Yếu tố tự truyện trong văn xuôi đoàn lê

2 tác phẩm văn học mang yếu tố tự truyện, các sự kiện tiểu sử, đời tư của nhà văn chỉ đóng vai trò cơ sở của sáng tạo nghệ thuật, là chất liệu hiện thực được tác giả sử dụng với nỗ lực t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

- -

BÙI THỊ THU

YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG VĂN XUÔI ĐOÀN LÊ

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

HÀ NỘI - 2014

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

- -

BÙI THỊ THU

YẾU TỐ TỰ TRUYỆN TRONG VĂN XUÔI ĐOÀN LÊ

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã ngành:60 22 01 20

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Trà My

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin bày tỏ lời tri ân chân thành và sâu sắc nhất của mình tới TS Lê Trà My – người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo trong Khoa Ngữ văn, các thầy cô giáo trong Phòng Sau Đại học – Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã truyền thụ cho tôi những tri thức quý báu để tôi thực hiện đề tài

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến nhà văn Đoàn Lê đã tạo điều kiện cho tôi được gặp gỡ, tiếp xúc và khai thác tài liệu Những chia sẻ của nhà văn là nguồn tài liệu vô cùng quý báu và thiết thực để tôi thực hiện đề tài

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, bạn bè đã không ngừng động viên, khích lệ trong suốt thời gian tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 12 năm 2014

Học viên

Bùi Thị Thu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các dữ liệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng ai khác công bố trong bất kỳ công trình nào

Tác giả luận văn Bùi Thị Thu

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 12

4 Nhiệm vụ nghiên cứu và đóng góp của luận văn 12

5 Phương pháp nghiên cứu 13

NỘI DUNG Chương 1 NHÀ VĂN ĐOÀN LÊ VÀ VẤN ĐỀ YẾU TỐ TỰ TRUYỆN 15

TRONG VĂN HỌC 15

1.1 Đời tư nhà văn và tính tự truyện trong văn học 15

1.1.1 Đời tư – chất liệu của sự sáng tạo 15

1.1.2 Sự phóng chiếu của cái tôi trong sáng tác 17

1.2 Yếu tố tự truyện trong các thể loại văn học 20

1.2.1 Yếu tố tự truyện trong các thể loại trữ tình 22

1.2.2 Yếu tố tự truyện trong các thể loại tự sự 23

1.2.2.1 Hồi ký tự truyện 25

1.2.2.2 Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện 27

1.2.2.3 Truyện ngắn có yếu tố tự truyện 31

1.3 Chất liệu đời tư và văn xuôi Đoàn Lê 33

1.3.1 Các chặng đường sáng tác văn xuôi của Đoàn Lê 33

1.3.2 Quan niệm sáng tác 35

1.3.3 Chất liệu đời tư và tính tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê 37

Tiểu kết chương 1: 39

Chương 2 CHẤT LIỆU ĐỜI TƯ VÀ CÁC ĐỀ TÀI VĂN HỌC TRONG VĂN XUÔI ĐOÀN LÊ 41

2.1 Bi kịch gia đình 41

2.1.1 Bi kịch dòng họ, thân phận 42

2.1.2 Bi kịch tình yêu hôn nhân 45

2.2 Chuyện nghề 50

2.2.1 Câu chuyện về điện ảnh 50

2.2.2 Câu chuyện về hội họa 52

2.2.3 Câu chuyện về đồng nghiệp 54

2.3 Chuyện đời 56

2.3.1 Câu chuyện về người thân 56

2.3.2 Câu chuyện xóm làng ngõ phố 65

Tiểu kết chương 2: 74

Chương 3 CHẤT LIỆU ĐỜI TƯ VÀ MÔ HÌNH THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI ĐOÀN LÊ 75

3.1 Không gian nghệ thuật 75

3.1.1 Không gian xóm Chùa 76

3.1.2 Không gian xóm Núi 81

3.1.3 Không gian đời sống gia đình 83

3.1.4 Các không gian khác 85

3.2 Thời gian nghệ thuật 87

3.2.1 Thời gian thực tại 89

3.2.2 Thời gian hồi ức 91

3.3 Nhân vật 93

3.3.1 Thế giới nhân vật và kiểu nhân vật nữ 94

3.3.1.1 Nhân vật nữ với bi kịch đời sống 95

3.3.1.2 Nhân vật nữ - những con người người hi sinh, chịu đựng 99

3.3.1.3 Nhân vật nữ với tình mẫu tử 101

3.3.1.4 Nhân vật nữ với ý thức phản kháng 103

3.3.2 Nhân vật được khai thác ở chiều sâu nội tâm 106

Tiểu kết chương 3 111

KẾT LUẬN 112

THƯ MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 115

PHỤ LỤC 119

sự khám phá và lí giải về đời sống cá nhân, về cá tính là một vấn đề có giá trị

vô cùng quan trọng

Trước đây, văn học thường nói đến những vấn đề chung mang tính chất cộng đồng, dân tộc Nếu nói đến cái tôi thì cái tôi ấy cũng phải gắn với cái ta chung của quốc gia, dân tộc, không có chỗ cho cái tôi cá nhân theo đúng nghĩa của nó xuất hiện một cách trực diện Con người cá nhân được nói đến trong văn học nằm trong quan niệm chung về con người lúc đó còn sơ lược, một chiều Theo thời gian, cùng với sự phát triển của đời sống xã hội, việc nói

về cái tôi cùng sự khẳng định về cái tôi cá nhân ngày càng được bộc lộ rõ nét

và trở thành nhu cầu, khát vọng của con người

Đặc biệt, từ sau đổi mới, nhu cầu “tự thú”, nhu cầu “công bố” phần bí

ẩn thực sự của mỗi cá nhân con người nhằm làm sáng tỏ “tôi” đã trở thành một trào lưu trong đời sống hiện đại Vì thế ta không ngạc nhiên khi các nhà văn lần lượt cho ra đời những tác phẩm ngược thời gian viết về đời sống riêng

tư của từng cá nhân Trong mỗi tác phẩm đều mang bóng dáng đời tư của tác giả hay nói cách khác là mang yếu tố tự truyện Do độ lùi thời gian cùng với

sự can thiệp trực tiếp, có dụng ý của cái “tôi” người viết, chân dung tác giả trong tự truyện có độ lệch nhất định so với cuộc đời thật của nhà văn Chính

sự cách biệt giữa thời gian viết và thời gian được nói tới đã ngăn trở việc người viết nhìn lại cuộc đời của bản thân mình như một chỉnh thể duy nhất Ở

2 tác phẩm văn học mang yếu tố tự truyện, các sự kiện tiểu sử, đời tư của nhà văn chỉ đóng vai trò cơ sở của sáng tạo nghệ thuật, là chất liệu hiện thực được tác giả sử dụng với nỗ lực tiếp cận trạng thái tinh thần thời đại cũng như hiện thực tinh tế của tâm hồn con người

Sự bùng nổ cùng sức hút thẩm mĩ của tự truyện được minh chứng bằng

hàng loạt truyện dài, tiểu thuyết có tiếng vang nhất định: Thượng đế thì cười (Nguyễn Khải), Một mình một ngựa (Ma Văn Kháng), Gia đình bé mọn (Dạ Ngân), Chuyện kể năm 2000 (Bùi Ngọc Tấn), Miền thơ ấu (Vũ Thư Hiên), Tuổi thơ im lặng (Duy Khán), Khúc đồng dao lấm láp (Kao Sơn), Đường về với mẹ Chữ (Vi Hồng), Tiền định (Đoàn Lê)

Hòa trong xu thế khai thác cái tôi bản thể đó, những trang văn của Đoàn Lê cũng tạo được dấu ấn, vị thế riêng bởi nhiều va đập, đắng đót với cõi mình, cõi người Trong hành trình văn xuôi của mình, Đoàn Lê tỏ ra là một cây bút giàu trải nghiệm Tính tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê không chỉ xuất hiện trong tiểu thuyết mà còn ở hàng loạt các truyện ngắn Do vậy, văn xuôi của Đoàn Lê là mảnh đất khá màu mỡ để chúng tôi có thể khai thác theo hướng này

1.2 Đoàn Lê là một trong những gương mặt nữ ít nhiều thể hiện phong cách nghệ thuật của mình trên văn đàn sau 1975, nhất là thập niên cuối thế kỷ

XX và những năm gần đây Đoàn Lê bén duyên với nghề viết từ khá sớm, năm 16 tuổi đã có những bài thơ được đăng báo Sau này, người ta biết đến tên Đoàn Lê là một người phụ nữ đa tài, từ thơ, điện ảnh, hội họa đến văn xuôi, lĩnh vực nào bà cũng có thành tựu, nhất là trong sáng tác văn xuôi Văn xuôi Đoàn Lê không làm người đọc “choáng” vì không gian ngột ngạt, chật hẹp và triền miên trong tâm tưởng như Phạm Thị Hoài, không tạo sự hấp dẫn

ở tình huống lạ qua giọng điệu “tưng tửng” như Phan Thị Vàng Anh Trên những trang viết, tác giả đã thể hiện chân thực cái tôi cảm xúc của chính

3 mình Những hệ lụy đời riêng đã được bà vận dụng một cách khéo léo trong văn chương và đằng sau đó là cả những nỗi đau âm ỉ của người phụ nữ

1.3 Trước nay xem xét yếu tố tự truyện người ta thường nói đến tiểu thuyết – một thể loại có sức phản ánh rộng rãi cũng như thể hiện được tối đa yếu tố đời tư của người viết trong tác phẩm Tuy nhiên trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy truyện ngắn Đoàn Lê cũng thể hiện yếu tố đời tư của người viết ở nhiều mức độ khác nhau Ở cả hai mảng tiểu thuyết và truyện ngắn, chất liệu đời sống thực tế của nhà văn được bộc lộ rõ nét Những chi tiết mang yếu tố tự truyện trở thành cơ sở cho sự sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà văn

Xuất phát từ thực tế này, chúng tôi nghiên cứu Yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê để thấy rõ hơn con người cá nhân nhà văn trong tác phẩm

mang tính tự truyện của mình Qua đó, đề tài giúp người đọc thấy được con người cá nhân của nhà văn thể hiện trong tác phẩm như thế nào, đồng thời khẳng định đóng góp của Đoàn Lê với nền văn xuôi hiện đại

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tự truyện và yếu tố tự truyện

