nếp nhăn dọc nhỏ và vết tích của rễ con.

Nhân xét: Với những quan sát về hình dạng màu sắc và một số đặc điểm bên ngoài của rễ Ngưu tất ở cả 3 mẫu, chúng tôi thấy đều phù hợp vói tiêu chuẩn dược điển Việt Nam in [9] về vị thuốc Ngưu tất

2.2.2 Đặc điểm vi học:

a Soi bột mẫu xông sinh:

* Chuẩn bị bột: Rễ Ngưu tất xông sinh đem thái nhỏ, sấy khô

Nghiền nhỏ dược liệu bằng thuyền tán Rây qua rây số 32 Dùng kính hiển

vi để quan sát đặc điểm của bột rễ Ngưu tất xông sinh

* Bột rễ Ngưu tất: Có màu vàng nhạt, mùi thơm nhẹ, vị đắng, chua.

* Dùng dung dịch NaOH 10% làm môi trường để soi bột dưới kính hiển vi, thấy:

Nhân x é t: Với kết quả quan sát về những đặc điểm của bột rễ Ngưu tất mẫu xông sinh mô tả trên đây, chúng tôi thấy đều phù hợp vói tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam III [9] về vị thuốc Ngưu tất Riêng hạt tinh bột, tinh thể canxi oxalat hình khối chúng tôi không tìm thấy như trong Dược điển Việt Nam III đã miêu tả mà thấy có tinh thể canxi oxalat hình cầu gai (5).

b Vi phẫu cắt ngang mẫu xông sinh.

* Làm tiêu bản’.

- Làm mềm dược liệu: ngâm rễ Ngưu tất mẫu xông sinh trong hỗn hợp

ethanol: nước (1:1)từ 1 - 2 ngày

- Dược liệu đã ngâm mềm được cắt ngang bằng dụng cụ cắt vi phẫu cầm tay, chọn các lát mỏng

- Ngâm các lát mỏng trên vào dung dịch Cloramin B (45’ - lh) để tẩy các chất có chứa trong tế bào đến khi các lát mỏng không màu

- Rửa nước 4 - 5 lần

- Rửa bằng acid acetic 20 - 30 phút

- Rửa nước 4 - 5 lần nữa

- Nhuộm vi phẫu bằng đỏ son phèn (45’ - lh)

- Rửa nước nhiều lần đến khi nước rửa không còn màu hồng

- Nhuộm xanh methylen (30’ - lh)

- Rửa nước đến khi nước rửa không còn màu xanh

- Loại nước lần lượt bằng cồn 30°, 60°, 90° và cồn tuyệt đối

- Lắc vi phẫu 3 lần trong Xylen

- Đặt vi phẫu vào 1 giọt Bôm canada/Xylen trên phiến kính đậy lamen,

để chỗ thoáng 2 - 3 tuần

Quan sát vi phẫu cắt ngang nhuộm kép dưới kính hiển vi, từ ngoài vào trong, chúng tôi thấy có những tổ chức cấu tạo (ảnh 2)

* Mô tả vi phẫu (từ ngoài vào trong):

- Lớp bần gồm 3-4 hàng tế bào hơi dẹt và sần sùi, có chỗ bị bong ra

- Mô mềm vỏ gồm khoảng 10 hàng tế bào tròn to, màng mỏng.

- Libe - gỗ xếp chồng lên nhau, từng bó riêng lẻ thành nhiều vùng xen kẽ không đều nhau Tại trung tâm có bó libe - gỗ to giống như hình

tam giác cân có đỉnh gặp nhau ở tâm điểm Libe - gỗ có cấu tạo cấp 3.

