Luận văn thạc sỹ kinh tế các mô hình lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã

Đây chính là vấn đề phức tạp đang đặt ra cho đất nước ta đúng như Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X đã chỉ rõ: “Lý luận chưa giải quyết được một số vấn đề của thực tiễn đổi m

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

-  -

MAI VĂN NGHĨA

TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VỚI VẤN ĐỀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI TẠI THỊ XÃ BÀ RỊA

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

TP HỒ CHÍ MINH – 2015

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

-  -

MAI VĂN NGHĨA

TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VỚI VẤN ĐỀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI TẠI THỊ XÃ BÀ RỊA

Chuyên ngành: KINH TẾ CHÍNH TRỊ

Mã số: 60.31.01

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS NGUYỄN VĂN LUÂN

TP HỒ CHÍ MINH – 2015

Tôi xin cam đoan bản luận văn này là công trình nghiên cứu khoa học độc

lập của tôi Các tư liệu, tài liệu sử dụng trong luận văn là hoàn toàn trung thực

và có nguồn dẫn rõ ràng

Tác giả

MAI VĂN NGHĨA

CIEM Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương

CN Khu vực công nghiệp và xây dựng

DNNN Doanh nghiệp nhà nước

DV Khu vực dịch vụ và thương mại

GDP Tổng sản phẩm trong nước

GDTX-HN Giáo dục thường xuyên và hướng nghiệp GNP Tổng sản phẩm quốc dân

HDI Chỉ số phát triển con người

HĐND Hội đồng nhân dân

ICOR Hiệu quả sử dụng vốn đầu tư

NN Khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản

WB Ngân hàng Thế giới

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ

Bảng 2.2.4: Năng suất lao động xã hội của Thị xã qua các năm 49

Bảng 2.4.2.1: Xếp hạng kết quả tốt nghiệp THPT các trường ở Thị xã 63

Biểu đồ 1: Đường cong Lorenz 15

Biểu đồ 2: Mô hình chữ U ngược 22

Biểu đồ 3: Tăng trưởng GDP của thị xã Bà Rịa 1996-2009 38

Biểu đồ 4: Tăng trưởng GDP/người của thị xã Bà Rịa 1995-2009 39

Biểu đồ 5: Cơ cấu (%) ngành kinh tế theo giá thực tế của Thị xã 40

Biểu đồ 6: Cơ cấu lao động (%) theo ngành kinh tế của Thị xã qua các năm

41 Biểu đồ 7: Phát triển dân số thành thị của thị xã Bà Rịa qua các năm 42

Biểu đồ 8: Tỷ trọng (%) chi đầu tư phát triển trong cơ cấu chi NSNN của thị xã Bà Rịa giai đoạn 1995-2009 44

Biểu đồ 9: Tỷ trọng (%) chi cho giáo dục trong cơ cấu chi NSNN của Thị xã

48 Biểu đồ 10: Tỷ trọng giá trị sản xuất và tỷ trọng giá trị tăng thêm (theo giá thực tế) của ngành dịch vụ trong cơ cấu ngành kinh tế của Thị xã 1995 - 2009 56

Biểu đồ 11: Tỷ trọng (%) chi cho sự nghiệp y tế trong cơ cấu chi NSNN của thị xã Bà Rịa (giai đoạn 2001-2008) 60

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1 NH ỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI 6

1.1 Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội 6

1.1.1 Tăng trưởng kinh tế, Phát triển kinh tế và Phát tri ển bền

vững 6

1.1.2 Bất bình đẳng xã hội và Công bằng xã hội 9

1.2 Các tiêu chí đo lường tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội 12

1.2.1 Các tiêu chí đo lường tăng trưởng kinh tế 12

1.2.2 Các tiêu chí đo lường công bằng xã hội 13

1.3 Các mô hình lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội 19

1.4 Kinh nghiệm của một số n ước giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng

kinh tế và công bằng xã hội 24

1.4.1 Trung Quốc 24

1.4.2 Hàn Quốc 27

1.4.3 Nhật Bản 29

tế với công bằng xã hội 31

1.5.1 Tăng trưởng kinh tế là cơ sở để thực hiện công bằng xã hội 31

1.5.2 Tăng trưởng kinh tế đến đâu phải thực hiện ngay công bằng xã hội đến đấy 32

1.5.3 Thực hiện công bằng x ã hội phải dựa trên những thành quả của tăng trưởng kinh tế 32

1.5.4 Công bằng xã hội vừa là mục tiêu, vừa là động lực quan trọng nhằm đảm bảo tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững 33

Tóm tắt chương 1 34

Chương 2 THỰC TRẠNG VỀ SỰ KẾT HỢP TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI TẠI THỊ XÃ BÀ RỊA (1995 – 2009) 35

2.1 KHÁI LƯỢC ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ-XÃ HỘI THỊ XÃ BÀ RỊA 35

2.1.1 Về lĩnh vực kinh tế 35

2.1.2 Về xã hội 36

2.1.3 Các chỉ số kinh tế - xã hội cơ bản của thị xã Bà Rịa 37

2.2 Tăng trưởng kinh tế của thị xã Bà Rịa giai đoạn 1995-2009 38

2.2.1 Tốc độ tăng trưởng GDP và GDP bình quân đầu người 38

2.2.2 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế 39

2.2.3 Vốn đầu tư phát triển 43

2.2.4 Tăng trưởng năng suất lao động xã hội 45

2.3 Tác động của tăng trưởng kinh tế đến công bằng xã hội ở thị xã Bà Rịa (1995-2009) 47

2.3.1 Về lao động và việc làm 47

2.3.2 Về giáo dục và đào tạo 48

2.3.4 Về xóa đói – giảm nghèo và an sinh xã hội 51

2.3.5 Về cơ sở hạ tầng và đô thị hóa 53

2.4 Những yếu kém trong việc kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại thị xã Bà Rịa giai đoạn 1995-2009 55

2.4.1 Tăng trưởng kinh tế còn dưới mức tiềm năng 55

2.4.2 Thực hiện công bằng xã hội còn bất cập, độ bao phủ chưa rộng 58

Tóm tắt chương 2 61

Chương 3 QUAN ĐIỂM, ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM KẾT HỢP GIỮA TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ CÔNG BẰNG XÃ HỘI TẠI THỊ XÃ BÀ RỊA GIAI ĐOẠN 2010 - 2020 62

3.1 Những quan điểm và định hướng của Đảng Cộng sản Việt Nam về kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội 62

3.2 Định hướng và mục tiêu của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu và thị xã Bà Rịa về tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội (2010 – 2020) 65

3.2.1 Định hướng và mục tiêu của tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu 65

3.2.2 Định hướng và mục tiêu của thị xã Bà Rịa 66

3.3 Những giải pháp cơ bản nhằm kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại Thị xã Bà Rịa trong giai đoạn 2010 - 2020 68

3.3.1 Duy trì tốc độ tăng trưởng GDP cao đồng thời nâng cao chất lượng tăng trưởng 68

3.3.2 Thực hiện công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển 73

3.3.3 Nâng cao trách nhiệm, hiệu quả quản lý của các cơ quan công quyền và cán bộ-công chức 83

Tóm tắt chương 3 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Công cuộc đổi mới ở nước ta trong hơn hai thập kỷ qua đã đem lại những

thành tựu to lớn và có ý nghĩa lịch sử, trong đó tốc độ tăng trưởng kinh tế thuộc

loại khá cao so với mức tăng trưởng của các nước trong khu vực và trên thế giới Tốc độ tăng trưởng kinh tế cao hơn thì đồng thời những đòi hỏi về công bằng xã hội cũng lớn hơn Đây chính là vấn đề phức tạp đang đặt ra cho đất nước ta đúng như Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X đã chỉ rõ: “Lý luận chưa giải quyết được một số vấn đề của thực tiễn đổi mới và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, đặc biệt là trong việc giải quyết các mối quan hệ giữa tốc độ tăng trưởng và chất lượng phát triển; giữa tăng trưởng kinh tế và thực hiện công bằng xã hội” [12; tr 69]

Thật vậy, giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng

xã hội không phải là một vấn đề đơn giản Trong thực tiễn đã có nhiều bằng chứng cho thấy sự đối lập giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội Tăng trưởng thường làm gia tăng tình trạng bất bình đẳng và không công bằng vì những người giàu sẽ được hưởng nhiều lợi ích hơn do tăng trưởng đem lại Nếu lấy kết quả tăng trưởng để giải quyết vấn đề công bằng xã hội do chính tăng trưởng gây ra có thể sẽ làm giảm hoặc triệt tiêu các yếu tố kích thích tăng trưởng Nhưng ngược lại, nếu không giải quyết vấn đề công bằng xã hội thì xã hội sẽ không ổn định và như vậy sẽ không thể có tăng trưởng bền vững Dù sao

đi nữa, thì sự lựa chọn khó khăn giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội

đã được Đảng ta khẳng định: “Thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước và từng chính sách phát triển” [12; tr 77] và “ Kết hợp các mục tiêu

kinh tế với các mục tiêu xã hội trong phạm vi cả nước, ở từng lĩnh vực, địa phương” [12; tr 101]

Để kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội, chúng ta cần phải giải quyết hai vấn đề mấu chốt sau đây:

Một là, làm thế nào để tận dụng những cơ hội do tăng trưởng kinh tế đem lại nhằm thực hiện công bằng xã hội?