Vấn đề tự truyện cũng như tác phẩm văn học mang yếu tố tự truyện từ khá lâu đã được giới nghiên cứu và phê bình văn học chú ý và ngày càng có nhiều công trình mới được ra đời Cho đến nay, khá nhiều nhà nghiên cứu đi vào tìm hiểu thuật ngữ tự truyện Trước hết phải kể đến Phillipe Lejeune với

công trình Quy ƣớc tự truyện (1975) Theo ông, “Tự truyện là một dạng văn

xuôi tự sự do một người có thật ngược dòng thời gian kể lại đời mình, nhấn mạnh tới cuộc sống cá nhân, đặc biệt là lịch sử hình thành nhân cách”[35]

Như vậy, trong tác phẩm tự truyện tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính phải là một và tự truyện thường được sử dụng ở ngôi thứ nhất

4

Các tác giả trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lại Nguyên Ân

chủ biên) cũng cho rằng: “Tự truyện là tác phẩm tự sự thường được viết bằng văn xuôi trong đó tác giả tự kể và miêu tả cuộc đời của bản thân mình” [10]

Theo quan niệm này, một tác phẩm tự truyện là bức tranh của cái tôi thuần túy Tác giả, người kể chuyện và nhân vật chính là một, ngoài ra không có sự xuất hiện của cá nhân khác

Trái với quan điểm trên, nhà nghiên cứu Trần Đình Sử khi tìm hiểu về

tự truyện đã khẳng định như sau: “Trong tác phẩm tự truyện, đời tư của nhà văn chỉ là chất liệu hiện thực được tác giả sử dụng với những mục đích khác nhau…tự truyện có thể bao quát hầu hết các phương diện của đời sống: đời

tư, thế sự và sử thi…” [39] Như vậy, cái tôi của người viết không phải là cái

chiếm toàn bộ những thông tin được đưa ra trong tác phẩm Từ chất liệu có thật trong cuộc sống, nhà văn xây dựng nên những bức tranh cuộc sống khác nhau, thể hiện một tư tưởng nào đó Nhưng qua những bức tranh đó, người đọc vẫn thấy được bóng dáng con người tác giả

Nguyễn Thị Bình khi tìm hiểu về “cái tôi” trong tiểu thuyết mang tính

tự truyện, nhận xét: “Cái tôi của người viết hiện lên rất sắc nét qua cảm hứng nhận thức, đánh giá lại những gì đã trải qua bằng điểm nhìn hiện tại Những chi tiết tự truyện, thái độ chủ quan của người trần thuật chứa đựng nhu cầu khẳng định giá trị của kinh nghiệm cá nhân”[33]

Trong cuốn Triết học và văn chương, Đặng Phùng Quân khẳng định

“Tự truyện là một thứ tiểu thuyết mà trí tưởng tượng được thỏa mãn bởi vì nó thật sự là tiểu thuyết của một thứ ngoại tại, một chất liệu luôn luôn khai triển, tăng gấp bội, mang theo ý chí không cùng…”[37] Quan điểm này lại cho rằng

tự truyện là một dạng của tiểu thuyết, tức là cái “phi hư cấu” bị thu nhỏ lại, nhường chỗ cho cái “hư cấu”

5 Ngoài ra còn có các luận án, luận văn nghiên cứu về tự truyện và yếu tố

tự truyện trong giai đoạn, tác phẩm văn học cụ thể nhưng chủ yếu nghiên cứu

về tiểu thuyết Có thể kể đến Luận án Tiến sĩ của Đỗ Hải Ninh Khuynh hướng tự truyện trong văn học Việt Nam đương đại Trong công trình này

tác giả khẳng định tầm quan trọng của hướng nghiên cứu tự truyện: “Vấn đề

tự truyện là vấn đề có ý nghĩa đối với văn học đương đại bởi nó gắn với cái tôi của tác giả - sự khẳng định cái tôi cá nhân mạnh mẽ trong thời đại bùng

nổ công nghệ thông tin, sự tương tác và dung nạp lẫn nhau giữa các thể loại Cùng với quá trình đổi mới, yếu tố tự truyện xuất hiện ngày càng nhiều thể hiện nhu cầu được bộc lộ cái tôi, ý thức phản tỉnh và khuynh hướng nhận thức lại thực tại của dòng văn học tự vấn”[28] Cũng trong công trình này người

viết đã trình bày những quan điểm, vấn đề cơ bản xoay quanh vấn đề tự

truyện Tác giả Nguyễn Thị Minh Thu trong Luận văn Thạc sĩ Tiểu thuyết tự truyện Việt Nam đương đại từ góc nhìn thể loại cũng nhấn mạnh chất liệu

của thể loại này là cái tôi và chỉ ra mối quan hệ giữa cái tôi tự thuật và cái tôi

hư cấu: “Tiểu thuyết tự truyện lấy chất liệu từ hiện thực cuộc đời của người

kể chuyện thì tất nhiên sự hư cấu sáng tạo sẽ dựa trên chất liệu hiện thực

cuộc đời tác giả, cái tôi tác giả”[46] Công trình Tiểu thuyết tự truyện Việt

Nam giai đoạn 1930 – 1945 của Vũ Thị Thùy Dung đã tìm hiểu lịch sử phát

triển của thể loại và chỉ ra những đặc điểm của tiểu thuyết tự truyện như sau:

“Tiểu thuyết tự truyện chủ yếu mang tính chất hướng nội Người kể chuyện xưng tôi coi như đồng nhất với nhà tiểu thuyết, chủ yếu kể chuyện cá nhân mình, kể chuyện đời mình, phơi bày những cái riêng tư, cái thật lẫn lộn với cái hư cấu Thông qua tiểu thuyết tự truyện, người đọc nhận ra bức chân dung tinh thần tự họa của nhà văn đồng thời thấy được dấu ấn sáng tạo của người nghệ sĩ”[11] Luận văn cũng chỉ ra hình tượng nhân vật chính là cái tôi tác giả, quan điểm trần thuật “bên cạnh cách thức trần thuật ngôi thứ nhất, trong các tiểu thuyết tự truyện còn xuất hiện cách thức trần thuật nhập vai”

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu nói trên phần lớn nhìn nhận

tự truyện là một thể loại hay tự truyện luôn gắn với tiểu thuyết, thậm chí là tiểu thuyết Cũng dựa trên những cơ sở lí thuyết về tự truyện đó chúng tôi nghiên cứu về “yếu tố tự truyện”, tức là tìm hiểu các chi tiết thuộc về con người cá nhân tác giả tham dự vào tác phẩm văn học chứ không khai thác tự truyện trên phương diện thể loại

2.2 Nghiên cứu về văn xuôi Đoàn Lê

Đoàn Lê là cây bút có dấu ấn nhất định trên văn đàn hôm nay, và đặc biệt gần đây sáng tác của Đoàn Lê được khá nhiều bạn đọc quan tâm Trong quá trình tìm hiểu về nữ văn sĩ này, đến nay chúng tôi thu thập được một số bài viết về bà, những ý kiến đánh giá, phê bình về sáng tác của bà trên những diễn đàn văn học, tạp chí hay buổi giới thiệu sách Ở đây, chúng tôi xin điểm lại một số nhận định tiêu biểu như sau:

Trước tiên là một số bài viết, nhận định về chân dung nhà văn và tất cả

sự nghiệp của bà Bài Nhà văn Đoàn Lê: tình riêng bỏ chợ tình người đa đoan trên trang http://Vietbao.com.vn đã chỉ ra cuộc đời và tài năng nhiều mặt của

Đoàn Lê Bài viết Nữ sĩ Đoàn Lê - Trời vẫn không nín gió trên trang

http://Vietnam.net đã lược thuật đầy đủ cuộc đời Đoàn Lê từ khi bà chọn vào

lớp diễn viên điện ảnh cho đến nay lúc về hưu trở lại mảnh đất mình đã sinh

ra Tác giả đã tỏ ra tinh tế khi nói rẳng: “…với những người thuộc giới văn nghệ sĩ như chị, lại đủ các yếu tố tài tử giai nhân (…) thì rõ ràng đời sống nội tâm của chị hẳn sẽ phong phú và ăm ắp những sáng tạo dư đủ để chị cảm thấy cuộc sống luôn tươi mới và khác lạ”

7

Ở một bài viết khác, nhà văn Hồ Anh Thái cũng đã kể lại khá cụ thể những bước đi cũng như năm tháng gian khổ với những câu chuyện buồn vui trong cuộc đời Đoàn Lê Và ông nhận thấy ở trong con người của nữ sĩ vẻ

“dịu dàng nhưng bướng bỉnh, thanh mảnh nhưng đầy nghị lực” [44]

Bên cạnh đó cần phải kể đến những bài viết về các sáng tác của bà Vũ

Quốc Văn có bài Đoàn Lê một nữ sĩ đa tài in trên báo Cửa Biển mang đến

với độc giả một chân dung Đoàn Lê như một người nghệ sĩ “đa năng” nhưng

thành công hơn cả vẫn là nghề viết Tác giả bài viết cho rằng: “Chị Đoàn Lê chưa phải là nhà văn thuộc hàng kiện tướng viết nhiều, in nhiều trong làng văn Việt, nhưng tôi nghĩ chị là một người may mắn gặt hái được nhiều niềm vui trong các nhà văn đương đại thời đổi mới Bởi cứ mỗi lần chị có thêm một tác phẩm đến với bạn đọc là y như rằng người ta không chỉ hào hứng đón nhận mà còn nhớ luôn, mến luôn tác giả nữa” [51] Dương Tường cũng đã có

bài viết nhận xét về chất văn Đoàn Lê nhân dịp nhà văn ra tập truyện ngắn

…Và sex “…Đọc Đoàn Lê, cái đọng lại là một dư vị ngấm nghía đến làm ta

mất ngủ Sự chân thật của nhà văn là phép màu biến cái riêng tư thành chân

lí phổ quát” [50]

Truyện ngắn là một thể loại mà Đoàn Lê từng yêu thích từ lâu Có lần

nhà văn tâm sự: “Tôi đặc biệt rất thích viết truyện ngắn Chỉ những gì không thể viết ngắn được thì tôi đành chịu Truyện ngắn là sự tinh lọc của ngôn ngữ nên đòi hỏi phải công phu, không thể đùa được Khi viết tôi quan tâm đến số phận con người… Cái kết trong truyện ngắn là cực kì quan trọng, nếu bỏ nó