Mỗi bó libe-gỗ gồm: libe phía ngoài (đáy tam giác cân), tế bào libe nhỏ màng mỏng, xếp tương đối đều đặn Gỗ ở phía trong (phía đỉnh tam giác cân và chiếm phần lớn diện tích tam giác), gồm mạch gỗ to màng dày hoá

gỗ rất rõ, mô mềm gỗ rất ít.Tia ruột rộng hẹp không đều, đi xuyên qua phần libe - gỗ, màng tế bào không hoá gỗ

Ảnh 2: Vi phẫu rễ Ngưu tất mẫu xông sinh

*Nhân x é t: Đối chiếu với mô tả vi phẫu trong Dược điển Việt Nam III [9], chúng tôi thấy trong rễ Ngưu tất xông sinh nghiên cứu có những đặc điểm cấu tạo tương tự

Bảng 1: Kết quả đo độ ẩm trong các mẫu M l, M2, M3.

* Nhân xét: Hai mẫu M l, M2 đã được chế biến và bảo quản tốt, độ ẩm

2 mẫu đều <15% , phù hợp với Dược điển Việt Nam in [9] Mẫu M3 có độ

ẩm 33,07%, không phù hợp với Tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam III [9]

2.2.4 Xác định tro toàn phần của rễ Ngưu tất.

Tro là chất còn lại sau khi đốt cháy hoàn toàn dược liệu

* Tiến hành:

Cân chính xác lg rễ Ngưu tất thái phiến mỏng cho vào chén nung bằng

sứ đã nung đến khối lượng không đổi Trải đều dược liệu thành một lớp mỏng

ở đáy chén Đun nóng từ từ chén nung trong lò nung cho cháy dược liệu thành than, đến khi nóng đỏ than có màu trắng (trong khi nung không để than chảy

và dính vào thành chén nung) Lấy ra để nguội trong bình hũt ẩm và cân trọnglượng Độ tro toàn phần được tính theo công thức:

m( 1 - c)

Trong đó: x% : độ tro toàn phần

a : khối lượng chén có tro

Bảng 2.1: Tro toàn phần của mẫu MI (độ ẩm 12,33%).

SỐ lần thử Khối lượng dược

Bảng 2.2: Tro toàn phần của mẫu M2 (độ ẩm: 11,93%)

Số lần thử Khối lượng dược

Bảng 2.3: Tro toàn phần của mẫu M3 (độ ẩm: 33,07%)

Số lần thử Khối lượng dược

hơn 9%, không phù hợp với tiêu chuẩn Dược điển Việt nam III [9]

2.2.5 Xác định các chất chiết được trong rễ Ngưu tất

a Xác định các chất chiết được bằng nước.

Cân chính xác khoảng 2,00 - 4,00g bột dược liệu thô cho vào bình nón

100 - 250ml thêm chính xác 50ml H20, đậy kín, cân chính xác khối lượng, để yên lh, sau đó hồi lưu cách thuỷ trong lh, để nguội, lấy bình nón ra, đậy kín, cân lại khối lượng, dùng nước để bổ xung khối lượng bị giảm, lọc qua phễu lọc khô vào bình hứng khô thích hợp được Vml

Lấy chính xác 25ml dịch lọc (VI ml) vào cốc thuỷ tinh đã cân bì trước,

cô trong cách thuỷ đến cắn khô, cắn thu được sấy ở 105°c/3h, lấy ra để nguộitrong bình hút ẩm 30 phút, cân nhanh để xác định khối lượng cắn

Lượng các chất chiết được bằng nước được tính theo công thức:

Trong đó: x% : % các chất chiết được bằng nước

Aj : Khối lượng cốc thuỷ tinh (g)

A2 : Khối lượng cốc thuỷ tinh chưa cắn (g)

a : Khối lượng dược liệu(g)

V : Tổng thể tích dịch lọc thu được (ml)

V, : Thể tích dịch lọc đem đo (25ml)

Thí nghiệm được tiến hành song song với ba mẫu thử và mỗi mẫu thử

lặp lại 3 lần, kết quả được ghi lại ở các bảng sau.

Bảng 3.1: Các chất chiết được trong nước của mẫu MI

Sô ỉần thử Khối lượng

dược liệu (g)

Khối lượng cắn thu được(g)

Tổng thể tích dịch lọc (ml)

Tổng thể tích dịch lọc (ml)