Hai là, làm thế nào để việc thực hiện công bằng xã hội sẽ tạo điều kiện tăng trưởng kinh tế cao và bền vững?

Việc đưa ra các giải pháp cụ thể và phù hợp với cơ cấu đặc thù riêng của nước ta phải xuất phát từ thực tiễn sinh động ở từng địa phương, từ những kinh nghiệm đã có, những mô hình, lý thuyết và nghiên cứu khoa học về mối quan

hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội Vì vậy, việc nhận thức đúng bản chất mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội không chỉ

có ý nghĩa về mặt nhận thức luận, về cơ sở khoa học thực tiễn mà vấn đề quan trọng hơn là tìm cho được những giải pháp phù hợp nhằm kết hợp tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội trong tình hình hiện nay ở nước ta nói chung và ở mỗi địa phương nói riêng Đây cũng là lý do mà tôi chọn đề tài “Tăng trưởng kinh tế với vấn đề công bằng xã hội tại thị xã Bà Rịa”

2 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI

Đề tài tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều lý thuyết và mô hình về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh

tế và công bằng xã hội, nhiều bài báo, hội thảo khoa học v.v… đề cập đến vấn

đề này ở các khía cạnh cũng như cách tiếp cận khác nhau Một số công trình nghiên cứu tiêu biểu ở Việt Nam hiện nay như: “Đặc trưng của nền kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam” của GS.TS Vũ Đình GS.TS Trần Minh Đạo (đồng chủ biên); “Phân phối trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” của GS TS Nguyễn Công Nghiệp (Chủ biên); sách chuyên khảo “Các mô hình tăng trưởng kinh tế” của PGS.TS Trần Thọ Đạt; “Tăng trưởng kinh tế với vấn đề công bằng xã hội tại Thành Phố Hồ Chí Minh” của Phạm Mỹ Duyên (Luận văn Thạc sĩ kinh tế - năm 2006, Khoa kinh

Bách-tế – ĐHQG TP.HCM) Đặc biệt là các ấn phẩm, báo cáo khoa học, các bài viết của Ngân hàng thế giới (WB) , của Chương trình phát triển của Liên Hiệp quốc (UNDP), của Viện nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM) và của Viện kinh tế Thành Phố Hồ Chí Minh phân tích sâu về mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở nước ta hiện nay có giá trị khoa học và thực tiễn

Tuy nhiên, cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách hoàn chỉnh và toàn diện về vấn đề kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội ở cấp quận, huyện, thị xã nói chung và ở thị xã Bà Rịa nói riêng với những số liệu, tài liệu được cập nhật đến năm 2009

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

- Khái quát cơ sở lý luận về tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội; các tiêu chí đo lường tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội; nghiên cứu các mô hình lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội; kinh nghiệm của một số nước giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội và những bài học kinh nghiệm rút ra cho Việt Nam

- Phân tích và đánh giá một cách khách quan về thực trạng kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội tại thị xã Bà Rịa giai đoạn 1995 –

2009, những thành tựu đạt được, những mặt hạn chế và những vấn đề đặt ra

nhằm giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại thị xã Bà Rịa hiện nay

- Trên cơ sở lý luận và thực tiễn nghiên cứu mà rút ra những vấn đề mang tính phổ biến nhằm đề nghị các định hướng , giải pháp phù hợp trong việc kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội tại thị xã Bà Rịa trong giai đoạn 2010 – 2020

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của luận văn được xác định là việc kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với vấn đề công bằng xã hội tại thị xã Bà Rịa

Giới hạn của đề tài về thời gian nghiên cứu là giai đoạn 1995 – 2009 (thị

xã Bà Rịa mới thành lập và đi vào hoạt động chính thức từ ngày 15/8/1994)

Phạm vi của đề tài sẽ trình bày mang tính khái quát những vấn đề lý luận

và thực tiễn, chủ yếu là sự kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại thị xã Bà Rịa giai đoạn 1995 – 2009

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN TÀI LIỆU

5.1 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sẽ vận dụng cách tiếp cận theo phương pháp duy vật biện chứng

và duy vật lịch sử, vận dụng những quan điểm của Đảng ta về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, về phân phối và tái phân phối, về tăng trưởng kinh tế và các chính sách xã hội

Bên cạnh đó, luận văn còn sử dụng các phương pháp tiếp cận khác như :

mô tả, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chứng, thống kê … để làm rõ thực trạng các mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại thị xã Bà Rịa

5.2 Nguồn tài liệu

Ngoài những sách chuyên khảo, các giáo trình kinh tế, các nghị quyết của Đảng, tạp chí, báo cáo khoa học – hội thảo, các bài viết trên các phương tiện thông tin xoay quanh đề tài tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội Tác giả sử dụng các báo cáo của Đảng bộ, HĐND và UBND thị xã Bà Rịa trong các nhiệm

kỳ và hàng năm; các số liệu từ Niên giám thống kê tình hình kinh tế – xã hội tại thị xã Bà Rịa trong giai đoạn 1995 – 2009 của Phòng thống kê, Phòng Giáo dục, Trung tâm y tế, Ban chỉ đạo giảm nghèo Thị xã và của các phòng, ban có liên quan (như Tài chính – kế hoạch, Ban Bảo vệ chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ

em của Thị xã v.v…)

6 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN

Trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu đã có, luận văn này sẽ góp phần :

+ Làm rõ những vấn đề kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại thực tế nghiên cứu (thị xã Bà Rịa)

+ Đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm tìm kiếm một con đường phát triển cho đất nước ngày càng vững chắc và công bằng hơn trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, chủ yếu là việc kết hợp như thế nào giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội ở nước ta nói chung và thị xã Bà Rịa nói riêng

+ Là tài liệu tham khảo phục vụ nghiên cứu, học tập cho sinh viên chuyên ngành kinh tế chính trị và kinh tế phát triển

7 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, mục lục, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo; nội dung chính của luận văn bao gồm:

- Chương 1: Những lý luận cơ bản về tăng trưởng kinh tế và công bằng

xã hội

- Chương 2: Thực trạng về sự kết hợp tăng trưởng kinh tế và công bằng

xã hội tại thị xã Bà Rịa giai đoạn 1995 – 2009

- Chương 3: Quan điểm, định hướng và những giải pháp cơ bản nhằm kết

hợp giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội tại thị xã

Bà Rịa giai đoạn 2010 - 2020

Chương 1

NHỮNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ VÀ

CÔNG BẰNG XÃ HỘI 1.1 Tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội

1.1.1 Tăng trưởng kinh tế, Phát triển kinh tế và Phát triển bền vững

1.1.1.1 Tăng trưởng kinh tế

Tăng trưởng kinh tế có ý nghĩa cực kỳ quan trọng, liên quan đến sự thịnh

suy của một quốc gia Trong điều kiện nền kinh tế thế giới đang suy giảm mạnh

như hiện nay thì tăng trưởng kinh tế dường như đã và đang trở thành một lối sống Chính phủ nước nào cũng ưu tiên các nguồn lực của mình cho tăng trưởng kinh tế, coi đó là cái gốc, là nền tảng để giải quyết mọi vấn đề khác, đặc biệt là các vấn đề xã hội như: tạo công ăn việc làm, nâng cao mức sống của người dân, tăng cường phúc lợi xã hội, xóa đói - giảm nghèo, thực hiện công bằng xã hội… Tăng trưởng kinh tế thực sự là cần thiết