đi coi như truyện không còn nữa Còn như đón nhận của người đọc với tác phẩm thì bao giờ cũng là điều bí ẩn, ít ra là đối với tôi”[30] Các học giả, nhà

phê bình cũng dành những nhận xét, đánh giá ưu ái cho những truyện ngắn của nữ nhà văn Trên trang web của tập đoàn Tân tạo có đăng bài viết bình

luận về tập truyện ngắn Người khách đêm giao thừa: “Tập truyện ngắn

8

Người khách đêm giao thừa vẻn vẹn 12 truyện ngắn – 12 lần tâm linh tác giả run lên dưới cái rét của cuộc đời Những khoảnh khắc tận cùng của một ngày giây cuối, một lần cuối và một con đường đứng bơ vơ rồi đổ bóng xuống lòng nhân thế Từng trang văn xuôi xông lên mùi cát bụi, mùi nước mắt, mùi mồ hôi nghe thật gần gũi thân quen” [16;5]

Trong bài viết Đoàn Lê – chị tôi nhà văn Hồ Anh Thái đã có những ý

kiến đánh giá rất tinh sắc về một số phương diện nghệ thuật trong truyện ngắn

của Đoàn Lê: “Với ngôn ngữ dịu dàng nền nã, hóm hỉnh, hài hước một cách nhẹ nhàng, chị viết về vấn đề thời cuộc ở cái làng ven đô thị trong hàng loạt các tác phẩm gắn với tên xóm Chùa: Đất xóm Chùa, Nghĩa địa xóm Chùa, Người đẹp xóm Chùa, Giường đôi xóm Chùa Tuy là chuyện xóm Chùa nhưng Đoàn Lê đã tìm tòi và sử dụng rất nhiều kỹ thuật viết, chính thế mạnh này đã lôi cuốn người đọc” [44] Cũng trong bài viết này, tác giả còn đề cập đến

nghệ thuật sử dụng yếu tố kì ảo trong hai truyện Nghĩa địa xóm Chùa và Lên ruồi của Đoàn Lê: “Cả nghĩa địa xóm Chùa và Lên ruồi đều nằm trong mạch

truyện có yếu tố kì ảo của Đoàn Lê Nhưng ngay cả trong nhưng ngay cả trong những truyện kì ảo nhất của bà thì cái thực vẫn lấn cái ảo cái ảo chỉ làm lạ hóa, chỉ làm thay đổi một góc nhìn hiện thực chứ không phải là yếu tố xoay chuyển và quyết định hiện thực nghệ thuật” [44] Cũng nói về nghệ thuật

viết truyện có yếu tố kỳ ảo, nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Tú khi cho in trên tạp chí tác phẩm mới truyện ngắn Nghĩa địa xóm Chùa của Đoàn Lê đã bày tỏ

cảm xúc mãnh liệt của mình như sau: “Hay Đoàn Lê nghi có mầm bệnh trong người, chỉ có người ốm mới dám viết những truyện khủng khiếp như vậy.” Cùng chia sẻ với cảm nhận ấy, tác giả Mai Ngọc cảm nhận thêm: “Truyện ngắn này có phong cách rất mới, nhân vật trong truyện là những người đã chết Chết nhưng vẫn sống trong thế giới riêng, song song với thế giới của những người sống Ở đây những người chết nhìn, nghe ngóng và phê phán chuyện của người sống y hệt như khi họ còn sinh thời” [31]

9 Tiểu thuyết là một phần thành công trong sự nghiệp lao động văn học nghệ thuật “đa năng” của Đoàn Lê nhưng phải đến khi những thiên truyện ngắn, tập truyện ngắn đặc sắc của bà xuất hiện trên văn đàn mới mang lại

niềm vinh quang hạnh phúc nhất trong đời văn của bà “Truyện ngắn đã dựng khắc, xác lập tên tuổi, đẳng cấp tên tuổi văn chương của Đoàn Lê Đoàn Lê được nhiều người biết đến là một người đa tài, đa danh nhưng hơn hết sáng tác văn chương và chỉ danh xưng Nhà văn mới là tiêu biểu nhất, mới là cách suy tôn, xướng gọi đúng nhất về chị.” [51] Đó cũng là sự đánh giá xứng đáng

giá trị nghệ thuật của các tác phẩm văn chương mà nữ sĩ đã cống hiến cho văn học nước nhà Đặc biệt, truyện ngắn của Đoàn Lê đã được xuất bản ở nước ngoài và được độc giả hào hứng đón nhận Nhà văn Mĩ Wayne Karlin viết

trong lời giới thiệu tập The Cemetery of Chua Village and Other Stories (Nghĩa địa xóm Chùa và những truyện khác): “Đoàn Lê đã cho họ thấy

được một số chân lí của chính cuộc đời họ và cuộc đời chúng ta Và làm như vậy một cách can đảm và điêu luyện, bà đã lật một góc mới trong văn học hiện đại Việt Nam”[53]

Tạp chí Nghiệp đoàn Xuất bản ở Mỹ năm 2005 đã nhận xét rất tinh tế

về phong cách sáng tác Đoàn Lê và giá trị tập truyện ngắn Trinh tiết xóm Chùa: “Đoàn Lê được nghi nhận ở phong cách đa dạng và sức sáng tạo tươi

mới Với giới học giả Mỹ, những truyện ngắn này cho một cái nhìn vào bên trong văn hóa Việt Nam sau đổi mới Với người đọc nói chung, đây là những tác phẩm bao quát và đầy nhân văn về những đề tài như lòng tham, hôn nhân,

li dị, tuổi già: đó là những tác phẩm về quyền con người, khảo sát tất cả những gì tinh tế, bí ẩn của lòng người…” [4;17]

Tạp chí Kirkus Reviews thì đặc biệt chú ý đến bút pháp và giọng điệu

khi nhận xét về những truyện ngắn của Đoàn Lê: “Mười truyện mang màu sắc Gogol trong một bản dịch tiếng Anh đầu tiên của Đoàn Lê, nhà văn Việt

10

Nam, kiêm diễn viên, đạo diễn và họa sĩ… Thảng hoặc Đoàn Lê có xu hướng ngụ ngôn kiểu Kapfka, như trong Lên ruồi, nói về một nghệ sĩ nhà lộn, có tuổi, li dị vợ, muốn xin cấp một căn hộ nhưng bị biến thành một con ruồi, và thế là thoát được mãi mãi vấn đề nhà cửa và cả phụ nữ Ở chỗ khác, những truyện ngắn lại đạt tới giọng điệu riêng tư, thấm thía như trong Giường đôi xóm Chùa về người vợ nằm trên giường với người chồng đang ngủ trong khi chị quyết định chia tay người chồng 28 năm chung sống trước khi người chồng bỏ chị… Đây là truyện ngắn đặc sắc” [43]

Bên cạnh những thành công nhất định trong thể loại truyện ngắn như đã nói ở trên, thì tiểu thuyết của Đoàn Lê cũng được giới văn sĩ và độc giả đánh

giá cao Tiểu thuyết Cuốn gia phả để lại đạt giả thưởng của Hội nhà văn, nhà

văn Hồ Anh Thái đã bày tỏ nhận xét của mình: “Mãi cho đến đầu năm 1988, đọc cuốn tiểu thuyết mới xuất bản của chị, Cuốn gia phả để lại, càng đọc mới càng ngớ ra, như là lâu nay mình hiểu sai về một con người Cuốn sách chứng tỏ một tay nghề tiểu thuyết chững chạc Tổ chức ngăn nắp các đường dây nhân vật, khéo léo lách qua cái mê cung nhân vật chằng chịt ấy để tới được cái đích của mình Nhân vật của chị không chỉ là những số phận cá thể sinh động, mà là cả một dòng họ Chẳng dễ dàng gì mà làm cho cái nhân vật – tập thể này ra hồn ra vía một nhân vật, gây ấn tượng là nhân vật có số phận

và khúc quanh phát triển số phận khá phức tạp Một điều đáng kể nữa ở Cuốn

gia phả để lại là ngôn ngữ, một thứ ngôn ngữ dịu dàng nền nã mà hóm hỉnh,

được tiếp tục ở những tác phẩm sau này của Đoàn Lê, nhưng không có điều kiện phát huy trong tác phẩm điện ảnh” [44]

Năm 2010, cuốn tiểu thuyết Tiền định ra đời đã nhận được sự hoan

nghênh của độc giả Lê Minh Khuê cũng đã đánh giá: “Vừa là tự truyện, vừa

là hư cấu, cuốn sách không có khám phá gì về phong cách Tác giả kể chuyện nhẩn nha và hấp dẫn Nhưng cái đáng để ta quan tâm: nhà văn viết cho độc

11

giả đọc Với những sự kiện đầy ắp, Đoàn Lê cung cấp cho người yêu sách văn học cái cảm xúc trong sáng của một người viết tinh tế, chú ý đến những rung động nhỏ của sự sống…Đoàn Lê đã đến với người đọc thật giản dị Trên những chất liệu thực, tác giả đã thổi vào đó trí tưởng tượng để câu chuyện như thực, lại như giấc mơ về cuộc đời đa truân của người đàn bà”[5;315]

Nhà văn Nguyễn Xuân Khánh trong bài Đọc tiểu thuyết Tiền định của nhà văn Đoàn Lê đã khẳng định bước tiến mới trong cách viết của Tiền định so

với những sáng tác trước đây: “Sang đến Tiền định, ta thấy tác giả đã tiến lên một bước hoàn toàn mới Điều hoan nghênh đầu tiên là tác giả đã vượt lên chính mình Nếu như ở cuốn trước tác giả thiên về miêu tả sự việc thì sang cuốn này tác giả thiên về tâm trạng và số phận nhân vật Nội dung cuốn sách mới này cũng rộng rãi, khái quát hơn Nhất là cách viết của tác giả, có nhiều đổi mới” [23]

Gần đây, văn xuôi của Đoàn Lê cũng trở thành đối tượng nghiên cứu

của một số luận văn Có thể kể đến công trình Đặc điểm truyện ngắn Đoàn

Lê của Vương Thị Bích Hà Luận văn đã đề cập đến hai khía cạnh nổi bật là

cảm hứng chủ đạo và thế giới nhân vật trong truyện ngắn Đoàn Lê Năm

2010, tác giả Vũ Thúy Hằng với công trình Thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Đoàn Lê cũng khai thác truyện ngắn Đoàn Lê trên các phương diện cảm

hứng nghệ thuật, thế giới nhân vật, các phương diện nghệ thuật cơ bản như: cốt truyện, không – thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ nghệ thuật, giọng điệu nghệ thuật… Qua đó góp phần khẳng định vai trò, đóng góp về sự cách tân nghệ thuật của Đoàn Lê đối với văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới Gần đây

nhất, năm 2013 Luận văn Nghệ thuật tự sự trong văn xuôi Đoàn Lê của

Nguyễn Thị Khánh Minh đã dựa vào lý thuyết tự sự học tìm hiểu văn xuôi Đoàn Lê trên các khía cạnh nổi bật như không – thời gian tự sự, các cấp độ tự

sự và người kể chuyện trong văn xuôi Đoàn Lê

12

Sự tổng hợp trên cho thấy mỗi công trình có một hướng nghiên cứu, tiếp cận khác nhau Đến nay, chưa có một công trình mang tính quy mô nghiên cứu chuyên sâu vào văn xuôi Đoàn Lê trên phương diện yếu tố tự truyện Tuy nhiên, các bài viết, bài nghiên cứu trên là cơ sở để chúng tôi đi sâu tìm hiểu về yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê một cách toàn diện

và có hệ thống Với hướng tiếp cận này chúng tôi hi vọng sẽ góp tiếng nói của mình vào việc khẳng định tài năng, cống hiến của Đoàn Lê với nền văn học Việt Nam đương đại

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Để đáp ứng được yêu cầu đặt ra là nghiên cứu Yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê, luận văn tập trung khảo sát trên các tập truyện ngắn và tiểu thuyết sau:

Tập truyện ngắn:

- Thành hoàng làng sổ xố (Nxb Phụ nữ, 1990)

- Nghĩa địa xóm Chùa (Nxb Hội nhà văn,1999)

- Trinh tiết xóm Chùa (Nxb Hội nhà văn, 2005)

- Người khách đêm giao thừa (Nxb Phụ nữ, 2007)

- …Và sex (Nxb Phụ nữ)

- Đoàn Lê – tác phẩm chọn lọc (Nxb Phụ nữ, 2011)

Tiểu thuyết:

- Cuốn gia phả để lại (Nxb Hội nhà văn, 1988)

- Tiền định (Nxb Hội nhà văn, 2010)

- Nhật ký người đã tự sát (Bản thảo)

4 Nhiệm vụ nghiên cứu và đóng góp của luận văn

Trước tiên, để làm rõ vấn đề yếu tố tự truyện trong văn học, trong chương 1 chúng tôi tìm hiểu mối quan hệ giữa yếu tố đời tư và tính tự truyện trong văn học nói chung và sự phóng chiếu của cái tôi cá nhân trong quá trình

13 sáng tạo Cũng trong chương này, luận văn nghiên cứu về nhà văn Đoàn Lê với các chặng đường sáng tác, quan niệm sáng tác và chất liệu đời tư trong sáng tác của nhà văn

Chương 2 của luận văn khảo sát chất liệu đời tư của nhà văn thể hiện qua các đề tài văn học Đó là những dấu ấn của đời sống gia đình, nghề nghiệp, đời sống xã hôi mà nhà văn đã trải nghiệm làm nên thứ chất liệu đặc biệt trong sáng tác của bà

Cuối cùng, ở chương 3 chúng tôi khai thác các mô hình thế giới nghệ thuật trong sáng tác của Đoàn Lê Phần này luận văn tập trung làm rõ các kiểu không gian – thời gian tiêu biểu góp phần làm nên tính tự truyện và cách thể hiện nhân vật trong văn xuôi Đoàn Lê

5 Phương pháp nghiên cứu

5.2 Phương pháp phân tích tác phẩm

Đây là phương pháp cơ bản, là cơ sở cho việc nhận định, đánh giá, được sử dụng thường xuyên trong quá trình nghiên cứu Phương pháp này giúp người viết khám phá được những đặc sắc của tác phẩm trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật, từ đó góp phần soi sáng các luận điểm trong luận văn Tuy nhiên, phương pháp này chỉ sử dụng để phân tích một số tác phẩm tiêu biểu để làm sáng tỏ các luận điểm được nêu ra

5.3 Phương pháp tiểu sử

Đây là phương pháp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu văn học nói chung và trong việc nghiên cứu về yếu tố tự truyện nói riêng

14 Phương pháp tiểu sử giúp người nghiên cứu có sự đối sánh giữa cuộc đời thực của nhà văn với con người nhà văn trong tác phẩm

Thông qua những yếu tố về cuộc đời của tác giả chúng tôi tìm hiểu mối quan hệ giữa tác giả và thế giới nghệ thuật trong tác phẩm, qua đó làm nổi bật yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê

5.4 Phương pháp so sánh

Đây là phương pháp có tính chất bổ trợ nhằm làm rõ nét đặc trưng khu biệt của văn xuôi Đoàn Lê trong tương quan với các cây bút cùng thời

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, thư mục tham khảo, luận văn triển khai trên cơ sở ba chương chính gồm:

Chương 1: Nhà văn Đoàn Lê và vấn đề yếu tố tự truyện trong văn học Chương 2: Chất liệu đời tư và các đề tài văn học trong văn xuôi Đoàn Lê Chương 3: Chất liệu đời tư và mô hình thế giới nghệ thuật trong văn

xuôi Đoàn Lê

15

NỘI DUNG Chương 1 NHÀ VĂN ĐOÀN LÊ VÀ VẤN ĐỀ YẾU TỐ TỰ TRUYỆN

TRONG VĂN HỌC 1.1 Đời tư nhà văn và tính tự truyện trong văn học

1.1.1 Đời tư – chất liệu của sự sáng tạo

Chất liệu là một trong những yếu tố cơ bản trong sáng tạo nghệ thuật nói chung và trong sáng tác văn học nói riêng Trong lĩnh vực nghệ thuật bất

kỳ, chúng ta sẽ không thể tạo ra được bất cứ công trình nghệ thuật nào nếu không dựa trên một chất liệu cụ thể, đồng thời khi nghiên cứu một loại hình

nghệ thuật nào đó người ta không thể bỏ qua yếu tố chất liệu Bởi đây là “yếu

tố vật liệu, vật chất hàng đầu và cốt yếu nhất được dùng để làm nên tác phẩm nghệ thuật, tức là để thực hiện dự đồ sáng tác của nghệ sĩ… Trong quá trình sáng tác, những chất liệu này hiện diện cùng với phẩm chất thẩm mĩ của chúng” [17] Các nhà nghiên cứu theo quan điểm Mĩ học chất liệu cũng cho rằng: “Thơ ca không phải là một ngoại lệ trong quy luật chung cho tất cả các nghệ thuật, sáng tạo nghệ thuật, được xác định trong quan hệ với chất liệu là

sự khắc phục nó” [47]

Bàn về chất liệu trong sáng tạo, có thể hiểu theo nhiều cách khác nhau nhưng “chất liệu” mà chúng tôi nói đến ở đây là dữ liệu đời sống để nhà văn nhào nặn, bồi đắp thành tác phẩm nghệ thuật, là bóng dáng tác giả trong tác phẩm văn học Bất kì nhà văn nào khi đặt bút sáng tạo cũng để lại trong tác phẩm dấu ấn cái tôi cá nhân Đó có thể là dấu ấn về đời tư, tâm trạng, cảm xúc hay cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ Không phải ngẫu nhiên mà người

ta luôn khẳng định “văn học phản ánh hiện thực” hay “văn chương phải là sự thực ở đời” Đó là những lời nhận định phần nào nói lên được bản chất của

16 văn học Văn học bắt nguồn từ đời sống, phản ánh đời sống, bày tỏ một quan điểm, một lập trường đối với đời sống

Như vậy, hiện thực được phản ánh trong văn học mang tính tự truyện là những chi tiết liên quan đến đời tư của nhà văn Có ý kiến cho rằng việc sử dụng yếu tố đời tư tham gia vào tác phẩm văn học có phải anh ta đang nghèo nàn về vốn sống, do vậy mà không thể đi quá xa cái tôi và hiểu biết về bản thân mình để quan tâm tới lịch sử hay những vấn đề trọng đại của xã hội

Ngược lại nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên nêu ý kiến: “Nếu hiểu theo nghĩa rộng, tác phẩm nào cũng có bóng dáng tự truyện Khi nhà văn lấy đời mình làm chất liệu, một mặt anh ta muốn bày ra trò chơi, anh ta muốn người đọc phải tham dự và giải mã trò chơi ấy Như vậy theo một kiểu nào đó tự truyện cũng là một cách câu độc giả khá hiệu qủa” Có thể thấy, việc sử dụng chất

liệu đời tư trong sáng tác văn học đã trở nên khá phổ biến Nó vừa thỏa mãn nhu cầu nhận thức lại dấu ấn trong cuộc đời người viết, vừa thỏa mãn nhu cầu giãi bày, chia sẻ với độc giả Tuy nhiên, ở mỗi tác phẩm chất liệu đời tư xuất hiện với mức độ đậm nhạt khác nhau Thông thường, trong tiểu thuyết các yếu tố đời tư xuất hiện với mật độ dày đặc hơn so với truyện ngắn

Trong tác phẩm văn học mang tính tự truyện, chất liệu đời tư được thể hiện ở nhiều khía cạnh khác nhau Chất liệu được nhà văn lựa chọn, nhào nặn thành tác phẩm chính là câu chuyện tác giả kể để thông qua đó nhà văn gửi

gắm tư tưởng, tình cảm của mình đến người đọc “Câu chuyện trong tác phẩm chính là một cốt truyện được trình bày theo cách nào đó… Thực tế, câu chuyện không bao gồm những yếu tố khác với những chất liệu của cốt truyện

và văn bản, mà là những chất liệu này được nhìn từ một góc độ cụ thể, đặc biệt” [41;82] “Cốt truyện là một chuỗi các sự kiện được cấu trúc theo một nguyên tắc nhất định, nói cách khác là logic của sự kiện Những yếu tố cấu thành nên cốt truyện gồm có sự kiện, nhân vật, thời gian, không gian” [41;81]