Khái niệm Tăng trưởng kinh tế được nhiều tác giả đề cập với nhiều cách

khác nhau, song hầu hết các tác giả đều thống nhất ở định nghĩa chung nhất về

tăng trưởng kinh tế như sau: “Tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng thu nhập thực

tế hay sự gia tăng về qui mô sản lượng của toàn bộ nền kinh tế trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm)”

Như vậy, Tăng trưởng kinh tế là khái niệm chỉ diễn tả động thái biến đổi

về số lượng sản phẩm hàng hóa và dịch vụ của toàn bộ nền kinh tế theo thời gian, nhưng chưa đề cập đến mối quan hệ của nó với xã hội

1.1.1.2 Phát triển kinh tế

Tăng trưởng kinh tế là cần thiết nhưng chưa đủ để làm cho phúc lợi được phân phối rộng rãi Sự phát triển của một quốc gia không chỉ là sự gia tăng về qui mô sản lượng của nền kinh tế mà còn hướng đến nhiều mục tiêu kinh tế và

xã hội rộng rãi hơn Do vậy, khái niệm Phát triển kinh tế đã được đặt ra và nhận

thức về nó ngày càng được hoàn thiện

Trước hết, phát triển cần phải được hiểu như một quá trình nhiều mặt liên

quan đến việc tái tổ chức và tái định hướng toàn bộ các hệ thống kinh tế và xã

hội [22; tr 139] Vì vậy, phát triển kinh tế là một nhận thức toàn diện bao gồm

các khía cạnh tinh thần và vật chất Trong khi tăng trưởng kinh tế chỉ thuần tuý

là sự gia tăng vật chất thì phát triển kinh tế là sự hoàn thiện của hai vấn đề về kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia Phát triển kinh tế thể hiện trên ba khía cạnh bao gồm tăng trưởng kinh tế, chuyển dịch cơ cấu kinh tế và biến đổi ngày càng tốt hơn trong các vấn đề xã hội

Có thể nói một cách khái quát: “phát triển kinh tế là quá trình tăng tiến của nền kinh tế trên các mặt, bao gồm cả sự tăng thêm về quy mô sản lượng, tiến bộ về cơ cấu kinh tế - xã hội Đó là sự tiến bộ, thịnh vượng và cuộc sống tốt đẹp hơn” [18; tr 13]

Giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế có mối quan hệ biện chứng với nhau.Tăng trưởng chưa phải là phát triển nhưng không thể nói phát triển

mà không có tăng trưởng Tăng trưởng mà không phát triển sẽ dẫn đến thảm họa, ngược lại phát triển mà không tăng trưởng là không tồn tại trong thực tế [27; tr 43]

1.1.1.3 Phát triển bền vững

Mặc dù khái niệm phát triển kinh tế đã đáp ứng được các nhu cầu đặt ra

cho sự phát triển toàn diện trên nhiều lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội, nhưng thực tiễn quá trình tăng trưởng kinh tế ở các nước buộc con người phải nhìn nhận lại mục tiêu của sự phát triển

Trong những năm gần đây, nhiều vấn đề toàn cầu cực kỳ phức tạp, nan giải và ngày càng trầm trọng đòi hỏi cả cộng đồng nhân loại phải chung sức giải quyết như: vấn đề sinh thái, ô nhiễm môi trường, phân hóa giàu nghèo, bất bình đẳng xã hội, tắc nghẽn giao thông, thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, khủng bố… Tác giả Joseph E Stiglitz - nhà kinh tế học nhận giải Nobel năm 2001 - cũng đã bày tỏ lo ngại rằng: “kể cả những nước có được một chút tăng trưởng

cũng thấy rõ là lợi ích chủ yếu tích tụ trong tay những người giàu và đặc biệt là tầng lớp cực giàu, khoảng 10% giàu nhất, trong khi nghèo đói vẫn hoành hành

và thậm chí trong một số trường hợp, thu nhập của những người dưới đáy còn tụt giảm”[16; tr 25]

Vì vậy, một khái niệm mới về phát triển đã ra đời, mang nội hàm phản ánh tổng hợp hơn, toàn diện hơn tất cả các khái niệm về tăng trưởng kinh tế,

phát triển kinh tế…, đó là khái niệm phát triển bền vững Năm 1987, Ủy ban

Thế giới về Môi trường và Phát triển (WCED: World Commission on Environment and Development) đã công bố báo cáo “Tương lai chung của

chúng ta”, trong đó phát triển bền vững được định nghĩa “là sự phát triển thỏa mãn nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại khả năng thỏa mãn nhu cầu của các thế hệ tương lai” [44]

Cụ thể hơn, phát triển bền vững được hiểu là quá trình phát triển có sự

kết hợp chặt chẽ, hợp lý và hài hòa giữa ba mặt của sự phát triển, gồm có:

(1) phát triển kinh tế (nền tảng là tăng trưởng kinh tế) , (2) phát triển xã hội

(mục tiêu là thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội; xóa đói giảm nghèo và giải

quyết việc làm) và (3) bảo vệ môi trường (mục tiêu là xử lý, khắc phục ô nhiễm,

phục hồi và cải thiện chất lượng môi trường; phòng chống cháy và chặt phá rừng; khai thác hợp lý và sử dụng tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên)

Phát triển bền vững có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các nước đang phát triển Phát triển bền vững là sự phát triển những giá trị của con người, trong khi tăng trưởng kinh tế chỉ là yếu tố biểu thị năng lực thỏa mãn nhu cầu của con người, nhưng không phải là tất cả Sự phát triển những giá trị của con người cần đặt trong khuôn khổ phát triển bền vững, trong đó, việc kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội giữ vai trò quan trọng Do vậy, vấn đề

tăng trưởng - công bằng đã được đặt ra: làm thế nào kinh tế không những tăng

trưởng mà công bằng xã hội cũng được thực hiện?

1.1.2 Bất bình đẳng xã hội và Công bằng xã hội

1.1.2.1 Bất bình đẳng xã hội

Nhằm hướng đến sự phát triển bền vững, việc khắc phục tình trạng bất

bình đẳng xã hội đã trở thành vấn đề cốt lõi của mọi quốc gia Trong hầu hết

các xã hội, chúng ta luôn chứng kiến những hiện tượng bất bình đẳng “Bất bình

đẳng xã hội được hiểu là giữa các cá nhân không có sự ngang bằng nhau” [48;

tr 231]

Tình trạng bất bình đẳng xã hội diễn ra trên nhiều khía cạnh như: khía cạnh thu nhập hay tiêu thụ, khía cạnh địa lý, khía cạnh giới tính, sức khỏe, năng lực, uy thế xã hội, dân tộc…Trong đó, bất bình đẳng về phương diện kinh

tế có ảnh hưởng lớn lao đến sự ổn định xã hội và sự tồn tại của cả một cơ cấu

xã hội hay một thể chế chính trị, mà biểu hiện rõ nét nhất là bất bình đẳng về phân phối thu nhập, nghĩa là thành quả của tăng trưởng kinh tế không được san

sẻ đồng đều cho mọi tầng lớp dân chúng Phân phối thu nhập càng bị sai lệch nhiều thì mức độ bất bình đẳng xã hội càng cao

Vì vậy, xu hướng gia tăng bất bình đẳng trong thu nhập là một thách thức lớn của các quốc gia hiện nay, mà nguyên nhân chủ yếu của xu hướng này chính

là vấn đề công bằng xã hội

1.1.2.2 Công bằng xã hội

Công bằng xã hội và bình đẳng xã hội là hai khái niệm hoàn toàn khác

nhau Trong công bằng xã hội có thể có bình đẳng (là sự ngang bằng, bằng

nhau), và có thể có bất bình đẳng Chẳng hạn, trước pháp luật, mọi công dân

đều bình đẳng, không phân biệt đối xử (về chủng tộc, giới tính, văn hóa, tôn giáo hay tín ngưỡng ); sự bình đẳng trong trường hợp này là một yêu cầu của công bằng xã hội Ngược lại, trên phương diện kinh tế, sự thụ hưởng của mỗi

cá nhân không thể bằng nhau (dựa trên nguyên tắc làm nhiều-hưởng nhiều; làm ít-hưởng ít; không làm-không hưởng; hoặc gây thiệt hại-phải bồi thường); sự chênh lệch hay bất bình đẳng trong trường hợp này được pháp luật thừa nhận,

xã hội đồng thuận và cũng là một yêu cầu của công bằng xã hội

Công bằng xã hội được xem xét trên nhiều phương diện: kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, đạo đức…Công bằng xã hội không phải là vấn đề cá nhân,

mà là mối quan hệ giữa cá nhân với xã hội (giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với tập thể, với cộng đồng xã hội, giữa công dân với nhà nước, giữa các nhóm

xã hội…) Khái niệm về công bằng xã hội, vì vậy, có nhiều ý kiến khác nhau tuỳ thuộc vào quan điểm của mỗi xã hội nên mang tính chủ quan, tương đối và