17 Theo logic đó chúng ta có thể thấy ngay các yếu tố của chất liệu sẽ bao gồm

sự kiện, nhân vật, thời gian, không gian

Con người được miêu tả trong tác phẩm văn học có thể là những con người có thật gắn liền với sự việc có thật mà tác giả miêu tả trong sáng tác của mình Nhà văn dùng chính con người mình và cuộc đời mình làm chất liệu sáng tác Nhân vật người kể truyện trong tác phẩm mang tính tự truyện có thể là chính tác giả với những sự kiện có thật xảy ra trong cuộc đời của chính

họ Cũng có thể đó là những hình mẫu có thật ngoài đời khi đưa vào tác phẩm được sáng tạo và hư cấu thêm Chức năng cơ bản của nhân vật là khái quát tính cách con người và thể hiện quan niệm nghệ thuật, lý tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người Vì vậy mà chất liệu con người có vai trò vô cùng quan trọng trong sáng tạo nghệ thuật Nhân vật cùng với các sự kiện xảy ra bao giờ cũng gắn liền với một thời gian và một địa điểm cụ thể Thời gian chính là tiến trình thay đổi, phát triển của các sự kiện mà khi đi vào tác phẩm tác giả

có thể đảo ngược, tỉnh lược, kéo dài… Địa điểm là nơi xảy ra các sự kiện có thể cụ thể, tường minh, cũng có thể người đọc phải tự tưởng tượng

Như vậy, chúng ta thấy chất liệu của nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng chính là những dữ liệu trong hiện thực cuộc sống Từ “những điều trông thấy”, những trải nghiệm, cảm xúc đầy sinh động của bản thân, người viết nhào nặn, sáng tạo thành nội dung tác phẩm văn học mà qua đó độc giả thấy được tư tưởng, phong cách của mỗi nhà văn

1.1.2 Sự phóng chiếu của cái tôi trong sáng tác

Như đã nói ở trên, chất liệu là một yếu tố cơ bản không thể thiếu trong sáng tác văn học, không có chất liệu thì không có tác phẩm văn học Lấy hiện thực làm chất liệu sáng tác, với tác phẩm văn học mang tính tự truyện thì hiện thực ấy là hiện thực từ chính cuộc đời tác giả Hay nói cách khác, chất liệu của văn học mang tính tự truyện đó chính là “cái tôi”, là đời tư, là cuộc đời thực của nhà văn được nhà văn lấy làm đối tượng miêu tả chính

18 Nhưng tác phẩm văn học không phải là bản tiểu sử về cuộc đời của tác giả Thông thường, nhà văn sẽ chọn một hay một vài quãng đời nào đó hoặc chỉ là một vài sự kiện để lại cho mình những ấn tượng sâu sắc nhất để làm sống lại một lần nữa đoạn đời đã qua của mình Tuy nhiên, vấn đề cần nói đến

ở đây là “cái tôi” được thể hiện như thế nào trong sáng tác, hay nói cách khác

là quan hệ giữa cái tôi của đời sống thực tế và cái tôi trong thế giới nghệ thuật Sự kiện, nhân vật, không gian, thời gian trong quan hệ với cái tôi tác giả như thế nào? Điều đó có nghĩa là chất liệu của văn học mang tính tự truyện trước hết là hiện thực cuộc đời tác giả, là “cái tôi” của người nghệ sĩ,

“cái tôi” ấy được hư cấu nghệ thuật làm cho cái sự thật và cái hư cấu hòa trộn vào nhau làm cho người đọc khó mà xác định được đâu là thật đâu là hư cấu, kích thích sự tò mò, hứng thú ở người đọc Cái tôi được nhà văn tái hiện trong tác phẩm nghệ thuật là cái tôi mang mang tính khái quát hóa Trong khi viết, nhà văn đứng lùi ra xa mình, quan sát mình như một đối tượng khách quan, đồng thời ở đó còn có sự tham gia của yếu tố tiềm thức, vô thức của trí tưởng tượng Như vậy, cái tôi từ một nguyên mẫu thực tế đã trở thành nhân vật văn học Nhà văn vừa khôi phục những hồi ức về cuộc đời của chính mình và những người quanh mình, đồng thời cũng văn học hóa những kí ức đó, tái tạo

nó trong cả vô thức và ý thức Vì thế nếu tự truyện nguyên chất, nhân vật dường như làm một bản cam kết, một “thỏa thuận ngầm” với người đọc về tính xác thực của câu chuyện, về nhân vật tôi trong truyện cũng chính là “tôi” ngoài đời thì trong văn học mang tính tự truyện bản cam kết này không đặt ra với mọi bạn đọc và mang tính nửa vời Không đặt ra với mọi bạn đọc nghĩa là người đọc có thể tiếp nhận các tác phẩm mà không cần phải chú ý đối chiếu xem xét cái tôi trong tác phẩm là ai, có tồn tại thực sự hay không, sự kiện, không gian, thời gian có gắn với cái tôi hay không Sự ứng chiếu chỉ được đặt

ra với những ai biết được và có nhu cầu tìm hiểu tác giả của “tôi” trong tác

19 phẩm văn học Bản cam kết nửa vời có nghĩa là “tôi” không hứa hẹn gì với bạn đọc cả, tôi chỉ hứa hẹn với chính tôi Nhà văn chỉ làm bản cam kết với chính mình chứ không có bản cam kết nào với người đọc về chất liệu mình dùng trong tác phẩm

Văn chương là loại hình nghệ thuật đặc thù, để làm nên một tác phẩm văn học không chỉ có yếu tố cuộc đời thực của tác giả mà còn có cả những yếu tố được tác giả hư cấu Cái tôi trong văn học không đơn thuần là sự sao chép, chụp lại hiện thực như một dạng văn bản tiểu sử Còn từ hiện thực để hư cấu, sáng tạo, kiến tạo lại hiện thực thì đó mới là công việc của nhà văn Cho nên cái tôi lúc này có cả cái tôi sự thật và cái tôi hư cấu Có lẽ chỉ nên hiểu một cách đơn giản “cái tôi sự thật” ở đây là những sự kiện, ấn tượng, những

kỉ niệm trong cuộc đời tác giả hoặc bóng dáng cuộc đời tác giả trong đó Trên

cơ sở sự thật đó, tác giả hư cấu sáng tạo Nhưng làm thế nào để nhận ra cái tôi

sự thật Ngoài thông qua hư cấu thì việc đối chiếu với tiểu sử của tác giả là cách mà nhiều bạn đọc sử dụng Đáng tin cậy nhất là thông qua phát ngôn của chính tác giả về đứa con tinh thần của họ Điều đó tùy thuộc vào cách tiếp nhận của độc giả Đọc tác phẩm mà bỏ qua yếu tố tiểu sử, những chi tiết liên quan đến nhà văn tức là độc giả không tham gia vào trò chơi của tác giả Ngược lại có những độc giả cố gắng đối chiếu tìm hiểu sự trùng hợp giữa nhà văn và nhân vật Có những độc giả hiểu biết hơn về tiểu sử nhà văn buộc phải

tự bứt mình ra khỏi những liên tưởng ngầm

Thực tế thì cái tôi sự thật và cái tôi sáng tạo cùng tồn tại song hành với nhau Câu chuyện đời tư của “tôi”cùng song hành với chính sự sáng tạo của

“tôi” về nhiều mặt khác nhau của đời sống Tuy nhiên dù tiếp cận theo hướng nào chúng ta cũng không nên nhầm lẫn việc tìm hiểu yếu tố tự truyện trong văn học với việc đối chiếu giống hay không giống giữa cuộc đời thực và tác phẩm

20

1.2 Yếu tố tự truyện trong các thể loại văn học

Thuật ngữ tự truyện trong tiếng Pháp viết là Autobiographie, có nguồn gốc tư tiếng Hi Lạp: (autos: chính mình, bios: cuộc đời, graphein: viết) Tự

truyện hay cái nhìn về bản thân có thể coi là một đặc sản của văn minh phương Tây Nó có hai nguồn gốc chính: từ nền văn minh Hi Lạp qua câu

ngạn ngữ nổi tiếng “kẻ thông thái phải biết về cá nhân mình”, và từ truyền thống Thiên chúa giáo qua lệ “tự vấn lương tâm” Trong các nền văn hóa

khác, nó chỉ tồn tại một cách hiếm hoi, thậm chí bị cấm ở các nước theo đạo

Hồi Trong các định nghĩa đầu tiên, tự truyện được xác định là “câu chuyện cuộc đời của cá nhân do chính người đó kể lại”, “tiểu sử của một người do người đó chép lại”[9]

Về sau này, khái niệm tự truyện được hiểu theo nhiều cách khác nhau

Ở đây, chúng tôi xin đưa ra một số khái niệm như sau:

Theo Từ điển văn học thì “Tự truyện là một tác phẩm văn học thuộc

loại truyện do các nhà văn viết về cuộc đời thực của mình nhằm những mục đích khác nhau Các nhà văn khi viết tự truyện thường chỉ chọn lấy một hay vài quãng đời nào đó để lại cho mình những ấn tượng sâu sắc nhất, có ảnh hưởng quan trọng quyết định đối với hướng đi của đời mình, và dựng lại bức tranh toàn cảnh sinh động, chân thực về cuộc sống mà trong đó bản thân con người tác giả là nhân vật hoạt động chính Trong tác phẩm tự truyện những biến cố, sự việc, nhân vật,… đều được lấy từ cuộc đời thực của tác giả, không

hư cấu thêm, hoặc nói cách khác là không có sự hư cấu tự do như trong các tác phẩm khác thuộc loại truyện Trong tác phẩm tự truyện, tác giả thường đặt ra qua cuộc đời mình và bằng ngôn ngữ nghệ thuật những vấn đề xã hội rộng lớn, sâu sắc Vì vậy, ý nghĩa của tác phẩm tự truyện thường vượt ra ngoài phạm vi của một bản tự thuật đơn thuần và có tầm khái quát nghệ thuật rộng lớn” [19]

21

Tác giả Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học cũng cho rằng:

Tác phẩm tự truyện thường có thiên hướng lí giải cuộc sống đã qua (của tác giả) như một chỉnh thể, tạo ra những đường nét mạch lạc cho cuộc sống kinh nghiệm của mình Người viết tự truyện có khi cũng vận dụng hư cấu, thêm thắt hoặc sắp xếp lại các chi tiết của cuộc đời mình, nhằm làm cho sự trình bày về cuộc đời ấy trở nên hợp lý, nhất quán Tự truyện luôn là hành vi khắc phục cái thời gian đã lùi xa, là mưu toan quay về thời tuổi thơ, tuổi trẻ, làm sống lại những đoạn đời quan trọng nhất, nhiều kỷ niệm nhất, như là “sống lại” cuộc đời mình từ đầu Tự truyện do vậy thường được viết vào thời tác giả

đã trưởng thành, đã trải qua phần lớn các chặng đường đời”[10;29] Ngoài ra ông còn nhận định rằng: “Tự truyện tương đối gần gũi với tiểu thuyết Yếu tố

tự truyện là nét khá đậm trong nhiều loại sáng tác của nhà văn thế kỷ XX, dù

họ thuộc về những xu hướng thẩm mỹ khác nhau”

Theo Bách khoa toàn thư Wikipedia thì “Tự truyện là những tác phẩm

văn học thuộc thể loại tự sự, thường được viết bằng văn xuôi trong đó tác giả

tự kể lại và miêu tả cuộc đời mình trong tác phẩm”

Từ điển Văn học Pháp từ A đến Z định nghĩa: “Tự truyện là thể loại

văn học mà ở đó tác giả viết lại câu chuyện về chính cuộc đời mình”

Như vậy, theo quan điểm của các tác giả nói trên thì tự truyện được coi

là một thể loại văn học trong đó tác giả tự kể về cuộc đời mình Tác phẩm tự truyện thường có thiên hướng lí giải cuộc sống đã qua của tác giả như một chỉnh thể, tạo nên những đường nét mạch lạc cho cuộc sống kinh nghiệm của mình Người viết tự truyện có khi vận dụng hư cấu, thêm thắt hoặc sắp xếp lại các chi tiết của cuộc đời mình Do luôn là hành vi khắc phục cái thời gian đã qua, hình thức tự truyện thường được viết khi tác giả đã trưởng thành, đã trải qua phần lớn các chặng đường trong cuộc đời mình và nhìn lại những gì đã qua như một sự chiêm nghiệm

22 Yếu tố tự truyện mà chúng tôi nghiên cứu ở đây không hoàn toàn đồng nhất với các khái niệm về tự truyện đã nêu trên Có thể khẳng định yếu tố tự truyện là những yếu tố thuộc về cuộc đời cá nhân tác giả, được sử dụng làm một thứ chất liệu đặc biệt trong sáng tác của mình Đó có thể là những sự kiện gây ấn tượng mạnh mẽ, những thể nghiệm, cảm xúc mà tác giả muốn giãi bày, chia sẻ với độc giả Những yếu tố đó kết hợp với tính hư cấu nghệ thuật để dựng nên một thế giới nghệ thuật vừa mới mẻ, vừa gần gũi Tuy nhiên, yếu tố

tự truyện trong văn học không chỉ có trong các tác phẩm tự sự mà còn có trong thể loại trữ tình, bộc lộ những cảm xúc cá nhân của người viết

Tác phẩm văn học là sản phẩm của sự hư cấu dựa trên chất liệu và nguyên mẫu thực thế Về điều này, các nhà Chủ nghĩa hình thức Nga mặc dù

coi hình thức là trung tâm của tác phẩm văn học cũng đã nhận định: “Văn học tất nhiên không hoàn toàn thoát li hiện thực, nhưng chỉ dùng hiện thực làm chất liệu cho nên đã nhào nặn chất liệu ấy theo logic của chính mình, mà như thế mới hòng hấp dẫn được bạn đọc”[26; 137] Viết những tác phẩm văn học

mang yếu tố tự truyện cũng là một cách để tác giả thể hiện cái tôi cá nhân của mình Có thể thấy, cái tôi bản thể của người viết luôn có nhu cầu được bộc lộ, tìm đến sự đồng cảm, chia sẻ từ độc giả Ở Việt Nam, yếu tố tự truyện trong văn học tuy phát triển muộn nhưng đã có mầm mống từ rất lâu đời và có mặt trên hầu hết các thể loại

1.2.1 Yếu tố tự truyện trong các thể loại trữ tình

Thơ là một thể loại trữ tình, thiên về yếu tố cảm xúc, ngay từ thời Trung đại những bài thơ thể hiện cái tôi cá nhân cũng đã xuất hiện Tiếng nói

cá nhân thời bấy giờ chưa được đề cao nhưng một số nhà thơ vẫn mạnh dạn lên tiếng và khẳng định Có thể thấy, yếu tố tự truyện được thể hiện rải rác trong một số bài thơ của Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Đình Chiểu, Tú Xương… Đó là tác phẩm có thiên hướng giãi bày tâm sự của bản

23 thân tác giả Dấu ấn cuộc đời của cái tôi tác giả ít nhiều đã bộc lộ trong tác phẩm Có thể coi đó là dạng thức sơ khai nhất của yếu tố tự truyện trong văn học Việt Nam Đến thế kỉ XX, sự xuất hiện của phong trào thơ Mới đã mang lại một luồng gió mới cho thơ ca Việt Nam Sự ảnh hưởng của thơ ca phương Tây khiến cho ý thức về cái tôi cá nhân được bộc lộ rõ rệt Tiêu biểu cho dòng thơ này là Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên,… mỗi người một phong cách riêng tạo nên một chặng đường thơ ca với nhiều màu sắc, nhiều cá tính Sau này, khi tiếng nói cá nhân được đề cao, cái bản ngã cũng tự nhiên được bộc lộ

Tuy nhiên, do đặc trưng thể loại nên yếu tố tự truyện trong thơ thường rất hạn chế Với thể loại trữ tình, cái tôi cá nhân chỉ được thể hiện ở dòng cảm xúc, tâm trạng mà ít có cơ hội bày tỏ những chi tiết, sự kiện về cuộc đời tác giả Cho dù cái tôi cá nhân trong thơ có mạnh mẽ, sôi nổi đến đâu cũng không bao quát được bối cảnh không gian rộng lớn cũng như dòng chảy cuộc đời của người viết Bởi vậy, yếu tố tự truyện trong thơ thường mờ nhạt hơn các thể loại khác

1.2.2 Yếu tố tự truyện trong các thể loại tự sự

Khác với thơ, văn xuôi có lợi thế hơn trong việc thể hiện yếu tố tự truyện Do vậy, đây là mảnh đất màu mỡ mà các nhà văn có thể thỏa sức bộc

lộ cái tôi cá nhân với những dụng ý nghệ thuật khác nhau Từ cốt truyện đến

hệ thống nhân vật, phạm vi phản ánh của văn xuôi cho phép thể loại này khai thác tối đa mọi chiều kích của cuộc sống Do đó, cuộc đời người viết có điều kiện được thể hiện, giãi bày

Có thể thấy rằng tự truyện không xa lạ với văn học Thế giới, nó đã trở thành một dạng của thể loại văn học dù xuất hiện muộn mằn hơn nhiều dạng khác Ở phương Tây vào thế kỷ XVIII, các nhà văn lãng mạn đã sử dụng đời

tư bản thân như một chất liệu để nhận thức, khám phá ra toàn bộ sự đa dạng

và phức tạp trong hành động tâm lý và đời sống tình cảm của mỗi cá nhân con

24 người Song viết về cái tôi ở thời kỳ này chưa được xã hội hoàn toàn thừa nhận, người ta chỉ quen coi đó là quyền được thú tội trước cha cố Do đó, những tự truyện đầu tiên của lịch sử văn học thế giới là những tác phẩm viết

ra với mục đích tự thú, được bộc lộ ngay từ nhan đề đến nội dung tác phẩm

Trước đó, vào thế kỷ thứ V Thánh Agustinus đã viết Tự thú với tất cả sự

trung thực sáng suốt của người con chúa Tác phẩm mẫu mực thời kỳ đầu của

thể tài này cũng cũng phải kể đến Tự bạch của nhà văn Pháp J.J.Rousseau

Sau tác phẩm này, yếu tố tự truyện xuất hiện nhiều hơn trong tác phẩm văn học Thế kỷ XIX – XX, văn học Tây Âu cũng đánh dấu sự ra đời của một số

tác phẩm mang yếu tố tự truyện như: Tự thú của một đứa con thời đại (Alfred de Muset); Tấn trò đời, Mảnh da lừa (Banzac); bộ ba tự thuật: Thời thơ ấu, Kiếm sống, Các trường Đại học của tôi (M.Gorki)

Trong văn học Việt Nam vốn ít có truyền thống tác giả tự kể chuyện đời mình, nhìn chung cái tôi của nhà văn Việt Nam khá kín đáo Tuy vậy, cũng giống như thơ ca, văn xuôi có yếu tố tự truyện cũng manh nha từ thời Trung đại Trong văn xuôi tự sự thời trung đại, tính tự truyện thể hiện khá rõ ở

các tác phẩm Nam Ông mộng lục của Hồ Nguyên Trừng, Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ, Sơ kính tân trang của Phạm Thái Cuối thế kỷ XIX sang đầu

XX, văn xuôi quốc ngữ cũng xuất hiện khá nhiều tác phẩm mang dáng vẻ của

tự truyện Đầu tiên phải kể đến Thầy Lazarô Phiền – tác phẩm văn xuôi tự sự

quốc ngữ xuất hiện sớm nhất, năm 1887 Bước sang thế kỷ XX, Giấc mộng lớn của Tản Đà và Phan Bội Châu niên biểu của Phan Bội Châu ra đời là điểm

mốc quan trọng của văn xuôi tự truyện Việt Nam Theo Lê Tú Anh, Tản Đà và

Phan Bội Châu là “những người đầu tiên đưa cái tôi hữu thể, con người thực của chính mình vào văn xuôi tự sự Không còn là cái tôi hư cấu, tưởng tượng của tiểu thuyết nữa, cái tôi của Phan Bội Châu và Tản Đà là cái tôi bằng xương, bằng thịt, cái tôi tự truyện Tuy chữ viết khác nhau (một tác phẩm viết

25

bằng chữ Hán, một viết bằng chữ quốc ngữ), nhưng có thể khẳng định Phan Bội Châu niên biểu và Giấc mộng lớn chính là hai tác phẩm đánh dấu sự ra đời của thể loại tự truyện trong nền văn học hiện đại Việt Nam.”[9] Sau này,

cùng với sự vận động và phát triển chung của nền văn học, yếu tố tự truyện trong các tác phẩm văn xuôi xuất hiện ngày càng nhiều, tạo nên một xu hướng mới trong văn xuôi Sự xuất hiện này gắn với tên tuổi của một số cây bút như: Nguyễn Khải, Tô Hoài, Ma Văn Kháng, Duy Khán, Dạ Ngân, Đoàn Lê…