đa diện Có thể nêu ra một vài quan niệm khác nhau về công bằng xã hội sau đây:

- Khi đề cập đến nguyên tắc công bằng trong phân phối dưới chủ nghĩa xã hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Chủ nghĩa xã hội là công bằng, hợp lý: làm nhiều hưởng nhiều, làm ít hưởng ít, không làm thì không được hưởng Những người già yếu hoặc tàn tật sẽ được Nhà nước giúp đỡ chăm nom”[ 23;

tr 181] và nhắc nhở: “Trong công tác lưu thông phân phối, có hai điều quan trọng phải luôn luôn nhớ: Không sợ thiếu, chỉ sợ không công bằng; Không sợ nghèo, chỉ sợ lòng dân không yên”[ 24; tr 187]

- Theo tác giả Trần Văn Thọ, “Công bằng trước hết phải được hiểu là sự

bình đẳng trong cơ hội, cơ hội làm việc, cơ hội đầu tư; nghĩa là bình đẳng trong

việc tiếp cận những cơ hội mà với cố gắng và năng lực con người có thể đạt đến một mức sống cao hơn hiện nay”[33; tr 132]

- Theo các nhà kinh tế hiện nay, công bằng xã hội được phân biệt thành

công bằng ngang và công bằng dọc: Công bằng ngang là đối xử như nhau với người có đóng góp như nhau; Công bằng dọc là đối xử khác nhau với người

có khác biệt bẩm sinh hoặc có các điều kiện, hoàn cảnh kinh tế - xã hội khác nhau (do khả năng và kĩ năng lao động khác nhau; cường độ làm việc khác nhau; sự khác nhau về nghề nghiệp; sự khác nhau về giáo dục đào tạo; được hưởng thừa kế và chiếm hữu tài sản khác nhau; hoặc gánh chịu rủi ro khác nhau) Nếu như công bằng ngang được thực hiện bởi cơ chế thị trường thì công bằng dọc cần có sự điều tiết của chính phủ nhằm thu hẹp khoảng cách bất bình đẳng xã hội Việc phân định và kết hợp công bằng dọc và ngang sẽ đảm bảo công bằng xã hội thực sự

Khái quát lại, theo quan điểm của tác giả, công bằng xã hội được hiểu là

sự bình đẳng trong việc tiếp cận và lựa chọn những cơ hội cho mọi người trên các phương diện kinh tế, chính trị, văn hóa và xã hội; là đối xử bình đẳng với những người có nhu cầu, khả năng và đóng góp như nhau; là thu hẹp một cách hợp lý sự cách biệt, chênh lệch về mức sống giữa các thành viên trong xã hội với hoàn cảnh lịch sử, điều kiện và khả năng cho phép

Suy đến cùng thì mục tiêu của mọi chính sách phát triển bền vững là nhằm kiến tạo một xã hội thịnh vượng và công bằng Công bằng xã hội là một trong những động lực phát triển kinh tế - xã hội vì nó là yếu tố tác động trực tiếp đến lợi ích của chủ thể hoạt động, nó kích thích tính năng động, sáng tạo

và nhiệt tình của mọi thành viên trong xã hội Công bằng xã hội còn là một giá

trị cơ bản định hướng cho việc giải quyết các mối quan hệ giữa người và người trong các lĩnh vực của đời sống xã hội

Tóm lại, công bằng xã hội vừa là mục tiêu, vừa là điều kiện quan trọng nhằm đảm bảo tăng trưởng kinh tế và phát triển bền vững

1.2 Các tiêu chí đo lường tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội

1.2.1 Các tiêu chí đo lường tăng trưởng kinh tế

1.2.1.1 Tốc độ tăng trưởng GDP : cho thấy xu hướng của quy mô sản

lượng tăng lên hay giảm đi và nếu tăng thì tăng nhanh hay chậm qua các thời

kỳ khác nhau Để tính tốc độ tăng trưởng GDP, ta có :

y Y t Y0 Y %) g (

Y0 Y0

Trong đó, Y : GDP hoặc GNP

Yt : GDP hoặc GNP của năm t

Y0 : GDP hoặc GNP của năm gốc

∆Y : mức gia tăng GDP hoặc GNP giữa hai thời điểm

Sự tích lũy tốc độ tăng trưởng cao của GDP liên tục trong nhiều năm (tăng trưởng kép) có thể dẫn tới một kết quả ngoạn mục (còn gọi là phép màu của tăng trưởng kép) theo “quy tắc 70, nghĩa là, nếu một biến số nào đó tăng

với tỷ lệ x % một năm, thì nó sẽ tăng gấp đôi trong vòng 70 / x năm” [25; tr

48] Ví dụ, thu nhập của A mỗi năm là 5.000 USD, nếu như mỗi năm thu nhập của A tăng 7% thì (70/7=10) 10 năm sau, thu nhập của A sẽ tăng gấp đôi là

10.000 USD Sự khác biệt trong tốc độ tăng trưởng có thể giúp các nước nghèo

đuổi kịp các nước giàu sau một thời gian, tiêu biểu nhất là Nhật Bản chỉ sau vài thập kỷ đã vươn lên trên nhiều nước khác và trở thành nền kinh tế phát triển

lớn thứ hai trên thế giới hiện nay

1.2.1.2 GDP bình quân đầu người (GDP/người): là chỉ tiêu phản ánh một

cách tổng quan mức sống dân cư và được tính bằng tỉ lệ giữa tổng sản phẩm trong nước với tổng dân số trung bình trong năm Tổng sản phẩm trong nước bình quân đầu người có thể tính theo giá thực tế, giá so sánh, tính theo nội tệ hoặc theo ngoại tệ Sự gia tăng liên tục với tốc độ ngày càng cao của chỉ tiêu này là dấu hiệu thể hiện sự tăng trưởng bền vững và nó còn được sử dụng trong việc so sánh mức sống dân cư giữa các quốc gia hoặc giữa các tỉnh, thành phố trong cả nước với nhau Ngân hàng Thế giới–WB (năm 2006) đã phân chia các nhóm quốc gia theo thu nhập bình quân đầu người, cụ thể là:

- Nhóm nước thu nhập cao ≥ 11.116 USD/người/năm

- Nhóm nước thu nhập trung bình từ 906 đến 11.115 USD/người/năm

- Nhóm nước thu nhập thấp ≤ 905 USD/người/năm [41; tr 24]

Theo số liệu xếp hạng 170 quốc gia trên thế giới của WB (năm 2007), GDP bình quân đầu người của Việt Nam là 836 USD, xếp hạng 134; cao nhất

là Luxembourg với 99.879 USD/ người và thấp nhất là Burundi với 115 USD/ người [45] Năm 2008 và 2009, GDP bình quân đầu người của Việt Nam là 1.047 USD và 1.055 USD, vượt qua ngưỡng nhóm nước có thu nhập thấp

Tuy nhiên, GDP bình quân đầu người chỉ cho chúng ta biết những gì xảy

ra đối với một người trung bình, còn đằng sau thu nhập bình quân đó có rất nhiều sự khác biệt giữa các cá nhân với nhau Thu nhập không phải là tất cả

cuộc sống con người Mục đích của sự phát triển bền vững là mở rộng mọi sự lựa chọn của con người chứ không phải chỉ là gia tăng thu nhập