Văn xuôi mang yếu tố tự truyện phát huy được lợi thế hơn so với thơ ca trong việc thể hiện con người cá nhân và đời sống xung quanh Vì thế mà yếu

tố tự truyện trong văn xuôi cũng được thể hiện đậm nét hơn Tuy nhiên, trong những tác phẩm văn xuôi mang yếu tố tự truyện đó, mỗi tác phẩm có sự góp mặt của chất liệu đời tư với mật độ và tần số khác nhau Mức độ đậm nhạt của

nó là căn cứ cho thấy cấp độ khác nhau của yếu tố tự truyện trong hệ thống tác phẩm

1.2.2.1 Hồi ký tự truyện

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, hồi ký (tiếng Pháp: mesmoires) “là

một thể loại thuộc loại hình ký, ghi lại những biến cố đã xảy ra trong quá khứ

mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến” [ 17] Nó ra đời từ thời Hy

Lạp cổ đại Hồi ức của Kxênophôn và Xôcrát là những ghi chép của ông về các cuộc hành quân của người Hy Lạp thường được coi là những tác phẩm hồi

ký cổ xưa nhất

L.I.Timôfeep trong Nguyên lý lý luận văn học (tập 2) cho rằng: “Một

trong hàng loạt hình thức của văn học nghệ thuật, mà cơ sở là những sự kiện lịch sử đã tồn tại trong thực tế Đó là những hồi ký (Quá khứ và ý nghĩa) của Gecxen đã khái quát và miêu tả theo quan điểm mỹ học những sự kiện thực trong đời sống của tác giả Ở đây, cốt truyện dựa vào các biến cố đã được biết trước, nhiệm vụ của tác giả chỉ là trình bày nó một cách cụ thể

Ý thức được như vậy, chúng ta thấy ranh giới giữa tự truyện và hồi ký rất khó xác định nhưng giữa chúng vẫn có những điểm khác biệt Trước hết là

ở đối tượng trung tâm của tác phẩm, hồi ký không nhất thiết phải kể về cái tôi mặc dù “tôi” là người kể chuyện Bên cạnh câu chuyện về mình, hồi ký còn tập trung thể hiện bức tranh của thời đại hoặc đi sâu tìm hiểu những mảnh đời khác nhau nhưng đều có liên quan với người kể chuyện trong quá khứ Trường hợp đó thì cái tôi chỉ là chất dẫn của mạch cảm hứng, của mối quan

hệ Trong khi đó, tự truyện lại xoáy vào cá nhân người viết, là câu chuyện của cái “tôi” tác giả - người kể chuyện Người kể chuyện tự viết về cuộc đời mình, tái hiện cuộc đời đã qua trong tính toàn vẹn, phù hợp với lý tưởng xã hội nhất định Trong khi hồi ký không nhằm vào việc miêu tả quá trình hình thành nhân cách cá nhân trong mối quan hệ tương ứng với hoàn cảnh Những câu chuyện đời tư khi chưa nổi lên thành các vấn đề xã hội cũng không phải

là đối tượng quan tâm của hồi ký Ngược lại, tự truyện chú trọng đến việc tìm hiểu, lý giải về cái tôi Sự kiện về tiểu sử của nhà văn chỉ là chất liệu hiện thực được sử dụng với những mục đích nghệ thuật khác nhau

Như vậy hồi ký và tự truyện đã có những tiêu chí riêng để phân định phạm vi của chúng, nhưng vẫn phải khẳng định rằng đây là hai thể tài có

27 nhiều yếu tố đan xen lẫn nhau Chúng cùng lấy quá khứ của cái tôi làm đối tượng chính để miêu tả hoặc lấy cái tôi ấy để soi rọi vào cuộc đời chung, là đầu mối liên lạc cho những gì nhắc đến trong tác phẩm Tất nhiên không phải tác phẩm hồi ký nào cũng gần gũi với tự truyện như: hồi ký cách mạng, hồi ký

về các danh nhân Hồi ký được xem như tự truyện khi nó viết về chính bản thân tác giả, soi rọi vào thế giới bên trong của mình, lý giải sự hình thành nhân cách và vị trí xã hội quan trọng như họ đang có

Có thể thấy hồi ký và tự truyện là những thể loại rất gần nhau, chúng đều là thể loại văn học viết về chính bản thân mình Giáo sư Trần Đình Sử

cũng cho rằng: “Hồi ký là một dạng tự truyện của tác giả, cung cấp những tư liệu quá khứ mà đương thời chưa có điều kiện nói ra được” [40] Khó có thể

phân định được một ranh giới rõ ràng giữa tự truyện và hồi ký bởi đường biên thể loại không rõ ràng, rạch ròi, tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể mà xếp tác phẩm vào dạng này hay dạng kia

1.2.2.2 Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện

Tiểu thuyết là “tác phẩm văn học tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng”[10] Ở Việt Nam, tiểu thuyết xuất hiện muộn hơn Phải sang đầu thế kỷ

XX mới xuất hiện những tác phẩm tiểu thuyết với đúng nghĩa thể loại của nó Trong quá trình vận động và phát triển, diện mạo của tiểu thuyết không ngừng thay đổi Trong tương quan với các thể loại khác, tiểu thuyết nổi bật lên ở khả năng phản ánh một cách toàn vẹn và sinh động bức tranh mang tính tổng thể của hiện thực đời sống, khả năng khắc họa chân dung nhân vật thông qua sự khám phá những vấn đề của số phận cá nhân và thân phận con người

Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện là tiểu thuyết mang một số đặc điểm cơ bản của tự truyện Chính trong bản thân thuật ngữ “tiểu thuyết” và

28

“tự truyện” ban đầu có những mâu thuẫn khó dung hòa với nhau Bởi với tiểu thuyết thì hư cấu nghệ thuật là yếu tố bộc lộ rõ rệt khả năng sáng tạo dồi dào của nhà văn nhưng tự truyện lại hướng đến câu chuyện kể một cách chân thực Mục đích của tự truyện là tìm hiểu một con người có thật với lịch sử hình thành nhân cách, còn tiểu thuyết mặc dù cũng sử dụng nhân vật, cốt truyện đó nhưng nhưng được hư cấu hóa hoặc được khoác một lớp vỏ hư cấu

Tự truyện vốn được coi là thể loại phi hư cấu, có tính tham chiếu, tác giả đồng thời là người kể chuyện và là nhân vật chính chịu trách nhiệm trước độc giả về tính chân thật của sự kiện Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, hai thể loại này có sự giao thoa độc đáo, tạo nên màu sắc mới cho tiểu thuyết: tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện

Khuynh hướng tự truyện là một trong nhiều khuynh hướng phát triển của tiểu thuyết hiện nay Đó là khuynh hướng sử dụng yếu tố tự truyện trong tiểu thuyết tạo nên biến thể độc đáo cho thể loại còn rất nhiều biến đổi này Trong vài thập kỷ trở lại đây, tự truyện trở thành tố chất thể loại vừa mới mẻ, vừa mạnh mẽ, tự truyện trở thành một dòng chảy trong tiểu thuyết Cũng kể lại những gì đã trải nghiệm nhưng ở dạng này, người viết có thể vận dụng hư cấu, thêm thắt hoặc sắp xếp lại các chi tiết của cuộc đời mình để lý giải cuộc sống đã qua Trong tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện, người kể chuyện

có thể không ở ngôi thứ nhất và không trùng khít với tác giả Tuy nhiên, đọc tác phẩm chúng ta vẫn nhận ra bóng dáng tác giả thông qua câu chuyện được

kể Các sự kiện, chi tiết tiểu sử ở đây chỉ đóng vai trò là cơ sở cho sự sáng tạo nghệ thuật

Có thể kể đến một số tiểu thuyết lấy chất liệu từ bản thân cuộc đời riêng tư của tác giả, những chi tiết mang tính tiểu sử của nhà văn, bộc lộ cái

tôi rõ nét: Chuyện kể năm 2000 (Bùi Ngọc Tấn), Thượng đế thì cười (Nguyễn Khải), Gia đình bé mọn (Dạ Ngân), Ba người khác (Tô Hoài)…

29 Mặc dù mang một số dấu hiệu của tự truyện nhưng đây không phải là tự truyện theo quy ước thể loại mà là những tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện Thực tế cho thấy có không ít nhà văn đã viết những tác phẩm trong đó người thật việc thật lấn át vai trò của hư cấu Với họ thì cuộc đời chính là vốn nhuyễn nhất và sử dụng chính cuộc đời mình làm chất liệu trong sáng tác và khiến tác phẩm trở nên hấp dẫn hơn Tuy nhiên không phải cứ đưa người thật việc thật vào trang viết thì tác phẩm sẽ thành công Bởi lẽ, đời sống hàng ngày

dù đa dạng phong phú đến đâu cũng không thể cung cấp cho người viết một nhân vật hay cốt truyện hoàn chỉnh Do vậy, trong vô vàn những gương mặt đời thường, giữa muôn ngàn những biến cố của hiện thực, người viết tiểu thuyết đồng hóa và tái hiện bức tranh đời sống bằng phương thức chọn lọc, tổng hợp và sáng tạo

Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện là một sự hư cấu trên nền sự thật, nó thiết lập một mối quan hệ chặt chẽ giữa hai yếu tố tưởng chừng khó dung hòa này Sự kết hợp của hai yếu tố này chính là mảnh đất đầy tiềm năng cho mỗi nhà văn vừa thỏa mãn được nhu cầu biểu hiện cái tôi, tìm về với bản ngã để giải tỏa những ẩn ức vừa thỏa mãn được khả năng sáng tạo Quan niệm truyền thống về tiểu thuyết tự truyện không được phép hư cấu đến nay chỉ phù hợp với một số tác phẩm kinh điển như bộ ba tác phẩm của M Gorki

(Thời thơ ấu, Kiếm sống, Những trường đại học của tôi) Từ điển Wikipedia

đã bổ sung, nới rộng thêm quan điểm về thể loại này: “Tiểu thuyết tự truyện là dạng tiểu thuyết sử dụng kỹ thuật hư cấu hay sự kết hợp của tự thuật và những yếu tố hư cấu”[12] Sự giao thoa thể loại và những nỗ lực cách tân

nghệ thuật khiến cho tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện ngày càng phổ biến và rộng mở

Có thể thấy việc nhà văn lấy cuộc đời mình làm chất liệu trong sáng tác

là chuyện vốn không xa lạ Secnưsevki khi lý giải bản chất của quá trình sáng

30

tạo đã khẳng định: “Nhà văn dùng con mắt tinh đời để nhìn vào bản thân mình, hiểu được bản chất tính cách xã hội lịch sử của mình và dùng mình làm nguyên mẫu cho các nhân vật của mình” [36] Bàn về khuynh hướng tự

truyện trong tiểu thuyết, nhiều nhà nghiên cứu cũng bày tỏ quan điểm cá nhân

về ván đề này Nhà văn Mỹ Thomas Wolf cho rằng nhà tiểu thuyết là người

chỉ sử dụng kinh nghiệm cá nhân của mình để viết, ông cho rằng: “Mọi tác phẩm nghiêm túc suy cho cùng đều có tính chất tự truyện Một người nếu muốn sáng tạo một cái gì chân thực và có giá trị thì phải sử dụng kinh nghiệm

và tài liệu trong cuộc sống của mình” Nhà văn lấy những trải nghiệm cá nhân,

lấy chính cuộc đời mình làm chất liệu sáng tác là chuyện quen thuộc, tuy nhiên tùy thuộc vào mức độ đậm nhạt, mục đích và cách thức thể hiện trong tác phẩm mà độc giả có đọc tác phẩm như như là tự thuật của người viết hay không Trong hội thảo đổi mới tư duy tiểu thuyết năm 2002, nhà văn Ma Văn

Kháng dự đoán “Cùng với tiểu thuyết tư liệu, tiểu thuyết tự thuật sẽ là một thể loại được phát triển Ở đây sẽ có sự đan xen, xâm nhập giữa hồi ức và sáng tạo, cái thực cái hư, cái riêng và cái chung, hơn nữa từ góc độ phân tâm học

có thể thấy những ẩn ức sâu kín nhất của nhà văn qua con đường vô thức, trong quá trình sáng tạo loại hình tiểu thuyết có tính hướng nội này [34] Đó

không chỉ là đánh giá của một người đã nhiều năm gắn bó với nghề viết mà còn là tâm sự của chính tác giả đã từng để lại dấu ấn cá nhân trong tác phẩm của mình Bích Thu cụ thể hóa hơn những vấn đề của tiểu thuyết có khuynh

hướng tự truyện khi bà cho rằng: “Người đọc hôm nay muốn được tiếp xúc với những tiểu thuyết tâm lý mà ở đó, nhân vật tự bộc lộ tư tưởng, chính kiến qua dòng chảy của nhận thức, mọi hành vi, ứng xử và lời thoại ẩn sâu trong tâm trạng nhân vật và các tầng ngữ nghĩa Hoặc các tiểu thuyết mang tính tự truyện, vừa thể hiện cái tôi lại vừa hư cấu, vừa mang tính tiểu sử lại vừa được nghệ thuật hóa , một đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại, có khả năng khai thắc

31

tiềm thức qua kỹ thuật dòng ý thức[45] Trong đánh giá này, nhà nghiên cứu

coi tiểu thuyết mang tính tự truyện là những tiểu thuyết vừa thể hiện cái tôi lại vừa hư cấu, vừa mang tính tiểu sử lại vừa được tiểu thuyết hóa

Xu hướng tự truyện trong tiểu thuyết là việc nhà văn lấy chất liệu từ cuộc đời riêng tư của tác giả, những chi tiết mang tính tiểu sử của chính nhà văn nhưng tất cả đã được tiểu thuyết hóa theo yêu cầu thể loại Nghĩa là nhà văn đã đem lại câu chuyện kể về đời mình với những màu sắc của tiểu thuyết trong sự kết hợp hài hòa với tự truyện Các tác phẩm theo khuynh hướng này cho thấy cái tôi giàu trải nghiệm với những biến cố đặc biệt của đời tư cá nhân đặt trong không gian xã hội rộng lớn và trải dài theo dòng chảy thời gian đời người

1.2.2.3 Truyện ngắn có yếu tố tự truyện

Truyện ngắn là thể loại phổ biến và năng động nhất trong văn xuôi

Theo tác giả Lại Nguyên Ân, truyện ngắn là “Thể tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cập hầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn là sự giới hạn về dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với việc người tiếp nhận đọc nó liền một mạch không nghỉ” [10] Đặc trưng của thể loại được xác định rõ ràng

ngay từ tên gọi thể loại So với một loại hình tự sự gần gũi với nó là tiểu thuyết thì truyện ngắn bị bó hẹp bởi dung lượng và phạm vi phản ánh

Giống như các loại hình khác, bản thân truyện ngắn cũng mang trong mình những dấu ấn cá nhân của chủ thể sáng tạo Hơn thế nữa, trong quá trình tiếp xúc, giao thoa giữa các thể loại, những yếu tố tự truyện trong văn xuôi nói chung cũng đã xuất hiện trong truyện ngắn Tuy nhiên, do đặc điểm thể loại, khả năng bao quát và phản ánh cuộc sống của truyện ngắn có phần bị hạn chế nên yếu tố tự truyện trong thể loại này có phần mờ nhạt hơn so với tiểu thuyết Cũng thể hiện cái tôi cá nhân nhưng trong truyện ngắn những yếu

32

tố đó chỉ như lát cắt về một quãng đời, sự kiện của tác giả hay những trải nghiệm về cảm xúc mà không bao quát trọn vẹn trong khoảng không gian và thời gian rộng lớn Ở đây, có chi tiết có thể kiểm chứng từ thực tế nhưng cũng

có chi tiết bị mờ nhòe giữa sự thật và hư cấu Thông thường, yếu tố tự truyện chỉ nhằm bộc lộ tư tưởng, quan điểm cá nhân tác giả

Ở dạng này, có thể kể đến một số truyện ngắn của Dạ Ngân và Đoàn

Lê Dạ Ngân có Con chó và vụ li hôn tái hiện những mâu thuẫn âm ỉ vô hình

nhưng khốc liệt giữa đôi vợ chồng chênh lệch nhau về tâm hồn, thiếu vắng

tình cảm Nhà không có đàn ông nói về không gian chật hẹp của đại gia đình những người tiết phụ Vòng tròn im lặng là cuộc đối thoại giữa mẹ và con

trong thời điểm phải lựa chọn tình yêu hay tình mẫu tử Đoàn Lê với các truyện ngắn của mình vừa thể hiện tâm sự thầm kín vừa thể hiện trải nghiệm

cuộc đời mình Giường đôi xóm Chùa là cảnh ngột ngạt của cuộc sống gia

đình đã gần ba mươi năm chung sống nhưng không thể cứu vãn được khi

nhận ra một điều “cái gì người ta cũng có thể cố gắng nhưng không ai cố

gắng yêu” Đất xóm Chùa là bức tranh làng quê trước cơn lốc của nền kinh tế

thị trường…

Vừa nằm trong quy luật của quá trình sáng tạo, vừa nằm trong quá trình giao lưu giữa các thể loại, truyện ngắn mang yếu tố tự truyện cũng đã góp phần tạo nên diện mạo của văn xuôi nói chung Mặc dù ở mức độ thấp hơn nhưng yếu tố tự truyện trong truyện ngắn đã thể hiện được những lát cắt, khúc đoạn từ bức tranh đời sống của chính người viết

Sự thâm nhập của yếu tố tự truyện vào văn học nói chung và các thể loại văn xuôi nói riêng thể hiện sự thay đổi ý thức về cái tôi cá nhân cũng như nhận thức về vấn đề sự thật – hư cấu trong sáng tạo nghệ thuật Văn học giờ đây không đơn thuần là tấm gương soi của thời đại, không chỉ là tiếng nói của dân tộc và thời đại mà quan trọng hơn còn là phát ngôn thể hiện tư tưởng,

33 quan niệm riêng của người nghệ sĩ Do vậy, yếu tố tự truyện trong văn xuôi giúp người đọc không chỉ gải mã con người tác giả và thời đại qua những chi tiết gắn với tiểu sử, cuộc đời thực mà còn qua những trải nghiệm sống và tự thú chân thành

1.3 Chất liệu đời tƣ và văn xuôi Đoàn Lê

1.3.1 Các chặng đường sáng tác văn xuôi của Đoàn Lê

Đoàn Lê được biết đến là một nghệ sĩ đa tài, nhưng có lẽ văn chương là lĩnh vực xác lập tên tuổi của bà Đoàn Lê bén duyên với nghề viết từ khá sớm,

ngay từ khi ngồi trên ghế nhà trường bà đã nổi danh với thi phẩm Bói hoa và

được bạn đọc đón nhận nồng nhiệt Tuy thơ là thể loại mang đến cho Đoàn Lê thành công bước đầu trong nghề viết nhưng sau này bà lại trải lòng ở lĩnh vực văn xuôi Ngay từ những truyện ngắn đầu tay, tên tuổi của Đoàn Lê đã lần lượt xuất hiện trên hai tờ báo danh tiếng: Văn nghệ và Đại đoàn kết Đó là bộ

ba truyện ngắn: Đôi mắt hoa nhài, Trương Viên, Cây xoan non

Kể từ khi đăng chùm truyện ngắn đầu tay, Đoàn Lê có hơn 15 năm nếm trải, tích lũy vốn sống và suy ngẫm về nghề văn rồi mới bắt tay vào tiểu thuyết Khoảng thời gian này giúp bà trải nghiệm cuộc sống đồng thời thai nghén một tác phẩm dài hơi theo ý mình Năm 1988, đời sống văn chương Việt Nam đã ghi nhận những nỗ lực, đóng góp của Đoàn Lê khi bà cho xuất

bản tiểu thuyết Cuốn gia phả để lại Sự ra đời của tác phẩm khẳng định những bước tiến rất vững vàng của một cây bút văn xuôi đầy tiềm năng Cuốn gia phả để lại được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ dịu dàng, tinh tế, nhiều khi lại

hóm hỉnh, lịch lãm đã chứng tỏ một nghệ thuật viết tiểu thuyết già dặn Với cuốn tiểu thuyết đầu tay này, nhà văn Đoàn Lê được trao giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam (1989 - 1990)

Thành công của Cuốn gia phả để lại như một bước đệm chắc chắn để

Đoàn Lê dấn bước sâu hơn với văn xuôi Như một nguồn động lực lớn, sau