1.2.2 Các tiêu chí đo lường công bằng xã hội

1.2.2.1 Bất bình đẳng trong phân phối thu nhập: được thể hiện qua đường

cong Lorenz và hệ số Gini

Đường cong Lorenz: là một loại đồ thị được phát triển từ năm 1905 bởi

Max Otto Lorenz (1880 – 1962), nhà thống kê người Mỹ Trên đồ thị này ta

thấy: tỷ lệ phần trăm cộng dồn số hộ gia đình được thể hiện trên trục hoành, và

tỷ lệ phần trăm cộng dồn thu nhập thể hiện trên trục tung Đường chéo 45° gọi

là đường bình đẳng tuyệt đối (vì mỗi điểm trên đường này thể hiện tỷ lệ phần trăm số hộ gia đình đúng bằng tỷ lệ phần trăm thu nhập) Khoảng cách giữa đường chéo 45 và đường cong Lorenz là một dấu hiệu cho biết mức độ bất bình đẳng, nó càng lõm thì mức độ bất bình đẳng trong phân phối thu nhập càng cao, nghĩa là phần trăm thu nhập người nghèo nhận được sẽ giảm đi Đường cong Lorenz là cách biểu hiện trực quan của sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập, nhưng nó không phải là cách đánh giá định lượng về bất bình đẳng trong phân phối thu nhập Vì vậy, người ta thường sử dụng hệ số Gini

Hệ số Gini: được phát triển bởi Corrado Gini (1884-1965), nhà thống kê

học người Ý Hệ số Gini là một hệ số được tính từ đường cong Lorenz dùng để

chỉ ra mức độ bất bình đẳng trong phân phối thu nhập theo công thức sau:

G 1 2 y1 2y2 3y3 . ny n n n y bq

Trong đó: o y1, y2, … yn : Thu nhập của từng nhóm hộ theo thứ tự

giảm dần o ybq : Thu nhập bình quân của hộ o n: Tổng số nhóm hộ

Biểu thị bằng hình học, hệ số Gini được tính như sau:

Diện tích phần nằm giữa đường cong Lorenz với đường chéo 45 (A)

G =

Tổng diện tích nằm dưới đường chéo 45 (A+B)

Khi đường cong Lorenz trùng với đường chéo 45 (đường bình đẳng tuyệt đối) thì hệ số Gini bằng 0 (vì A=0), xã hội có sự phân phối bình đẳng thu nhập tuyệt đối (mọi người đều có cùng một mức thu nhập) Nếu đường cong Lorenz trùng với trục hoành, hệ số Gini bằng 1 (vì B=0), xã hội có sự phân phối bất bình đẳng thu nhập tuyệt đối (một người có toàn bộ thu nhập, trong khi tất cả mọi người khác không có thu nhập) Như vậy 0 G 1

Theo kết quả nghiên cứu của WB, giá trị của hệ số Gini biến động từ 0,20

đến 0,60 Đối với những nước có thu nhập thấp, hệ số Gini biến động từ 0,30 đến 0,50 và những nước có thu nhập cao hệ số Gini biến động từ 0,20 đến 0,40 Trong thực tế cuộc sống, không có nước nào đạt được hệ số Gini bằng 0 hoặc

1 Theo báo cáo của UNDP (2007/08), hệ số Gini của Việt Nam (năm khảo sát: 2004) là 0,344; của Mê-hi-cô (2004) là 0,424; Hoa Kỳ (2000) là 0,408; Liên bang Nga (2002) là 0,399; hệ số Gini cao nhất là Nhật Bản (1993) là 0,249 và thấp nhất là Namibia (1993) là 0,743 [41]

Theo kết quả tóm tắt khảo sát mức sống hộ gia đình 2006 do Tổng cục Thống kê công bố ngày 26/12/2007 cho thấy hệ số GINI về thu nhập tính chung

cả nước ta năm 2006 là 0,42, tương đương năm 2004 Hệ số này năm 1999 là 0,39, năm 2002 là 0,418 Như vậy, sự bất bình đẳng về thu nhập của nước ta ở

mức thấp nhưng có xu hướng tăng

1.2.2.2 Phân phối thu nhập theo đầu người hoặc các nhóm dân cư

Phương pháp tính là người ta chia dân số thành 5 nhóm người, mỗi nhóm

có 20% dân số, sau đó xếp theo thứ tự từ thấp đến cao về thu nhập Qua đó, có thể thấy mức độ công bằng xã hội thông qua việc so sánh nhóm giàu nhất và

nhóm nghèo nhất Nếu khoảng cách chênh lệch này ngày càng giãn ra trong khi

kinh tế đất nước vẫn có tốc độ tăng trưởng khá, song mức độ cải thiện thu nhập của lớp người nghèo không được bao nhiêu, thì đây là một vấn đề rất đáng được báo động

Theo kết quả tóm tắt khảo sát mức sống hộ gia đình 2006 do Tổng cục Thống kê công bố ngày 26/12/2007 cho thấy chênh lệch về thu nhập bình quân

1 người 1 tháng giữa nhóm hộ giàu nhất và nhóm hộ nghèo nhất trong năm

2006 tăng nhẹ so với năm 2004 Thu nhập bình quân 1 người 1 tháng của nhóm

hộ nghèo nhất (nhóm 1) đạt 184 nghìn đồng, tăng 29,9%, của nhóm hộ giàu nhất (nhóm 5) đạt 1542 nghìn đồng, tăng 30,4% so 2004 Mức chênh lệch thu nhập bình quân 1 người 1 tháng giữa nhóm 5 và nhóm 1 là 8,37 lần, tăng nhẹ

so năm 2004 So sánh 20% số hộ có mức thu nhập cao nhất với 20% số hộ có thu nhập thấp nhất thì hệ số chênh lệch năm 2006 là 8,4 lần (hệ số này năm

1999 là 7,6 lần, năm 2002 là 8,1 lần, năm 2004 là 8,3 lần) Như vậy, chênh lệch giàu - nghèo ở nước ta có xu hướng ngày càng giãn ra

1.2.2.3 Chỉ số nghèo khổ : là tỉ lệ phần trăm giữa số dân sống dưới mức tối

thiểu với tổng số dân

Tình trạng nghèo khổ không chỉ tồn tại ở các nước đang phát triển, mà còn tương đối phổ biến ở các nước phát triển Vì vậy, sự nghèo khổ không chỉ là hậu quả của mức thu nhập thấp mà còn là hệ quả của cả sự phân phối thu nhập không công bằng trong xã hội

Để xác định mức nghèo khổ, người ta phải đưa ra chuẩn nghèo, hiện nay còn tồn tại nhiều ý kiến khác nhau về đói nghèo WB đưa ra chuẩn nghèo tuyệt đối là dưới 1USD/người/ngày (theo sức mua tương đương - PPP) đối với các nước có thu nhập trung bình lớp dưới; đối với các nước có thu nhập cao thì chuẩn nghèo tuyệt đối được xác định là trên 14,40 USD /người/ ngày (UNDP - 1997) Theo số liệu của WB thì trong năm 2001 trên toàn thế giới có 1,1 tỉ người (tương ứng với 21% dân số thế giới) thu nhập dưới 1USD/người/ngày (PPP) và đó là những người nghèo khổ nhất thế giới

Ở Việt Nam, theo Quyết định số 170/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính

phủ ngày 8/7/2005 về việc ban hành chuẩn nghèo áp dụng cho giai đoạn 2006

- 2010 thì ở khu vực nông thôn những hộ có mức thu nhập bình quân từ 200.000

đồng/người/tháng (2.400.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo; ở khu

vực thành thị những hộ có thu nhập bình quân từ 260.000 đồng/người/tháng

(dưới 3.120.000 đồng/người/năm) trở xuống là hộ nghèo Với chuẩn này, Việt

Nam hiện có khoảng 2,8 triệu hộ nghèo, chiếm 14,7% tổng số hộ dân cả nước,

tập trung chủ yếu ở khu vực nông thôn

1.2.2.4 Chỉ số phát triển con người

Không phải lúc nào thu nhập cũng là thước đo tốt nhất phản ánh những gì

hình thành nên cuộc sống con người Theo quan điểm của Liên hiệp quốc, phát

triển con người là một quá trình nhằm mở rộng khả năng lựa chọn của dân

chúng (bao gồm sự tự do về kinh tế, xã hội, chính trị) để con người có được các

cơ hội trở thành người lao động sáng tạo, có năng suất, được tôn trọng cá nhân

và được bảo đảm quyền con người Do đó, một thước đo tóm lược tình trạng

phúc lợi của con người được Liên Hiệp Quốc dùng là chỉ số phát triển con

người – HDI (Human Development Index) HDI là một chỉ số tổng hợp đo

lường thành tựu trung bình ở một quốc gia về ba phương diện cơ bản của phát

triển con người: một cuộc đời khỏe mạnh và lâu dài; tiếp cận tới tri thức; và

mức sống hợp lý Ba phương diện cơ bản này được đo bằng:

+ Chỉ số tuổi thọ (LI - Life Expectancy Index): tính từ lúc sinh

Tuoithotrungbinh 25

LI =

85 25

(Trong đó, 25 là tuổi thọ trung bình của quốc gia được xếp hạng thấp nhất trên thế giới; và 85 là tuổi thọ trung bình của quốc gia được xếp hạng cao nhất trên thế giới)

+ Chỉ số giáo dục (EI -Education Index): sự biết đọc biết viết ở người

lớn và tổng tỷ lệ đi học tiểu học, trung học và đại học:

+ Chỉ số thu nhập (YI - Income Index): tổng sản phẩm trong nước

bình quân đầu người (tính bằng USD theo ngang giá sức mua – PPP)

Y Y min

YI

Ymax Ymin

Trong đó, Y : GDP/người của quốc gia được đánh giá (tính theo PPP)

Ymin : GDP/người của quốc gia được xếp hạng thấp nhất trên thế giới

Ymax : GDP/người của quốc gia được xếp hạng cao nhất trên thế giới

+ phát triển con người thấp : HDI dưới 0,500

+ phát triển con người trung bình : HDI từ 0,500-0,799

+ phát triển con người cao : HDI từ 0,800 trở lên

Theo số liệu xếp hạng 182 quốc gia năm 2007 của UNDP, chỉ số HDI của Việt Nam là 0,725 hạng 116; Malysia là 0,829 hạng 66; hạng nhất là Norway (0,971) và thấp nhất là Niger với HDI= 0,340 [42]

Đối với nước ta, việc tính toán cũng như tính ứng dụng và tính so sánh quốc tế của các chỉ số như GINI, HDI đang tồn tại rất nhiều bất cập Hơn nữa, trong thống kê hàng năm ở cấp quận, huyện không có đủ dữ liệu cần thiết nên

không thể tính toán các chỉ số GINI hay HDI ở Thị xã được Thay vào đó, Luận văn này sẽ đánh giá tác động của tăng trưởng kinh tế đến công bằng xã hội của Thị xã trên các phương diện: giải quyết việc làm, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, xoá đói giảm nghèo, an sinh xã hội và việc đầu tư, xây dựng các cơ sở hạ tầng kinh tế-xã hội với các dữ liệu sẵn có trong Niên giám thống kê hằng năm của

Thị xã theo quy định hiện hành của ngành Thống Kê Việt Nam 1.3 Các mô

hình lựa chọn giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội

Việc lựa chọn và xử lý mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và công bằng

xã hội hiện còn nhiều ý kiến khác nhau Tăng trưởng kinh tế tự nó không thể tạo ra công bằng xã hội, mà còn làm cho bất bình đẳng xã hội ngày càng tăng

vì người giàu thường hưởng lợi từ tăng trưởng kinh tế nhiều hơn người nghèo Tuy nhiên, nếu khắc phục bất bình đẳng để mang lại nhiều công bằng hơn thì

sẽ có nguy cơ dẫn đến giảm hiệu quả - động lực của tăng trưởng

Ngược lại, nếu không giải quyết vấn đề bất bình đẳng và công bằng xã hội thì ổn định xã hội sẽ bị đe dọa và như vậy sẽ không thể có tăng trưởng bền

vững Đây chính là vấn đề phức tạp và khó khăn trong việc lựa chọn giữa tăng

trưởng kinh tế và công bằng xã hội, song tựu trung lại hiện có 3 mô hình được bàn luận nhiều nhất Đó là mô hình “Công bằng trước – Tăng trưởng sau”;

mô hình “Tăng trưởng trước – Công bằng sau” và mô hình “Tăng trưởng đi đôi với Công bằng” Cụ thể là :

1.3.1 Mô hình “Công bằng trước – Tăng trưởng sau”

Mô hình này nhấn mạnh và đặt công bằng lên trên, đi trước và là cơ sở

vì cho rằng mục tiêu của phát triển là nâng cao đời sống dân cư, xóa bỏ khoảng cách giàu nghèo và bất bình đẳng trong phân phối thu nhập Chính sách làm giảm sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập, tăng phúc lợi cho các tầng lớp dân cư được thực hiện bằng cách “tước đoạt lại của những kẻ tước đoạt” trên

cơ sở công hữu hóa các nguồn lực chủ yếu của phát triển kinh tế Đặc biệt, phân phối thu nhập, giáo dục, văn hóa, y tế được quan tâm và thực hiện theo phương thức dàn đều, bình quân cho mọi tầng lớp dân cư

Kết quả bước đầu là quốc gia đạt tới những chỉ tiêu tiến bộ xã hội khá tốt, nhưng tốc độ tăng trưởng kinh tế không cao vì cơ chế phân phối bình quân

đã làm hạn chế động lực của tăng trưởng “Công bằng” được thực hiện nhưng không thúc đẩy được tăng trưởng bền vững, thu nhập và mức sống của dân cư thấp [19; tr 214-215] Xét trên quan điểm triết học thì mô hình này hàm chứa nhiều yếu tố phi duy vật Vận dụng mô hình này khi điều kiện vật chất, trình độ văn minh chưa đủ độ chín muồi, có thể tạo nguy cơ hủy hoại động lực phát triển, kiềm chế, đẩy lùi sự phát triển của lịch sử [27; tr 236] Những quốc gia

có nền kinh tế xã hội chủ nghĩa đã thực hiện mô hình này nhưng không thành công (trong đó có Việt Nam)

Có thể nói, giải quyết công bằng xã hội mà không dựa trên những thành quả của tăng trưởng kinh tế chẳng những không tạo ra động lực trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế mà còn dẫn đến suy giảm kinh tế và mất ổn định chính trị Công bằng xã hội nếu không có tăng trưởng kinh tế, hoặc chỉ có tăng trưởng kinh tế thấp thì đó chỉ là sự công bằng trong nghèo khổ và mong manh Nếu không có tăng trưởng kinh tế thì không thể có công bằng xã hội lâu dài và vì vậy không thể phát triển bền vững được

1.3.2 Mô hình “Tăng trưởng trước – Công bằng sau”

Theo Simon Smith Kuznets (1901 – 1985), nhà kinh tế và nhân khẩu học

người Mỹ, đã tiến hành nghiên cứu thực nghiệm và đưa ra giả thiết cho rằng các nước đang phát triển có xu hướng diễn ra tình trạng bất bình đẳng ở mức

độ cao hơn các nước phát triển vì hệ số Gini của một nước lúc đầu thấp nhưng

từ từ tăng lên trong quá trình tăng trưởng Nói cách khác, bất bình đẳng sẽ tăng

ở giai đoạn ban đầu, sau khi đạt đỉnh cao thì bất bình đẳng sẽ giảm khi lợi ích của sự tăng trưởng được lan tỏa rộng rãi hơn Nếu biểu diễn mối quan hệ trên

Nhất trí với giả thuyết của Kuznets, theo Arthur Lewis (1915 – 1991), sở

dĩ bất bình đẳng tăng lên ở giai đoạn đầu là vì thu nhập của các nhà tư bản sẽ tăng do qui mô mở rộng, trong khi tiền lương của công nhân không thay đổi; ở giai đoạn sau bất bình đẳng sẽ giảm khi lao động dư thừa được thu hút hết vào

khu vực thành thị (sản xuất công nghiệp và dịch vụ) nên lao động sẽ trở nên khan hiếm và tiền lương sẽ tăng lên dẫn đến giảm bớt sự bất bình đẳng

Như vậy, bất bình đẳng vừa là kết quả của tăng trưởng kinh tế, vừa là điều kiện cần thiết để tăng trưởng Bất bình đẳng là điều kiện để người giàu tăng tích lũy, tăng đầu tư, do đó sẽ thúc đẩy tăng trưởng Các cố gắng để phân phối lại thu nhập “một cách hấp tấp, vội vã” sẽ dẫn đến nguy cơ bóp nghẹt tăng trưởng kinh tế [29; tr 142-145]

Giả thuyết của Kuznets cùng với giải thích của Lewis cho rằng trạng thái bất bình đẳng trong phân phối thu nhập là khó tránh khỏi trong quá trình tăng trưởng kinh tế Thực hiện theo mô hình này, nhiều nước đã đặt ưu tiên cho tăng trưởng kinh tế trước, rồi mới giải quyết vấn đề công bằng xã hội sau, đôi khi

còn hy sinh cả công bằng xã hội Kinh tế càng phát triển, càng có điều kiện để

thực thi các chính sách công bằng xã hội, chỉ có hiệu quả kinh tế mới tạo ra tăng trưởng và như vậy là tạo ra tiềm lực kinh tế giúp đất nước có nguồn lực để giảm bớt tình trạng bất bình đẳng

GDP/ngư ời Gini

Tiếc thay, tăng trưởng kinh tế tự nó không thể đem đến công bằng xã hội được Thực tiễn tăng trưởng kinh tế ở nhiều nước đã cho thấy bất bình đẳng trong phân phối thu nhập đã không giảm mà còn tạo ra nhiều vấn đề bức xúc cần phải tập trung giải quyết như: phân hóa giàu – nghèo, dốt nát, bệnh tật, ô nhiễm môi trường, ùn tắc giao thông, tham nhũng ngày càng tăng, trong khi các giá trị truyền thống lại suy giảm Chính những hạn chế này đã tạo ra lực cản cho sự tăng trưởng kinh tế ở giai đoạn phát triển kế tiếp như đã xảy ra ở các nước như Brazil, Mehico, Philippines, Malaysia và Indonesia

1.3.3 Mô hình “Tăng trưởng đi đôi với Công bằng”

Theo Harry T Oshima, nhà kinh tế Nhật Bản, có thể hạn chế sự bất bình

đẳng ngay từ giai đoạn đầu của tăng trưởng kinh tế, bằng cách tập trung cải thiện thu nhập ở khu vực nông nghiệp như mở rộng và phát triển ngành nghề nhằm tạo ra nhiều việc làm cho thời gian nhàn rỗi Sau đó, tiến hành đa dạng hóa nông nghiệp, tăng việc làm phi nông nghiệp (như chế biến lương thực, thực phẩm, đồ gỗ, đồ thủ công mỹ nghệ và các hoạt động dịch vụ) làm cho lao động được dịch chuyển từ khu vực nông nghiệp sang khu vực công nghiệp và dịch

vụ tăng lên, nhờ vậy tiền lương thực tế tăng lên, tạo cơ hội mở rộng thị trường cho các ngành công nghiệp, dịch vụ và khoảng cách thu nhập giữa nông thôn

và thành thị dần dần được cải thiện Như vậy, tăng trưởng kinh tế có thể đi đôi

với công bằng xã hội được

Theo Ngân hàng thế giới (WB), tăng trưởng kinh tế đi đôi với bình đẳng

trong phân phối thu nhập có thể thực hiện được với điều kiện nguồn lợi thu được từ tăng trưởng kinh tế cần được phân phối lại sao cho cùng với thời gian thực hiện tăng trưởng, phân phối thu nhập dần được cải thiện hoặc ít nhất là không xấu đi trong khi quá trình tăng trưởng vẫn tiến lên Điều này tùy thuộc

vào nhiều yếu tố, trong đó sự lựa chọn các giải pháp chính sách phân phối lại được xem là quan trọng Nó bao gồm chính sách phân phối lại tài sản (của cải)

và chính sách phân phối lại từ tăng trưởng

Chính sách phân phối lại tài sản nhằm khắc phục sự bất bình đẳng trong vấn đề sở hữu tài sản và được áp dụng phổ biến ở các nước đang phát triển như chính sách cải cách ruộng đất ở Hàn Quốc, Đài Loan Chính sách phân phối lại

từ tăng trưởng như chính sách nhằm tăng cường cơ hội giáo dục cho nhiều người [29; tr 147]

Nhìn chung, mô hình “Tăng trưởng đi đôi với Công bằng” là mô hình có

tính khả thi Theo mô hình này, Chính phủ của các nước đã đưa ra các chính sách thúc đẩy tăng trưởng nhanh, đồng thời đặt ra vấn đề bình đẳng, công bằng

xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống dân cư dựa trên cơ sở phát triển kinh

tế tư nhân, khuyến khích dân cư làm giàu và thực hiện phân phối thu nhập theo

sự đóng góp của các nguồn lực

1.4 Kinh nghiệm của một số nước giải quyết mối quan hệ giữa tăng

trưởng kinh tế và công bằng xã hội

Nghiên cứu kinh nghiệm của các nước giải quyết mối quan hệ giữa tăng

trưởng kinh tế và công bằng xã hội có ý nghĩa quan trọng đối với Việt Nam hiện nay, nhất là các nước cùng ở trong khu vực Đông - Nam Á và có những điểm tương đồng với nước ta như Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản

1.4.1 Trung Quốc

Tuy có những sự khác biệt về diện tích, lịch sử, dân số và mô hình quản

lý, nhưng giữa Trung Quốc và Việt Nam cũng có sự tương đồng vì cả hai nước đều tiến hành chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh

tế thị trường và đang ở trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Vào năm 1976, mức thu nhập bình quân đầu người của hai nước xấp xỉ bằng nhau (khoảng 140 USD) [20]

Hơn ba mươi năm qua, với chính sách “cho phép một số người giàu trước”, công cuộc cải cách mở cửa ở Trung Quốc đã giành được những thành tựu to lớn và rất đáng khâm phục: từ một nền sản xuất lạc hậu trở thành nền

kinh tế tăng trưởng liên tục Giai đoạn 1978 – 2007, tăng trưởng kinh tế hàng năm tăng bình quân hơn 9% và có hàng chục năm đạt tốc độ tăng trưởng GDP

ở mức trên 10% (dấu hiệu của nền kinh tế cất cánh); thực lực kinh tế từ vị trí thứ 10 tăng lên thứ 4 (sau Mỹ, Nhật Bản và Đức)- nếu tính GDP theo sức mua tương đương (PPP) thì đứng hàng thứ 2 sau Mỹ, ngoại thương từ thứ 32 vươn lên thứ 3, thu hút đầu tư nước ngoài đứng thứ 2 và dự trữ ngoại tệ đứng đầu thế giới với 1.060 tỷ USD (năm 2006), so với 154 tỷ USD năm 2000

Đời sống nhân dân từ chỗ chưa giải quyết được vấn đề no ấm, nay về tổng thể đã bước vào giai đoạn khá giả, thu nhập bình quân đầu người tăng trưởng nhanh đạt 2.485 USD (năm 2007), xếp hạng 99/170 quốc gia Tỷ lệ biết chữ ở

người lớn (từ 15 tuổi trở lên) đạt 90,9% (trong giai đoạn 19952005), tỷ lệ bác

sĩ (trên 100.000 dân) là 106, mức độ điện khí hóa trong cả nước là 99% [20;

41; 45; 46]

Trong khi tập trung cao độ cho các mục tiêu tăng trưởng kinh tế, Trung

Quốc đã có phần xem nhẹ các mục tiêu công bằng xã hội Hệ quả là kể từ những

năm 1990 trở đi, tiến bộ và phát triển xã hội của Trung Quốc đã chậm lại một cách đáng kể và nhiều thách thức mới đã xuất hiện cùng với quá trình tăng trưởng Tình trạng công nhân bị sa thải hàng loạt, khan hiếm việc làm ở nông thôn ngày càng tăng: tỉ lệ thất nghiệp vào giữa những năm 1990 từ 3% đã tăng

lên gần 5% (năm 2005) và hiện nay có thể lên tới 12-13%; số vụ đình công từ

1.909 vụ năm 1994 đã tăng lên thành 22.600 vụ vào năm 2003

Trong lĩnh vực giáo dục và y tế, người sử dụng các dịch vụ này phải đóng

phí nên đã làm xói mòn hệ thống an sinh xã hội của cả khu vực thành thị và nông thôn Chi phí y tế giờ đây đã trở thành một trong những nguyên nhân quan trọng nhất gây nên tình trạng nghèo khó cùng cực ở Trung Quốc

Ở cực kia của phân phối thu nhập, quá trình cổ phần hóa DNNN đã làm

cho một số người trở nên giàu có một cách nhanh chóng nhưng bất minh; tình trạng chiếm đoạt đất đai, nhũng nhiễu cửa quyền của hệ thống hành chính quan liêu đã làm cho bất bình đẳng xã hội ngày càng tăng nhanh Ngoài ra, tình hình

ô nhiễm ở Trung Quốc đang xấu đi một cách trầm trọng Hiện tại, sự suy đồi đạo đức, sự mất lòng tin và thiếu an toàn xã hội đã dẫn tới những khó khăn rất

lớn cho sự phát triển và bước cải cách tiếp theo [46]

Tất cả những căn bệnh nêu trên đã làm cho đời sống xã hội và chính trị của Trung Quốc ngày càng trở nên căng thẳng ở cả nông thôn và thành thị Hệ

số Gini của Trung Quốc (2007) là 0,415 và chỉ số HDI là 0,772 - xếp hạng 92/182 quốc gia; khoảng cách giữa 10% dân số nghèo nhất và 10% dân số giàu nhất là 21,6 lần; giữa 20% dân số nghèo nhất và 20% dân số giàu nhất là 12,2 lần; nhóm 20% người giàu nhất tiêu dùng 50% GDP và 20% người nghèo nhất tiêu dùng 5,4% GDP [42]

Nhận thức được những nguy cơ tiềm ẩn của tình trạng này, đồng thời phê phán quan điểm tuyệt đối hóa tăng trưởng kinh tế của những năm 1990, Đại hội toàn quốc lần thứ XVI của Đảng Cộng sản Trung Quốc đã đề ra mục tiêu xây

dựng một xã hội “tiểu khang” (tạm dịch là khá giả) vào năm 2020 Xã hội “tiểu

khang” là một xã hội trong đó sự thịnh vượng kinh tế được chia sẽ tương đối

đồng đều cho mọi người dân sao cho hầu hết mọi người đều trở nên khá giả (thuộc tầng lớp trung lưu) và xã hội ngày một công bằng hơn

Tuy nhiên, những vấn đề cố hữu như tham nhũng tràn lan, môi trường suy thoái, dịch vụ y tế và giáo dục chưa tương xứng với tốc độ phát triển kinh

tế cùng với những bất bình đẳng giữa thành thị-nông thôn, giữa trung ương – địa phương, và một số vấn đề về công bằng xã hội vẫn còn là những thách thức lớn mà Trung Quốc buộc phải tập trung giải quyết

1.4.2 Hàn Quốc

Hàn Quốc cũng là một đất nước có sự tương đồng với Việt Nam, từ một

dân tộc nghèo khó, chiến tranh, thậm chí chết đói vào những năm 1950, trong

vòng ba mươi lăm năm, Hàn Quốc đã chuyển từ nền nông nghiệp lạc hậu sang sản xuất công nghiệp cạnh tranh toàn cầu, từ một trong những nước nghèo nhất thế giới đã trở thành nước có nền công nghiệp phát triển và hiện đại, từ một nước kém phát triển đã vượt qua giai đoạn tăng trưởng ban đầu và sau đó thành công trong giai đoạn phát triển bền vững

Chỉ hơn ba thập kỷ, Hàn Quốc đã tạo ra sự tăng trưởng ngoạn mục mà hầu như không cần nhiều đầu tư quốc tế và đã theo đuổi một hướng đi khác để

nhập khẩu công nghệ hiện đại và tiếp cận thị trường Tăng trưởng dựa trên tiết kiệm của quốc gia và của từng doanh nghiệp và do chính những người Hàn

Quốc quản lý Hàn Quốc là một quốc gia thiếu tài nguyên thiên nhiên, tài nguyên khoáng sản nghèo nàn của Hàn Quốc chỉ có tungsten, than đá, quặng sắt, đá vôi, kaolinit và graphit Nước này không có dầu, và vì vậy chương trình đầy tham vọng của Hàn Quốc nhằm xây dựng các nhà máy năng lượng hạt nhân

đã được thực hiện

Tài sản lớn nhất của Hàn Quốc chỉ là số dân biết chữ, cần cù và không

có kỹ năng.Trong quá trình công nghiệp hóa, Hàn Quốc đã chú trọng vào các

ngành công nghiệp nhẹ cần nhiều lao động, làm hàng xuất khẩu và xóa bỏ dần

dần các hạn chế đối với nhập khẩu Nhờ vậy, tốc độ tăng trưởng liên tục tăng cao cùng với tốc độ gia tăng dân số giảm xuống và tỷ lệ lao động nông nghiệp

đã giảm từ 46% năm 1963 còn 7% năm 2003

Kết quả là GDP của Hàn Quốc vào năm 2004 là 680 tỉ USD, đứng thứ 12

trên thế giới; đời sống của nhân dân ngày một nâng cao, từ một trong 25 nước

nghèo nhất thế giới với mức thu nhập bình quân đầu người đạt 100 USD lần đầu tiên vào năm 1963 [22; tr 165], nhưng chỉ sau 4 thập kỷ Hàn Quốc đã trở thành quốc gia có thu nhập bình quân đầu người đạt 11.000 USD, hiện nay, thu nhập bình quân đầu người của Hàn Quốc là 19.983 USD, xếp thứ 28/170 quốc gia trên thế giới [45]; chỉ số năng lực cạnh tranh toàn cầu xếp hạng 11

Sự thành công về tăng trưởng kinh tế của Hàn Quốc là nhờ có chính sách đúng đắn trong các lĩnh vực then chốt, nhất là các vấn đề về giáo dục, y tế và

công bằng xã hội Hệ thống giáo dục - đào tạo của Hàn Quốc rất chú trọng tới

hoạt động dạy nghề và rèn luyện kỹ năng để đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp chế tạo đang ngày một lớn mạnh Ngay cả những chiến lược công nghiệp

có tính định hướng của chính phủ cũng được bắt đầu bằng việc đầu tư vào vốn con người Ví dụ như trong những năm 1970 và 1980, hàng trăm sinh viên Hàn

Quốc đã ra nước ngoài để học về các ngành liên quan đến công nghệ đóng tàu tại những trường đại học hàng đầu của thế giới, khi trở về đã đóng vai trò then chốt trong việc ra đời ngành công nghiệp đóng tàu của Hàn Quốc Hàn Quốc

đã thực hiện công nghiệp hóa trên cơ sở phát triển giáo dục và đào tạo Tỉ trọng dành cho giáo dục vào cuối thập niên 1950 chỉ có dưới 10% ngân sách nhà nước, nhưng đã tăng liên tục lên 15% – 18% trong thập niên 1960, và 19% -

21% trong đầu thập niên 1980 Hàn Quốc là một trong những nước có tỉ lệ sinh viên du học (so với tổng số sinh viên) và tỉ lệ người du học trở về (so với tổng

số sinh viên du học) rất cao Thành quả này là nhờ có các cơ chế liên quan đến việc thi tuyển và đãi ngộ người tài [34]

Ngoài ra, với hệ thống y tế có chi phí vừa phải, Hàn Quốc đã giúp nhiều

gia đình tránh được bẫy nghèo do chi phí y tế quá cao và mất thu nhập khi gia đình có người ốm [4; tr 12, 13, 47] Tỷ lệ bác sĩ (trên 100.000 dân) giai đoạn 2000-04 là 157 Theo báo cáo (2009) của UNDP: hệ số Gini của Hàn Quốc năm

2007 là 0,316; tuổi thọ trung bình là 79,2 tuổi (năm 2007); chỉ số HDI là 0,937 (xếp hạng 26/182 quốc gia); khoảng cách giữa 10% dân số nghèo nhất và 10% dân số giàu nhất là 7,8 lần; giữa 20% dân số nghèo nhất và 20% dân số giàu nhất là 4,7 lần, bất công xã hội ngày một thu hẹp lại [42]

Có thể nói, Chính phủ Hàn Quốc đã thành công trong việc kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với công bằng xã hội, góp phần đưa đất nước Hàn Quốc phát triển nhanh chóng, toàn diện và bền vững như ngày nay

1.4.3 Nhật Bản

Với lịch sử phát triển hàng ngàn năm, Nhật Bản cũng có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam về phong tục tập quán, tín ngưỡng và tôn giáo của phương đông Là một nước rất nghèo nàn về tài nguyên, kinh tế bị tàn phá kiệt quệ trong Thế chiến thứ hai, nhưng với các chính sách phù hợp, kinh tế của Nhật Bản đã nhanh chóng phục hồi , tăng trưởng cao liên tục, đời sống vật chất

và tinh thần của nhân dân ngày càng được cải thiện và ngày nay trở thành một nền kinh tế phát triển lớn thứ 2 trên thế giới